Wikipedia iswiki https://is.wikipedia.org/wiki/Fors%C3%AD%C3%B0a MediaWiki 1.47.0-wmf.6 first-letter Miðill Kerfissíða Spjall Notandi Notandaspjall Wikipedia Wikipediaspjall Mynd Myndaspjall Melding Meldingarspjall Snið Sniðaspjall Hjálp Hjálparspjall Flokkur Flokkaspjall Gátt Gáttaspjall TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 600 1967677 1966902 2026-06-15T16:25:53Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967677 wikitext text/x-wiki {{Land |nafn = Konungsríkið Noregur |nafn_í_eignarfalli = Noregs |nafn_á_frummáli = Kongeriket Norge {{mál|nb}}<br />Kongeriket Noreg {{mál|nn}} |fáni = Flag of Norway.svg |skjaldarmerki = Coat of Arms of Norway.svg |þjóðsöngur = [[Ja, vi elsker dette landet]] |staðsetningarkort = Europe-Norway_(orthographic_projection).svg |höfuðborg = [[Osló]] |tungumál = [[norska]], [[Samísk tungumál|samíska]] í nokkrum sjálfstjórnarumdæmum |stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] |titill_leiðtoga1 = [[Konungur Noregs|Konungur]] |titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Noregs|Forsætisráðherra]] |nafn_leiðtoga1 = [[Haraldur 5.]] |nafn_leiðtoga2 = [[Jonas Gahr Støre]] |staða = Sjálfstæði |atburður1 = stofnun |dagsetning1 = 872 |atburður2 = [[Kalmarsambandið]] |dagsetning2 = 1397 |atburður3 = stjórnarskrá |dagsetning3 = [[17. maí]] [[1814]] |atburður4 = sambandsslit við Svíþjóð |dagsetning4 = [[7. júní]] [[1905]] |flatarmál = 385.207<ref name="kart_2019">{{cite web|url=https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|title=Arealstatistics for Norway 2019|publisher=Kartverket, mapping directory for Norway|year=2019|accessdate=2019-03-23|archive-date=2019-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190608034913/https://www.kartverket.no/Kunnskap/Fakta-om-Norge/Arealstatistikk/Arealstatistikk-Norge/|url-status=dead}}</ref> |stærðarsæti = 67 |hlutfall_vatns = 6 |fólksfjöldi = 5.627.400<ref name="ssbf">{{Cite web|url=https://www.ssb.no/en/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Population, 2026-01-01|publisher=Statistics Norway|date=2026-02-25|accessdate=2026-02-26|language=en}}</ref> |mannfjöldaár = 2026 |mannfjöldasæti = 120 |íbúar_á_ferkílómetra = 14,6 |VLF = 350 |VLF_ár = 2020 |VLF_sæti = 49 |VLF_á_mann = 64.856 |VLF_á_mann_sæti = 6 |VÞL_ár = 2022 |VÞL = {{hækkun}} 0.966<ref name="UNDP2023" /> |VÞL_sæti = 2 |gjaldmiðill = [[Norsk króna|Norsk króna (kr)]] (NOK) |tímabelti = [[UTC]]+1 (UTC+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) |umferð=hægri |tld = no |símakóði = 47 }} '''Noregur''' ([[norska]]: ''Norge''; [[nýnorska]]: ''Noreg'') er [[ríki|land]] sem nær yfir vestur- og norðurhluta [[Skandinavía|Skandinavíu]] í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]]. Noregur fer líka með stjórn fjarlægu eyjanna [[Jan Mayen]] og [[Svalbarði|Svalbarða]]. Auk þess er [[Bouvet-eyja]] í Suður-Atlantshafi norsk [[hjálenda]]. Noregur gerir tilkall til tveggja landsvæða á [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]]: [[Eyja Péturs 1.|Eyju Péturs 1.]] og [[Matthildarland]]s. Noregur á landamæri að [[Svíþjóð]], [[Finnland]]i og [[Rússland]]i, og er eitt [[Norðurlöndin|Norðurlandanna]]. Sunnan við Noreg skilur [[Skagerrak]] landið frá [[Danmörk]]u. Noregur á mjög langa strandlengju að [[Atlantshaf]]i og [[Barentshaf]]i. Í Noregi búa 5,6 milljónir (2026). Höfuðborg landsins er [[Ósló]]. [[Haraldur 5.]] af [[Lukkuborgarætt]] er [[konungur Noregs]] og [[Jonas Gahr Støre]] hefur gegnt embætti forsætisráðherra frá 2021. Noregur er [[einingarríki]] með [[þingbundin konungsstjórn|þingbundna konungsstjórn]] þar sem ríkisvaldið skiptist milli dómsvalds, [[norska stórþingið|norska stórþingsins]] og [[ríkisstjórn Noregs|ríkisstjórnar Noregs]], samkvæmt [[stjórnarskrá Noregs]] frá 1814. Norska konungsríkið var stofnað 872 þegar mörg smákonungsdæmi runnu saman. Frá 1537 til 1814 var Noregur hluti af [[Danaveldi]] og frá 1814 til 1905 var landið í [[konungssamband]]i við Svíþjóð. Noregur var hlutlaus í [[fyrri heimsstyrjöld]], en í [[síðari heimsstyrjöld]] [[hernám Noregs|hernámu Þjóðverjar landið]] til stríðsloka. Staðbundin stjórnvöld í Noregi eru á tveimur stjórnsýslustigum: fylki og sveitarfélög. [[Samar]] njóta sjálfsákvörðunarréttar og áhrifa á stjórn hefðbundinna landsvæða sinna í gegnum [[Samaþingið]] og [[Finnmerkurlögin]]. Noregur á í nánu samstarfi við [[Evrópusambandið]] og [[Bandaríkin]] og er hluti af [[Evrópska efnahagssvæðið|Evrópska efnahagssvæðinu]]. Noregur er stofnaðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[NATO]], [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni og [[OECD]]. Noregur er hluti af [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]]. [[Norska]] er [[norræn mál|norrænt mál]] sem líkist [[danska|dönsku]] og [[sænska|sænsku]]. Noregur býr við [[norrænt velferðarkerfi]] sem byggist á [[lýðræðisjafnaðarstefna|jafnaðarhugsjónum]]. Norska ríkið á stóra eignarhluti í lykilgeirum eins og olíu- og gasvinnslu, námum, timburframleiðslu, útgerð og ferskvatnsframleiðslu. Um fjórðungur af vergri landsframleiðslu landsins kemur úr [[olíuiðnaður|olíuiðnaðinum]]. Miðað við höfðatölu er Noregur stærsti framleiðandi olíu og jarðgass utan Mið-Austurlanda. Tekjur á mann eru þær fjórðu hæstu í heimi miðað við lista [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðsins]] og [[Heimsbankinn|Heimsbankans]]. [[Norski olíusjóðurinn]] er stærsti þjóðarsjóður heims, metinn á 1,3 billjón dali. == Heiti == Heitið Noregur kemur fyrir í heimildum frá miðöldum sem bæði „Noregur“ og „Norvegur“ og er talið merkja „norðurvegur“.<ref name="eidar" /> Í [[Frásögn Óttars háleygska]] frá um 880 kemur nafnið fyrir (á engilsaxnesku) sem ''Norðweg'' og „norðmanna land“ sem heiti á ströndinni frá [[Agðir|Ögðum]] til [[Hálogaland]]s. Norðmenn gætu þá hafa verið íbúar norðan fjallanna, „Austmenn“ austan þeirra og „Danir“ í [[Víkin (Noregi)|Víkinni]]. Norðurvegur væri aftur í andstöðu við [[Austurvegur|Austurveg]] (austan [[Eystrasalt]]s), [[Vesturvegur|Vesturveg]] (til [[Bretland]]s) og „Suðurveg“ til [[Þýskaland]]s. Aðrar orðmyndir frá miðöldum eru ''Nortuagia'' (''[[Durham Liber Vitae]]''), ''Nuruiak'' ([[Jalangurssteinarnir]]) og ''nuriki'' (rúnasteinn frá Noregi). Seinna var heitið túlkað sem samsetning úr ''Nor-'' og ''rige'' („[[ríki]]“, sbr. „Svíaríki“). Hugsanlega hefur þágufallsmyndin ''Norege'' haft þar áhrif. Núverandi ritháttur á norsku er frá 17. öld og gæti verið samdráttur á danska orðinu ''Norrige''.<ref>Sandøy, Helge, 1997: "Norvegr eller Noríki?". I Arnold Dalen (red.): ''Gransking av norsk mål i hundre år etter Ivar Aasen. Rapport frå faghistorisk seminar i Trondheim 3. og 4. oktober 1996. Skrifter.'' Det kongelige norske viderskabers selskab 3, 1997. Trondheim: Tapir. 91-104.</ref> Á [[nýnorska|nýnorsku]] heitir landið ''Noreg'', en var áður ''Norig''.<ref>{{vefheimild|url=http://www.sprakradet.no/Vi-og-vart/Publikasjoner/Spraaknytt/Arkivet/Spraaknytt_1999/Spraaknytt_1999_2/Noreg/|titill=Noreg|skoðað=2021-01-30|tungumál=nb|vefsíða=Språkrådet}}</ref> Á [[norðursamíska|norðursamísku]] heitir það ''Vuodna'' („fjörður“), ''Nöörje'' á [[suðursamíska|suðursamísku]] og ''Norja'' á [[kvenska|kvensku]]. Í fornsögunni „[[Hvernig Noregur byggðist]]“ í ''[[Flateyjarbók]]'' segir frá börnum [[Þorri|Þorra]] sem eru sögð vera synirnir Nórr, Górr og dóttirin Gói. Þar segir að Nórr hafi lagt undir sig löndin vestan við [[Skandinavíufjöll|Kjölinn]] og Noregur dregið nafn sitt af honum. Talið er að nafn sagnkonungsins sé dregið af landinu fremur en öfugt, en til er tilgáta um að nafnið sé dregið af norska orðinu ''nor'', „sund“ eða „vík“.<ref>{{vefheimild|url=https://malid.is/leit/n%C3%B3rr|titill=Nórr|vefsíða=Málið.is|skoðað=2.9.2023}}</ref><ref name="eidar">{{cite journal|author=Heide, Eldar|year=2017|url=http://ojs.novus.no/index.php/NON/article/view/1333|title=Noregr tyder nok vegen mot nord, likevel|journal=Namn og nemne|volume=33|pp=13-37}}</ref> == Saga == [[Mynd:AltaRockCarvingsFences.jpg|thumb|right|Bergristur frá Norður-Noregi.]] ‍‍‍Fólk hefur búið í Noregi í yfir 12.000 ár. Fyrstu íbúar Noregs fluttu þangað frá [[Þýskaland]]i í suðri eða úr norðaustri frá [[Finnland|Norður-Finnlandi]] og [[Rússland]]i meðan íshellan frá [[síðasta ísöld|síðustu ísöld]] lá enn yfir hluta svæðisins. Til er umdeild tilgáta um fólksflutninga úr suðri, frá þeim tíma þegar [[Doggerland]] var enn [[þurrlendi]].<ref>{{cite book|authors=Glørstad, H., Gundersen, J., & Kvalø, F.|year=2017|chapter=The northern coasts of Doggerland and the colonisation of Norway at the end of the Ice Age|title=Under the sea: archaeology and palaeolandscapes of the continental shelf|pages=285-303}}</ref> Á þeim tíma var loftslag í Suður-Noregi svipað því sem það er í Norður-Noregi í dag. Helstu veiðidýr voru [[útselur]], [[elgur]] og [[villisvín]], en meðal mannvistarleifa hafa fundist bein úr [[geirfugl]]i, [[hundur|hundi]] og fleiri dýrum.<ref>{{cite thesis|author=Syversbråten, L. T.|year=2023|title=Searching for human-dog contexts in 4 Mesolithic cave and rockshelters in the West-Norwegian landscape|degree=MA|publisher=The University of Bergen)}}</ref> Elstu [[bergristur]] frá þessum tíma eru flestar við ár og sýna stór veiðidýr. Eftir því sem leið á [[fornsteinöld]] hlýnaði loftslagið og [[skógur]] þakti landið.<ref>{{vefheimild|url=https://steinalder.w.uib.no/|titill=Steinalderen på Vestlandet|vefsíða=Den lengst historien|útgefandi=Universitetsmuseet i Bergen|skoðað=3.9.2024}}</ref> Undir lokin barst [[landbúnaður]] til Noregs, með kvikfjárrækt og kornrækt sem tíðkaðist allt norður til [[Lofoten]], við upphaf [[nýsteinöld|nýsteinaldar]] um 4000 f.o.t. Frá nýsteinöld eru ummerki um fasta bústaði, notkun á [[leirker]]um, aukna notkun á [[tinnusteinn|tinnusteini]] og stærri veiðimannabýli í Norður-Noregi. Hugsanlega hefur samfélagið skipst í ættarsamfélög sem héldu saman á stóru svæði. Elstu ummerki um þróað sveitasamfélag í Noregi eru frá um 2400 f.o.t. Um 2000 f.o.t. tóku Norðmenn að reisa stór [[langhús]] og um sama leyti varð notkun málmhluta algengari. Yngri bergristur sýna [[bátur|báta]] gerða úr viðarborðum. Elstu ummerki um [[járn]]vinnslu eru frá um 400 f.o.t. Heimildir eru fyrir verslun við [[rómverjar|Rómverja]] á fyrstu öldum eftir að okkar tímatal hefst. Á sama tíma má sjá merki um aukna lagskiptingu í mismunandi tegundum bústaða. Þegar [[Vestrómverska keisaradæmið]] leystist upp 475 tók [[þjóðflutningatímabilið]] við. Frá 6. öld eru ummerki um loftslagsbreytingar ([[Fimbulvetur]]) sem hafa verið tengdar við eldvirkni á norðurhveli.<ref>{{cite journal|author=Gundersen, I. M.|year=2019|title=The Fimbulwinter theory and the 6th century crisis in the light of Norwegian archaeology: Towards a human-environmental approach|journal=Primitive tider|volume=21|pages=101-119|url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-78207}}</ref> Á 8. öld þróuðust [[súðbyrðingur|súðbyrt]] skip knúin áfram með [[segl]]um<ref>{{cite journal|author=Wickler, S.|year=2019|title=Early boats in Scandinavia: new evidence from Early Iron Age bog finds in Arctic Norway|journal=Journal of Maritime Archaeology|volume=14|number=2|pages=183-204|doi=10.1007/s11457-019-09232-1}}</ref> og ný og betri aðferð við járnvinnslu.<ref>{{cite journal|author=Barndon, R., & Olsen, A. B.|year=2018|title=En grav med smedverktøy fra tidlig vikingtid på Nordheim i Sogndal. En analyse av gravgods, handlingsrekker og symbolikk|journal=Viking|volume=81|pages=63-88}}</ref> [[Rúnir|Rúnaristur]] sýna hvernig [[fornnorræna]] þróaðist úr [[frumnorræna|frumnorrænu]].<ref>{{cite journal|author=Thöny, L. C.|year=2017|title=On the Chronology of Final Devoicing and the Change of z> R in Proto-Norse|journal=Futhark. International journal of runic studies|volume=7|pages=47-62|doi=10.7892/boris.99352}}</ref> === Víkingaöld === {{aðalgrein|Víkingaöld}} [[Mynd:Osebergskipet_2016.jpg|thumb|right|Ásubergsskipið er langskip sem fannst í haugi frá 9. öld í Noregi.]] Á [[8. öld]] hófust [[víkingaferð]]ir norrænna manna til [[Bretlandseyjar|Bretlandseyja]] og strandsvæða á evrópska meginlandinu, allt suður til [[Miðjarðarhaf]]s. Grundvöllur slíkra ránsferða voru haffær [[víkingaskip]] þar sem tækni við smíði [[súðbyrðingur|súðbyrðinga]] var notuð til að gera miklu stærri skip en áður þekktust á Norðurlöndum. Þessi skip, [[langskip]] og [[knörr|knerrir]], voru líka notuð til landkönnunar í Norður-Atlantshafi þar sem fólk frá Bretlandseyjum og Noregi nam ný lönd, [[Færeyjar]], [[Ísland]] og [[Grænland]]. Samkvæmt íslenskum miðaldaritum sem rituð voru nokkrum öldum síðar var ein orsökin tilraunir [[Haraldur hárfagri|Haraldar hárfagra]] til að skapa stærra konungsríki í Noregi.<ref>{{cite journal|author=Jakobsson, S.|year=2016|title=The early kings of Norway, the issue of agnatic succession, and the Settlement of Iceland|url=https://archive.org/details/viator_2016_47_3/page/171|journal=Viator|volume=47|number=3|pages=171-188|doi=10.1484/J.VIATOR.5.112357}}</ref> [[Landnám Íslands]] var þannig tengt við sigur Haraldar í [[Hafursfjarðarorrusta|Hafursfjarðarorrustu]] árið [[872]]. Á þessum tíma aðhylltust Norðurlandabúar [[norræn trú|norræna trú]], en með auknum viðskiptum við konungsríkin í Evrópu komust þeir í kynni við [[kristni]] sem með tímanum vann á.<ref>{{cite journal|author=Mikkelsen, E.|year=2002|title=Handel—misjon—religionsmøter. Impulser fra buddhisme, islam og kristendom i Norden 500–1000 e. Kr.|journal=Viking|volume=65|pages=91-136}}</ref> Um miðja 9. öld stofnuðu norrænir víkingar nýlendur á Bretlandseyjum í [[Danalög]]um, [[Dublin]], [[Suðureyjar|Suðureyjum]] og [[Norðureyjar|Norðureyjum]]. Til að verja sig gegn víkingum samdi [[Karl einfaldi]] Frakkakonungur við víkingaforingjann [[Göngu-Hrólfur|Göngu-Hrólf]] um hertogadæmi í [[Normandí]] árið [[911]]. Í Noregi var kaupstaðurinn [[Kaupangur]] stofnaður í Vestfold um 800, og síðar uxu verslunarstaðir á [[Ögvaldsnes]]i og [[Hlaðir (Noregi)|Hlöðum]] norðar í landinu.<ref>{{cite book|author=Sørheim, H.|year=2015|title=The First Norwegian Towns Seen on the Background of European History|series=UBAS-University of Bergen Archaeological Series|number=8|title=Nordic Middle Ages-Artefacts, Landscapes and Society. Essays in Honour of Ingvild Øye on her 70th Birthday|url=https://hdl.handle.net/1956/15396}}</ref> Í norðri áttu norrænir menn í viðskiptum við [[Samar|Sama]] og [[Kvenir|Kveni]] á [[Hálogaland]]i og [[Finnmörk]]u.<ref>{{cite journal|author=Koskela Vasaru, M.|year=2012|title=Bjarmaland and interaction in the North of Europe from the Viking Age until the Early Middle Ages|journal=Journal of Northern Studies|volume=6|number=2|pages=37-58|doi=10.36368/jns.v6i2.719}}</ref> Samfélag víkingaaldar var [[höfðingi|höfðingjaræði]] þar sem höfðingjar og stórbændur réðu ráðum sínum, [[lögsögumaður|sögðu upp lög]] og [[dómþing|dæmdu]] á [[þing]]um og bundust konungum með [[trúnaðareiður|trúnaðareiðum]].<ref>{{cite journal|author=Riisøy, A. I.|year=2019|title=Ting og konfliktløsning i vikingtidas Norge|journal=Collegium Medievale|volume=32|number=2}}</ref><ref>{{vefheimild|url=https://www.norgeshistorie.no/vikingtid/0810-hovdingenes-tid.html|titill=Høvdingenes tid|höfundur=Unn Pedersen og Jón Viðar Sigurðsson|vefsíða=Norgeshistorie – Fra steinalderen til i dag. Fortalt av fagfolk.|dags=25.11.2015|útgefandi=Universitetet i Oslo}}</ref> Elsta þingið sem heimildir eru um í Noregi er [[Gulaþing]] sem var stofnað um 900. [[Frostaþing]] í Þrándheimi var stofnað skömmu síðar. [[Þrælahald]] var að öllum líkindum útbreitt, þótt deilt sé um hversu stór hluti íbúa hafi verið ófrjáls á þessum tíma.<ref>{{cite journal|author=Skre, D.|year=2001|title=The social context of settlement in Norway in the first millennium AD|journal=Norwegian archaeological review|volume=34|number=1|pages=1-12|doi=10.1080/00293650116757}}</ref> Þegar [[Haraldur blátönn]] tók kristni eftir miðja 10. öld krafðist hann þess að undirkonungar sínir í Noregi, [[Hákon Sigurðarson Hlaðajarl]] og [[Haraldur grenski]], létu skírast. Á þessum tíma var [[Víkin (Noregi)|Víkin]] í Noregi oft hluti af ríki Danakonunga, en í Þrándheimi ríktu ýmist norskir konungar eða jarlar Danakonunga.<ref>{{cite thesis|author=Østvik, C.|year=2021|title=Danskekongen og Viken ca. 950-1016: en studie av maktbildet i Viken og danskekongens rolle|degree=MA|publisher=Universitetet i Sørøst-Norge}}</ref> [[Ólafur Tryggvason]] tók við konungdómi 995 og vann ötullega að útbreiðslu kristni í Noregi. [[Ólafur digri]], víkingaforingi sem hafði látið skírast í Frakklandi, gekk enn lengra og vildi neyða íbúa til að taka upp nýjan sið. Hann lést í [[Stiklastaðaorrusta|Stiklastaðaorrustu]] gegn sonum Hákonar Hlaðajarls árið 1030, en var brátt tekinn í dýrlingatölu.<ref>{{cite journal|author=Bagge, S.|year=2015|title=Olav den Hellige som norsk konge (1015–28)|journal=Historisk tidsskrift|volume=94|number=4|pages=555-587}}</ref> === Miðaldir === Eftir lát Ólafs digra varð Noregur hluti af [[Norðursjávarveldið|Norðursjávarveldi]] [[Knútur ríki|Knúts ríka]], ásamt Danmörku og Englandi. Eftir lát Knúts tók [[Magnús góði]], sonur Ólafs, við völdum og Ólafur varð smám saman [[dýrlingur]]. [[Haraldur harðráði]] tók við eftir lát hans 1047 og herjaði á Danmörku og England þar sem hann lét lífið í [[Orrustan við Stanfurðubryggju|orrustunni um Stafnfurðubryggju]] 1066. Sonur hans, [[Ólafur kyrri]], var friðsamari, en sonur Ólafs, [[Magnús berfættur]], var drepinn þegar hann herjaði á Írlandi. Á miðöldum voru [[Suðureyjar]] og [[Norðureyjar]] ([[Orkneyjar]] og [[Hjaltlandseyjar]]) í [[Skotland]]i ýmist undir yfirráðum eða nátengd Noregskonungum. [[Mynd:Reinli_Stavkyrkje,_Sør-Aurdal.JPG|thumb|right|[[Stafkirkjan í Reinli]] var reist á síðari hluta 13. aldar.]] Fyrstu biskupsdæmin í Noregi voru stofnuð í kringum 1070<ref>{{cite web|url=https://snl.no/bispesete|title=Bispesete|website=Store norske leksikon|date=13. október 2025|author=Merethe Roos}}</ref> og [[Erkibiskup í Niðarósi|erkibiskupsdæmi]] var stofnað í [[Niðarós]]i ([[Þrændalög]]um) árið 1150. Árið 1130 lést [[Sigurður Jórsalafari]] sem markaði upphafið að [[norski innanlandsófriðurinn|norska innanlandsófriðnum]] sem stóð til 1240.<ref>{{cite journal|author=Sawyer, B.|year=2003|title=The ‘Civil Wars’ Revisited|journal=Historisk tidsskrift|volume=82|number=1|pages=43-73}}</ref> Kirkjan varð að valdastofnun sem stóð oft í átökum við konungsvaldið. Í ófriðnum voru fylgismenn kirkjunnar nefndir [[baglar]] en fylgismenn konungs nefndir [[birkibeinar]]. [[Sverrir Sigurðsson (konungur)|Sverrir Sigurðsson]] reyndi að koma kirkjunni undir sitt vald, en var þá [[bannfæring|bannfærður]]. Flokkarnir komu sér fyrst saman um konungsefni þegar [[Hákon gamli]] var kjörinn konungur 1217. Hákon lét samþykkja lög um ríkiserfðir árið 1260 sem gerðu Noreg að [[erfðakonungur|erfðaríki]], ólíkt Danmörku og Svíþjóð þar sem þá ríktu [[kjörkonungur|kjörkonungar]]. Sonur hans var [[Magnús lagabætir]] sem samdi [[Landslög Noregs]] og gerði jafnframt [[Járnsíða|Járnsíðu]] handa Íslendingum sem gengu Noregskonungum á hönd með [[Gamli sáttmáli|Gamla sáttmála]]. Á hátindi sínum um 1260 náði norska konungsríkið yfir [[Grænland]], [[Ísland]], [[Færeyjar]], skosku eyjarnar, [[Dublin]] á Írlandi og [[Finnmörk]]u, allt austur að [[Hvítahaf]]i, auk þess sem í dag eru [[Bohuslän]], [[Jämtland]] og [[Härjedalen]] í Svíþjóð.<ref>{{Cite book |last=Imsen |first=Steinar |url=https://books.google.com/books?id=EIr7s7SLit0C |title=The Norwegian Domination and the Norse World, C.1100-c.1400 |date=11 June 2010 |publisher=Tapir Academic Press |isbn=9788251925631 |access-date=21 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230418114626/https://books.google.com/books?id=EIr7s7SLit0C |archive-date=18 April 2023 |url-status=live |via=Google Books}}</ref> Árið 1266 gengu [[Suðureyjar]] til Skotakonungs eftir [[friðarsamningurinn í Perth|friðarsamninginn í Perth]].<ref>{{cite journal|author=Lustig, R. I.|year=1979|title=The Treaty of Perth: a re-examination|url=https://archive.org/details/sim_scottish-historical-review_1979-04_58_165/page/35|journal=The Scottish Historical Review|volume=58|number=165|pages=35-57}}</ref> [[Mynd:OSLO-NO-02_05_ubt.jpeg|thumb|right|Akurshús sem Hákon háleggur lét reisa á 14. öld.]] [[Hákon háleggur]] tók við völdum árið 1299. Hann reisti nokkur virki í suðurhluta Noregs, eins og [[Akurshús]], og flutti miðstöð konungsvaldsins í meira mæli þangað, frá Þrándheimi. Árið 1319 var samið um að hinn þriggja ára gamli krónprins, [[Magnús Eiríksson smek]], tæki við konungdómi bæði í Noregi og Svíþjóð. Árið 1349 gekk [[Svarti dauði]] og aðrar plágur yfir Noreg og urðu til þess að fólki fækkaði um helming.<ref>{{cite book|author=Brøgger sr., Jan|year=2002|title=Epidemier: En natur- og kulturhistorie|place=Oslo|publisher=N.W. Damm & Søn|isbn=82-496-0076-2}}</ref> Á 14. öld varð [[Björgvin]] helsta verslunarhöfn Noregs en henni stjórnuðu [[Hansasambandið|Hansakaupmenn]].<ref>{{cite journal|author=Burkhardt, M.|year=2010|title=The German Hanse and Bergen – new perspectives on an old subject|journal=Scandinavian Economic History Review|volume=58|number=1|pages=60–79|doi=10.1080/03585520903561201}}</ref> Árið 1397 gekk Noregur í ríkjasamband með [[Svíþjóð]] og [[Danmörk]]u í [[Kalmarsambandið|Kalmarsambandinu]] eftir að [[Ólafur 4. Hákonarson]] varð krónprins í öllum ríkjunum gegnum erfðir og móðir hans, [[Margrét Valdimarsdóttir mikla]], tók við völdum. Eftir miðja 15. öld gengu Orkneyjar og Hjaltlandseyjar til [[konungur Skotlands|konunga Skotlands]] sem heimanmundur.<ref>{{cite journal|author=Grohse, I. P.|year=2020|title=THE LOST CAUSE: Kings, the Council, and the Question of Orkney and Shetland, 1468–1536|journal=Scandinavian Journal of History|volume=45|number=3|pages=286-308}}</ref> Kalmarsambandið einkenndist af tilraunum konungs til að styrkja miðstjórnarvaldið með mismiklum árangri. Noregi var á þessum tíma skipt í um 50 [[lén]] þar sem þau mikilvægustu voru í kringum virkin í [[Bohus]], [[Akershus]], [[Tunsberghus]] og [[Bergenhus]]. Lénin voru að mestu í höndum innlendra stórmenna. Miðstöð valdsins færðist til Danmerkur og um miðja 15. öld hófust uppreisnir í Svíþjóð. Eftir lát [[Kristófer 1.|Kristófers 1.]] var [[Karl Knútsson Bonde]] kjörinn konungur í Svíþjóð og Noregi, en varð að láta [[Kristján 1.]] fá Noreg eftir aðeins eitt ár. Við það tækifæri var undirritað samkomulag um konungssamband Noregs og Danmerkur. Á sama tíma gengu lénin í Noregi í arf til fólks sem hélt sig mest í Danmörku. Þegar [[Kristján 2.|Kristján krónprins]] Danmerkur fékk Noreg sem varakonungsdæmi árið 1506 hófst hann handa við að veikja norska háaðalinn enn frekar.<ref>{{cite book|title=We, Norwegians: The National Identity of Norwegian Elites in Early Modern Times (16th-18th Century)|author=Krystyna Szelągowska|publisher=Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturowym Europy}}</ref> Árið 1523 gekk Svíþjóð úr sambandinu og eftir varð ríkjasamband Danmerkur og Noregs. === Hluti af Danaveldi === Þótt Danmörk væri ráðandi aðili í Kalmarsambandinu höfðu löndin þrjú eigin [[ríkisráð]] sem stjórnuðu í samráði við konung. Eftir að Svíþjóð gekk úr sambandinu gerði Kristján 3. samkomulag við danska aðalinn um að leggja [[norska ríkisráðið]] niður. Árið 1537 urðu [[siðaskiptin]] í Noregi. Síðasti kaþólski erkibiskupinn, [[Olav Engelbrektsson]], flúði land og aðrir kaþólskir biskupar voru settir af.<ref>{{cite book|author=Grell, O. P.|year=2005|chapter=The Reformation in Norway: A political and religious takeover|title=Aspekte der Reformation im Ostseeraum|pages=121-144}}</ref> Noregi var skipt í 20 lén sem konungur veitti gegn föstu gjaldi. Norðmenn urðu oft illa úti í stríðum Dana og Svía, eins og [[norræna sjö ára stríðið|norræna sjö ára stríðinu]] 1563-1570. [[Norski herinn]] var formlega stofnaður árið 1628.<ref>{{cite journal|author=Eyjólfur Guðmundsson|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1501486|title=350 ár frá stofnun norska hersins|journal=Morgunblaðið|page=24|year=1978|volume=65|number=148}}</ref> Skattheimta jókst og þegnskylduvinna var lögð á bændur, en fólki fjölgaði líka á sama tíma. Eftir ósigur í [[Torstensonófriðurinn|Torstensonófriðnum]] 1645 gengu norsku héruðin [[Jämtland]] og [[Härjedalen]] til Svíþjóðar. [[Mynd:Dok-9_Arveenevoldsregjeringsakten_1661.TIF|thumb|right|Innsigli og undirskriftir norskra „borgara og almúga“ á einveldislögunum frá 1661.]] [[Einveldi]] var sett á laggirnar með [[erfðahyllingin|erfðahyllingu]] í Noregi árið 1661. Eftir það var lénunum breytt í ömt og [[amtmaður|amtmenn]] urðu embættismenn með föst laun. Fógetar sáu um innheimtu skatta fyrir [[rentukammerið]] í Kaupmannahöfn. Námavinnsla hófst í stórum stíl á 17. öld og þar á meðal voru silfurnámur í [[Kongsberg]] og koparnámur í [[Røros]]. Vatnsknúnar [[sögunarmylla|sögunarmyllur]] voru fyrst teknar í notkun á 16. öld. [[Timbur]]útflutningur til [[Skotland]]s varð mikilvægur hluti af efnahagslífi Noregs.<ref>{{cite journal|author=Newland, K.|year=2011|title=The acquisition and use of Norwegian timber in seventeenth-century Scotland|journal=Vernacular Architecture|volume=42|number=1|pages=67-83|doi=10.1179/174962911X13159065475545}}</ref> Kaupstaðirnir [[Fredrikstad]], [[Tønsberg]], [[Skien]], [[Stavanger]], [[Ósló|Christiania]], [[Kristiansand]], [[Bergen]] og [[Trondheim]] fengu einkarétt á verslun hver í sínu héraði. Eftir að [[Friðrik 6.|Friðrik]] krónprins tók völdin í Danmörku 1784 varð aukið frjálsræði í versluninni. [[Tromsø]], [[Hammerfest]] og [[Vardø]] fengu kaupstaðarréttindi, og verndartollar og einkaleyfi voru afnumin. [[Konunglega norska vísindafélagið]] var stofnað í Þrándheimi 1760 og [[Norska félagið]] var stofnað í Kaupmannahöfn árið 1772. Danmörk reyndi að halda sér utan við [[Napóleonsstyrjaldirnar]], en 1807 neyddi Napóleon Dani til að taka þátt í hafnbanni á Breta. Þann 2. september gerðu Bretar [[stórskotaliðsárásin á Kaupmannahöfn|stórskotaliðsárás á Kaupmannahöfn]] og í kjölfarið lýsti Friðrik 6. Bretum stríði á hendur. Stríðið stöðvaði timburflutningana frá Noregi til Bretlands en 1809 fengu norsk skip leyfi til siglinga. [[Svíþjóð]] féllst á að ganga í bandalagið gegn Napóleon, með því að láta Rússum Finnland eftir í skiptum fyrir Noreg. Þegar Napóleon tapaði stríðinu var Danmörk neydd til að gefa Svíþjóð Noreg eftir í [[Kílarsamningurinn|friðarsamningum í Kíl]], í skiptum fyrir [[Sænska Pommern|Sænsku Pommern]] á meginlandi Evrópu.<ref>{{cite journal|author=Berg, R.|year=2014|title=Denmark, Norway and Sweden in 1814: a geopolitical and contemporary perspective|journal=Scandinavian Journal of History|volume=39|number=3|pages=265-286|doi=10.1080/03468755.2013.876929}}</ref> === Konungssamband við Svíþjóð === [[Mynd:Eidsvoll_riksraad_1814.jpeg|thumb|right|Stjórnlagaþingið í Eidsvoll, eftir [[Oscar Wergeland]].]] Mikil óánægja var í Noregi með friðarsamkomulagið. Norðmenn fengu danska prinsinn [[Kristján 8.|Kristján Friðrik]] til að samþykkja að gerast [[konungur Noregs]] og kusu til stjórnlagaþings á [[Eidsvoll]] í febrúar. Þingið samdi drög að [[stjórnarskrá Noregs]] í apríl. Í maí sneri sænski herinn aftur heim frá meginlandinu og [[stríð Noregs og Svíþjóðar]] hófst. Stríðið stóð stutt og Kristján Friðrik sagði af sér í ágúst. Í nóvember samþykkti norska stórþingið konungssamband við Svíþjóð með því að kjósa [[Karl 13.]] sem konung Noregs (sem Karl 2.). Mestu skipti að Norðmenn fengu að halda stjórnarskránni og eigin stofnunum. Komið var á norskri ríkisstjórn, seðlabanka og sjálfstæðu dómsvaldi. [[Háskólinn í Ósló]] var stofnaður 1811. Embættismenn réðu mestu í hinu nýja ríki, og ekki var hægt að reka þá úr stöðum sínum. Tímabilið frá 1814 til 1884 er kallað „embættismannaríkið“.<ref>{{cite book|author=Clemmensen, N.|year=1994|chapter=Bondevenner og bondevenner-to alen af et stykke? En komparativ undersøgelse af de danske og norske bondevenneorganisationer|title=Fortid og Nutid|pages=134-157}}</ref> Konur fengu aukin réttindi á þessum tíma, en kosningaréttur var takmarkaður við yfirstéttina. Eftir stofnun sjálfstæðs ríkis fór [[norsk þjóðernisrómantík]] vaxandi. Meðal helstu leiðtoga rómantísku stefnunnar voru rithöfundarnir [[Henrik Wergeland]], [[Bjørnstjerne Bjørnson]], [[Peter Christen Asbjørnsen]] og [[Jørgen Moe]]; myndlistarmennirnir [[Hans Gude]] og [[Adolph Tidemand]]; og tónskáldið [[Edvard Grieg]].<ref>{{cite book|author=Grimley, D. M.|year=2006|title=Grieg: Music, landscape and Norwegian identity|url=https://archive.org/details/griegmusiclandsc0000grim|publisher=Boydell Press}}</ref><ref>{{vefheimild|url=https://snl.no/nasjonalromantikken|titill=nasjonalromantikken|vefsíða=Store norske leksikon|höfundur=Thurid Vold|skoðað=12.9.2024}}</ref> Nokkrar deilur urðu um hvernig opinber [[norska]] ætti að vera, en [[bókmál]] var í grunninn danskt ritmál með nokkrum breytingum. Á 5. áratug 19. aldar rannsakaði málfræðingurinn [[Ivar Aasen]] norskar mállýskur og gaf út málfræði og orðabók fyrir það sem hann nefndi ''landsmaal'' („sveitamál“), sem seinna varð [[nýnorska]].<ref>{{vefheimild|url=https://snl.no/Ivar_Aasen|titill=Ivar Aasen|höfundur=Tove Bull|vefsíða=Store norske leksikon|dags=28. ágúst 2024}}</ref> Um miðja 19. öld stofnaði [[Marcus Thrane]] fyrstu verkalýðshreyfinguna í Noregi sem var barin niður 1851.<ref>{{cite journal|author=Tønnesson, K.|year=1988|title=Popular protest and organization: The Thrane movement in pre‐industrial Norway, 1849–55|journal=Scandinavian Journal of History|volume=13|number=2-3|pages=121-139}}</ref> Stórbændur voru leiðandi í að krefjast aukins frjálsræðis í viðskiptum og atvinnulífi. [[Landbúnaðarháskólinn í Ási]] var stofnaður 1854. Þar lærðu nokkrir Íslendingar [[búfræði]] á 19. öld.<ref>{{cite journal|author=Árni G. Eylands|url=http://www.timarit.is/?issueID=414924&pageSelected=21&lang=0|title=Íslendingar í Noregi|journal=Morgunblaðið|year=1961|page=22|volume=48|number=118}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Árið 1860 voru ný lög um alþýðuskóla samþykkt. [[Iðnvæðing]] hófst upp úr 1840 en eftir 1860 fluttist fólk í stórum stíl til Norður-Ameríku. Um 400.000 Norðmenn fluttust til Ameríku frá 1865 til 1900. Sjóflutningar fóru vaxandi eftir að Bretar felldu [[ensku sjóferðalögin]] úr gildi árið 1849. Árið 1880 voru Norðmenn meðal stærstu aðila í sjóflutningum í heiminum.<ref>{{cite journal|author=Merok, E., & Ekberg, E.|year=2009|title=Norwegian Shipping in the Port of Liverpool, 1855–1895: Niche Specialization and Anglo-Norwegian Networks|journal=International Journal of Maritime History|volume=21|number=2|pages=221-239}}</ref> Andstaða við embættismannaveldið á stórþinginu fór vaxandi, og eftir 1870 var gerð krafa um [[þingræði]] þar sem ríkisstjórn er studd af meirihluta á þinginu. Stjórnmálaflokkurinn [[Venstre (Noregi)|Venstre]] var stofnaður 1884 og myndaði ríkisstjórn í júní sama ár. Skömmu síðar stofnuðu embættismenn og borgarar flokkinn [[Høyre]]. Á sama tíma börðust Norðmenn fyrir jafnræði í konungssambandinu við Svíþjóð, en sænski konungurinn beitti oft neitunarvaldi gegn lögum sem stefndu í þá átt. Fyrstu verkalýðsfélögin voru stofnuð á 9. áratugnum. Deilurnar um stöðu Noregs í ríkjasambandinu fóru vaxandi og um 1890 kom [[konsúlsmálið]] upp.<ref>{{cite journal|author=[[Olaf Peter Monrad]]|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2006402|title=Sjálfstæðisbarátta Noregs árið 1905: Stutt yfirlit|journal=Skírnir|year=1908|pages=26-42|volume=82}}</ref> Norska þingið vildi sjálft fá að skipa [[ræðismaður|ræðismenn]] fyrir Noreg, en fram að því hafði sænska ríkisstjórnin farið með utanríkismál beggja landa. Svíar neituðu þessu og hótuðu stríði. Svíar afnámu einhliða lög um forgang norskra fyrirtækja á sænskum markaði árið 1897 og lögðu fram tillögur sem nefndar voru [[lýðríkispunktarnir]] um forræði Svía í utanríkismálum 1904.<ref>{{cite thesis|author=Hjortland, T. C.|year=2024|title=A Nationalist Diaspora?: The 1905 “Consul Affair” between Norway and Sweden. A Comparative Study of Norwegian-American and Norwegian Perspectives in the Press|degree=MA|publisher=Universitetet i Oslo|url=https://www.duo.uio.no/bitstream/handle/10852/112129/MasteroppgaveTaleV24.pdf?sequence=1}}</ref> Norðmenn höfnuðu tillögunum alfarið. Árið 1905 samþykkti stórþingið lög um norska ræðismenn. Þegar konungur neitaði að undirrita lögin samþykkti stórþingið þann 7. júní 1905 einhliða upplausn konungssambandsins þar sem konungurinn gæti ekki lengur talist konungur Noregs. Í kjölfarið fylgdi þjóðaratkvæðagreiðsla þar sem 99,95% samþykktu upplausn sambandsins. === Sambandsslit og herseta === [[Mynd:Queen_Maud_and_King_Haakon_VII,_1906_crop.jpg|thumb|right|Ljósmynd frá krýningu Hákons 7. og Matthildar drottningar 1906.]] Eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna hófust samningaviðræður um sambandsslit. Þann 26. október afsalaði Óskar 2. sér öllu tilkalli til konungdæmis í Noregi. Í nóvember var haldin þjóðaratkvæðagreiðsla um að bjóða [[Hákon 7.|Karli af Danmörku]] krúnuna sem var samþykkt með 78% atkvæða. Karl var krýndur sem Hákon 7. Noregskonungur í Niðarósdómkirkju 22. júní 1906. [[Venstre (Noregi)|Venstre]] var stærsti flokkurinn á norska stórþinginu, en í kosningunum 1912 fékk [[Norski verkamannaflokkurinn]] 26,5% atkvæða og varð næststærsti flokkurinn. Árið 1913 fengu norskar konur óskilyrtan [[kosningaréttur|kosningarétt]], um leið og vinnuhjú, og urðu næstfyrstar í Evrópu til að ná þeim áfanga á eftir Finnlandi.<ref>{{cite journal|authors=Larsen, E., Manns, U., & Östman, A. C.|year=2022|title=Gender-equality pioneering, or how three Nordic states celebrated 100 years of women’s suffrage|journal=Scandinavian journal of history|volume=47|number=5|pages=624-647|doi=10.1080/03468755.2021.2023035}}</ref> Þegar [[fyrri heimsstyrjöldin]] hófst lýsti Noregur yfir hlutleysi, en 1916 hófust fiskflutningar til Bretlands. Þá hóf Þýskaland kafbátahernað gegn norskum skipum þar sem 2000 týndu lífinu.<ref>{{cite book|author=Vogt, Per|title=Jerntid og jobbetid. En skildring av Norge under verdenskrigen|place=Oslo|publisher=Johan Grundt Tanum|year=1938|page=146-148}}</ref> Árið 1919 var tekin upp [[hlutfallskosning]] í kjördæmum í stað einmenningskjördæma. Síðan þá hefur verið fjölflokkakerfi í Noregi. Frá því um 1880-1920 fóru norskir landkönnuðir að kanna [[heimskaut]]asvæðin. Meðal þeirra mikilvirkustu voru [[Fridtjof Nansen]], [[Roald Amundsen]] og [[Otto Sverdrup]]. Amundsen komst fyrstur manna á [[Suðurpóllinn|Suðurpólinn]] árið 1911.<ref>{{cite journal|author=Orheim, O.|year=1989|title=A hundred years of Norwegian exploration of the polar regions|url=https://archive.org/details/norsk-geografisk-tidsskrift_1989-09_43_3/page/123|journal=Norsk Geografisk Tidsskrift - Norwegian Journal of Geography|volume=43|number=3|pages=123–127|doi=10.1080/00291958908552229}}</ref> Norskir skinnaveiðimenn sóttu í [[selveiði]] til Svalbarða, Austur-Grænlands og Suður-Íshafsins. Árið 1920 var [[Svalbarðasamningurinn]] gerður sem kvað á um stjórn Norðmanna á Svalbarða. Árið 1927 kom norska rannsóknarskipið ''Norvegia'' til [[Bouvet-eyja|Bouvet-eyju]] í Suður-Íshafi og gerði tilkall til eyjarinnar fyrir hönd Noregs.<ref>{{cite journal|author=Holtedahl, O.|year=1931|title=Antarctic Research by the Norvegia Expeditions and Others|url=https://archive.org/details/sim_geographical-journal_1931-11_78_5/page/401|journal=The Geographical Journal|volume=78|number=5|pages=401-413}}</ref> Árið 1931 gerðu norskir skinnaveiðimenn sams konar tilkall til yfirráða í kringum [[Myggbukta]] á Austur-Grænlandi ([[Land Eiríks rauða]]) en [[Alþjóðadómstóllinn]] í Hag úrskurðaði 1933 að allt Grænland tilheyrði Danmörku.<ref>{{cite web|last=Permanent Court of International Justice|first=Judgement No. 20; April 5th 1933|title=Legal Status of Eastern Greenland; Denmark v. Norway|others=Publications of the Permanent Court of International Justice Series A./B. No. 53; Collection of Judgments, Orders and Advisory Opinions|publisher=A.W. Sijthoff’s Publishing Company, Leyden|publication-date=5. september 1933|year=1933|url=https://www.icj-cij.org/public/files/permanent-court-of-international-justice/serie_AB/AB_53/01_Groenland_Oriental_Arret.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206114944/https://www.icj-cij.org/public/files/permanent-court-of-international-justice/serie_AB/AB_53/01_Groenland_Oriental_Arret.pdf|archive-date=6. desember 2020|language=en}}</ref> Í byrjun 20. aldar urðu [[skipaflutningar]] og [[vatnsorka]] æ mikilvægari. Járnbrautir voru lagðar milli helstu þéttbýlisstaða. Efnahagurinn sveiflaðist og upp spruttu [[Stéttarfélag|verkalýðshreyfingar]]. Eftir stríðið gengu nokkrar fjármálakreppur yfir Noreg og nauðungaruppboð og gjaldþrot ollu miklum vanda á landsbyggðinni. Atvinnuleysi var mikið, löngu áður en [[kreppan mikla]] hófst 1929. [[Áfengisbann]] var samþykkt 1919 og stóð til 1927.<ref>{{cite journal|author=Johansen, P. O.|year=2013|title=The Norwegian Alcohol Prohibition; A Failure|journal=Journal of Scandinavian Studies in Criminology and Crime Prevention|volume=14|pages=46-63|url=https://www.idunn.no/doi/pdf/10.1080/14043858.2013.771909}}</ref> Kreppan gerði illt verra í norsku efnahagslífi og varð til þess að fasistaflokkurinn [[Nasjonal Samling]] var stofnaður 1933 með [[Vidkun Quisling]] sem formann. Verkamannaflokkurinn tók hins vegar upp lýðræðisstefnu og hafnaði byltingu. Fyrsta stjórn Verkamannaflokksins tók við völdum 1935 með því að gera [[kreppubandalagið|kreppubandalag]] við [[Norski bændaflokkurinn|Bændaflokkinn]].<ref>{{vefheimild|url=https://snl.no/kriseforliket|titill=Kriseforliket|höfundur=Knut Dørum, Knut Are Tvedt|dags=14. desember 2022|vefsíða=Store norske leksikon}}</ref> [[Mynd:Statsakten._Akershus._1942-02-01._(8618019797).jpg|thumb|right|Leppstjórnin tekur við völdum. Terboven er þriðji frá hægri og Quisling þriðji frá vinstri.]] Þjóðverjar gerðu [[innrásin í Noreg|innrás í Noreg]] 9. apríl 1940, og hernámu allt landið eftir tveggja mánaða bardaga við norskar og breskar hersveitir. Ríkisstjórnin og konungsfjöldskyldan flúðu til [[London]]. Yfirmaður hernámsstjórnarinnar var [[Josef Terboven]], en 1942 var mynduð [[leppstjórn]] undir Vidkun Quisling. Um 4500 Norðmenn gerðust sjálfboðaliðar í SS-sveitum Þjóðverja.<ref>{{vefheimild|url=https://www.norgeshistorie.no/andre-verdenskrig/1765-de-norske-frontkjemperne.html|titill=De norske frontkjemperne|höfundur=Sigurd Sørlie|vefsíða=Norgeshistorie - Fra steinalderen til i dag. Fortalt av fagfolk|dags=9. apríl 2016|útgefandi=Universitetet i Oslo}}</ref> Um 25.000 meðlimir [[norski herinn|norska hersins]] flúðu og tóku þátt í [[útlagaherdeild Norðmanna]] sem barðist með bandamönnum,<ref>{{Cite book|title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492-2015, 4th ed.|last=Clodfelter|first=Micheal|publisher=McFarland|year=2017|isbn=9780786474707|location=Jefferson, NC|pages=437}}</ref> líkt og [[norski kaupskipaflotinn]] ([[Nortraship]]).<ref>{{vefheimild|url=https://www.norgeshistorie.no/andre-verdenskrig/1763-nortraships-hemmelige-fond.html|titill=Nortraships hemmelige fond|höfundur=Guri Hjeltnes|dags=9. apríl 2016|vefsíða=Norgeshistorie – Fra steinalderen til i dag. Fortalt av fagfolk|útgefandi=Universitetet i Oslo}}</ref> Útlagaherdeildin hertók Finnmörku skömmu eftir áramótin 1945. [[Norska andspyrnuhreyfingin]] stóð fyrir skemmdarverkum, sérstaklega þegar leið að lokum stríðsins og tafði fyrir kjarnorkuáætlun Þriðja ríkisins með því að eyðileggja [[þungvatn]]sbirgðir í [[Vemork]].<ref name="Dahl1999">{{cite book|last=Dahl|first=Per F| title=Heavy water and the wartime race for nuclear energy|publisher=Institute of Physics Publishing |year=1999|location=Bristol|pages=103–108|url=https://books.google.com/books?id=MwD44jnjmmsC|isbn=07-5030-6335|access-date=12 July 2009}}</ref><ref name= Gall>{{cite book|last=Gallagher|first=Thomas|title=Assault In Norway: Sabotaging the Nazi Nuclear Program|publisher=The Lyons Press|year=2002|location=Guilford, Connecticut|url= https://books.google.com/books?id=9U6sBwAAQBAJ&q=assault+in+norway|isbn=1-58574-750-5|access-date=12 July 2009}}</ref> Þýska hernámsliðið gafst upp fyrir bandamönnum 8. maí 1945, þremur dögum eftir uppgjöfina í Danmörku. Þúsundir Norðmanna voru dæmdir fyrir samstarf við hernámsstjórnina eftir stríðið og um 40 voru teknir af lífi, þar á meðal Vidkun Quisling.<ref name="Fjortoft">{{Cite book|author=Fjørtoft, Kjell (1930–2010)|year=1997|title=Oppgjøret som ikke tok slutt|isbn=8205244936 |place=Oslo|publisher=Gyldendal|url=https://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2009030200028}}</ref> === Eftirstríðsárin === Eftir hersetuna í síðari heimsstyrjöld urðu Norðmenn í meira mæli afhuga [[hlutleysi]]. Landið var auk þess í nánum tengslum við [[Bretland]] og [[Bandaríkin]] sem höfðu stutt útlagastjórn og andspyrnuhreyfingar Norðmanna á stríðsárunum. Noregur gerðist því stofnmeðlimur [[NATO]] árið 1949, en leyfði þó ekki erlendar herstöðvar eða kjarnavopn í landinu til að styggja ekki [[Sovétríkin|Sovétmenn]].<ref>{{vefheimild|url=https://www.norgeshistorie.no/velferdsstat-og-vestvending/1814-NATO-medlemskap-og-blokkpolitikk.html|titill=NATO-medlemskap og blokkpolitikk|höfundur=Even Lange|vefsíða=Norgeshistorie – Fra steinalderen til i dag. Fortalt av fagfolk|útgefandi=Universitetet i Oslo|dags=25.11.2015}}</ref> [[Norski verkamannaflokkurinn]] hafði hreinan meirihluta á þingi óslitið frá 1945 til 1957 og hefur langoftast farið með forystu í stjórn landsins síðan. Stjórnir verkamannaflokksins komu á [[norrænt velferðarkerfi|norrænu velferðarkerfi]] og [[blandað hagkerfi|blönduðu hagkerfi]] í anda kenninga [[John Maynard Keynes]].<ref>{{vefheimild|url=https://www.norgeshistorie.no/velferdsstat-og-vestvending/1815-frihandel-og-samarbeid.html|titill=Frihandel og samarbeid|höfundur=Even Lange|vefsíða=Norgeshistorie – Fra steinalderen til i dag. Fortalt av fagfolk|útgefandi=Universitetet i Oslo|dags=25.11.2015}}</ref> Lengi eftir stríð glímdi Noregur við gjaldeyris- og vöruskort og notaði [[skömmtun]] sem hagstjórnartæki allt til 1960.<ref>{{vefheimild|url=https://www.norgeshistorie.no/velferdsstat-og-vestvending/1803-hoyere-levestandard-mindre-forskjeller.html|titill=Høyere levestandard, mindre forskjeller|höfundur=Even Lange|vefsíða=Norgeshistorie – Fra steinalderen til i dag. Fortalt av fagfolk|útgefandi=Universitetet i Oslo|dags=25.11.2015}}</ref> Noregur fékk [[Marshall-aðstoðin|Marshall-aðstoð]] 1947 og gekk í [[Efnahags- og framfarastofnunin]]a árið eftir. Landið gekk í fríverslunarbandalagið [[EFTA]] árið 1960 og varð hluti af [[EES]] árið 1994. Norska ríkisstjórnin sótti þrisvar um aðild að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] (1962, 1967 og 1992), en í síðustu tvö skiptin náðist ekki meirihluti fyrir því í þjóðaratkvæðagreiðslum. Í þjóðaratkvæðagreiðslunni 1972 kusu 53% á móti Evrópusambandsaðild, þrátt fyrir að hreinn meirihluti væri fyrir aðild á norska þinginu.<ref>{{vefheimild|url=https://snl.no/norsk_historie_fra_1970_til_1990|titill=norsk historie fra 1970 til 1990|vefsíða=Store norska leksikon|höfundur=Francis Sejersted|dags=6.8.2018}}</ref> [[Mynd:Ekofisk_complex.jpg|thumb|right|Ekofisk-olíuvinnslusvæðið árið 2010.]] Olía var uppgötvuð í Norðursjó árið 1969. Olíuvinnsla hófst á vinnslusvæðinu [[Ekofisk]] árið 1971 og árið 1973 var norska ríkisolíufyrirtækið [[Statoil]] (nú Equinor) stofnað. Olíuvinnslan tók þó ekki að skila tekjum fyrr en á 9. áratugnum vegna hinna miklu fjárfestinga sem hún útheimti. Undir lok 20. aldar var Noregur einn af mestu olíuútflutningsaðilum heims. [[Equinor]] er stærsta olíufyrirtækið og á norska ríkið 2/3 hluta í því. Undir lok 8. áratugarins glímdi norska ríkið við margar áskoranir, háa verðbólgu og staðnað efnahagslíf. Hægristjórn [[Kåre Willoch]] tókst á við þetta með niðurskurði, einkavæðingu og afnámi regluverks. Vinstristjórn [[Gro Harlem Brundtland]] tók við 1986 og hélt efnahagsumbótum áfram, jók iðnvæðingu og hækkaði skatta.<ref>{{vefheimild|url=https://www.norgeshistorie.no/oljealder-og-overflod/1904-mer-marked-svakere-stat.html|titill=Mer marked, svakere stat|höfundur=Hallvard Notaker|vefsíða=Norgeshistorie – Fra steinalderen til i dag. Fortalt av fagfolk|útgefandi=Universitetet i Oslo|dags=25.11.2015}}</ref> Undir lok 20. aldar var Noregur orðið skuldlaust ríki með stóran [[þjóðarsjóður|þjóðarsjóð]]. Síðan þá hefur verið deilt um að hve miklu leyti skuli spara tekjur ríkisins af olíuvinnslunni. Árið 2011 gerði norski hryðjuverkamaðurinn [[Anders Behring Breivik]] [[Hryðjuverkin í Noregi 2011|sprengjuárás í Ósló og skotárás]] á [[Útey]] þar sem 77 létu lífið, mest ungmenni. Á þeim tíma var verkamannaflokkurinn við völd undir stjórn [[Jens Stoltenberg]]. Árið 2017 tók hægristjórn [[Erna Solberg|Ernu Solberg]] við völdum. Ríkisstjórn Noregs er nú undir forystu [[Jonas Gahr Støre|Jonasar Gahr Støre]] frá verkamannaflokknum. ==Landfræði== Strönd Noregs er mjög vogskorin og með ótal fjörðum sem [[ísöld|ísaldarjökullinn]] mótaði. [[Sognfjörður]] er stærsti fjörðurinn og inn af honum ganga margir smáfirðir. Einnig eru margar eyjar undan ströndum Noregs. Eyjaklasinn [[Lófóten|Lófótur]] er rómaður fyrir náttúrufegurð. [[Jan Mayen]] og [[Svalbarði]] heyra undir Noreg. [[Skandinavíufjöll]] liggja frá norðri til suðurs í gegnum landið. Í fjalllendinu [[Jötunheimar(Noregi)|Jötunheimum]] eru jöklar; stærsti jökull fastalands Noregs, [[Jostedalsjökull]], er þar og einnig hæsta fjallið, [[Galdhöpiggen]] (2469 m.). Mun stærri jöklar eru á Svalbarða ([[Austfonnajökull]]). [[Hornindalsvatnet]] er dýpsta vatn Evrópu. Einstakir firðir, [[Geirangursfjörður]] og [[Nærøyfjörður]], hafa verið settir á heimsminjalista [[UNESCO]]. 38% landins eru skógi vaxin. Af trjátegundum má helst nefna [[rauðgreni]], [[skógarfura|skógarfuru]], grá[[elri]], [[ilmbjörk]], [[vörtubirki|hengibjörk]], [[ilmreynir|ilmreyni]] og [[einir|eini]]. Sunnarlega má finna [[beyki]] og [[askur|ask]]. Heiðar í yfir 1000 metra hæð eru algengar í Noregi. Með þeim þekktari er [[Hardangervidda]]. ===Dýralíf=== Dýralíf er fjölbreytt. Til dæmis finnast 90 tegundir spendýra, 250 tegundir staðfugla, 2800 tegundir háplantna, 45 tegundir ferskvatnsfiska, 150 tegundir sjávarfiska og 16.000 tegundir skordýra. Í dag telja líffræðingar að aðeins 80-100 úlfar finnist í norsku óbyggðunum og er [[jarfi|jarfastofninn]] litlu stærri. Uppi á heiðunum finnast læmingjar en þeir ganga í gegnum miklar stofnsveiflur með reglulegu millibili, þannig að stofninn nær hámarki reglulega á 11-12 ára fresti. Á hálendisheiðinni [[Hardangervidda]] og í aðliggjandi fjöllum finnst síðasti villti stofn [[hreindýr]]a í Evrópu. Hann telur nú um 15 þúsund dýr. Elg hefur fjölgað mjög í Noregi á undanförnum 50 árum og er stofninn geysistór þrátt fyrir að 40-50 þúsund dýr séu felld á ári. Bjórnum hefur einnig farnast vel í skjóli friðunar en eftir seinni heimsstyrjöld var heildarstofn hans í gjörvallri Evrópu aðeins rúmlega 500 dýr. Nú hefur hann, bæði í Noregi og víðar, numið gömul vatnasvæði að nýju. Samkvæmt [[Alþjóðlegu náttúruverndarsamtökin|Alþjóðlegu náttúruverndasamtökunum]] teljast þrjár tegundir landspendýra vera í hættu á að hverfa úr norskri náttúru. Þetta eru [[brúnbjörn|skógarbjörn]], [[úlfur]] og [[heimskautarefur|fjallarefur]] en þeim síðastnefnda hefur fækkað mjög í Noregi á síðustu öld, sennilega vegna hlýnunar. Við hlýnun sækir [[rauðrefur]]inn mun norðar og [[melrakki]]nn hefur ekki roð við honum í harðri samkeppni. Flestar fuglategundir sem teljast til fuglafánu Noregs eru farfuglar. Harðgerðar tegundir eins og [[hrafn]] og [[rjúpa]] eru dæmi um tegundir sem þreyja þorrann í kaldri vetrartíðinni. Sumar fuglategundir fara langt suður á bóginn á veturna meðan aðrar leita aðeins niður á ströndina. Fuglalífið í Noregi er afar fjölbreytt enda eru þar gjöful hafsvæði sem næra milljónir sjófugla, skógar sem hýsa milljónir fugla og heiðalönd sem eru heimkynni rjúpu og annarra tegunda. Í kjarrlendi eru [[akurhæna|akurhænur]] áberandi og í skógunum má sjá [[spæta|spætur]], [[þiður]] og [[orri (fugl)|orra]] auk fjölda tegunda ugla og smærri ránfugla sem veiða þessa fugla auk urmuls smárra spendýra sem lifa í skógunum. Í fuglafánu Noregs er fjöldi tegunda vatna- og votlendisfugla, svo sem [[andfuglar]] og [[rellur]], auk þess sem svartfuglar eru algengir meðfram ströndinni. [[Haförn]]inn er áberandi fugl sem lifir við hina löngu strandlengju Noregs. Langstærsti hluti heimsstofns hafarnarins lifir í Noregi eða á milli 3.500 og 4.000 fuglar en heimsstofninn er vel innan við 5.000 fuglar.<ref>[http://www.visindavefur.is/svar.php?id=54762 Getiði sagt mér eitthvað um dýralíf í Noregi?] Vísindavefur. Skoðað 17. janúar 2016.</ref> ==Stjórnmál== Noregur býr við [[stjórnarskrárbundin konungsstjórn|stjórnarskrárbundna konungsstjórn]] og [[þingræði]]. Samkvæmt [[stjórnarskrá Noregs]] frá 1814 er konungur [[stjórnarleiðtogi]] og kýs sitt eigið [[ríkisráð]], en eftir innleiðingu þingræðis þarf ríkisstjórnin í reynd stuðning meirihluta Stórþingsins. Konungur fer með framkvæmdavald og er yfirmaður [[her Noregs|herafla Noregs]]. Hann hefur víðtæk völd samkvæmt stjórnarskránni, en fer ekki með þau lengur í reynd. Hlutverk hans er því að mestu táknrænt. [[Forsætisráðherra Noregs]] fer fyrir [[ríkisstjórn Noregs]], þar sem sitja sjö ráðherrar sem konungur skipar. Konungur hefur heimild til að skipa ráðherra að vild, en frá 1905 hefur hann nær alltaf skipað þá sem forsætisráðherrann tilnefnir. Frá 2010 hefur Noregur setið í efsta sæti [[lýðræðisvísitala Economist|lýðræðisvísitölu Economist]].<ref>{{vefheimild|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2024/02/14/four-lessons-from-the-2023-democracy-index|titill=Where democracy is most at risk: Four lessons from EIU’s new ranking of democracies|vefsíða=The Economist|dags=14. febrúar 2024}}</ref> [[Mynd:Stortinget,_Oslo,_Norway.jpg|thumb|right|Þinghúsið í Osló.]] Á [[norska stórþingið|Norska stórþinginu]] sitja 169 þingmenn í einni deild. Þingmenn eru kosnir í 19 [[kjördæmi Noregs|kjördæmum]] til 4 ára í senn með [[hlutfallskosning]]u. Kjördæmi með flesta íbúa hafa flesta þingmenn, en dreifbýlustu kjördæmin hafa færri atkvæði á bak við hvern þingmann. Þetta stafar af því að þingmannafjöldinn ræðst bæði af íbúafjölda og stærð kjördæmis, en auk þess dreifast jöfnunarþingmenn á flokka til að jafna miðað við hlutfall atkvæða á landsvísu. Jöfnunarsætin eru samtals 19, eitt á hvert kjördæmi. Kjördæmin miðast við fyrrum [[fylki Noregs]] frá 1919, þegar tekin var upp hlutfallskosning í stað einmenningskjördæma. Fylkjunum var hins vegar fækkað í 15 árið 2020. Á Stórþinginu eru ellefu fagráð (til dæmis réttarfarsráð, fjármálaráð, atvinnuráð o.s.frv.), þar sem megnið af starfi þingsins fer fram. Tólfta fagráð þingsins er stjórnlagaráð. Auk þess eru utanríkismálanefnd, fullveldisnefnd, Evrópunefnd og kosninganefnd.<ref>[https://www.stortinget.no/no/Stortinget-og-demokratiet/Organene/Komiteene/ Stortinget – ''Fagkomiteene''], skoðað 8. ágúst 2017.</ref> Í nefndunum sitja 11 til 18 þingmenn og allir þingmenn þurfa að sitja í minnst einni nefnd. Vinstri-miðjustjórn [[Jonas Gahr Støre]], sem þá var formaður Verkamannaflokksins, tók við völdum 14. október 2021.<ref>{{cite web |url=https://www.usnews.com/news/business/articles/2021-10-14/norways-prime-minister-present-his-new-government |title=Norway's Prime Minister Presents His New Government |work=U.S. News & World Report |agency=Associated Press |date=14 October 2021 |access-date=9 December 2021 |archive-date=26 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211026095923/https://www.usnews.com/news/business/articles/2021-10-14/norways-prime-minister-present-his-new-government |url-status=live }}</ref> === Stjórnsýslueiningar === Noregur er [[einingarríki]] sem er skipt í 15 [[fylki]]. Hvert fylki er með kjörið fylkisráð sem kjósa sér fylkisstjóra. Að auki er ríkisstjóri (''statsforvalteren'') fulltrúi konungs og ríkisstjórnar í hverju fylki. [[Fylki Noregs]] eru 15 og 357 [[sveitarfélag|sveitarfélög]]. Yfir hverju sveitarfélagi er kosin sveitarstjórn undir forystu sveitarstjóra/bæjarstjóra. Höfuðborgin Ósló er bæði fylki og sveitarfélag. Að auki heyra [[Svalbarði]] og [[Jan Mayen]] undir stjórn Noregs samkvæmt skilyrðum sérstakra alþjóðasamninga, en hvorugt svæðið er hluti af sveitarfélagi eða fylki. Í Noregi eru 108 byggðir með stöðu bæjar eða borgar (''by''). Sögulega veitti konungur bæjum kaupstaðarréttindi, en það breyttist seint á 20. öld. Í dag njóta bæir engra sérstakra réttinda og sveitarfélög geta skilgreint byggð sem bæ. Oftast er einn bær í hverju sveitarfélagi, en til eru undantekningar, eins og [[sveitarfélagið Larvik]] sem nær yfir bæina [[Larvik]] og [[Stavern]].<ref name="byer-norge">{{Cite encyclopedia |title=Byer i Norge |encyclopedia=[[Store norske leksikon]] |publisher=[[Kunnskapsforlaget]] |url=https://snl.no/byer_i_Norge |date=2024-04-08 |editor-last=Thorsnæs |editor-first=Geir |language=no |accessdate=2024-07-01}}</ref> Löng hefð er fyrir því að skipta Noregi í fimm héruð eða landshluta: [[Norður-Noregur|Norður-Noreg]], [[Þrændalög]], [[Vestur-Noregur|Vestur-Noreg]], [[Austur-Noregur|Austur-Noreg]] og [[Suður-Noregur|Suður-Noreg]]. Þessi héruð hafa ekkert stjórnsýslulegt hlutverk. Fylkin eru þessi:<ref name="fylker">{{Cite web|url=https://www.regjeringen.no/no/tema/kommuner-og-regioner/kommunestruktur/fylkesinndelingen-fra-2024/id2922222/|title=Fylkesinndelingen fra 2024 |publisher=Regjeringen|date=2022-07-05|accessdate=2024-03-01|language=no}}</ref> [[File:Fylkesinndeling2024 original.webp|thumb|right|Fylki Noregs árið 2024.]] {| class="wikitable sortable" !# !Fylki 2024 !Höfuðstaður !Hérað |- | align=left|3||[[File:Oslo_komm.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Ósló]] - ''Oslo''||[[Ósló]] - ''Oslo'' || [[Austur-Noregur]] |- | align=left|11||[[File:Rogaland_våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Rogaland|Ryggjafylki]] - ''Rogaland''||[[Stafangur]] - ''Stavanger'' || [[Vestur-Noregur]] |- | align=left|15||[[File:Møre_og_Romsdal_våpen.svg|alt=|tlo|27x27px]] [[Mæri og Raumsdalur]] - ''Møre og Romsdal''||[[Molde]] - ''Molde'' || Vestur-Noregur |- | align=left|18||[[File:Nordland_våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Norðurland (fylki í Noregi)|Norðurland]] - ''Nordland''||[[Bodø (borg)|Boðøy eða Boðvin]] - ''Bodø'' || [[Norður-Noregur]] |- | align=left|31||[[File:Østfold_våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Austfold]] - ''Østfold''||[[Sarpsborg]] - ''Sarpsborg'' || Austur-Noregur |- | align=left|32||[[File:Akershus_våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Akurshús]] - ''Akershus''||[[Ósló]] - ''Oslo'' || Austur-Noregur |- | align=left|33||[[File:Buskerud_våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Biskupsruð]] - ''Buskerud''||[[Drammen|Dröfn]] - ''Drammen'' || Austur-Noregur |- | align=left|34||[[File:Innlandet_våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Innland (fylki í Noregi)|Innland]] - ''Innlandet''||[[Hamar (Noregi)|Hamar]] - ''Hamar'' || Austur-Noregur |- | align=left|39||[[File:Vestfold våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Vestfold]] - ''Vestfold''||[[Tønsberg]] - ''Tønsberg'' || Austur-Noregur |- | align=left|40||[[File:Telemark våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Þelamörk]] - ''Telemark''||[[Skien|Skiða]] - ''Skien'' || Austur-Noregur |- | align=left|42||[[File:Agder_våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Agðir]] - ''Agder''||[[Kristiansand]] - ''Kristiansand'' || [[Suður-Noregur]] |- | align=left|46||[[File:Vestland_våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Vesturland (fylki í Noregi)|Vesturland]] - ''Vestland''||[[Björgvin]] - ''Bergen'' || Vestur-Noregur |- | align=left|50||[[File:Trøndelag våpen.svg|tlo|28x28px]] [[Þrændalög]] - ''Trøndelag''||[[Þrándheimur|Steinker]] - ''Steinkjer'' || [[Þrændalög]] |- | align=left|55||[[File:Troms våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Tromsfylki]] - ''Troms''||[[Tromsø]] - ''Tromsø'' || Norður-Noregur |- | align=left|56||[[File:Finnmark våpen.svg|alt=|tlo|28x28px]] [[Finnmörk]] - ''Finnmark''||[[Vadsø]] - ''Vadsø'' || Norður-Noregur |} == Efnahagslíf == [[File:Norway Product Exports (2019).svg|upright=1.2|thumb|right|Hlutfallslegt virði útflutningsvara frá Noregi árið 2019.]] Í Noregi er [[lönd eftir landsframleiðslu á mann (nafnvirði)|verg landsframleiðsla á mann]] sú önnur hæsta í Evrópu á eftir [[Lúxemborg]] og sú [[lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)|sjötta hæsta kaupmáttarjöfnuð]]. Noregur er í dag annað auðugasta land heims að nafnvirði og á stærsta varasjóð í heimi miðað við höfðatölu.<ref>{{cite journal|author=Baltais, Simon|title=Environment And Economy: Can They Co-Exist In The "Smart State"?|journal=Issues|volume=91|year=2010|pages=21–24|url=http://www.issuesmagazine.com.au/article/issue-june-2010/environment-and-economy-can-they-co-exist-%E2%80%9Csmart-state%E2%80%9D.html|access-date=20 March 2015|archive-date=7 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150407135011/http://www.issuesmagazine.com.au/article/issue-june-2010/environment-and-economy-can-they-co-exist-%E2%80%9Csmart-state%E2%80%9D.html|url-status=dead}}</ref> Samkvæmt [[CIA World Factbook]] lánar Noregur meira en landið skuldar.<ref name="factbook">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/norway/ |work=The World Factbook |title=Norway |author=Central Intelligence Agency |author-link=Central Intelligence Agency |access-date=20 June 2013 |archive-date=11 janúar 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210111023530/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/norway/ |url-status=dead }}</ref> Noregur var í efsta sæti [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]] sex ár í röð (2001-2006) og náði því svo aftur árið 2009.<ref name="UNDP2023">{{Cite web|url=https://hdr.undp.org/data-center/human-development-indexindicies/HDI|title=2022 Human Development Index Ranking|publisher=United Nations Development Programme|date=2023-03-13|accessdate=2024-03-16|language=en}}</ref> Lífskjör í Noregi eru með því besta sem gerist í heiminum. Tímaritið ''[[Foreign Policy]]'' setti Noreg í síðasta sæti lista yfir [[brostið ríki|brostin ríki]] árin 2009 og 2023, þannig að landið var metið best virkandi og stöðugasta land heims. Í [[betra líf-vísitalan|betra líf-vísitölu]] [[OECD]] var Noregur í 4. sæti og í þriðja sæti yfir teygni tekna milli kynslóða.<ref>[http://www.oecd.org/tax/public-finance/chapter%205%20gfg%202010.pdf A Family Affair: Intergenerational Social Mobility across OECD Countries]. [[OECD]], 2010. Retrieved 27 August 2013.</ref><ref name="OECD Better Life Index">{{cite web|title=OECD Better Life Index|url=http://www.oecdbetterlifeindex.org/#/11111111111|publisher=[[OECD]] |access-date=27 August 2013}}</ref> [[File:Territorial waters - Norway.svg|thumb|upright=1.35|Kort yfir landhelgi sem Noregur gerir tilkall til.]] Norska hagkerfið er dæmigert [[blandað hagkerfi]]; auðugt kapítalískt [[velferðarríki]] með blöndu af [[frjáls markaður|frjálsum markaði]] og eignarhaldi ríkisins í lykilgeirum, undir áhrifum frá frjálslyndum stjórnum 19. aldar og stjórnum [[Verkamannaflokkurinn (Noregi)|Verkamannaflokksins]] eftir síðari heimsstyrjöld. Aðgangur að [[heilbrigðiskerfi Noregs]] er gjaldfrjáls (fyrir utan 2000 króna árgjald fyrir alla yfir 16 ára aldri) og foreldrar fá 46 vikna [[foreldraorlof]].<ref>{{cite web|url=https://www.nav.no/Familie/Svangerskap%2C+f%C3%B8dsel+og+adopsjon/Foreldrepenger+til+far+ved+f%C3%B8dsel+og+adopsjon |title=NAV – Foreldrepenger ved fødsel |publisher=Nav.no |year=2011 |access-date=18 April 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100226164159/http://www.nav.no/Familie/Svangerskap%2C%2Bf%C3%B8dsel%2Bog%2Badopsjon/Foreldrepenger%2Btil%2Bfar%2Bved%2Bf%C3%B8dsel%2Bog%2Badopsjon |archive-date=26 February 2010 }}</ref> Ríkið hefur miklar tekjur af sölu náttúruauðlinda, þar á meðal frá olíuframleiðslu. [[Atvinnuleysi]] í Noregi er 4,8% og [[atvinnuþátttaka]] er 68%.<ref>{{cite web |url=https://www.ssb.no/en/arbeid-og-lonn/statistikker/akumnd/maaned |title=Labour force survey, seasonally-adjusted figures, September 2016 |date=September 2016 |website=Statistics Norway |access-date=17 December 2016}}</ref> Fólk á vinnumarkaði er ýmist í vinnu eða í leit að vinnu.<ref>{{cite web|url=http://www.ssb.no/en/arbeid-og-lonn/statistikker/aku/kvartal/2013-10-30?fane=om#content |title=Labour force survey – About the statistics|publisher=Ssb.no |date=30 October 2013 |access-date=15 February 2014}}</ref> 9,5% fólks á aldrinum 18-66 ára eru á [[örorka|örorkubótum]]<ref>{{cite web|url=http://www.ssb.no/a/english/aarbok/tab/tab-144.html |title=Statistical Yearbook of Norway 2013, Table 144: National Insurance. Disability pension, by county. 31 December 2012 |publisher=Ssb.no |date=31 December 2012 |access-date=15 February 2014}}</ref> og 30% vinna hjá ríkinu, sem er hæsta hlutfall meðal [[OECD]]-ríkja.<ref>{{cite web |url=http://www.ssb.no/norge/tertiar/ |title=Dette er Norge |publisher=[[Statistics Norway]] |language=no |access-date=2 January 2013}}</ref> Framleiðni á vinnustund er með því mesta sem gerist í heiminum.<ref>{{cite web |url=http://www.bls.gov/fls/intl_gdp_capita_gdp_hour.pdf |title=International Comparisons of GDP per Capita and per Hour, 1960–2010 |author=Bureau of Labor Statistics |work=Division of International Labor Comparisons |access-date=16 March 2016}}</ref><ref>[http://www.bls.gov/news.release/ichcc.t01.htm "Hourly Compensation Costs, U.S. Dollars and U.S. = 100."] United States Department of Labor: Bureau of Labor Statistics, 21 December 2011. Web. 18 September 2012.</ref> [[Jafnaðarhyggja]] einkennir norskt samfélag, þannig að launamunur á þeim hæst og lægst launuðu er miklu minni en í flestum öðrum vestrænum ríkjum.<ref>{{cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2172rank.html |title=Country Comparison: Distribution of Family Income – GINI Index |work=The World Factbook |author=Central Intelligence Agency |access-date=20 June 2013 |archive-date=4 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604005151/http://www.forbes.com/feeds/afx/2007/06/12/afx3810988.html |url-status=dead }}</ref> Þetta endurspeglast í lágum [[Gini-stuðull|Gini-stuðli]] Noregs. Ríkið á stóra eignarhluti í lykilgeirum í iðnaði, eins og í olíuiðnaðinum ([[Equinor]]), vatnsaflsvirkjunum ([[Statkraft]]), álframleiðslu ([[Norsk Hydro]]), stærsta norska bankanum ([[DNB ASA]]) og fjarskiptafyritæki ([[Telenor]]). Í gegnum þessi stórfyrirtæki fer ríkið með um 30% af skráðum hlutabréfum í kauphöllinni í Osló. Ef óskráð fyrirtæki eru talin með er hlutur ríkisins jafnvel enn hærri (aðallega vegna eignarhalds á olíuleyfum). Noregur er áberandi í skipaflutningum og á sjötta stærsta kaupskipastól heims, með 1412 skip í norskri eigu. [[File:EU and EFTA.svg|thumb|Aðilar að [[Evrópska efnahagssvæðið|Evrópska efnahagssvæðinu]] (grænir) taka þátt í [[innri markaður Evrópusambandsins|innri markaði Evrópusambandsins]] og eru innan [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðisins]].]] Norðmenn höfnuðu ESB-aðild í tveimur þjóðaratkvæðagreiðslum 1972 og 1994. Noregur hefur aðgang að [[innri markaður Evrópusambandsins|innri markaði Evrópusambandsins]], ásamt [[Ísland]]i og [[Liechtenstein]], í gegnum samninginn um [[Evrópska efnahagssvæðið]]. Samningurinn kveður á um innleiðingu Evrópusambandslöggjafar í norsk lög.<ref>{{cite web|url=http://www.lovdata.no/all/nl-19921127-109.html |title=EØS-loven – EØSl. Lov om gjennomføring i norsk rett av hoveddelen i avtale om Det europeiske økonomiske samarbeidsområde (EØS) m.v. (EØS-loven) |publisher=Lovdata.no |access-date=14 February 2009}}</ref> Samningurinn nær ekki að öllu leyti yfir suma geira, eins og landbúnað, olíu og fisk. Noregur á líka aðild að [[Schengen-samkomulagið|Schengen-samkomulaginu]] og fleiri samningum Evrópusambandsríkja. Noregur á mikið af náttúruauðlindum, eins og [[olíulind|olíu-]] og [[gaslind]]ir, [[vatnsafl]], [[fiskimið]], [[skógur|skóga]] og [[jarðefni]]. Á 7. áratug 20. aldar uppgötvuðust stórar olíu- og jarðgaslindir undan ströndum Noregs sem leiddu til mikils vaxtar í efnahagslífinu. Að hluta hefur Noregur náð að skapa bestu lífskjör heims með því að nýta þessar ríkulegu auðlindir miðað við smæð þjóðarinnar. Árið 2011 komu 28% af tekjum norska ríkisins úr olíuiðnaðinum.<ref>"[https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3421.htm Norway]," U.S. Department of State</ref> [[Eftirlaunasjóður norska ríkisins]] var stofnaður árið 1990 til að halda utan um tekjur ríkisins af olíuvinnslunni. Árið 2011 var þessi sjóður orðinn stærsti ríkisfjárfestingasjóður heims.<ref>{{vefheimild|url=http://www.ruv.is/frett/norski-oliusjodurinn-staerstur|titill=Norski olíusjóðurinn stærstur|vefsíða=RÚV|dags=11.6.2011|skoðað=2.9.2023}}</ref> == Íbúar == Íbúar Noregs voru um 5,5 milljónir árið 2024.<ref name="befolkning">{{cite web|url=https://www.ssb.no/befolkning/folketall/statistikk/befolkning|title=Befolkning|website=Statistisk sentralbyrå|date=20. nóvember 2024}}</ref> Fólksfjöldi í Noregi náði einni milljón árið 1822 og fór yfir 5 milljónir árið 2012. Fæðingartíðni er undir jafnvægisgildi, eða 1,4 barn á konu árið 2023.<ref>{{cite web|url=https://www.ssb.no/befolkning/fodte-og-dode/statistikk/fodte/artikler/Marginal-nedgang-i-fruktbarheten|title=Marginal nedgang i fruktbarheten|website=Statistisk sentralbyrå|date=13. mars 2024}}</ref> Líkt og í fleiri Vestur-Evrópuríkjum stafar fólksfjölgun í Noregi aðallega af aðflutningi frá öðrum löndum.<ref name="befolkning" /> Meðalaldur í Noregi er 41,2 ár og fer hækkandi.<ref>{{cite web|url=https://www.ssb.no/befolkning/folketall/artikler/gjennomsnittsalder-i-norge|title=Gjennomsnittsalder i Norge|website=Statistisk sentralbyrå|access-date=13.1.2025}}</ref> Lífslíkur voru 82,9 ár árið 2021 sem er með því hæsta sem gerist í heimi. Helstu dánarorsakir eru [[krabbamein]], [[hjarta- og æðasjúkdómar]], [[heilahrörnunarsjúkdómar]] og [[langvinn lungnateppa]].<ref>{{cite web|url=https://data.who.int/countries/578|title=Norway|website=WHO|date=2024}}</ref> 83% Norðmanna bjuggu í þéttbýli árið 2024. Stærsta borg Noregs er Osló með yfir milljón íbúa, en þar á eftir koma [[Björgvin (Noregi)|Björgvin]] (yfir 270 þúsund) og [[Stafangur]] (um 240 þúsund).<ref>{{cite web|url=https://www.ssb.no/befolkning/folketall/statistikk/tettsteders-befolkning-og-areal|title=Tettsteders befolkning og areal|website=Statistisk sentralbyrå|date=1. október 2024}}</ref> Langflestir íbúar Noregs eru norskir að uppruna og tala [[norska|norsku]] sem fyrsta mál, en ekki er til opinber tölfræði um málnotkun í Noregi.<ref>{{cite web|url=https://www.ssb.no/utdanning/artikler-og-publikasjoner/minoritetsspraak-i-norge|title=Minoritetsspråk i Norge|date=8. mars 2013|website=Statistisk sentralbyrå}}</ref> Um 65% landsmanna eru meðlimir í [[norska þjóðkirkjan|norsku þjóðkirkjunni]], en tæplega 20% eru utan trúfélaga.<ref>{{cite web|url=https://www.ssb.no/kultur-og-fritid/religion-og-livssyn/statistikk/den-norske-kirke|title=Den norske kirke|website=Statistisk sentralbyrå|date=17. júní 2024}}</ref> Rúmlega 400.000 [[Samar]] búa í Norður-Noregi. Samar eru skilgreindir sem [[frumbyggjar]] með aukið sjálfsforræði.<ref>{{cite web|url=https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/samepolitikk/midtspalte/hvem-er-urfolk/id451320/|title=Hvem er urfolk?|date=4.9.2024|website=Regjeringen.no}}</ref> Aðrir skilgreindir innlendir minnihlutahópar sem eiga sér langa sögu búsetu í Noregi eru [[Kvenir]], [[Skógfinnar]], [[Rómafólk]] og [[Gyðingar]].<ref>{{cite web|url=https://www.regjeringen.no/no/tema/urfolk-og-minoriteter/nasjonale-minoriteter/id1404/|title=Nasjonale minoriteter|website=Regjeringen.no|access-date=13.1.2025}}</ref> Fram á 7. áratug 20. aldar var stefna norskra stjórnvalda að þessir minnihlutahópar töluðu norsku og tækju upp norska siði.<ref>{{cite web|url=https://snl.no/fornorsking|title=Fornorsking|website=Store norske leksikon|author=Mikkel Berg-Nordlie|date=25. nóvember 2024}}</ref> Aðflutningur fólks hefur farið vaxandi síðustu ár og nú er fjöldi innflytjenda í Noregi (fædd erlendis og fædd í Noregi með báða foreldra fædda erlendis) rúm milljón eða fimmtungur landsmanna.<ref name="innvandrere">{{cite web|url=https://www.ssb.no/befolkning/innvandrere/statistikk/innvandrere-og-norskfodte-med-innvandrerforeldre|title=Innvandrere og norskfødte med innvandrerforeldre|date=7. mars 2024|website=Statistisk sentralbyrå}}</ref> Árið 2024 voru stærstu hópar innflytjenda í Noregi frá [[Pólland]]i, [[Úkraína|Úkraínu]], [[Litáen]], [[Sýrland]]i og [[Svíþjóð]].<ref name="innvandrere" /> === Tungumál === Tungumál Norðmanna er [[norska]] (sem hefur tvenns konar opinbert ritmál, [[bókmál]] og [[nýnorska|nýnorsku]]), ásamt [[Samíska|samískum tungumálum]]. Norskt talmál einkennist af miklum mállýskumun. Að nota mállýsku í venjulegu talmáli er jafn algengt hjá þeim sem rita bókmál eins og þeim sem nota nýnorsku sem ritmál. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tengt efni == * [https://noregur.is Upplýsingasíða frá norska sendiráðinu á Íslandi] * [https://www.regjeringen.no/ Vefur ríkisstjórnar Noregs] * [https://www.visitnorway.com/ Opinber ferðavefur] * {{vefheimild|url=https://www.norden.org/is/information/stadreyndir-um-noreg|titill=Staðreyndir um Noreg|vefsíða=Norden.org}} {{Evrópa}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{Norðurlandaráð}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{Fríverslunarsamtök Evrópu}} [[Flokkur:Noregur| ]] ag51aw318gu8epyn3qn16urmda5dh2x 0 1694 1967705 1962532 2026-06-15T16:45:35Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967705 wikitext text/x-wiki {{reikistjarna | bakgrunnur = LightsteelBlue | nafn = Jörðin | tákn = [[Mynd:Earth symbol (bold).svg|24px|🜨]] | mynd = The Blue Marble (remastered).jpg | alt = Jörðin séð úr geimnum. Disklaga form með bláum höfum, brúnleitum meginlöndum og hvítum skýjaslæðum. | myndatexti = Fræg mynd af jörðinni „[[Bláa perlan]]“ ([[enska|e]]. ''Blue Marble'') tekin frá ''[[Apollo 17]]''. | kyn = kvk | viðmiðunartími = J2000 | forskeyti_nándogfirrð = Sól | nánd = 152.098.232 km<br />0,98329134 [[Stjarnfræðieining|AU]] | firrð = 152.098.232 km<br />1,01671388 AU | hálfur_langás = 149.598.261 km<br />1,00000261 AU | miðskekkja = 0,01671123 | umferðartími = 365,256363004 [[sólarhringur|s]]<br />1,000017421 [[ár|á]] | meðalhraði = 29,78 km/s | meðalbrautarhorn = 357,51716° | brautarhalli = 7,155° (miðað við miðbaug sólar)<br />1.579° (miðað við [[fastaslétta|fastasléttu]]) | rishnútslengd = 348,73936° | stöðuhorn_nándar = 114,20783° | tungl = 1 ([[tunglið]]) | meðalgeisli = 6.371,0 ± 1,0 km | miðbaugsgeisli = 6.378,1 km | heimskautageisli = 6.356,8 km | pólfletja = 0,0033528 | ummál = 40.075,017 km ([[miðbaugur]]) | flatarmál_yfirborðs = 5,10072×10⁸km2</sup> | rúmmál = 1,08321×10¹² km³ | massi = 5,9736×10²⁴ kg | þéttleiki = 5,515 g/cm³ | þyngdarafl = 9,78 m/s² (0,997 [[þyngdarhröðun|g]]) | lausnarhraði = 11,186 km/s | stjarnbundinn dagur = 0.99726968 [[s]]ólarhringur<br />23k 56m 4,100s | snúningshraði = 1.674,4 km/klst (465,1 m/s) | möndulhalli = 23°26'21" | endurskinshlutfall = 0,367 | hitanafn1 = [[Kelvin]] | lægsti1 = 184 K | meðal1 = 287,2 K | hæsti1 = 331 K | hitanafn2 = [[Selsíus]] | lægsti2 = −89,2&nbsp;°C | meðal2 = 14&nbsp;°C | hæsti2 = 57,8&nbsp;°C | loftþrýstingur = 101,325 [[Paskal|kPa]] | samsetning_lofthjúps = {{einfaldur_listi|* ~78,8 [[nitur]] * 20,95% [[súrefni]] * 0,93% [[argon]] * 0,039% [[koltvísýringur]] * ~1% [[vatn]]sgufa (fer eftir loftslagi)}} }} '''Jörðin''' er þriðja [[reikistjarna]]n frá [[sólin|sólu]], sú stærsta af [[innri reikistjarna|innri reikistjörnum]] og sú fimmta stærsta af þeim öllum. Jörðin, sem talin er hafa myndast fyrir um 4,55 milljörðum ára, er sá eini hnöttur sem vitað er til að líf þrífist á. [[Tunglið]] er eini [[fylgihnöttur]] jarðar og hefur fylgt henni í að minnsta kosti 4,5 milljarða ára. Ef jörðin er skoðuð utan úr [[geimur|geimnum]] lítur hún út ekki ósvipað og djúpblá marmarakúla með hvítri slikju sem þekur hana hér og þar. Blái liturinn kemur til vegna úthafanna, en sá hvíti vegna skýja, sem að öllu jöfnu þekja talsverðan hluta hennar. Jörðin er talsvert björt, og af innri reikistjörnunum er það einvörðungu [[Venus]] sem endurkastar stærri hluta af því ljósi sem á hana fellur. Síðan [[jarðfræði|jörðin]] myndaðist hefur hún þróast stöðugt, og standa nú eftir litlar sem engar leifar af upphaflegri ásýnd hennar. Ysta lag jarðarinnar, [[jarðskorpa]]n, samanstendur af nokkrum [[flekakenningin|jarðflekum]] sem fljóta ofan á möttlinum. Þessir flekar eru á hreyfingu hver gagnvart öðrum og breytir þessi hreyfing ásýnd jarðarinnar smátt og smátt. Aflið sem knýr þetta ferli kemur úr iðrum jarðar, en bráðinn [[möttull]] hennar er á stöðugri hreyfingu. Möttullinn hvílir á [[kjarni jarðar|kjarna jarðar]], sem er að meginhluta til úr járni, og er uppspretta [[segulsvið]]s jarðarinnar. [[Úthaf|Úthöf]] jarðarinnar þekja um 70% af [[yfirborð]]i hennar, en hin 30% yfirborðsins samanstanda af [[eyja|eyjum]] og stærri [[meginland|meginlöndum]]. Umhverfis jörðina liggur þunnt lag lofttegunda, svokallaður [[lofthjúpur]], sem samanstendur að mestu leyti af [[nitur|köfnunarefni]] og [[súrefni]]. Lofthjúpurinn verndar jörðina fyrir áhrifum geislunar, temprar hitastig hennar, og [[dýr]] og [[planta|plöntur]] nýta ýmis efni úr lofthjúpnum. Jarðhræringar eru ekki eini áhrifavaldurinn á ásýnd jarðarinnar, ýmsir kraftar utan úr [[geimur|geimnum]] verka á jörðina. Tunglið veldur með snúningi sínum [[sjávarföll]]unum og hefur með því hægt á snúningshraða jarðarinnar síðan það myndaðist. Jörðin verður einnig fyrir stöðugum ágangi [[loftsteinn|loftsteina]]. Þá hefur sólin að sjálfsögðu mjög mikil áhrif, en hún hitar yfirborð reikistjörnunnar og knýr að auki [[veðrakerfi]]ð. == Heiti == Íslenska heitið „jörð“ er oftast ritað með litlum staf, nema þegar reikistjörnur sólkerfisins eru taldar upp.<ref>{{vísindavefurinn|67184|Á að skrifa Jörð eða jörð?|höfundur=Ari Páll Kristinsson|dags=19.5.2014}}</ref> Svipað heiti er að finna í öðrum germönskum málum, dregin af [[frumgermanska|frumgermönsku]] ''*erþō''.<ref>{{cite book|title=Íslensk orðsifjabók|author=Ásgeir Blöndal Magnússon|year=1989|publisher=Mál og menning}}</ref> Orðið merkir líka þurrlendi, landareign, mold, og yfirborð jarðar (höf og lönd). Til er eldra afbrigði af þágufallsmynd orðsins; „jörðu“ í stað „jörð“, eins og í ljóðlínunni „svo á jörðu sem á himni“.<ref>{{cite web|url=https://malfar.arnastofnun.is/grein/66225|title=Jörð|website=Málfarsbankinn|publisher=Árnastofnun}}</ref> Í [[norræn goðafræði|norrænni goðafræði]] er [[Jörð (norræn goðafræði)|Jörð]] (líka [[Fjörgyn]] eða Hlóðyn) gyðja og móðir [[Þór (norræn goðafræði)|Þórs]].<ref>{{Cite book |last=Lindow |first=John |url=https://books.google.com/books?id=KlT7tv3eMSwC |title=Norse Mythology: A Guide to Gods, Heroes, Rituals, and Beliefs |date=2002 |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-983969-8 |language=en |author-link=John Lindow }}</ref> Í erlendum fræðiritum og samsettum hugtökum er oft notast við latneska heitið ''Terra'' eða skáldaheitið ''[[Tellus]]'', eða gríska heitið Γῆ ''Ge'' eða skáldaheitið Γαῖα ''[[Gaia]]''. Frumefnið [[tellúr]] er til dæmis nefnt eftir jörðinni, og hundategundin [[terrier]] merkir „jarðarhundur“ á frönsku. Ge- er forskeytið í alþjóðlegu hugtökunum ''geologia'' ([[jarðfræði]]) og ''geographia'' ([[landfræði]]) og Gaia hefur orðið þekkt síðustu ár vegna [[Gajukenningin|Gajukenningarinnar]].<ref>{{vísindavefurinn|3877|Um hvað fjallar Gaiakenningin?|höfundur=Þorsteinn G. Berghreinsson|dags=29.11.2003}}</ref> Ýmis [[myndtákn]] hafa verið notuð fyrir jörðina og núverandi [[stjörnutákn]] jarðarinnar er hringur með krossi, [[file:Earth symbol (fixed width).svg|20px|🜨|alt=An equilateral cross enclosed in a circle]],<ref name=NASA>{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/resources/680/solar-system-symbols/ | title= Solar System Symbols | publisher = [[NASA]] | date = 18 March 2019 | accessdate= 8 December 2019}}</ref> eða [[ríkisepli]], [[file:Globus cruciger (fixed width).svg|20px|♁]]. Ýmis önnur tákn eru notuð fyrir [[frumefnin fimm|frumefnið]] jörð. == Saga == {{aðalgrein|Jarðsaga}} Saga jarðarinnar hefur verið ítarlega rannsökuð og er þekkt með nokkurri vissu. Talið er að jörðin hafi myndast í árdaga [[sólkerfið|sólkerfisins]] fyrir um 4,55 milljörðum ára, á svipuðum tíma og sólin og hinar reikistjörnurnar. Tunglið myndaðist skömmu síðar, fyrir um 4,5 milljörðum ára. Þegar jörðin myndaðist fyrst var yfirborð hennar bráðið, en þegar hún kólnaði storknaði yfirborðið. Ýmsar lofttegundir sem losnuðu frá jörðinni, meðal annars í eldgosum, voru upphafið að lofthjúp jarðarinnar. Höfin mynduðust við það að vatnsgufa úr andrúmsloftinu þéttist smám saman og ís sem barst til jarðarinnar með [[halastjarna|halastjörnum]] bráðnaði.<ref>A. Morbidelli ''et al'', 2000, "[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2000M&PS...35.1309M Source Regions and Time Scales for the Delivery of Water to Earth]", ''Meteoritics & Planetary Science'', vol. 35, no. 6, pp. 1309–1320.</ref> Við þessar ólguríku aðstæður er talið að líf á jörðinni hafi kviknað. Fyrsta [[sameind]]in sem var fær um að afrita sjálfa sig er talin hafa orðið til fyrir um fjórum milljörðum ára, og [[síðasti sameiginlegi forfaðir allra núlifandi lífvera]] er talinn hafa lifað um hálfum milljarði ára síðar.<ref>W. Ford Doolitte, "Uprooting the Tree of Life", ''Scientific American'', feb. 2000.</ref> Þegar lífverur þróuðu með sér getu til [[ljóstillífun]]ar gátu þær í fyrsta skipti nýtt orku sólarinnar á beinan hátt, og byrjuðu þá að losa [[súrefni]] úr [[koldíoxíð]]i ([[ildisbyltingin]]). Súrefnið hafði mikil áhrif á lofthjúpinn. Hluti þess breyttist í [[óson]] og myndaði [[ósonlagið]], sem ver lífverur jarðarinnar fyrir skaðlegum útfjólubláum geislum sólarinnar. Þegar ágangur útfjólublárra geisla minnkaði gafst lífverum tækifæri á að stækka, og hópar af [[einfrumungur|einfruma lífverum]] runnu saman í fyrstu [[fjölfrumungur|fjölfrumungana]]. Engar einfruma lífverur frá þeim tíma eru enn núlifandi, aðeins afkomendur þeirra, en elstu fjölfrumungar í jarðsögunni eru [[svampdýr]], og elsta þannig núlifandi talið vera 15.000 ára gamalt. Smám saman breiddust lífverur út um alla jörðina. Hins vegar er 99% af öllum [[tegund (líffræði)|tegundum]] lífvera sem nokkurn tímann hafa lifað á jörðinni þegar [[útdauði|útdauðar]]. Eftir því sem ármilljónirnar liðu urðu til heimsálfur og liðu undir lok. Yfirborð jarðarinnar var á stöðugri hreyfingu, og jarðflekana, sem heimsálfurnar eru á, hefur rekið til og frá, og stundum hafa þeir búið til nokkurs konar risaheimsálfu. Fyrir um 750 milljónum ára byrjaði fyrsta risaheimsálfan, Rodinia, að brotna í sundur. Fyrir um 600 milljónum ára runnu heimsálfurnar aftur saman og myndyðu Pannotiu, sem brotnaði upp 150 milljónum ára síðar. Síðasta risaheimsálfan var [[Pangaea]], sem brotnaði upp fyrir um 180 milljónum ára.<ref>J.B. Murphy, R.D. Nance, "[http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm How do supercontinents assemble?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070713194319/http://scienceweek.com/2004/sa040730-5.htm |date=2007-07-13 }}", ''American Scentist'', vol. 92, pp. 324–333.</ref> Í jarðsögunni hafa orðið margar [[ísöld|ísaldir]], og hefur verið leitt að því líkum að sú sem stóð yfir fyrir milli 750 og 580 milljónum ára síðan hafi jafnvel verið svo köld að úthöf jarðarinnar hafi frosið.<ref> J.L. Kirschvink, 1992, "Late Proterozoic Low-Latitude Global Glaciation: The Snowball Earth", ''The Proterozoic Biosphere'', pp. 51–52.</ref> En óháð því hvort þessi ísöld hafi verið svo afgerandi er vitað að þegar henni lauk fyrir um 535 milljónum ára, spratt upp ótrúlegur fjöldi fjölfruma lífvera, á tímabili sem nefnist kambríatímabilið. Síðan á kambríatímabilinu hefur það gerst fimm sinnum að stór hluti tegunda hefur skyndilega dáið út.<ref>D. Raup & J. Sepkoski, 1982, "Mass extinctions in the marine fossil record", ''Science'', vol. 215, pp. 1501–1503.</ref> Síðast gerðist það fyrir 65 milljónum ára, þegar [[risaeðla|risaeðlurnar]] dóu út, sennilega af völdum stórs loftsteins sem rakst á jörðina. Lítil [[spendýr]] lifðu hins vegar af þær hamfarir sem þá gengu yfir. Á síðustu 65 milljónum ára hafa þróast fjölmargar tegundir spendýra og fyrir nokkrum miljónum ára er talið að afrískur api hafi öðlast þann hæfileika að geta staðið á tveimur fótum. Þeir [[api|apar]] sem gátu staðið á tveimur fótum höfðu þar með tvo útlimi lausa sem þeir gátu notað til ýmissa hluta, meðal annars til að fara að nota verkfæri. Í kjölfarið þróaðist akuryrkja, sem gerði [[maður|mönnunum]], afkomendum apanna, kleift að fjölga sér mikið. Mennirnir settust smám saman að alls staðar á jörðinni, nema á [[Suðurskautslandið|Suðurskautslandinu]], og hafa gjörbreytt allri ásýnd hennar, umhverfi og loftslagi. == Gerð == Jörðin er nánast kúlulaga, en vegna snúnings hennar er hún örlítið aflöguð, og í laginu eins bolti sem einhver hefur sest á. Meðalþvermál jarðarinnar er um það bil 12.742,6&nbsp;km (~ 40.000&nbsp;km / [[pí|π]]).<ref>"Geodetic Reference System 1980 (GRS80)", ''XVII General Assembly'', International Association of Geodesy.</ref> Jörðin sjálf samanstendur af jarðskorpunni, möttli og kjarna, en fyrir ofan yfirborð jarðarinnar liggur lofthjúpurinn. Lofthjúpur jarðar samanstendur aðallega af [[köfnunarefni]] (78%) og [[súrefni]] (21%), en afgangurinn (1%) samanstendur af öðrum lofttegundum, svo sem [[koldíoxíð]]i og [[vatnsgufa|vatnsgufu]]. Miðað við stærð jarðarinnar er hann örþunnur, og er oft miðað við 80–400&nbsp;km, þótt hjúpurinn hafi í raun engin föst endimörk, heldur þynnist hann smám saman. Lofthjúpurinn styður við líf á jörðinni með því að draga úr útfjólublárri geislun frá sólinni, tempra hitastig jarðar, stuðla að flutningi vatnsgufu af rakari stöðum á þurrari. Auk þess eru ýmsar lofttegundir í lofthjúpnum lífsnauðsynlegar fyrir dýr, plöntur og aðrar lífverur. Lofthjúpurinn er einn af aðaláhrifavöldunum á [[veður]] og [[loftslag]] jarðar. [[Mynd:Earth-crust-cutaway-icelandic.png|vinstri|thumbnail|upright=1.25|Myndin sýnir innri gerð jarðarinnar (í réttum hlutföllum) og hvolf lofthjúpsins (ekki í réttum hlutföllum)]] Undir lofthjúpnum liggur jarðkúlan sjálf, og er jarðskorpan efsta lag hennar. Jarðskorpan er á bilinu 5–70&nbsp;km þykk, og er hún þynnst í úthöfunum en þykkust undir heimsálfunum. Jarðskorpan skiptist í allnokkra [[flekakenningin|fleka]]. Flekarnir fljóta ofan á möttlinum og eru á hreyfingu hver gagnvart öðrum. Á flekamótum myndast núningur og spenna í jarðskorpunni, sem veldur [[jarðskjálfti|jarðskjálftum]]. Þar sem flekana rekur í sundur verður gliðnun og eru þar tíðari eldgos en annars staðar. Möttullinn liggur undir jarðskorpunni. Möttullinn er miklum mun þykkari en skorpan, og nær niður á 2890&nbsp;km dýpi. Honum er oft skipt í ytri og innri möttul, vegna mismunandi eiginleika hans eftir dýpi. Þótt möttullinn sé að mestu leyti úr föstu efni veldur hitastigið því að efnið getur hreyfst til yfir lengri tímabil. Hitastig möttulsins er breytilegt; eftir því sem farið er dýpra í möttulinn eykst hitastigið en einning rís heitt berg ofar í honum þar sem eru heitir reitir. Slíkur heitur reitur er við Ísland. Í efri hluta möttulsins er hitastigið um 500-900 °C en neðst er hitinn nær 4000 °C. Hreyfingar möttulsins tengjast reki jarðflekanna sem á honum fljóta, og er það varmaflutningur frá neðri hluta hans til þess efri sem knýr jarðsögulega virkni á yfirborðinu.<ref>{{cite book|author=Guðlaugsdóttir, H. L., & Snæbjörnsdóttir, R. A.|year=2023|title=Náttúrulega 3: Nemendabók (rafbók)|publisher=Menntamálastofnun|url=https://mms.is/namsefni/natturulega-3-nemendabok-rafbok}}</ref> Í miðju jarðar er kjarninn. Kjarninn samanstendur af föstum innri kjarna, sem er tæplega 2500&nbsp;km í þvermál, og fljótandi ytri kjarna, en kjarninn allur er um 7000&nbsp;km í þvermál. Meginuppistaða innri kjarnans er talinn vera [[járn]], auk einhvers [[nikkel]]s, en ytri kjarninn er talinn samanstanda af bæði járni og nikkeli, og ögn af léttari frumefnum. Talið er að [[segulsvið]] jarðarinnar sé myndað í kjarnanum, sennilega af völdum iðustrauma í ytri kjarnanum. Þær fræðigreinar sem fjalla um jörðina sérstaklega, myndun hennar, gerð og eðli, nefnast [[jarðfræði]], [[jarðefnafræði]] og [[jarðeðlisfræði]]. == Jörðin og sólkerfið == {{aðalgrein|Snúningur jarðar}} [[Mynd:Rotating earth (large).gif|thumbnail|vinstri|upright|Hreyfimynd sem sýnir snúning jarðar]] Jörðin er á stöðugum snúningi um [[möndull|möndul]] sinn, og liggur möndullinn á línu sem liggur gegnum [[norðurpóll|norðurpól]] og [[suðurpóll|suðurpól]] jarðarinnar. Hver snúningur miðað við fastastjörnur tekur tæplega einn [[sólarhringur|sólarhring]], eða 23 klukkustundir, 56 mínútur og 4,091 sekúndur, en sólarhringur miðast við einn snúning samanborið við sól og er nákvæmlega 24&nbsp;klst. Samhliða [[möndulsnúningur|möndulsnúningnum]] gengur jörðin umhverfis [[sólin]]a, eftir [[sporaskja|sporöskjulaga]] [[sporbaugur|sporbaug]]. Auk þess hefur jörðin einn [[fylgihnöttur|fylgihnött]], [[tunglið]], sem gengur í kringum jörðina um það bil einu sinni á hverjum mánuði. Sólin, jörðin og tunglið eru öll hluti af [[sólkerfið|sólkerfinu]], sem samanstendur af sólinni og öllum þeim hnöttum og hnullungum sem eru föst í [[þyngdarsvið]]i hennar. Aðrir fylgihnettir sólarinnar eru [[reikistjarna|reikistörnurnar]] [[Merkúríus (reikistjarna)|Merkúríus]], [[Venus (reikistjarna)|Venus]], [[Mars (reikistjarna)|Mars]], [[Júpíter (reikistjarna)|Júpíter]], [[Satúrnus (reikistjarna)|Satúrnus]], [[Úranus (reikistjarna)|Úranus]], [[Neptúnus (reikistjarna)|Neptúnus]]; og [[Plútó (dvergreikistjarna)|Plútó]] og aðrar [[dvergreikistjarna|dvergreikistjörnur]], og hafa flestir fylgihnettirnir einnig eigin fylgihnetti, eða tungl. Einnig eru t.d. [[smástirni]] á leið um sólina, á svipuðum sporbaugum og líka [[halastjarna|halastjörnur]], en þá á mun teygðari sporbaugum. Sú fræðigrein sem fjallar um sólina, aðrar fastastjörnur, reikistjörnur þeirra og hugsanlega fylgihnetti reikistjarnanna nefnist [[stjörnufræði]]. == Vatnshvolfið == {{aðalgrein|Vatnshvolf}} [[File:Ocean world Earth.jpg|thumb|Mynd af jörðinni sem sýnir [[heimshöfin]] og [[skýjahula|skýjahuluna]] sem þekja yfirborð jarðar.]] Vatnshvolf jarðar er allt vatn á jörðinni og sá hluti yfirborðsins sem það þekur. Megnið af vatnshvolfi jarðarinnar er í heimshöfunum, en vatnshvolfið nær líka til vatns í andrúmsloftinu og á landi. Þar á meðal eru ský, innhöf, vötn, ár, og grunnvatn. Massi úthafanna er um það bil 1,35{{e|18}} [[tonn]], eða um 1/4400 af heildarmassa jarðar. Úthöfin þekja 361,8 milljón km² og meðaldýpt þeirra er 3682 metrar, þannig að útreiknað ummál úthafanna er 1,332 milljarðar km³.<ref name="ocean23_2_112">{{Cite journal |last1=Charette |first1=Matthew A. |last2=Smith |first2=Walter H. F. |author-link2=Walter H. F. Smith|title=The Volume of Earth's Ocean |url=https://archive.org/details/oceanography_2010-06_23_2/page/112 |journal=Oceanography |volume=23 |issue=2 |pages=112–114 |date=June 2010 |doi=10.5670/oceanog.2010.51 |doi-access=free|bibcode=2010Ocgpy..23b.112C |hdl=1912/3862 |hdl-access=free }}</ref> Ef öll jarðskorpan væri í sömu hæð og jörðin þannig slétt, væri dýpt hafsins 2,7 til 2,8 km.<ref>{{cite web|title=Third rock from the Sun&nbsp;– restless Earth|url=https://ase.tufts.edu/cosmos/print_chapter.asp?id=4|access-date=12 April 2015|work=NASA's Cosmos|archive-date=6 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151106230149/http://ase.tufts.edu/cosmos/print_chapter.asp?id=4|url-status=live}}</ref> Um 97,5% af vatninu á jörðinni eru [[saltvatn]], en 2,5% eru [[ferskvatn]].<ref>{{Cite book|title=On Water|url=https://www.eib.org/en/publications/eib-big-ideas-on-water|access-date=7 December 2020|year=2019|doi=10.2867/509830|language=en|author1=European Investment Bank|publisher=Publications Office|isbn=9789286143199|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129051604/https://www.eib.org/en/publications/eib-big-ideas-on-water|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=Chart: Globally, 70% of Freshwater is Used for Agriculture|url=https://blogs.worldbank.org/opendata/chart-globally-70-freshwater-used-agriculture|access-date=7 December 2020|website=World Bank Blogs|date=22 March 2017|last1=Khokhar|first1=Tariq|language=en|archive-date=6 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201206080843/https://blogs.worldbank.org/opendata/chart-globally-70-freshwater-used-agriculture|url-status=live}}</ref> Mest af ferskvatninu, um 68,7%, er bundið í [[heimskaut]]aísnum og [[jökull|jöklum]].<ref>{{cite web|last=Perlman|first=Howard|date=17 March 2014|title=The World's Water|url=https://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|access-date=12 April 2015|work=USGS Water-Science School|archive-date=22 April 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150422113320/http://water.usgs.gov/edu/earthwherewater.html|url-status=live}}</ref> Af því sem eftir er af ferskvatni eru 30% [[grunnvatn]], 1% [[yfirborðsvatn]] (sem þekur aðeins um 2,8% af þurrlendi)<ref name="Lake Scientist 2016">{{cite web | title=Where Are Lakes? | website=Lake Scientist | date=28 February 2016 | url=https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/ | access-date=28 February 2023 | archive-date=28 February 2023 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230228013824/https://www.lakescientist.com/where-are-lakes/ | url-status=live }}</ref> og aðrir ferskvatnsgeymar, eins og [[sífreri]], [[vatnsgufa]] í andrúmsloftinu, vatn í lífverum, o.s.frv.<ref name="School 2019">{{cite web | last=School | first=Water Science | title=How Much Water is There on Earth? – U.S. Geological Survey | website=USGS.gov | date=13 November 2019 | url=https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science | access-date=3 March 2023 | archive-date=9 June 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220609050627/https://www.usgs.gov/special-topics/water-science-school/science/how-much-water-there-earth#science | url-status=live }}</ref><ref name="Education 2022">{{cite web | title=Freshwater Resources | website=Education | date=18 August 2022 | url=https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources/ | access-date=28 February 2023 | archive-date=26 May 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220526195118/https://education.nationalgeographic.org/resource/freshwater-resources | url-status=live }}</ref> Á köldustu svæðum jarðarinnar helst snjóþekja allt sumarið og [[ísmyndun|breytist í ís]]. Uppsafnaður snjór og ís myndar [[jökull|jökla]], ísbreiður sem hreyfast undan eigin þunga. [[Fjallajökull|Fjallajöklar]] myndast í fjalllendi, en stórar [[ísbreiða|ísbreiður]] myndast á landi á heimskautasvæðunum. Flæði jöklanna sverfur yfirborðið og breytir því með afgerandi hætti, þar sem það myndar [[jökulsorfinn dalur|jökulsorfna dali]] og aðrar jarðmyndanir.<ref name="hendrix">{{Cite book|last=Hendrix|first=Mark|title=Earth Science: An Introduction|publisher=Cengage|year=2019|isbn=978-0-357-11656-2|location=Boston|page=330}}</ref> [[Hafís]] á norðurskautinu þekur svæði sem er um það bil jafn stórt og [[Kína]], þótt hann hopi hratt vegna loftslagsbreytinga.<ref name="hendrix" /> Meðal[[selta]] úthafanna er um það bil 35 grömm af salti í hverju kílói af sjó (3,5%).<ref name=kennish2001>{{cite book |first1=Michael J. |last1=Kennish |author-link1=Michael J. Kennish|date=2001 |title=Practical handbook of marine science |url=https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3 |page=[https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3/page/34 35] |edition=3rd |publisher=CRC Press |location=Boca Raton, Florida|series=Marine science series |isbn=978-0-8493-2391-1|doi=10.1201/9781420038484}}</ref> Mest af þessu salti kom til vegna eldgosa eða sem úrfellingar í kólnuðu [[storkuberg]]i.<ref name="mullen2002">{{cite web |last1=Mullen |first1=Leslie |date=11 June 2002 |url=http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20070630122335/http://www.astrobio.net/news/article223.html |archive-date=30 June 2007 |title=Salt of the Early Earth |work=NASA Astrobiology Magazine |access-date=14 March 2007}}</ref> Úthöfin geyma líka uppleystar lofttegundir úr andrúmsloftinu sem eru nauðsynlegar fyrir margar sjávarlífverur.<ref name="natsci_oxy4">{{cite web |last1=Morris |first1=Ron M |url=http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |title=Oceanic Processes |publisher=NASA Astrobiology Magazine |access-date=14 March 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html |archive-date=15 April 2009}}</ref> Sjórinn hefur mikil áhrif á loftslag á jörðinni, þar sem hann virkar sem [[hitageymir]].<ref name="michon2006">{{cite web |last1=Scott |first1=Michon |date=24 April 2006 |url=http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ |title=Earth's Big heat Bucket |publisher=NASA Earth Observatory |access-date=14 March 2007 |archive-date=16 September 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916014057/http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/ |url-status=live }}</ref> Breytingar á sjávarhita geta valdið breytingum á veðri, eins og gerist í [[suðursveiflan|suðursveiflunni]] (El Niño) í Suður-Kyrrahafi.<ref name="sample2005">{{cite web |first1=Sharron |last1=Sample |date=21 June 2005 |url=http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html |title=Sea Surface Temperature |publisher=NASA |access-date=21 April 2007 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130427045816/http://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/ |archive-date=27 April 2013}}</ref> Gnótt vatns, sérstaklega í vökvaformi, á yfirborði jarðar er einstakt fyrir jörðina og greinir hana frá öðrum reikistjörnum sólkerfisins. Sumar aðrar reikistjörnur geyma lítið af vatni í lofthjúp sínum, en þar eru ekki þær aðstæður á yfirborðinu að vatn geti haldist þar.<ref name="Center 2021">{{cite web |last=Center |first=Astrogeology Science |title=Tour of Water in the Solar System – U.S. Geological Survey |website=USGS.gov |date=14 October 2021 |url=https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system |access-date=19 January 2022 |archive-date=19 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220119211912/https://www.usgs.gov/news/tour-water-solar-system |url-status=live }}</ref> Þótt sumir [[fylgihnöttur|fylgihnettir]] reikistjarnanna sýni ummerki um stóra forðageyma með vatni í vökvaformi, sem hugsanlega er meira en nemur heimshöfunum á jörðinni, eru þeir allir geymdir undir frosnu yfirborðslagi sem er yfir þúsund metrar á þykkt.<ref>{{cite web |title=Are there oceans on other planets? |website=NOAA's National Ocean Service |date=1 June 2013 |url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html |access-date=19 January 2022 |archive-date=19 June 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619132905/http://oceanservice.noaa.gov/facts/et-oceans.html |url-status=live }}</ref> == Gufuhvolfið == {{aðalgrein|Gufuhvolf}} [[File:ISS-42 Waning sun.jpg|thumb|Mynd af jörðinni sem sýnir nokkur lög gufuhvolfsins: [[veðrahvolf]]ið þar sem skýin varpa skuggum; blátt [[heiðhvolf]]ið við sjóndeildarhring; og lína af grænum [[loftljómi|loftljóma]] við neðri hluta [[hitahvolf]]sins í um 100 km hæð við mörk geimsins.]] [[Loftþrýstingur]] við sjávarmál jarðar er að meðaltali 1013,25 [[millibar|millibör]],<ref>{{cite web|url=https://www.vedur.is/vedur/frodleikur/greinar/nr/1071|title=Mælingar á loftþrýstingi|author=Trausti Jónsson|date=23.10.2007}}</ref><ref name="Exline2006">{{cite book|last1=Exline|first1=Joseph D.|url=https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|title=Meteorology: An Educator's Resource for Inquiry-Based Learning for Grades 5–9|last2=Levine|first2=Arlene S.|last3=Levine|first3=Joel S.|date=2006|publisher=NASA/Langley Research Center|page=6|id=NP-2006-08-97-LaRC|access-date=28 July 2018|archive-date=28 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180528181043/https://www.nasa.gov/pdf/288978main_Meteorology_Guide.pdf|url-status=live}}</ref> með um 8,5 km [[stikhæð]].<ref name="earth_fact_sheet" /> Þurrt loft er um það bil 78,084% [[köfnunarefni]], 20,946% [[súrefni]], 0,934% [[argon]] og snefill af koltvísýringi og öðrum gassameindum.<ref name="Exline2006" /> [[Vatnsgufa]] er milli 0,01% og 4%,<ref name="Exline2006" /> en meðaltalið er í kringum 1%.<ref name="earth_fact_sheet">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |title=Earth Fact Sheet |work=[[NSSDCA]] |publisher=[[NASA Goddard Space Flight Center]] |first=David R. |last=Williams |date=15 November 2024 |access-date=30 December 2024 |archive-date=8 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130508021904/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html |url-status=live }}</ref> [[Skýjahula]] þekur um tvo þriðju hluta yfirborðs jarðar, meira yfir sjó en landi.<ref name="King Platnick Menzel Ackerman 2013 pp. 3826–3852">{{cite journal |last1=King |first1=Michael D. |last2=Platnick |first2=Steven |last3=Menzel |first3=W. Paul |last4=Ackerman |first4=Steven A. |last5=Hubanks |first5=Paul A. |title=Spatial and Temporal Distribution of Clouds Observed by MODIS Onboard the Terra and Aqua Satellites |journal=IEEE Transactions on Geoscience and Remote Sensing |publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE) |volume=51 |issue=7 |year=2013 |issn=0196-2892 |doi=10.1109/tgrs.2012.2227333 |pages=3826–3852|bibcode=2013ITGRS..51.3826K |s2cid=206691291 |doi-access=free |hdl=2060/20120010368 |hdl-access=free }}</ref> Hæð [[veðrahvolf]]sins er breytileg eftir breiddargráðu, og nær frá 8 km við heimskautin, að 17 km við miðbaug, en getur líka verið breytileg eftir veðri og árstímum.<ref name="geerts_linacre97">{{cite web |last1=Geerts |first1=B. |last2=Linacre |first2=E. |url=http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |title=The height of the tropopause |date=November 1997 |work=Resources in Atmospheric Sciences |publisher=University of Wyoming |access-date=10 August 2006 |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090700/http://www-das.uwyo.edu/~geerts/cwx/notes/chap01/tropo.html |url-status=live }}</ref> [[Lífhvolf]] jarðar hefur haft mikil áhrif á samsetningu lofthjúpsins. [[Súrefnisbyltingin]] varð þegar [[ljóstillífun]] þróaðist fyrir 2,7 milljörðum ára og skapaði núverandi gufuhvolf gert úr blöndu köfnunarefnis og súrefnis.<ref name="NYT-20131003">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |title=Earth's Oxygen: A Mystery Easy to Take for Granted |url=https://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20131003121909/http://www.nytimes.com/2013/10/03/science/earths-oxygen-a-mystery-easy-to-take-for-granted.html |archive-date=3 October 2013 |url-access=limited |date=3 October 2013 |work=[[The New York Times]] |access-date=3 October 2013}}</ref> Þessi breyting var undirstaða útbreiðslu [[loftháð lífvera|loftháðra lífvera]] og leiddi óbeint til myndunar ósonlagsins, vegna umbreytingar {{chem2|O2}} úr andrúmsloftinu í {{chem2|O3}}. Ósonlagið hindrar útfjólubláa [[geislun sólar]] sem gerir líf á þurru landi mögulegt.<ref name="Harrison 2002">{{cite book |first1=Roy M. |last1=Harrison |author-link1=Roy M. Harrison |last2=Hester |first2=Ronald E. |date=2002 |title=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation |publisher=Royal Society of Chemistry |isbn=978-0-85404-265-4}}</ref> Meðal annarra hlutverka gufuhvolfsins sem eru mikilvæg lífi má nefna flutning vatnsgufu, geymslu á nýtilegum gastegundum, brennslu á litlum loftsteinum áður en þeir skella á yfirborðinu, og temprun hita.<ref name="atmosphere">{{cite web |author=Staff |date=8 October 2003 |url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html |title=Earth's Atmosphere |publisher=NASA |access-date=21 March 2007 |archive-date=27 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200427090422/https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html |url-status=dead }}</ref> Hið síðastnefnda stafar af [[gróðurhúsaáhrif]]um þar sem snefilefni í lofthjúpnum grípa [[varmaorka|varmaorku]] sem yfirborðið gefur frá sér og hækka þannig meðalhita. Vatnsgufa, koltvísýringur, [[metan]], [[nituroxíð]], og [[óson]] eru helstu gróðurhúsalofttegundirnar í gufuhvolfinu. Ef þau héldu ekki hitanum eftir, yrði meðalhiti á yfirborði jarðar -18°C, en ekki +15°C eins og nú.<ref name="Pidwirny2006_7">{{cite web |last1=Pidwirny |first1=Michael |year=2006 |url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html |title=Fundamentals of Physical Geography (2nd Edition) |publisher=University of British Columbia, Okanagan |access-date=19 March 2007 |archive-date=15 August 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110815014033/http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html |url-status=live }}</ref> Þá myndi líf líklega ekki þrífast í núverandi mynd.<ref name="Narottam2008">{{cite book |url={{GBurl|id=i4kASIoKym8C|p=40}} |title=Climate Change and International Politics |publisher=Kalpaz Publications |first=Narottam |last=Gaan |page=40 |year=2008 |isbn=978-81-7835-641-9}}</ref> == Heimildir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wiktionary|Jörðin|Jörðinni}} * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/jordin/ Jörðin á Stjörnufræðivefnum] {{Sólkerfið}} {{Gæðagrein}} [[Flokkur:Jarðvísindi]] [[Flokkur:Jörðin|Jörðin]] [[Flokkur:Reikistjörnurnar]] [[Flokkur:Sólkerfið]] 9c8ykaskwttfjuw3clcpor4sp89790y 0 1868 1967789 1909995 2026-06-15T17:46:40Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967789 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Tepantitla_mural%2C_Ballplayer_A_(Daquella_manera).jpg|thumb|right|Dæmi um [[talblaðra|talblöðru]] á veggmynd frá Mexíkó frá 2. öld.]] [[Mynd:Cuneiform_tablet_of_merchant's_goods%2C_Ur_III_Period%2C_c._2100-2000_BC_-_Harvard_Semitic_Museum_-_Cambridge%2C_MA_-_DSC06143.jpg|thumb|right|[[Fleygrúnir]] eru elsta þekkta ritmálið, en talað mál er mörgum tugum þúsunda ára eldra.]] [[Mynd:Girls_learning_sign_language.jpg|thumb|right|Börn heyrnarlausra foreldra tala saman á [[bandarískt táknmál|bandarísku táknmáli]].]] [[Mynd:Braille_closeup.jpg|thumb|right|[[Braille]]-kerfið miðlar texta með snertingu.]] '''Tungumál''' eða '''mál''' er [[samskipti|samskiptakerfi]] [[merki|merkja]], [[tákn]]a, [[hljóð]]a og [[orð]]a sem notuð eru til þess að tjá [[hugtak|hugtök]], [[hugmynd]]ir, [[merkingu]] og [[hugsun|hugsanir]]. Formgerð tungumáls er lýst með [[málfræði]] en byggingareiningum þess með [[orðaforði|orðaforða]]. Mörg tungumál hafa [[ritmál]] þar sem hægt er að [[skrift|skrifa]] þau niður til að geyma [[texti|texta]] eða flytja [[skilaboð]] milli staða. Tungumál eru einstök meðal náttúrulegra samskiptakerfa að því leyti að þau eru óháð þeim [[samskiptamiðill|samskiptamiðli]] sem notaður er til að flytja þau, þau eru mjög breytileg milli [[menning]]arsvæða og tímabila, þau gefa færi á miklu breiðari tjáningu en önnur kerfi, þau hafa eiginleika [[virkni (málfræði)|virkni]] og [[tilfærsla (málfræði)|tilfærslu]], og þau byggjast á félagslegum [[hefð]]um og [[nám]]i. Talið er að [[Listi yfir tungumál|milli 5.000 og 7.000 tungumál]] séu töluð í heiminum. Nákvæm tala byggist meðal annars á því hvað er skilgreint sem sérstakt tungumál og hvað telst vera [[mállýska]].<ref>{{Vísindavefurinn|442|Hversu mörg tungumál eru notuð í heiminum í dag?|höfundur=Diane Nelson|dags=17.5.2000}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tomasz Kamusella|date=2016|title=The History of the Normative Opposition of 'Language versus Dialect': From Its Graeco-Latin Origin to Central Europe's Ethnolinguistic Nation-States |url=http://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |journal=Colloquia Humanistica |volume=5 |issue=5 |pages=189–198 |doi=10.11649/ch.2016.011 |access-date=9 February 2020 |doi-access=free |archive-date=26 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226064031/https://ispan.waw.pl/journals/index.php/ch/article/download/ch.2016.011/2342 |url-status=live }}</ref> [[Náttúrulegt tungumál|Náttúruleg tungumál]] eru [[tal|töluð]] eða [[táknmál|táknuð]] (eða bæði), en hægt er að [[umkótun|umkóta]] öll mál fyrir annars konar miðla með sjónrænum merkjum, hljóðum eða snertimerkjum, eins og blístri, söng eða [[braille]]. Tungumál eru með öðrum orðum óháð tjáningarhætti. Hugtökin „tungumál“ og „mál“ geta ýmist vísað til þeirrar hugrænu getu [[maður|mannsins]] að læra og nýta sér flókin samskiptakerfi, eða til þeirra reglna sem gilda um þessi samskiptakerfi, eða til þeirra yrðinga eða texta sem hægt er að mynda með þeim. Öll tungumál byggjast á [[táknun]] til að miðla [[tákn]]um fyrir tiltekna [[merking]]u. Bæði töluð mál og táknmál notast við [[hljóðkerfi]] ólíkra merkja sem hægt er að setja saman til að mynda raðir sem eru kallaðar orð og [[myndan|myndön]], sem aftur eru sett saman í [[setning]]ar samkvæmt reglum sem lýst er með [[setningafræði]]. [[Málvísindi]] eru vísindagreinar sem fást við rannsóknir á tungumálum. Innan heimspeki hefur [[málspeki]] lengi fengist við tengsl tungumála og hugsunar og hvernig tungumál túlka heiminn. Dæmi um rökræður af því tagi má sjá í ''[[Gorgías]]i'' eftir [[Plató]]. [[Jean-Jacques Rousseau]] taldi tungumálið leiða af tilfinningum, meðan [[Immanuel Kant]] taldi þau tengjast rökhugsun. [[Tuttugustu aldar heimspeki]]ngar á borð við [[Ludwig Wittgenstein]] hafa haldið því fram að heimspeki snúist í raun um rannsóknir á tungumálinu. Meðal þekktustu málvísindamanna nútímans eru [[Ferdinand de Saussure]] og [[Noam Chomsky]]. Talið er að náttúruleg tungumál hafi tekið að greina sig frá öðrum samskiptakerfum prímata þegar ákveðinn ættflokkur þeirra, ''[[Hominina]]'', þróaði með sér [[hugarkenning]]u og deilda [[íbyggni]].<ref>Tomasello, Michael (1996). "The Cultural Roots of Language". In B. Velichkovsky and D. Rumbaugh (ed.). ''Communicating Meaning: The Evolution and Development of Language''. Psychology Press. pp. 275–308. ISBN 978-0-8058-2118-5.</ref><ref name="Hauser 2002">Hauser, Marc D.; Chomsky, Noam; Fitch, W. Tecumseh (2002). "The Faculty of Language: What Is It, Who Has It, and How Did It Evolve?". ''Science''. 298 (5598): 1569–79. doi:10.1126/science.298.5598.1569. PMID 12446899.</ref> Þessi þróun er stundum talin hafa farið saman við vöxt heilahvelsins. Ýmsir málfræðingar færa rök fyrir því að formgerðir tungumálsins hafi þjónað tilteknum félagslegum tilgangi. [[Mannsheili]]nn vinnur með tungumál á mörgum stöðum en sérstaklega á [[Broca-svæði]] og [[Wernicke-svæði]]. [[Máltaka]] mannsins fer fram snemma í barnæsku og börn eru venjulega orðin altalandi um þriggja ára aldur. Tungumál og menning eru háð hvort öðru og tungumálið hefur, auk þess að vera samskiptakerfi, þann tilgang að skapa [[sjálfsmynd]] og [[félagslegt stigveldi]] innan hópa, auk þess að nýtast við [[félagsmótun]] og til [[afþreying]]ar. Tungumál breytast og þróast með tímanum, og greinast sundur. [[Söguleg málvísindi]] fást við rannsóknir á þróun tungumála þar sem stundum er reynt að endurgera útdauð tungumál með [[samanburður (málvísindi)|samanburðaraðferð]], þar sem tungumál sem heimildir eru til um eru borin saman til að sjá hvaða einkenni forverar þeirra hljóti að hafa haft. Hópur tungumála sem á sér sameiginlegan forvera er kallaður [[málaætt]], og tungumál sem ekki deila neinum forvera með öðrum þekktum málum eru kölluð [[stakmál]]. Til eru mörg óflokkuð tungumál, þar sem tengsl þeirra við önnur tungumál eru óþekkt, og sum [[falsmál]] voru kannski aldrei til. Fræðimenn telja að milli 50 og 70% allra tungumála sem töluð eru í upphafi 21. aldar verði líklega [[útdauð tungumál|útdauð]] við lok hennar.<ref name="Moseley">{{cite book|author=Moseley, Christopher, ed.|year=2010|title=Atlas of the World's Languages in Danger|edition=3|location=Paris|publisher=UNESCO Publishing|url=http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812000456/http://www.unesco.org/culture/languages-atlas/index.php|archive-date=12 August 2014 }}</ref><ref>Austin, Peter K; Sallabank, Julia (2011). "Introduction". In Austin, Peter K; Sallabank, Julia (eds.). ''Cambridge Handbook of Endangered Languages''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88215-6.</ref><ref>{{Cite journal|last=Graddol|first=D.|date=2004-02-27|title=The Future of Language|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-02-27_303_5662/page/1329|journal=Science|volume=303|issue=5662|pages=1329–1331|doi=10.1126/science.1096546|pmid=14988552|bibcode=2004Sci...303.1329G|s2cid=35904484|issn=0036-8075|access-date=15. september 2020}}</ref> == Flokkar tungumála == [[Mynd:Europe_germanic-languages_2.PNG|alt=Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli Norður og Vestur-Germanskra mála.|thumb|Landkort sem sýnir germönsk tungumál. Rauða línar skilur á milli [[Norðurgermönsk tungumál|Norðurgermanskra tungumála]] og [[Vesturgermönsk tungumál|Vesturgermanskra tungumála.]]]] Einfaldasta flokkun tungumála væri í [[náttúruleg tungumál]] og [[tilbúin tungumál]]. Annað flokkunarkerfi gæti verið [[töluð mál]], [[rituð mál]] og [[táknmál]]. Einnig eru náttúruleg tungumál flokkuð niður í [[málhópar|málhópa]] eftir [[málsvæði|málsvæðum]], en í því kerfi telst íslenska til [[Indóevrópsk mál|indóevrópskra mála]], undir því til [[Germönsk tungumál|germanskra mála]] og ennfremur til [[Norræn tungumál|norrænna mála]] og [[Vesturnorræn mál|vesturnorrænna mála]]. == Fjölbreytileiki == [[Mynd:Place_des_Abbesse_(the_plaque_with_the_je_t'aime=te_iubesc_in_311_laguages).jpg|alt=Mynd af vegg ástarinnar í Montmartre í Parísarborg þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.|thumb|„Veggur ástarinnar“ í Montmartre í [[París]] þar sem „ég elska þig“ hefur verið ritað á 250 tungum.]] Árið 2021 er áætlað að 7.139 tungumál séu töluð í heiminum. Sú tala tekur þó breytingum eftir því sem meira er vitað um tungumál heimsins. Að auki eru sjálf tungumálin að taka breytingum, þau skarast og töluð af samfélögum sem eru að taka breytingum. Áætlað hefur verið að um það bil 40 prósent tungumála séu í útrýmingarhættu. Oft eru þau með minna en 1.000 notendur. Á sama tíma notar meira en helmingur jarðarbúa aðeins 23 tungumál.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/how-many-languages|titill=How many languages are there in the world?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.).|ár=2021|útgefandi=Ethnologue|skoðað=25. mars 2021}}</ref> Áætlað er að á árinu 2021 tali um 1348 milljónir manna ensku bæði sem móðurmál og annað mál, 1120 milljónir manna tali mandarín, 600 milljónir hindí, 543 milljónir spænsku, 274 milljónir arabísku, 268 milljónir bengölsku og 267 milljónir frönsku.<ref name="ethnologue1">{{Vefheimild|url=https://www.ethnologue.com/guides/ethnologue200|titill=What are the top 200 most spoken languages?|höfundur=Eberhard, David M., Gary F. Simons, and Charles D. Fennig (eds.). 2021.|útgefandi=Ethnologue: Languages of the World. Twenty-fourth edition. Dallas, Texas: SIL International. Online version: http://www.ethnologue.com.|ár=2021|mánuðurskoðað=24. mars|árskoðað=2021}}</ref> Ekkert land hefur fleiri tungumál en [[Papúa Nýja-Gínea]]. Hinir mörgu ættflokkar sem saman telja um sjö milljónir íbúa, tala 840 tungumál. Það er um 12% af tungumálum heimsins. Þar á eftir kemur [[Indónesía]] með 711 tungumál, [[Nígería]] með 517, [[Indland]] með 456, [[Bandaríkin]] með 328, [[Ástralía]] með 312, og í [[Kína]] eru töluð 309 tungumál.<ref name="ethnologue1" /> == Tenglar == * [[Blótsyrði]] * [[Hljóðfræði]] * [[Stafróf]] * {{Vísindavefurinn|441|Hvernig verður tungumál til?}} * {{Vísindavefurinn|1524|Hvert er það tungumál í heimi sem fæstir tala?}} * {{Vísindavefurinn|29038|Hvernig læra börn að nota tungumálið?}} == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|tungumál}} [[Flokkur:Tungumál| ]] 89qtkufj2ec2mk4gc1z0etmvyr89yqi 0 4508 1967722 1956394 2026-06-15T16:58:20Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967722 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Furstadæmið Andorra | nafn_á_frummáli = Principat d'Andorra | nafn_í_eignarfalli = Andorra | fáni = Flag of Andorra.svg | skjaldarmerki = Coat of arms of Andorra.svg | staðsetningarkort = Location_Andorra_Europe.png | kjörorð = Virtus Unita Fortior | kjörorð_tungumál = latína | kjörorð_þýðing = Sameinuð dygð er sterkari | þjóðsöngur = [[El Gran Carlemany]] | tungumál = [[Katalónska]] | höfuðborg = [[Andorra la Vella]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Samfurstar Andorra|Samfurstar]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætirsráðherra Andorra|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Emmanuel Macron]]<br />[[Josep-Lluís Serrano Pentinat]] | nafn_leiðtoga2 = [[Xavier Espot Zamora]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá Aragón | dagsetning1 = 8. september 1278 | stærðarsæti = 178 | flatarmál = 468 | hlutfall_vatns = 0,26 | fólksfjöldi = 77.543 | mannfjöldaár = 2020 | mannfjöldasæti = 203 | íbúar_á_ferkílómetra = 180 | VLF = 3,237 | VLF_ár = 2018 | VLF_á_mann = 42.035 | VÞL = {{hækkun}} 0.868 | VÞL_sæti = 36 | VÞL_ár = 2019 | gjaldmiðill = [[Evra]] | tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | tld = ad | símakóði = 376 }} '''Andorra''' ([[katalónska]]: ''Principat d'Andorra'') er [[landlukt]] [[furstadæmi]] í austurhluta [[Pýreneafjöll|Pýreneafjalla]], milli [[Frakkland]]s og [[Spánn|Spánar]]. Samkvæmt arfsögn var furstadæmið stofnað af [[Karlamagnús]]i, en það var undir stjórn [[greifinn af Urgell|greifa af Urgell]] til [[988]] þegar stjórnin fluttist til [[kaþólska biskupsdæmið Urgell|kaþólska biskupsdæmisins Urgell]]. Núverandi furstadæmi var stofnað árið 1278. Þjóðhöfðingjar þess eru tveir: [[Biskupinn af Urgell]] í Katalóníu og [[Frakklandsforseti]]. Höfuðborgin heitir [[Andorra la Vella]] og sú höfuðborg Evrópu sem stendur hæst, í 1.023 metra hæð.<ref>{{cite web|url=https://www.fallingrain.com/world/AN/0/Andorra_la_Vella.html|title=Maps, Weather, and Airports for Andorra la Vella, Andorra |publisher=Fallingrain.com |access-date=26. ágúst 2012}}</ref> Andorra er [[örríki]]. Landið er aðeins 468 ferkílómetrar að flatarmáli og er því sjötta minnsta land Evrópu. Íbúar eru um 77.000. Íbúar Andorra eru af [[katalónar|katalónskum]] uppruna.<ref name="Minahan">{{cite book |last=Minahan |first=James |title=One Europe, Many Nations: A Historical Dictionary of European National Groups |url=https://books.google.com/books?id=NwvoM-ZFoAgC |date=2000 |publisher=[[Greenwood Publishing Group]] |page=47 |isbn=978-0313309847}}</ref> Andorra er jafnframt 16. fámennasta land heims.<ref>{{cite web|url=http://tellmenothing.com/2017/04/18/andorra-unusual-facts-european/|title=Andorra: 10 Unusual Facts About The Tiny European Principality|last=Malankar|first=Nikhil|date=18. apríl 2017|website=Tell Me Nothing|access-date=13. júní 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170607111953/http://tellmenothing.com/2017/04/18/andorra-unusual-facts-european/|archive-date=7. júní 2017|url-status=dead}}</ref> [[Katalónska]] er opinbert tungumál, en spænska, portúgalska og franska eru líka algeng mál.<ref name="cia">{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/andorra/ |title=CIA World Factbook entry: Andorra |publisher=Cia.gov |access-date=26. ágúst 2012 |archive-date=2022-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706110207/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/andorra/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Background Note: Andorra|url=https://2009-2017.state.gov/r/pa/ei/bgn/3164.htm|publisher=State.gov|access-date=14. maí 2015}}</ref> Yfir 10 milljón ferðamenn heimsækja landið árlega.<ref name="es2">{{cite web|url=http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/exportar_banc_dades_csv.asp?formules=anualinici&any1=01/01/2008&any2=01/01/2008&codi_divisio=380&lang=1&codi_subtemes=59&codi_tema=10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912144822/http://www.estadistica.ad/serveiestudis/web/exportar_banc_dades_csv.asp?formules=anualinici&any1=01%2F01%2F2008&any2=01%2F01%2F2008&codi_divisio=380&lang=1&codi_subtemes=59&codi_tema=10|url-status = dead|archive-date=12. september 2017|title=HOTELERIA I TURISME|access-date=14. maí 2015}}</ref> Landið er ekki aðili að [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] en notar [[evra|evru]] sem opinberan gjaldmiðil. Andorra hefur átt aðild að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] frá 1993.<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/en/members/ |title=United Nations Member States |publisher=Un.org |access-date=14. maí 2015}}</ref> Árið 2013 voru lífslíkur í Andorra þær hæstu í heimi.<ref>{{cite journal|last1=GBD 2013 Mortality and Causes of Death|first1=Collaborators.|title=Global, regional, and national age-sex specific all-cause and cause-specific mortality for 240 causes of death, 1990-2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_january-10-16-2015_385_9963/page/117|journal=Lancet|date=10 January 2015|volume=385|issue=9963|pages=117–71|doi=10.1016/S0140-6736(14)61682-2|pmid=25530442|pmc=4340604}}</ref> ==Heiti== Uppruni heitisins Andorra er óþekktur, en nokkrar tilgátur hafa verið settar fram. Elsta vísunin í heitið er í ''Sögum'' gríska sagnaritarans [[Pólýbíos]]ar, sem lýsir Andosínum, [[Íberar|Íberskum]] ættbálki sem býr í dölum Andorra og stóð gegn her [[Karþagóar|Karþagóa]] þegar hann fór um Pýreneafjöll í [[púnversku stríðin|púnversku stríðunum]]. Andosínar (Ἀνδοσίνοι Andosinoi) er hugsanlega dregið af baskneska orðinu ''handia'' sem merkir „stór“ eða „risi“.<ref name="Diccionari">''Diccionari d'Història de Catalunya''; ed. 62; Barcelona; 1998; {{ISBN|84-297-3521-6}}; p. 42; entrada "Andorra"</ref> Örnefni í Andorra bera í sér ummerki um að baskneska hafi verið töluð á svæðinu. Önnur tilgáta stingur upp á að Andorra sé dregið af gamla orðinu ''Anorra'' sem inniheldur baskneska orðið ''ur'' („vatn“).<ref>{{cite book|last=Font Rius |first=José María |title=Estudis sobre els drets i institucions locals en la Catalunya medieval |url=https://books.google.com/books?id=JQL6rtB8VtQC&q=Anorra+andorra&pg=PA743 |publisher=Edicions Universitat Barcelona |year=1985 |page=743 |isbn=978-8475281742 }}</ref> Önnur tilgáta gengur út á að Andorra sé dregið af arabíska orðinu الدارة ''al-darra'' <ref>{{cite web |url=https://www.almaany.com/ar/dict/ar-ar/%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A9/ |title=تعريف و معنى دارة في معجم المعاني الجامع - معجم عربي عربي |website=almaany.com |language=ar}}</ref>}} sem merkir skógi vaxið land. Þegar [[Arabar]] og [[Márar]] lögðu Íberíuskagann undir sig voru dalirnir í fjöllunum þaktir skógum. Þessi landsvæði voru ekki undir stjórn múslima út af því hversu erfitt var að koma stjórn þar við.<ref>{{cite book|last=Gaston|first=L. L.|url=https://books.google.com/books?id=_XpEAQAAMAAJ&q=darra&pg=PA9|title=Andorra, the Hidden Republic: Its Origin and Institutions, and the Record of a Journey Thither|publisher=McBridge, Nast & Co|year=1912|location=New York|page=9}}</ref> Aðrar tilgátur nefna [[aragóníska]] orðið ''andurrial'', sem merkir „kjarrlendi“.<ref>{{cite web|url=https://www.etymonline.com/index.php?term=Andorra |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |access-date=14. maí 2015}}</ref> Samkvæmt [[alþýðuskýring]]um nefndi [[Karlamagnús]] landið Andorra með vísun í dalinn þar sem borgin [[Endór]] stóð samkvæmt [[Biblían|Biblíunni]] (þar sem [[Midíanar]] biðu ósigur). Samkvæmt sögninni lýsti [[Loðvík guðhræddi]] nafngiftinni eftir að hafa sigrað Mára í „villtum vítisdölum“.<ref>{{cite book|title=Images of the Medieval Peasant|url=https://archive.org/details/imagesofmedieval0000free|page=[https://archive.org/details/imagesofmedieval0000free/page/189 189]|last=Freedman|first=Paul|publisher=Stanford University Press|location=California|year=1999|isbn=978-0804733731}}</ref> ==Saga== Furstadæmið var stofnað árið 1278 til að sætta átök milli biskupsins af [[Urgell]] (sýsla í Katalóníu) og greifans af [[Foix]] (sýsla í suður-Frakklandi). Áður hafði það verið undir stjórn [[Konungsríkið Aragónía|konungsríkisins Aragóníu]]. [[Hinrik 4. Frakkakonungur]] réð yfir svæðinu í byrjun 17. aldar og gerði konung Frakka og biskupinn af Urgell að þjóðhöfðingjum Andorra (sem gildir enn í dag en þjóðhöfðingi [[Frakkland]]s er nú [[Frakklandsforseti]]. ). Andorra hlaut sjálfstæði frá Frökkum árið 1814 eftir [[Napóleonsstyrjaldirnar]]. Árið 1982 var stofnað þing í landinu og embætti forsætisráðherra. == Landafræði == [[Mynd:Grandvalira ski resort, Andorra5.jpg|thumb|Skíðasvæði í Andorra.]] Andorra skiptist í sjö [[kirkjusókn]]ir: * [[Andorra la Vella]] * [[Canillo]] * [[Encamp]] * [[Escaldes-Engordany]] * [[La Massana]] * [[Ordino]] * [[Sant Julià de Lòria]] [[Mynd:Andorra topographic map-en.svg|thumb|Kort.]] Landið er mjög fjalllent. Meðalhæð yfir sjávarmáli er 1.996 metrar og hæsta fjallið er [[Coma Pedrosa]] sem nær 2.942 metra hæð. Milli fjallanna eru mjóir dalir sem mætast við lægsta punkt landsins, þar sem áin [[Gran Valira]] rennur til Spánar. Í landinu er ýmist [[alpaloftslag]] eða [[meginlandsloftslag]]. ===Helstu borgir og bæir=== <small>Eftir mannfjölda:</small> #Andorra la Vella #Escaldes-Engordany #Encamp #Sant Julià de Lòria #La Massana #Santa Coloma #Ordino #El Pas de la Casa #Canillo #Arinsal Hvorki flugvellir né lestarsamgöngur eru í landinu og fara íbúar helst til [[Toulouse]] og [[Barcelona]] í flug. Þó eru þyrlupallar. Vegakerfið er 279 kílómetrar að lengd. ==Íbúar== Íbúar Andorra eru nú um 77.000, en voru aðeins 5.000 árið 1900. Meðal íbúa Andorra mæla flestir katalónsku (39%) og næstflestir spænsku (35%). Þvínæst koma portúgalska (15%) og franska (5%). Aðeins þriðjungur landsmanna eru andorrískir að uppruna. Í grunnskólakerfinu er kennt á 3 tungumálum; katalónsku, spænsku og frönsku eftir því hvert móðurmál nemandans er. Tveir þriðju hlutar íbúa í Andorra hafa ekki ríkisborgararétt í landinu og þar með ekki kosningarétt í sveitarstjórnarkosningum. Þeir geta auk þess ekki orðið forsætisráðherra eða átt yfir þriðjung í skráðu hlutafélagi. Andorra er vinsæll ferðamannastaður sem fær yfir 10 milljónir ferðamanna árlega. Þar eru vinsæl skíðasvæði. Landið er auk þess [[skattaskjól]]. Það er ekki í [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] en [[evra]] er engu að síður notuð sem ''de facto'' gjaldmiðill. Lífslíkur í Andorra voru þær mestu í heimi árið 2013, 81 ár. ==Tilvísanir== {{reflist}} * {{wpheimild|tungumál= en|titill=Andorra |mánuðurskoðað= 7. des.|árskoðað= 2018 }} {{Evrópa}} {{Evrópuráðið}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Furstadæmi]] [[Flokkur:Örríki]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] eeogt9eb3twhlol2r2t6hy4nh6issqn 0 4582 1967716 1964682 2026-06-15T16:51:42Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967716 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Lettland | nafn_á_frummáli = Latvijas Republika | fáni = Flag of Latvia.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Latvia.svg | nafn_í_eignarfalli = Lettlands | kjörorð = Föðurland og frelsi | þjóðsöngur = [[Dievs, svētī Latviju!]] <br />(Guð blessi Lettland) | staðsetningarkort = EU-Latvia.svg | höfuðborg = [[Ríga]] | tungumál = [[lettneska]] | stjórnarfar = [[Þingræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Lettlands|Forseti]] | titill_leiðtoga2 =[[Forsætisráðherra Lettlands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Edgars Rinkēvičs]] | nafn_leiðtoga2 = [[Andris Kulbergs]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = frá [[Rússland]]i | dagsetning1 = [[6. september]] [[1991]] | ESBaðild = 1. maí 2004 | flatarmál = 64.589 | stærðarsæti = 122 | hlutfall_vatns = 2,09 | mannfjöldasæti = 147 | fólksfjöldi = 1.907.675 | mannfjöldaár = 2020 | íbúar_á_ferkílómetra = 29,6 | VLF_ár = 2021 | VLF_sæti = 106 | VLF = 63,539 | VLF_á_mann = 33.393 | VLF_á_mann_sæti = 43 | VÞL = {{hækkun}} 0.866 | VÞL_sæti = 37 | VÞL_ár = 2019 | gjaldmiðill = [[evra]] (EUR) | tímabelti = [[UTC]]+2 | tld = lv | símakóði = 371 }} '''Lettland''' ([[lettneska]]: ''Latvija'') er eitt af [[Eystrasaltsríkin|Eystrasaltsríkjunum]] ásamt [[Litáen]] og [[Eistland]]i. Næstu nágrannar Lettlands eru Eistland í norðri, Litáen í suðri og [[Rússland]] og [[Hvíta-Rússland]] í austri. Í vestri liggur landið að [[Eystrasalt|Eystrasalti]] og þar mætast landhelgi þess og [[Svíþjóð|Svíþjóðar]]. Íbúar Lettlands eru tæplega 2 milljónir og landið er 64.589 km² að stærð. Þar er [[temprað loftslag]] ríkjandi. Lettland hefur í gegnum aldirnar verið hluti af [[Svíþjóð|Svíaveldi]], [[Pólland|Póllandi]] og [[Rússneska keisaradæmið|Rússneska keisaradæminu]], en [[Eystrasaltsþjóðverjar|þýskumælandi aðall]] ríkti yfir íbúunum. Lýðveldið Lettland var stofnað eftir [[Fyrri heimsstyrjöld]] þann [[18. nóvember]] [[1918]] en það breyttist í einræði eftir valdarán [[Kārlis Ulmanis]] 1934. Við upphaf [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]] var landið hernumið af [[Sovétríkin|Sovétmönnum]]. [[Þýskaland|Þjóðverjar]] gerðu innrás í landið [[1941]] en Sovétmenn náðu því aftur [[1944]]. Næstu hálfa öld var Lettland [[Sovétlýðveldið Lettland|sovétlýðveldi]]. Árið [[1987]] hófst [[Söngvabyltingin]] með kröfu um sjálfstæði frá Sovétríkjunum. Lettlandi lýsti yfir sjálfstæði 4. maí 1990 sem var viðurkennt í kjölfar [[upplausn Sovétríkjanna|upplausnar Sovétríkjanna]] 1991. Lettland er [[einstýrt ríki|einstýrt]] [[þingræði]]sríki með 110 sveitarstjórnir og 9 borgarstjórnir. Landið situr hátt á lista yfir [[lönd eftir þróun lífsgæða]]. [[Ríga]] var [[menningarhöfuðborg Evrópu]] árið 2014. Frumbyggjar Lettlands eru [[Lettar]] og [[Líflendingar]]. Lettneska er annað tveggja núlifandi [[baltnesk tungumál|baltneskra tungumála]] ásamt [[litáíska|litáísku]]. Þótt landið hafi verið undir erlendri stjórn frá [[13. öldin|13. öld]] til [[20. öld|20. aldar]] hafa tungumál landsins og menning haldið sérstöðu sinni. Fram að Síðari heimsstyrjöld bjuggu þar stórir hópar [[Eystrasaltsþjóðverjar|Eystrasaltsþjóðverja]] og [[gyðingar|gyðinga]]. Um fjórðungur íbúa Lettlands er af [[Rússland|rússneskum]] uppruna. Rúmur helmingur þeirra hefur ekki borgararéttindi vegna þeirra ströngu skilyrða sem sett voru fyrir borgararétti í Lettlandi eftir sjálfstæðið frá Sovétríkjunum. Rúmur þriðjungur íbúa eru [[lútherstrú|lútherstrúar]] en um fjórðungur [[Rómversk-kaþólsk trú|rómversk-kaþólskir]], aðallega í héraðinu [[Latgale]] í suðausturhluta landsins. Tæp 20% íbúa eru í [[rússneska rétttrúnaðarkirkjan|rússnesku rétttrúnaðarkirkjunni]]. Þann [[20. september]] [[2003]] [[kosningar|kusu]] Lettar um inngöngu í [[Evrópusambandið]] og samþykktu það. Innganga í sambandið varð að veruleika þann [[1. maí]] [[2004]]. Þann [[29. mars]] 2004 gerðist Lettland aðili að [[NATO]]. Auk þess er Lettland aðili að [[Evrópuráðið|Evrópuráðinu]], [[Eystrasaltsráðið|Eystrasaltsráðinu]], [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]], [[NB8]], [[Norræni fjárfestingarbankinn|Norræna fjárfestingarbankanum]], [[Efnahags- og framfarastofnunin]]ni, [[Öryggis- og samvinnustofnun Evrópu]] og [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni. Lettland tók upp [[evra|evru]] sem gjaldmiðil 1. janúar 2014 í stað lettneska [[Lettneskt lat|lat]]sins. ==Heiti== Nafnið ''Latvija'' er dregið af heiti [[Lettgallar|Lettgalla]] sem voru ein af fjórum [[Eystrasaltsþjóðir|Eystrasaltsþjóðum]] (ásamt [[Kúrir|Kúrum]], [[Selir (þjóð)|Selum]] og [[Semgallar|Semgöllum]]) sem bjuggu á þessu svæði á miðöldum, ásamt finnskumælandi [[Líflendingar|Líflendingum]].<ref>{{cite web|url=http://latinst.lv/wp-content/uploads/2012/01/Latvia_in_brief.pdf |title=Latvia in Brief |year=2012 |publisher=Latvian Institute |access-date=12 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121108155832/http://latinst.lv/wp-content/uploads/2012/01/Latvia_in_brief.pdf |archive-date=8 November 2012 }}</ref> Trúboðinn [[Hinrik af Lettlandi]] bjó til latnesku heitin ''Lettigallia'' og ''Lethia'' út frá nafni þjóðflokksins á 13. öld. Þaðan kom latneska heitið ''Letonia'' og þýska heitið ''Lettland''.<ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/litol-0-X.html|title=Baltic Online|publisher=The University of Texas at Austin|access-date=12 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110805131726/http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/litol-0-X.html|archive-date=5 August 2011|url-status=live}}</ref> Orðið „Letti“ kemur líklega fyrst fyrir í íslensku í grein [[Gísli Brynjúlfsson|Gísla Brynjúlfssonar]], „Frelsis hreifingarnar“ sem birtist í ''[[Norðurfari|Norðurfara]]'' árið 1849,<ref>{{cite journal|author=Gísli Brynjúlfsson|journal=Norðurfari|title=Frelsis hreifingarnar|year=1849|page=61|url=https://timarit.is/page/2022321?iabr=on}}</ref> en „Lettland“ kemur fyrst fyrir í ''[[Heimskringla (tímarit)|Heimskringlu]]'' árið 1918.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/2156621?iabr=on|journal=Heimskringla|number=21|year=1918|author=F. J. Bergmann|title=Skipulags-hrun|page=2}}</ref> == Saga == Elstu ummerki um menn frá [[Salaspils]] tilheyra [[Swider-menningin|Swider-menningunni]] og eru 11-12.000 ára gömul. Samkvæmt vinsælli kenningu settust forverar núverandi Letta að á austurströnd [[Eystrasalt]]sins um 3000 f.o.t.<ref>{{cite web|url=http://life.bio.sunysb.edu/ee/msr/Ethno/dategen1.html |title=Data: 3000 BC to 1500 BC |work=The European Ethnohistory Database |publisher=The Ethnohistory Project |access-date=6 August 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060622113922/http://life.bio.sunysb.edu/ee/msr/Ethno/dategen1.html |archive-date=22 June 2006 }}</ref> [[Baltneskar þjóðir]] komu á verslunarleiðum til [[Róm]]ar og [[Býsantíum]], þar sem þær versluðu með verðmætt [[raf]].<ref>A History of Rome, M Cary and HH Scullard, p455-457, Macmillan Press, {{ISBN|0-333-27830-5}}</ref> Um 900 bjuggu fjórir baltneskir þjóðflokkar þar sem Lettland er nú: [[Kúrir]] (''kurši''), [[Latgallar]] (''latgaļi''), [[Selir (Lettlandi)|Selir]] (''sēļi'') og [[Semgallar]] (''zemgaļi''), auk hinna finnsk-úgrísku [[Líflendingar|Líflendinga]] (''lībieši'').<ref>{{Cite journal |last1=Norvik |first1=Miina |last2=Balodis |first2=Uldis |last3=Ernštreits |first3=Valts |last4=Kļava |first4=Gunta |last5=Metslang |first5=Helle |last6=Pajusalu |first6=Karl |last7=Saar |first7=Eva |date=2021-12-20 |title=The South Estonian language islands in the context of the Central Baltic area |url=https://ojs.utlib.ee/index.php/jeful/article/view/jeful.2021.12.2.02 |journal=Eesti ja Soome-ugri Keeleteaduse Ajakiri. Journal of Estonian and Finno-Ugric Linguistics |language=en |volume=12 |issue=2 |pages=33–72 |doi=10.12697/jeful.2021.12.2.02 |issn=2228-1339 |access-date=16 February 2024 |archive-date=16 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216133311/https://ojs.utlib.ee/index.php/jeful/article/view/jeful.2021.12.2.02 |url-status=live }}</ref> Á 12. öld skiptist landið í eftirfarandi smáríki: [[Vanema]], [[Ventava]], [[Bandava]], [[Piemare]], [[Duvzare]], [[Sēlija]], [[Furstadæmið Koknese|Koknese]], [[Jersika]], [[Tālava]] og [[Adzele]].<ref>Latvijas vēstures atlants, Jānis Turlajs, page 12, Karšu izdevniecība Jāņa sēta, {{ISBN|978-9984-07-614-0}}</ref> === Miðaldir === [[File:Burg Turaida04.jpg|thumb|[[Turaida-kastali]] við [[Sigulda]], reistur af [[Albert af Ríga|Alberti af Ríga]] árið 1214.]] Tengsl Eystrasaltsþjóðanna við ríkin á meginlandi Evrópu urðu sterkari á 12. öld.<ref>{{cite web|url= http://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/EasternLatvia.htm|title= Data: Latvia|work= Kingdoms of Northern Europe&nbsp;– Latvia|publisher= The History Files|access-date= 25 April 2010|archive-url= https://web.archive.org/web/20100202020032/http://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/EasternLatvia.htm|archive-date= 2 February 2010}}</ref> Páfi sendi fyrstu trúboðana eftir [[Daugava-fljót]]i seint á 12. öld.<ref name="embassy">{{cite web |url=https://www2.mfa.gov.lv/en/usa/culture/history-of-latvia-a-brief-synopsis|title=History of Latvia: A brief synopsis|website=Embassy of the Republic of Latvia to the United States of America|dags=2.12.2014}}</ref> [[Heilagur Meinhard]] frá Segeberg kom til [[Ikšķile]] með kaupmönnum árið 1184, til að snúa íbúum frá [[heiðni]]. Þegar friðsamlegar aðferðir til að kristna íbúana mistókust hugðist Meinhard snúa Líflendingum með vopnavaldi.<ref>{{cite news|url= http://www.balticsworldwide.com/the-crusaders/|title= The Crusaders|newspaper= City Paper|access-date= 28 July 2007|date= 22 March 2006|archive-url= https://web.archive.org/web/20101222014019/http://www.balticsworldwide.com/the-crusaders/|archive-date= 22 December 2010}}</ref> [[Selestínus 3.]] páfi kallaði eftir [[Líflandskrossferðin|krossferð]] gegn Eistum árið 1193. Eftirmenn Meinhards, [[Berthold frá Hanóver]] og [[Albert af Ríga]], leiddu krossferðina. Albert stofnaði Ríga og varð [[biskupsfursti]] með lén frá [[Hinrik 3. Þýskalandskonungur|Hinriki 3.]]. Hann stofnaði riddararegluna [[Sverðbræður]] sem síðar urðu hluti [[Þýsku riddararnir|Þýsku riddaranna]]. Þýskum krossförum fjölgaði á síðari hluta 13. aldar eftir hnignun og fall [[krossfararíki|krossfararíkjanna]] í [[Mið-Austurlönd]]um.<ref>{{cite web |last1=Žemaitis |first1=Augustinas |title=German crusader states (until 1561) |url=https://www.onlatvia.com/german-crusader-states-until-1561-68 |website=OnLatvia.com |access-date=26 August 2022 |archive-date=26 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220826224424/https://www.onlatvia.com/german-crusader-states-until-1561-68 |url-status=live }}</ref> Þýsku riddararnir stofnuðu krossfararíkið [[Terra Mariana]] („land Maríu“) sem náði yfir núverandi Lettland og suðurhluta núverandi Eistlands.<ref>{{cite web |title=Terra Mariana. 1186 – 1888 (2015) |url=https://www.manabiblioteka.lv/en/projekti/terra-mariana-1186-1888-2015/ |website=Manabiblioteka.lv |access-date=26 August 2022 |archive-date=10 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210510142925/https://www.manabiblioteka.lv/en/projekti/terra-mariana-1186-1888-2015/ |url-status=dead }}</ref> Árið 1282 varð [[Ríga]] hluti af [[Hansasambandið|Hansasambandinu]], og seinna borgirnar [[Cēsis]], [[Limbaži]], [[Koknese]] og [[Valmiera]]. Ríga varð mikilvæg hafnarborg og var í nánum samskiptum við [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]].<ref>{{Cite web|url=https://www.lonelyplanet.com/latvia/history|title=History of Latvia - Lonely Planet Travel Information|website=www.lonelyplanet.com|access-date=23 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326135852/https://www.lonelyplanet.com/latvia/history|archive-date=26 March 2020|url-status=live}}</ref> Fyrstu þýskumælandi landnemarnir voru riddarar frá Norður-Þýskalandi og borgarar frá norðurþýskum borgum sem töluðu [[lágþýska|lágþýsku]].<ref>{{cite book|title=Die deutschen Lehnwörter im Lettischen: Inaugural-Dissertation zur Erlangung der Doktorwürde der hohen philosophischen Fakultät I der Universität Zürich|author=Johann Sehwers|publisher=Berichthaus|date= 1918|language=de}}</ref> [[Eystrasaltsþjóðverjar]] mynduðu landeigendaaðal í Lettlandi og gerðu bændur að leiguliðum. === Pólsk og sænsk yfirráð === Árið 1558 hófst [[Líflandsstríðið]] um yfirráð yfir Líflandi. Helstu stríðsaðilar voru [[Pólsk-litáíska samveldið]] og [[Rússaveldi]], en bæði Danmörk og Svíþjóð tóku þátt um skeið. Eftir að Rússar biðu ósigur var Líflandi skipt þannig að Norður-Eistland fór til Svía og Eysýsla (Saaremaa) til Dana. Afgangurinn gekk til [[Stórhertogadæmið Litáen|litáíska stórhertogadæmisins]] sem [[hertogadæmið Lífland]] og til hins nýja [[hertogadæmi Kúrlands og Semigallíu|hertogadæmis Kúrlands og Semigallíu]] undir stjórn síðasta stórmeistara [[Líflandsreglan|Líflandsreglunnar]], [[Gotthard Kettler]].<ref>{{cite web|last1=Ceaser|first1=Ray A.|url=http://depts.washington.edu/baltic/papers/duchy.html|title=Duchy of Courland|publisher=University of Washington|access-date=11 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20030302122941/http://depts.washington.edu/baltic/papers/duchy.html|archive-date=2 March 2003|date=June 2001}}</ref> Austasti hlutinn, [[Latgallía]], varð [[landstjóraumdæmið Inflanty]] eða [[Pólska Lífland]].<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IpR0-OrrwssC&q=Inflanty+Latgale&pg=PA14|title=Culture and Customs of the Baltic States|first=Kevin|last=O'Connor|date=3 October 2006|publisher=Greenwood Publishing Group|via=Google Books|isbn=978-0-313-33125-1|access-date=14 November 2020|archive-date=19 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119144020/https://books.google.com/books?id=IpR0-OrrwssC&q=Inflanty+Latgale&pg=PA14|url-status=live}}</ref> Á 17. og 18. öld tókust Pólsk-litáíska samveldið, Svíaveldi og Rússaveldi á um yfirráð yfir Eystrasalti. Eftir [[stríð Póllands og Svíþjóðar (1600-1611)]] komst norðurhluti Líflands undir sænsk yfirráð. Ríga varð höfuðborg [[Sænska Lífland]]s og stærsta borgin í öllu Svíaveldi.<ref>Kasekamp, p. 47</ref> Átök milli Svía og Pólverja héldu áfram þar til ríkin gerðu með sér [[vopnahléð í Altmark]] árið 1629.<ref>{{Cite web |title=Sweden, the nation's history {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/17676837 |access-date=2023-12-06 |website=search.worldcat.org |language=en |archive-date=8 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231208020309/https://search.worldcat.org/title/17676837 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Rickard |first1=J |title=Truce of Altmark, 12 September 1629 |url=http://www.historyofwar.org/articles/truce_altmark.html |website=www.historyofwar.org |access-date=28 January 2021 |archive-date=22 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190722160109/http://www.historyofwar.org/articles/truce_altmark.html |url-status=live }}</ref> Líkt og Eistar, hafa Lettar talað um „gömlu góðu sænsku tímana“, þar sem sænsk yfirvöld drógu úr [[bændaánauð]], komu á sveitaskólum og drógu úr völdum þýsku landeigendanna.<ref>H. Strods, "'Dobrye Shvedskie Vremena' v Istoriografii Latvii (Konets XVIII V.&nbsp;– 70-E Gg. XX V.). ["'The good Swedish times' in Latvian historiography: from the late 18th century to the 1970s"] ''Skandinavskiy Sbornik'', 1985, Vol. 29, pp. 188–199</ref><ref>{{cite journal|author=J. T. Kotilaine|title=Riga's Trade With its Muscovite Hinterland in the Seventeenth Century|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-baltic-studies_summer-1999_30_2/page/129|journal=Journal of Baltic Studies|year=1999|volume= 30|issue =2|pages=129–161|doi=10.1080/01629779900000031}}</ref> Á þessum tíma urðu mikilvægar breytingar á menningu landsins. Lettar tóku að stærstum hluta upp [[lúterstrú]], undir sænskum og þýskum áhrifum.<ref>{{cite web |last1=Žemaitis |first1=Augustinas |title=Lutherans |url=https://www.onlatvia.com/lutherans-143 |website=OnLatvia.com |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220925101326/https://www.onlatvia.com/lutherans-143 |url-status=live }}</ref> Hinar fornu þjóðir Kúra, Semigalla, Sela, Lífa og Latgalla, tóku að líta á sig sem [[Lettar|Letta]] og tala [[lettneska|lettnesku]] sem sameiginlegt tungumál.<ref>{{cite web |last1=Ereminas |first1=Gintautas |title=Latviai |url=https://www.vle.lt/straipsnis/latviai/ |website=Vle.lt |access-date=27 August 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Latvian language |url=https://www.britannica.com/topic/Latvian-language |website=[[Encyclopædia Britannica]] |access-date=27 August 2022 |archive-date=8 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008003509/https://www.britannica.com/topic/Latvian-language |url-status=live }}</ref> Ekkert lettneskt ríki var þó til, og mörk ríkja og skilgreining þjóða á þessum tíma eru mjög á reiki. Suðurhluti Latgalla hélt áfram að aðhyllast [[kaþólsk trú|kaþólska trú]] vegna áhrifa Pólverja og [[Jesúítar|Jesúíta]]. Mállýska þeirra hélst aðskilin, en með mörgum tökuorðum úr pólsku og rússnesku.<ref>{{cite journal|author= V. Stanley Vardys|title=The Role of the Churches in the Maintenance of Regional and National Identity in the Baltic Republics|url= https://archive.org/details/sim_journal-of-baltic-studies_fall-1987_18_3/page/287|journal=Journal of Baltic Studies|year=1987|volume=18 |issue =3|pages= 287–300|doi=10.1080/01629778700000141}}</ref> === Lífland og Kúrland í Rússaveldi === Í [[Norðurlandaófriðurinn mikli|Norðurlandaófriðnum mikla]] létust allt að 40% íbúa Lettlands úr hungri og farsóttum.<ref>{{cite book|author=Kevin O'Connor|title=The History of the Baltic States|url=https://books.google.com/books?id=b3b5nU4bnw4C&pg=PA29|date=1 January 2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-32355-3|pages=29–|access-date=11 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160427085953/https://books.google.com/books?id=b3b5nU4bnw4C&pg=PA29|archive-date=27 April 2016|url-status=live}}</ref> Helmingur íbúa Ríga fórst í [[Norðurlandaplágan mikla|Norðurlandaplágunni miklu]] 1710-1711.<ref>{{cite web|url=http://www.bank.lv/eng/main/am/jubmon/nmp/index.php?32661 |title=Collector Coin Dedicated to 18th Century Riga |access-date=19 July 2010 |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20100719083420/http://www.bank.lv/eng/main/am/jubmon/nmp/index.php?32661 |archive-date=19 July 2010}}. Bank of Latvia.</ref> [[Uppgjöf Eistlands og Líflands]] 1710 og [[Nystad-samningurinn]] bundu enda á stríðið árið 1721. [[Vidzeme]] gekk til Rússlands (sem hluti af [[landstjóraumdæmið Lífland|landstjóraumdæminu Ríga]]). Latgallía var áfram hluti af Pólsk-litáíska samveldinu sem Landstjóraumdæmið Inflanty til 1772 þegar það var innlimað í Rússland. Árið 1795 lagði Rússland svo undir sig hertogadæmið Kúrland og Semigallíu í [[þriðja skipting Póllands|þriðju skiptingu Póllands]]. Þar með voru allir hlutar núverandi Lettlands orðnir hluti af Rússaveldi. Öll héruðin þrjú héldu í lög sín og þing ([[landtag]]) og þýska var áfram stjórnsýslumál. Bændaánauð var afnumin í Kúrlandi árið 1817 og í Vidzeme árið 1819.<ref>{{Cite web|last=Lazdins|first=Janiz|date=2 July 2011|title=THE ORIGINS OF A CIVIL SOCIETY BASED ON DEMOCRATICALLY LEGITIMATE VALUES IN BALTICS AFTER ABOLITION OF SERFDOM|url=https://www.apgads.lu.lv/fileadmin/user_upload/lu_portal/apgads/PDF/Juridiskas-konferences/ISCFLUL-7-2019/iscflul.7.2-11_Lazdins.pdf|access-date=9 July 2021|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709190054/https://www.apgads.lu.lv/fileadmin/user_upload/lu_portal/apgads/PDF/Juridiskas-konferences/ISCFLUL-7-2019/iscflul.7.2-11_Lazdins.pdf|url-status=live}}</ref> Í reynd kom það sér vel fyrir landeigendur og aðal, þar sem bændur misstu jarðir sínar bótalaust og neyddust því til að vinna á stórjarðeignum. Á þessum tveimur öldum var uppgangur í Lettlandi. Hafnir voru stækkaðar (Ríga varð stærsta höfnin í Rússaveldi), járnbrautir lagðar, nýjar verksmiðjur, bankar og háskólar stofnaðir; margar stórbyggingar voru reistar og almenningsgarðar stofnaðir. Breiðstrætin í Ríga eru frá þessum tíma. [[Talnalæsi]] var útbreiddara í Líflandi og Kúrlandi en öðrum hlutum Rússaveldis, sem gæti verið vegna áhrifa lúterstrúarinnar.<ref>{{cite book|author=Baten, Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=50|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> === Þjóðernisvakning === [[File:Latvians national rally in Dundaga in 1905.jpg|thumb|left|Þjóðfundur Letta í [[Dundaga]] árið 1905.]] Á 19. öld urðu miklar samfélagsbreytingar í Lettlandi.<ref name="LNA">{{cite web |title=Latvian national awakening (1860-1918) |url=https://www.onlatvia.com/latvian-national-awakening-1860-1918-74 |website=OnLatvia.com |access-date=19 March 2022 |archive-date=9 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220409052455/https://www.onlatvia.com/latvian-national-awakening-1860-1918-74 |url-status=live }}</ref> Til varð stétt sjálfseignarbænda eftir að leiguliðar fengu að kaupa jarðir sínar. Um leið fækkaði fólki í sveitum og margir [[Lettar]] fluttu í borgirnar í leit að menntun og störfum í iðnaði.<ref name="LNA" /> Til varð stór [[verkalýðsstétt]] og lítil en áhrifamikil [[borgarastétt]].<ref name="LNA" /> [[Ungir Lettar]] (''Jaunlatvieši'') voru æskulýðshreyfing sem lagði grunninn að lettneskri þjóðernisstefnu frá miðri 19. öld. Margir af leiðtogum hreyfingarinnar horfðu til [[Slavahreyfingin|Slavahreyfingarinnar]] vegna andstöðu við hina þýskumælandi yfirstétt Lettlands.<ref name="YoungLatvians">{{cite web |title=Latvians in the Second Half of the 19th Century and the Early 20th Century: National Identity, Culture and Social Life |url=http://lnvm.lv/en/?page_id=1078 |website=National History Museum of Latvia |access-date=19 March 2022 |language=en |archive-date=22 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022201215/http://lnvm.lv/en/?page_id=1078 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |title=Another Baltic Postcolonialism: Young Latvians, Baltic Germans, and the emergence of Latvian National Movement |journal=Nationalities Papers |date=20 November 2018 |volume=42 |issue=1 |publisher=[[Cambridge University Press]] |pages=88–107 |doi=10.1080/00905992.2013.823391 |url=https://dspace.lu.lv/dspace/bitstream/handle/7/31253/Ijabs_Nationalities_Papers_2014.pdf?sequence=1&isAllowed=y |access-date=19 March 2022 |last1=Ijabs |first1=Ivars |s2cid=129003059 |archive-date=11 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230911002101/https://dspace.lu.lv/dspace/bitstream/handle/7/31253/Ijabs_Nationalities_Papers_2014.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> Vaxandi notkun [[lettneska|lettnesku]] í bókmenntum og almennt í samfélaginu á þessum tíma hefur verið nefnd fyrsta [[lettneska þjóðernisvakningin]].<ref name="YoungLatvians" /> [[Rússneskuvæðing]] hófst í Latgallíu eftir [[Janúaruppreisnin|Janúaruppreisn]] Pólverja 1863. Á 9. áratugnum hafði hún breiðst út til annarra hluta landsins. Eftir Unga Letta varð [[Nýstefnan]], vinstrisinnuð stjórnmálahreyfing, leiðandi í þjóðernisvakningunni undir lok aldarinnar.<ref>{{cite web |last1=Šiliņš |first1=Jānis |title=Jaunā strāva |url=https://enciklopedija.lv/skirklis/22237 |access-date=19 March 2022 |website=[[Latvian National Encyclopedia]] |language=lv |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127112202/https://enciklopedija.lv/skirklis/22237 |url-status=live }}</ref> Óánægja almennings braust fram í [[Rússneska byltingin 1905|byltingunni 1905]] sem í Eystrasaltshéruðunum fékk á sig yfirbragð sjálfstæðisbaráttu.<ref>{{cite web |last1=Lapa |first1=Līga |title=1905. gada revolūcija Latvijā |url=https://enciklopedija.lv/skirklis/20773-1905-gada-revol%C5%ABcija-Latvij%C4%81 |website=Nacionālā enciklopēdija |access-date=19 March 2022 |language=lv |archive-date=19 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220319145330/https://enciklopedija.lv/skirklis/20773-1905-gada-revol%C5%ABcija-Latvij%C4%81 |url-status=live }}</ref> === Sjálfstæðisyfirlýsing og millistríðsárin === [[File:Janis Cakste.jpg|thumb|upright|[[Jānis Čakste]] (1859–1927) var fyrsti [[forseti Lettlands]].]] Miklir bardagar áttu sér stað í Lettlandi og öðrum vesturhéruðum Rússaveldis í [[fyrri heimsstyrjöld]]. Í byrjun snerust kröfur um [[sjálfsákvörðunarrétt]] um að fá [[heimastjórn]]. Þetta breyttist eftir [[Rússneska byltingin|rússnesku byltinguna]] 1917 og [[friðarsamningarnir í Brest-Litovsk|friðarsamningana í Brest-Litovsk]] milli Rússlands og Þýskalands í mars 1918. Þann 18. nóvember 1918 lýsti [[Alþýðuráð Lettlands]] yfir fullu sjálfstæði og [[Kārlis Ulmanis]] fékk það verkefni að mynda ríkisstjórn sem forsætisráðherra.<ref>{{Cite web|title=Kārlis Ulmanis {{!}} Valsts prezidenta kanceleja|url=https://www.president.lv/en/karlis-ulmanis|access-date=13 October 2021|website=www.president.lv|language=en|archive-date=18 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211018115339/https://www.president.lv/en/karlis-ulmanis|url-status=live}}</ref> Fulltrúi Þýskalands, [[August Winnig]], undirritaði formlega viðurkenningu þýska ríkisins á bráðabirgðastjórninni 26. nóvember. Í kjölfarið fylgdi [[sjálfstæðisstríð Lettlands]], eitt af mörgum landamæra- og borgarastríðum sem háð voru í Austur-Evrópu í kjölfar heimsstyrjaldarinnar. Vorið 1919 voru þrjár ríkisstjórnir sem gerðu tilkall til Lettlands: bráðabirgðastjórnin undir forystu [[Kārlis Ulmanis]], studd af Alþýðuráðinu og [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|Bandamönnum]]; [[Sósíalíska lettneska sovétlýðveldið]] undir forystu [[Pēteris Stučka]], studd af [[Rauði herinn|Rauða hernum]]; og bráðabirgðastjórn undir forystu [[Andrievs Niedra]], studd af hersveitum þýskra landeigenda ([[Baltische Landeswehr]]) og þýsku [[Freikorps]]-sveitinni „Járndeildinni“. Eistneskar og lettneskar hersveitir sigruðu Þjóðverja í [[orrustan um Cēsis (1919)|orrustunni um Wenden]] í júní 1919,<ref>{{Cite news|url=https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/cesis_battle_of|title=Cēsis, Battle of {{!}} International Encyclopedia of the First World War (WW1)|access-date=15 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190223133640/https://encyclopedia.1914-1918-online.net/article/cesis_battle_of|archive-date=23 February 2019}}</ref> og hrundu stórsókn [[Vesturrússneski sjálfboðaliðaherinn|vesturrússneska sjálfboðaliðahersins]] undir stjórn [[Pavel Bermondt-Avalov]] í nóvember. Hersveitir Rauða hersins voru hraktar frá austurhluta landsins af lettneskum og pólskum hersveitum snemma árs 1920 (Pólverjar líta á [[orrustan um Daugavpils|orrustuna um Daugavpils]] sem hluta af [[stríð Póllands og Sovétríkjanna|stríði Póllands og Sovétríkjanna]]). Þjóðkjörið [[stjórnlagaþing]] kom saman 1. maí 1920 og samþykkti frjálslynda stjórnarskrá, [[stjórnarskrá Lettlands|Satversme]], í febrúar 1922.<ref>Bleiere, p. 155</ref> Kārlis Ulmanis nam stjórnarskrána úr gildi eftir [[Valdaránið í Lettlandi 1934|valdaránið 1934]], en hún var aftur tekin upp árið 1990. Þar sem megnið af iðnfyrirtækjum Lettlands höfðu verið flutt til Rússlands árið 1915 var helsta verkefni stjórnarinnar róttækar [[jarðaumbætur]].<ref>Bleiere, p. 195</ref> Árið 1923 var hlutfall ræktarlands orðið meira en fyrir stríðið. Efnahagur landsins óx hratt en varð fyrir áfalli í [[Kreppan mikla|heimskreppunni 1929]]. Þann 15. maí 1934 framdi Ulmanis valdarán án blóðsúthellinga og kom á þjóðernissinnaðri alræðisstjórn sem ríkti til 1940.<ref name="Country profile">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1108059.stm|title=Timeline: Latvia|work=BBC News|date=20 January 2010|access-date=5 February 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420190840/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/1108059.stm|archive-date=20 April 2010|url-status=live}}</ref> Ulmanis stofnaði ríkisfyrirtæki sem keyptu einkafyrirtæki í þeim tilgangi að „lettneskuvæða“ efnahagslífið.<ref>{{cite book|jstor=2119564|author1=Nicholas Balabkins|author2=Arnolds P. Aizsilnieks|title=Entrepreneur in a small country: a case study against the background of the Latvian economy, 1919–1940|url=https://books.google.com/books?id=PwaSAAAAIAAJ|access-date=19 February 2012|year=1975|publisher=Exposition Press|isbn=978-0-682-48158-8|pages=xiv, 143|archive-url=https://web.archive.org/web/20121112212508/http://books.google.com/books?id=PwaSAAAAIAAJ|archive-date=12 November 2012|url-status=live}}</ref> === Síðari heimsstyrjöld === [[File:Riga 1940 Soviet Army.jpg|thumb|[[Rauði herinn]] kemur til Ríga 1940.]] Snemma morguns 24. ágúst 1939 undirrituðu [[Sovétríkin]] og [[Þriðja ríkið]] 10 ára griðasáttmála ([[Mólotov-Ribbentrop-samningurinn]]).<ref>{{cite web |title=The Molotov-Ribbentrop pact – archive, August 1939 |url=https://www.theguardian.com/world/from-the-archive-blog/2019/jul/24/molotov-ribbentrop-pact-germany-russia-1939 |website=the Guardian |access-date=28 January 2021 |language=en |date=24 July 2019 |archive-date=27 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210627110113/https://www.theguardian.com/world/from-the-archive-blog/2019/jul/24/molotov-ribbentrop-pact-germany-russia-1939 |url-status=live }}</ref> Hluti sáttmálans voru leynileg ákvæði sem birt voru eftir ósigur Þýskalands 1945. Þar kom fram að ríkin tvö skiptu Norður- og Austur-Evrópu í „áhrifasvæði“.<ref name="mrtext">[http://www.fordham.edu/halsall/mod/1939pact.html ''Text of the Nazi-Soviet Non-Aggression Pact''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141114231303/http://www.fordham.edu/halsall/mod/1939pact.html |date=14 November 2014 }}, executed 23 August 1939</ref> Í norðri lentu Finnland og Eistland á áhrifasvæði Sovétríkjanna.<ref name="mrtext" /> Viku síðar, 1. september 1939, gerði Þýskaland [[innrásin í Pólland|innrás í Pólland]] og 17. september gerðu Sovétmenn líka innrás hinum megin frá.<ref name="PBBG">{{cite book |first=Prit |last=Buttar |title=Between Giants |isbn=978-1-78096-163-7|date=21 May 2013 |publisher=Bloomsbury USA }}</ref>{{rp|32}} Eftir gerð Mólotov-Ribbentrop-samningsins fluttu flestir [[Eystrasaltsþjóðverjar]] frá Lettlandi eftir samkomulag stjórnar Ulmanis og Þýskalands um [[Heim in Reich]]-verkefnið.<ref name="Latvia in WWII">Lumans, pp. 71–74</ref> Alls höfðu 50.000 Eystrasaltsþjóðverjar flust á brott fyrir lokafrest í desember 1939, 1600 áttu eftir að ganga frá sínum málum og 13.000 kusu að búa áfram í Lettlandi.<ref name="Latvia in WWII" /> Flestir þeirra sem urðu eftir, fluttu sumarið 1940, þegar gerð var önnur áætlun um fólksflutninga.<ref>Lumans pp. 110–111</ref> Þeir sem hluti samþykki sem „hreinræktaðir Þjóðverjar“ fengu flestir lönd og fyrirtæki í Póllandi í skiptum fyrir það fé sem fékkst fyrir sölu á eigum þeirra í Lettlandi.<ref name=PBBG />{{rp|46}} Þann 5. október 1939 neyddist Lettland til að samþykkja samning við Sovétríkin um „gagnkvæma aðstoð“, sem gaf þeim leyfi til að koma fyrir 25-30.000 manna herliði í Lettlandi.<ref>Lumans, p. 79</ref> Embættismenn voru myrtir og aðilar hlynntir Sovétríkjunum skipaðir í þeirra stað.<ref name="wettig20">Wettig, Gerhard, ''Stalin and the Cold War in Europe'', Rowman & Littlefield, Landham, Md, 2008, {{ISBN|0-7425-5542-9}}, pp. 20–21</ref> Í kosningum voru víðast hvar aðeins frambjóðendur hlynntir Sovétríkjunum. Þingið sem kosið var óskaði strax eftir inngöngu í Sovétríkin.<ref name="wettig20" /> Mynduð var leppstjórn undir forystu [[Augusts Kirhenšteins]].<ref>Lumans, pp. 98–99</ref> Sovétríkin innlimuðu Lettland 5. ágúst 1940 sem [[Sovétlýðveldið Lettland]]. [[File:Bundesarchiv Bild 183-L19397, Lettland, Riga, Begrüßung der deutschen Soldaten.jpg|thumb|Þýskir hermenn koma til Ríga í júlí 1941.]] Sovétmenn tóku hart á [[óvinur alþýðunnar|andstæðingum sínum]] áður en [[Barbarossa-aðgerðin]] hófst. Minnst 34.250 Lettar voru fluttir úr landi eða drepnir.<ref>{{cite book|author=Simon Sebag Montefiore|author-link=Simon Sebag Montefiore|title=Stalin: The Court of the Red Tsar|page=334}}</ref> Flestir fóru til Síberíu þar sem dánarhlutfallið var áætlað 40%.<ref name=PBBG />{{rp|48}} Þann 22. júní 1941 hófst innrás Þjóðverja í Sovétríkin.<ref>{{cite news |title=Operation Barbarossa |url=https://www.history.com/topics/world-war-ii/operation-barbarossa#:~:text=On%20June%2022%2C%201941%2C%20Adolf,the%20frontier%20into%20Soviet%20territory. |website=HISTORY |access-date=28 January 2021 |language=en |archive-date=22 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622142556/http://www.history.com/topics/world-war-ii/operation-barbarossa#:~:text=On%20June%2022%2C%201941%2C%20Adolf,the%20frontier%20into%20Soviet%20territory. |url-status=live }}</ref> Í nokkur skipti gerðu Lettar uppreisnir gegn Rauða hernum til að aðstoða Þjóðverja. Þann 29. júní náði þýski herinn Ríga og snemma í júlí var landið allt undir stjórn Þjóðverja.<ref>{{cite web |title=History of Latvia: A brief synopsis |url=https://www.mfa.gov.lv/en/usa/culture/history-of-latvia-a-brief-synopsis |website=www.mfa.gov.lv |access-date=28 January 2021 |archive-date=3 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210303083044/https://www.mfa.gov.lv/en/usa/culture/history-of-latvia-a-brief-synopsis }}</ref><ref name=PBBG />{{rp|78–96}} Í kjölfarið fylgdi þýskt hernámslið, [[Einsatzgruppen]], sem framfylgdu áætluninni [[Generalplan Ost]]. Hún fól í sér að íbúum Lettlands skyldi fækkað um 50%.<ref name=PBBG />{{rp|64}}<ref name=PBBG />{{rp|56}} Meðan á þýska hernáminu stóð heyrði Lettland undir [[Reichskommissariat Ostland]].<ref>{{cite web |title=Estonia - RomArchive |url=https://www.romarchive.eu/en/voices-of-the-victims/estonia/ |website=www.romarchive.eu |access-date=28 January 2021 |archive-date=7 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210207204810/https://www.romarchive.eu/en/voices-of-the-victims/estonia/ |url-status=live }}</ref> Hernámsstjórnin kom á fót lettneskum vopnuðum sveitum og [[Arajs Kommando|aðstoðarlögreglu]] sem tók þátt í [[Helförin]]ni og öðrum óhæfuverkum.<ref name="Country profile" /> 30.000 gyðingar voru skotnir til bana í Lettland haustið 1941.<ref name=PBBG />{{rp|127}} Önnur 30.000 úr gettóinu í Ríga voru myrt í Rumbula-skógi í nóvember og desember 1941 til að fækka fólki í gettóinu og rýma fyrir gyðingum sem voru fluttir þangað frá Þýskalandi og Vestur-Evrópu.<ref name=PBBG />{{rp|128}} Fyrir utan andspyrnuna var hlé á bardögum þar til eftir [[orrustan um Leníngrad|orrustuna um Leníngrad]] í janúar 1944. Sovétherinn sótti fram eftir það og lagði Ríga undir sig 13. október 1944.<ref name=PBBG />{{rp|271}} Yfir 200.000 Lettar týndu lífinu í síðari heimsstyrjöld, þar á meðal um 75.000 lettneskir gyðingar sem hernámslið nasista myrti.<ref name="Country profile" /> Lettneskir hermenn tóku þátt í bardögum með báðum aðilum, aðallega í þýska hernum þar sem 140.000 menn gengu í [[Lettneska fylkingin|lettnesku fylkinguna]] sem var hluti af [[Waffen-SS]]-liðinu<ref>"[https://www.theguardian.com/world/2010/mar/16/latvians-march-commemorate-ss-veterans Patriots or Nazi collaborators? Latvians march to commemorate SS veterans]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160721230200/https://www.theguardian.com/world/2010/mar/16/latvians-march-commemorate-ss-veterans |date=21 July 2016 }}" ''[[The Guardian]]''. 16. mars 2010</ref> [[308. riffilsveitin (Sovétríkin)|308. lettneska riffilsveitin]] var stofnuð innan Rauða hersins árið 1944. Í sumum tilvikum, sérstaklega árið 1944, börðust lettneskir hermenn hverjir við aðra.<ref name=PBBG />{{rp|299}} === Sovéttíminn === [[File:Red Army soldiers in Riga. October 1944.jpg|thumb|Hermenn úr rauða hernum fyrir framan [[Minnismerki um frelsi]] í Ríga sumarið 1944.]] Sumarið 1944 komst hluti Lettlands aftur undir stjórn Sovétríkjanna sem hófust strax handa við að endurreisa sovétstjórnina. Eftir uppgjöf Þjóðverja varð ljóst að Sovétmenn yrðu í Lettlandi til frambúðar og [[lettneska andspyrnan]] hóf brátt að berjast gegn nýju hernámsstjórninni, oft með aðstoð Letta sem áður börðust með Þjóðverjum.<ref>Lumans, pp. 395–396</ref> Allt frá 120.000 að 300.000 Lettum flúðu undan Sovéthernum til Þýskalands og Svíþjóðar.<ref>Lumans, p. 349</ref> Samkvæmt flestum heimildum voru flóttamenn frá Lettlandi milli 200 og 250.000, en allt að 100.000 ýmist náðust eða sneru aftur eftir stríðið.<ref>Lumans, pp. 384–385</ref> Sovétmenn hófu nauðungarflutninga frá Lettlandi og [[samyrkjuvæðing]]u landbúnaðar.<ref name="Country profile" /> Þann 25. mars voru 43.000 bændur („[[kúlakkar]]“) og lettneskir þjóðernissinnar fluttir til Síberíu í [[Priboi-aðgerðin]]ni sem náði til allra Eystrasaltslandanna.<ref>{{cite journal|author1=Strods, Heinrihs |author2=Kott, Matthew |year=2002|title=The File on Operation 'Priboi': A Re-Assessment of the Mass Deportations of 1949|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-baltic-studies_spring-2002_33_1/page/1 |journal=Journal of Baltic Studies |volume=33|issue=1|pages= 1–36|doi= 10.1080/01629770100000191|s2cid=143180209 }}</ref> Þessi aðgerð varð til þess að draga úr andspyrnu gegn Sovétríkjunum.<ref name=PBBG />{{rp|326}} Talið er að milli 136.000 og 190.000 Lettar hafi verið fluttir í [[Gúlagið]] á eftirstríðsárunum, frá 1945 til 1952.<ref>Lumans, pp. 398–399</ref> [[File:Shack from Gulag - Museum of the Occupation of Latvia.JPG|thumb|Endurgerður kofi í Gúlaginu í [[Hernámssafnið í Ríga|Hernámssafninu í Ríga]].]] Eftir stríð neyddist Lettland til að taka upp sovéskar framleiðsluaðferðir í landbúnaði.<ref>Bleiere, p. 384</ref> Gerð var áætlun um aukið [[tvítyngi]] og notkun lettnesku takmörkuð, meðan rússneska varð hið opinbera tungumál. Öllum skólum minnihlutahópa (gyðinga, Pólverja, Hvítrússa, Eista og Litáa) var lokað þannig að aðeins var kennt á tveimur málum í lettneskum skólum (lettnesku og rússnesku).<ref>Bleiere, p. 411</ref> Aðflutningur nýrra íbúa frá Rússlandi og öðrum sovétlýðveldum hófst. Þar sem Lettland bjó við þróaða innviði og átti menntaða sérfræðinga ákvað Moskvuvaldið að koma þar fyrir hátæknifyrirtækjumn. Ný iðnfyrirtæki eins og [[Strætisvagnaverksmiðja Ríga|vélaverksmiðja RAF]] í [[Jelgava]], raftæknifyrirtæki í [[Ríga]], efnaverksmiðjur í [[Daugavpils]], [[Valmiera]] og [[Olaine]], auk matvæla- og olíuvinnslufyrirtækja, voru stofnuð í landinu.<ref>Bleiere, p. 379</ref> Í Lettlandi voru framleiddar lestar, skip, rútur, skellinöðrur, símar, sjónvörp, hljómtæki, raf- og díselvélar, klæðaefni, húsgögn, föt, töskur, skór, hljóðfæri, heimilistæki, úr, verkfæri, flug- og landbúnaðartæki og margt fleira. Lettland var með sína eigin kvikmynda- og tónlistarframleiðslu. Til að reka allan þennan iðnað varð að flytja inn fólk alls staðar að úr Sovétríkjunum, sem dró úr hlutfalli íbúa af lettneskum uppruna.<ref>Lumans, p. 400</ref> Árið 1959 höfðu um 400.000 aðfluttir Rússar sest að í landinu og hlutfall íbúa af lettneskum uppruna orðið 62%.<ref>Bleiere, p. 418</ref> Íbúafjöldi Lettlands náði hámarki árið 1990 þegar hann var rétt innan við 2,7 milljónir. Síðla árs 2018 gaf Þjóðskjalasafn Lettlands út lista í stafrófsröð með nöfnum 10.000 aðila sem störfuðu sem uppljóstrarar eða fulltrúar sovésku öryggislögreglunnar [[KGB]].<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/01/09/latvia-opens-its-kgb-archives-while-russia-continues-whitewash-its-past/|department=Opinion |title=Latvia opens its KGB archives — while Russia continues to whitewash its past|author=Vladimir Kara-Murza |newspaper=Washington Post|access-date=9 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109190904/https://www.washingtonpost.com/opinions/2019/01/09/latvia-opens-its-kgb-archives-while-russia-continues-whitewash-its-past/|archive-date=9 January 2019|url-status=live}}</ref> === Sjálfstæði endurheimt === [[File:Riga barricade 1991.jpg|thumb|right|Götuvígi í Ríga til að stöðva sókn Sovéthersins til þingsins 1991.]] Seint á 9. áratugnum hóf sovéski aðalritarinn [[Mikhaíl Gorbatsjev]] umbætur í stjórnkerfinu sem nefndar voru ''[[perestrojka]]'' og ''[[glasnost]]''. Sumarið 1987 fóru fyrstu stóru mótmælin fram við [[Minnismerki um frelsi]] í Ríga. Sumarið 1988 urðu til andstæðar stjórnmálahreyfingar, [[Alþýðufylking Lettlands]] og [[Alþjóðlegi framvörður lettnesks verkafólks]] (Interfront). Sovétlýðveldið Lettland hlaut aukið sjálfræði, líkt og hin Eystrasaltslöndin, og árið 1988 var tekið að flagga [[fáni Lettlands|fána Lettlands]] að nýju. Árið 1990 varð hann nýr fáni landsins í stað Sovétfánans.<ref>{{cite web |title=Flag Log's World Flag Chart 1991 |url=https://flaglog.com/1991 |website=flaglog.com |access-date=9 December 2021 |archive-date=2 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220102050401/https://flaglog.com/1991 |url-status=live }}</ref><ref>More-detailed discussion in Daina Stukuls Eglitis, ''Imagining the Nation: History, Modernity, and Revolution in Latvia'' State College PA: Pennsylvania State Press, 2010), 41-46. {{ISBN|9780271045627}}</ref> Árið 1989 samþykkti [[Æðstaráð Sovétríkjanna]] ályktun um [[hernám Eystrasaltslandanna]] þar sem það lýsti hernámið andstætt lögum og vilja íbúa Sovétríkjanna. Í kosningum 1990 fékk Alþýðufylkingin tvo þriðju sæta í æðstaráði Sovétlýðveldisins Lettlands. Þann 4. maí samþykkti ráðið ályktun um endurheimt sjálfstæðis Lettlands. Sovétlýðveldið Lettland breytti um nafn og varð Lýðveldið Lettland.<ref name="Imagining">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=36JG1JBlNroC&q=latvia+political+history|title=Imagining the Nation: History, Modernity, and Revolution in Latvia|last=Eglitis|first=Daina Stukuls|date=1 November 2010|publisher=Penn State Press|isbn=978-0-271-04562-7|language=en|access-date=14 November 2020|archive-date=19 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230119144024/https://books.google.com/books?id=36JG1JBlNroC&q=latvia+political+history|url-status=live}}</ref> Miðstjórnarvaldið í Moskvu hélt þó áfram að líta á Lettland sem sovétlýðveldi. Í janúar 1991 reyndi Sovétstjórnin að steypa yfirvöldum af stóli með því að ráðast gegn fjölmiðlum í Ríga og stofna bjargráðanefnd sem átti að taka yfir stjórnina. Á þessum tíma voru margir fulltrúar Sovétstjórnarinnar starfandi í Lettlandi.<ref name="Imagining" /> Alþýðufylkingin barðist fyrir því að allir íbúar landsins ættu rétt á lettneskum ríkisborgararétti, en það var ekki samþykkt. Þess í stað fengu íbúar sem voru ríkisborgarar við missi sjálfstæðis 1940 og afkomendur þeirra ríkisborgararétt. Afleiðingin var að meirihluti þeirra sem ekki voru Lettar að uppruna urðu [[lettneskir ekki-borgarar]]. Árið 2011 hafði yfir helmingur þeirra fengið lettneskan ríkisborgararétt, en árið 2015 voru enn yfir 290 þúsund ekki-borgarar í Lettlandi, eða 14,1% íbúa. Þeir eru án ríkisborgararéttar og geta ekki tekið þátt í þingkosningum.<ref>{{cite web|url=http://www.unhcr.org/ibelong/stories-of-statelessness-latvia-and-estonia/|archive-url=http://webarchive.loc.gov/all/20151127055909/http%3A//www.unhcr.org/ibelong/stories%2Dof%2Dstatelessness%2Dlatvia%2Dand%2Destonia/|archive-date=27 November 2015|title=Stories of Statelessness: Latvia and Estonia – IBELONG|date=12 January 2015}}</ref> Börn þeirra eiga hins vegar rétt á að fá ríkisborgararétt sjálfkrafa. Lýðveldið Lettland lýsti yfir fullu sjálfstæði 21. ágúst 1991, eftir hina misheppnuðu [[valdaránstilraunin í Sovétríkjunum 1991|valdaránstilraun í Sovétríkjunum 1991]].<ref name="FINemb">{{cite web |url=http://www.finland.lv/public/default.aspx?nodeid=38439&contentlan=2&culture=en-US |title=History |publisher=Embassy of Finland, Riga |quote=Latvia declared independence on 21 August 1991...The decision to restore diplomatic relations took effect on 29 August 1991 |date=9 July 2008 |access-date=2 September 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511083836/http://www.finland.lv/public/default.aspx?nodeid=38439&contentlan=2&culture=en-US |archive-date=11 May 2011 }}</ref> Landið tók aftur upp stjórnmálasamband við vestræn ríki líkt og Svíþjóð.<ref>{{cite web |title=The King holds an audience with Latvia's President |url=https://www.kungahuset.se/royalcourt/latestnews/latestnews/thekingholdsanaudiencewithlatviaspresident.5.1af28464179eb669913b76a.html |website=Swedish Royal Court |access-date=26 August 2021 |archive-date=26 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826130749/https://www.kungahuset.se/royalcourt/latestnews/latestnews/thekingholdsanaudiencewithlatviaspresident.5.1af28464179eb669913b76a.html |url-status=dead }}</ref> Þing Lettlands, [[Saeima]], kom aftur saman árið 1993. Rússar drógu herlið sitt frá landinu 1994 og lokuðu ratsjárstöðinni [[Skrunda-1]] árið 1998. === Frá inngöngu í Evrópusambandið === Árið 2004 náði Lettland helstu markmiðum sínum frá 10. áratugnum: að ganga í [[Evrópusambandið]] og gerast aðili að [[Atlantshafsbandalagið|Atlantshafsbandalaginu]]. Leiðtogafundur NATO var haldinn í Ríga árið 2006.<ref>{{Cite web|url=http://www.nato.int/docu/pr/2006/p06-150e.htm |title=NATO Press Release |website=www.nato.int |access-date=16 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140312162903/http://www.nato.int/docu/pr/2006/p06-150e.htm |archive-date=12 March 2014 }}</ref> [[Vaira Vīķe-Freiberga]] var [[forseti Lettlands]] frá 1999 til 2007. Hún var fyrsti kvenkyns forseti fyrrum sovétlýðveldis.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-49119077|title=From child refugee to president: Latvia's Vaira Vike-Freiberga|work=BBC News|date=4 August 2019|access-date=27 March 2021|archive-date=3 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200203204231/https://www.bbc.com/news/world-europe-49119077|url-status=live}}</ref> Lettland undirritaði [[Schengen-samkomulagið]] 16. apríl 2003 og varð hluti af Schengen-svæðinu 2007.<ref>{{cite web |title=Schengen Area - The 27 Member Countries of the Schengen Zone |url=https://www.schengenvisainfo.com/schengen-visa-countries-list/ |website=SchengenVisaInfo.com |language=en |access-date=3 June 2023 |archive-date=20 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210320045320/https://www.schengenvisainfo.com/schengen-visa-countries-list/ |url-status=live }}</ref> Um 72% lettneskra ríkisborgara eru Lettar, meðan um 20% eru Rússar að uppruna.<ref>{{cite journal |author = Commercio Michele E |year = 2003 |title = Emotion and Blame in Collective Action: Russian Voice in Kyrgyzstan and Latvia |journal = Political Science Quarterly |volume = 124 |issue = 3 |pages = 489–512 |doi = 10.1002/j.1538-165X.2009.tb00657.x |s2cid = 55002696 }}</ref> Ríkisstjórnin einkavæddi þær eignir sem Sovétstjórnin hafði þjóðnýtt og afhenti þær fyrri eigendum eða greiddi þeim bætur. Flest ríkisfyrirtæki voru einkavædd. Þrátt fyrir erfiðleika við umbreytinguna úr áætlunarbúskap í markaðsbúskap varð Lettland eitt af mestu hagvaxtarlöndum Evrópusambandsins.<ref>{{cite web |title=Latvia Beat the Odds—But the Battle Is Far From Over |url=https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2012/06/01/latvia-beat-the-odds-but-the-battle-is-far-from-over |website=IMF |language=en |date=1 June 2012 |access-date=1 September 2023 |archive-date=1 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901101035/https://www.imf.org/en/Blogs/Articles/2012/06/01/latvia-beat-the-odds-but-the-battle-is-far-from-over |url-status=live }}</ref> Í nóvember 2013 hrundi þakið á [[Zolitūde-verslunarmiðstöðin]]ni með þeim afleiðingum að 54 létust.<ref>{{cite news |title=Riga mourns Maxima roof collapse victims |url=https://www.baltictimes.com/news/articles/33833/ |work=www.baltictimes.com |access-date=1 September 2023 |archive-date=1 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901100416/https://www.baltictimes.com/news/articles/33833/ |url-status=live }}</ref> Árið 2014 var Ríga [[menningarborg Evrópu]].<ref>{{Cite web|url=https://en.unesco.org/creativity/policy-monitoring-platform/riga-european-capital-culture|title=Riga – European Capital of Culture (ECoC) in 2014|date=29 April 2016|website=Diversity of Cultural Expressions|access-date=1 April 2021|archive-date=25 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625192236/https://en.unesco.org/creativity/policy-monitoring-platform/riga-european-capital-culture|url-status=live}}</ref> Sama ár tók Lettland upp [[evra|evru]] sem gjaldmiðil landsins<ref>{{Cite web |url=http://www.nouvelle-europe.eu/en/latvia-euro-zone-national-economic-outlook-2014 |title=Latvia in the euro zone: national economic outlook for 2014 |work=Nouvelle-europe.eu |last=Traykov |first=Peter |date=15 February 2014 |access-date=1 April 2021 |archive-date=30 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930004103/http://nouvelle-europe.eu/en/latvia-euro-zone-national-economic-outlook-2014 }}</ref> og hinn lettneski [[Valdis Dombrovskis]] var varaforseti [[Framkvæmdastjórn Evrópusambandsins|framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins]].<ref>{{Cite web|url=https://www.latvia.eu/news/valdis-dombrovskis-named-european-commissions-vice-president|title=Valdis Dombrovskis Named as European Commission's Vice President|date=10 September 2014|website=[Latvia.eu]|access-date=1 April 2021|archive-date=25 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625192026/https://www.latvia.eu/news/valdis-dombrovskis-named-european-commissions-vice-president|url-status=live}}</ref> Árið 2015 fór Lettland með forsæti í [[ráðherraráð Evrópusambandsins|Ráðherraráði Evrópusambandsins]].<ref>{{cite web |url=https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Latvian%20Presidency%20of%20the%20Council%20of%20the%20European%20Union_Brussels%20USEU_EU-28_1-26-2015.pdf |title=Latvian Presidency of the Council of the European Union |publisher=Global Agricultural Information Network |date=26 January 2015 |access-date=9 December 2021 |archive-date=28 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054643/https://apps.fas.usda.gov/newgainapi/api/report/downloadreportbyfilename?filename=Latvian%20Presidency%20of%20the%20Council%20of%20the%20European%20Union_Brussels%20USEU_EU-28_1-26-2015.pdf |url-status=live }}</ref> Stórviðburðir eins og [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2003]]<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/event/riga-2003/final|title=Final of Riga 2003|website=Eurovision.tv|access-date=5 April 2021|archive-date=7 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210407194917/https://eurovision.tv/event/riga-2003/final|url-status=live}}</ref> og afhending [[evrópsku kvikmyndaverðlaunin|evrópsku kvikmyndaverðlaunanna]] 2014<ref>{{Cite web|url=https://www.europeanfilmacademy.org/News-detail.155.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=101&cHash=db27c93be44f1532113fa544be4c254a|title=European Film Academy: European Film Awards 2014 go to Riga|website=www.europeanfilmacademy.org|access-date=1 April 2021|archive-date=25 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625185828/https://www.europeanfilmacademy.org/News-detail.155.0.html?&tx_ttnews%5Btt_news%5D=101&cHash=db27c93be44f1532113fa544be4c254a|url-status=live}}</ref> hafa farið fram í Ríga. Þann 1. júlí varð Lettland aðili að [[OECD]].<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/latvia/latvia-accession-to-the-oecd.htm |publisher=[[Organisation for Economic Co-operation and Development|OECD]] |title=Latvia's accession to the OECD |date=1 July 2016 |access-date=22 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160721223018/http://www.oecd.org/latvia/latvia-accession-to-the-oecd.htm |archive-date=21 July 2016 |url-status=live }}</ref> Í maí 2023 kaus þingið [[Edgars Rinkēvičs]] sem nýjan forseta Lettlands. Hann varð fyrsti opinberlega samkynhneigði þjóðhöfðingi Evrópusambandslands.<ref>{{cite news |title=Latvian parliament elects foreign minister as new president |url=https://www.impartialreporter.com/news/national/23559193.latvian-parliament-elects-foreign-minister-new-president/ |work=Impartial Reporter |date=31 May 2023 |language=en |access-date=3 June 2023 |archive-date=3 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603121301/https://www.impartialreporter.com/news/national/23559193.latvian-parliament-elects-foreign-minister-new-president/ |url-status=live }}</ref> Eftir áralangar deilur staðfesti Lettland [[Istanbúlsáttmálinn|Istanbúlsáttmálann]] um aðgerðir gegn ofbeldi gegn konum í nóvember 2023.<ref>{{Cite web |last=Kincis |first=Jānis |date=November 30, 2023 |title=Istanbul convention ratified by Saeima |url=https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/30.11.2023-istanbul-convention-ratified-by-latvian-saeima.a533654/ |access-date=2024-01-02 |website=Public Broadcasting of Latvia |language=en |archive-date=2 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240102173130/https://eng.lsm.lv/article/politics/saeima/30.11.2023-istanbul-convention-ratified-by-latvian-saeima.a533654/ |url-status=live }}</ref> ==Landfræði== Lettland er í [[Norður-Evrópa|Norður-Evrópu]] við austurströnd [[Eystrasalt]]s og á norðausturhluta [[Austurevrópski meginlandskjarninn|Austurevrópska meginlandskjarnans]], milli 55. og 58. breiddargráðu norður, og 21. og 29. lengdargráðu austur. Lettland er um 65.000 ferkílómetrar að stærð. Þar af eru um 18.000 km² landbúnaðarland,<ref name="Agriculture – Key Indicators">{{cite web|url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/agriculture-key-indicators-30725.html|title=Agriculture – Key Indicators|publisher=Central Statistical Bureau Republic of Latvia|date=28 April 2012|access-date=17. maí 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120427161459/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/agriculture-key-indicators-30725.html|archive-date=27. apríl 2012|url-status=dead}}</ref> 35.000 km² skóglendi<ref name="Forestry – Key Indicators">{{cite web|url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/forestry-key-indicators-30729.html|title=Forestry – Key Indicators|publisher=Central Statistical Bureau Republic of Latvia|date=18. ágúst 2011|access-date=17. maí 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012183104/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/forestry-key-indicators-30729.html|archive-date=12. október 2012|url-status=dead}}</ref> og 2.400 km³ stöðuvötn.<ref name="Geographical Data – Key Indicators">{{cite web|url=http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/geographical-data-key-indicators-30773.html|title=Geographical Data – Key Indicators|publisher=Central Statistical Bureau Republic of Latvia|date=5 October 2011|access-date=17. maí 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120602190205/http://www.csb.gov.lv/en/statistikas-temas/geographical-data-key-indicators-30773.html|archive-date=2. júní 2012|url-status=dead}}</ref> Lettland á landamæri að [[Eistland]]i í norðri, [[Rússland]]i í austri, [[Hvíta-Rússland]]i í suðaustri og [[Litáen]] í suðri. Landhelgi landsins liggur að landhelgi [[Svíþjóð]]ar, Eistlands og Litáen. Landið nær 210 km frá norðri til suðurs og 450 km frá vestri til austurs.<ref name="Geographical Data – Key Indicators" /> Megnið af landsvæði Lettlands er innan við 100 metra yfir sjávarmáli. Stærsta stöðuvatnið, [[Lubāns]], er 80,7 km² að stærð og dýpsta vatnið, [[Drīdzis]], er 65,1 metri á dýpt. Lengsta á Lettlands er [[Gauja]], 452 km löng, en lengsta áin sem rennur um Lettland er [[Daugava]] sem er alls 1.005 km löng, þar af 325 km í Lettlandi. Hæsti punktur Lettlands er hæðin [[Gaiziņkalns]] í 311,6 metra hæð. Strönd Lettlands við Eystrasalt er 494 km að lengd. Grunnur [[Rígaflói]] liggur að norðvesturhluta landsins. ==Stjórnmál== {{multiple image | align = right | direction = horizontal | total_width = 220 | caption_align = center | image1 = Edgars Rinkēvičs, Ministry Of Foreign Affairs of Estonia on 1 April 2022 (cropped).jpg | image2 = Evika Siliņa (Cropped).jpg | caption1 = [[Edgars Rinkēvičs]]<br /><small>[[forseti Lettlands]].</small> | caption2 = [[Evika Siliņa]]<br /><small>[[forsætisráðherra Lettlands]].</small> }} [[Lettneska þingið]] nefnist ''Saeima'' og kemur saman í einni deild. Þingkosningar fara fram á 4 ára fresti. [[Forseti Lettlands]] er kosinn af þinginu í sérstökum kosningum á 4 ára fresti. Forsetinn skipar [[forsætisráðherra Lettlands]], sem myndar [[ríkisstjórn]] sem fer með [[framkvæmdarvald]], eftir að hafa fengið samþykki þingsins í kosningum. Þetta er sama kerfi og var við lýði fyrir [[síðari heimsstyrjöld]].<ref>[http://www.likumi.lv/doc.php?mode=DOC&id=57980 Constitution of the Republic of Latvia with amendments and revisions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071025071603/http://www.likumi.lv/doc.php?id=57980&mode=DOC |date=25 October 2007 }} [http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution (Official English translation)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131205030657/http://www.saeima.lv/en/legislation/constitution |date=5 December 2013 }} (Retrieved on 18 November 2011)</ref> Núverandi ríkisstjórn Lettlands skiptist á milli 13 ráðuneyta.<ref>{{Cite news|url=http://www.latvia.eu/key-facts/politics|title=Politics|date=9 January 2015|newspaper=[Latvia.eu]|language=en|access-date=31 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170105113236/http://www.latvia.eu/key-facts/politics|archive-date=5 January 2017|url-status=live}}</ref> Þingið er skipað 100 þingmönnum sem eru kosnir með [[hlutfallskosning]]u í fimm kjördæmum (með mismörgum fulltrúum) á 4 ára fresti. Það kemur saman í þinghúsinu í Ríga. Flokkar þurfa að ná 5% atkvæða til að ná inn á þing. Síðustu þingkosningar voru haldnar árið 2022. Stærstu flokkarnir eru [[Ný eining]], [[Bandalag græningja og bænda]] og [[Framsóknarflokkurinn (Lettlandi)|Framsóknarflokkurinn]], sem mynduðu saman ríkisstjórn. Stærstu stjórnarandstöðuflokkarnir eru [[Sameinaði listinn]], [[Þjóðarbandalagið (Lettlandi)|Þjóðarbandalagið]] og [[Stöðugleiki!]].<ref>{{vefheimild|url=https://politpro.eu/en/latvia/parties|vefsíða=PolitPro|titill=Latvia: Political parties at a glance|skoðað=17.10.2024}}</ref> Forsetinn getur leyst þingið upp og boðað til kosninga áður en kjörtímabilinu lýkur. Það gerðist síðast árið 2011.<ref>{{Cite news |url=https://www.delfi.lv/news/national/politics/zatlers-nolemj-atlaist-saeimu.d?id=38755691 |title=Zatlers nolemj rosināt Saeimas atlaišanu |trans-title=Zatlers decides to initiate thedissolution of the Saeima |language=lv |date=28 May 2011 |access-date=28 May 2011 |work=Delfi}}</ref> Að flestu leyti eru völd forsetans aðeins táknræn. Forsetinn er yfirmaður heraflans, samþykkir lög með undirskrift sinni og er fulltrúi landsins erlendis, en hann fer með þessi völd eftir að hafa ráðfært sig við forsætisráðherra og ríkisstjórn, sem er bindandi. Forseti getur synjað lögum staðfestingar og boðað til þjóðaratkvæðagreiðslu, en þar sem hann er kosinn af þinginu en ekki í beinni kosningu, felur það í sér meiri áhættu fyrir hann. Forsetinn skipar forsætisráðherra, en ríkisstjórn þarf að standast [[vantraust]] í þinginu og þingið getur hvenær sem er sett forsætisráðherra af með vantrausti. [[Dómsvald]] í Lettlandi skiptist í umdæmisdómstóla, héraðsdómstóla og [[hæstiréttur Lettlands|hæstarétt]]. Skipan dómara er staðfest af þinginu til frambúðar. Þingið getur ekki sett dómara af nema eftir úrskurð aganefndar dómara eða dóm í sakamáli. Í Lettlandi er sérstakur [[stjórnlagadómstóll]] sem úrskurðar um hvort lög standist stjórnarskrá.<ref>{{vefheimild|url=https://e-justice.europa.eu/content_ordinary_courts-18-LV-de.do?clang=en|titill=National ordinary courts: Lettland|vefsíða=European justice|skoðað=17.10.2024}}</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== [[Mynd:Statistiskie_regioni-A5.jpg|thumb|right|Tölfræðihéruð Lettlands.]] Lettland skiptist í 110 sveitarfélög (''novadi'') og 9 borgarlýðveldi (''republikas pilsētas'') með eigin borgarráð og stjórnkerfi. Borgirnar eru [[Daugavpils]], [[Jēkabpils]], [[Jelgava]], [[Jūrmala]], [[Liepāja]], [[Rēzekne]], [[Ríga]], [[Valmiera]] og [[Ventspils]]. Sögulega skiptist Lettland í fjögur héruð: [[Latgallía|Latgallíu]], [[Semgallía|Semgallíu]], [[Kúrland]] og [[Vidzeme]]. Þessi fjögur héruð eru nefnd í [[stjórnarskrá Lettlands]]. [[Selonía]], sem er hluti af Semgallíu, er stundum talin sér, en hefur enga opinbera stöðu. Í skipulagsmálum mynda Ríga og nærliggjandi sveitarfélög sérstakt skipulagssvæði, sem tekur hluta af hinum héruðunum fjórum. Skipulagssvæðin voru sett upp 2009 til að tryggja jafna þróun allra landsvæða. [[Tölfræðihéruð Lettlands]] eru sex talsins þar sem borgin Ríga og nærsveitir Ríga (Pieriga) eru aðskilin héruð. Ríga er stærsta borg Lettlands, en Daugavpils kemur þar á eftir og Liepaja í þriðja sæti. == Efnahagslíf == [[File:BlueEurozone.svg|thumb|Lettland er hluti af [[innri markaður Evrópusambandsins|innri markaði Evrópusambandsins]] (ljósblátt), [[evrusvæðið|evrusvæðinu]] (dökkblátt) og [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]] (ekki litað).]] [[File:GDP_per_capita_Baltics.svg|thumb|right|Þróun landsframleiðslu á mann í Eistlandi, Lettlandi og Litáen.]] [[File:Latvia Product Exports (2019).svg|thumb|right|Hlutfallslegt virði útflutningsvara frá Lettlandi 2019.]] Lettland á aðild að [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni (frá 1999) og [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] (frá 2004). Þann 1. janúar 2014 tók landið upp [[evra|evru]] sem gjaldmiðil í stað [[lettneskt lat|lettneska latsins]]. Samkvæmt tölfræði frá 2013 studdu 43% þjóðarinnar upptöku evrunnar en 52% voru henni andsnúin.<ref name="apollo.lv">{{cite web |author=Apollo, redakcija@apollo.lv |url=http://www.apollo.lv/zinas/turpina-pieaugt-iedzivotaju-atbalsts-eiro-ieviesanai/625128 |title=Turpina pieaugt iedzīvotāju atbalsts eiro ieviešanai |date=2 December 2013 |publisher=Apollo.lv |access-date=23 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140404152209/http://www.apollo.lv/zinas/turpina-pieaugt-iedzivotaju-atbalsts-eiro-ieviesanai/625128 |archive-date=4 April 2014 |url-status=live }}</ref> Eftir upptöku evrunnar hafa kannanir Eurobarometer sýnt að stuðningur við nýja gjaldmiðilinn er í kringum 53%, sem er svipað og meðaltalið í Evrópu.<ref>{{cite news |url=https://www.economist.com/news/europe/21593502-latvias-president-nominates-laimdota-straujuma-prime-minister-new-currency-new-leader |title=New currency, new leader |newspaper=The Economist |date=14 January 2014 |access-date=10 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170701155225/http://www.economist.com/news/europe/21593502-latvias-president-nominates-laimdota-straujuma-prime-minister-new-currency-new-leader |archive-date=1 July 2017 |url-status=live }}</ref> Hagvöxtur í Lettlandi hefur verið með því mesta sem gerist í Evrópu síðan 2000.<ref>{{cite web|url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996,39140985&_dad=portal&_schema=PORTAL&screen=detailref&language=en&product=sdi_ed&root=sdi_ed/sdi_ed/sdi_ed1000 |title=Growth rate of real GDP per capita |publisher=[[Eurostat]] |access-date=28 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012010738/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page?_pageid=1996%2C39140985&_dad=portal&_schema=PORTAL&screen=detailref&language=en&product=sdi_ed&root=sdi_ed%2Fsdi_ed%2Fsdi_ed1000 |archive-date=12 October 2007 }}</ref> Þessi neysludrifni hagvöxtur leiddi líka til hruns landsframleiðslu seint árið 2008 og snemma árs 2009, sem varð enn verra vegna alþjóðlegu fjármálakreppunnar, skorti á lánstrausti og hversu mikið kostaði að bjarga [[Parex-banki|Parex-banka]].<ref>{{cite web|url=http://www.baltic-course.com/eng/finances/?doc=22011|title=Rimsevics: Failing to bail out Parex banka would result in closing down of four banks in Latvia|publisher=[[The Baltic Course]]|access-date=8 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212090529/http://www.baltic-course.com/eng/finances/?doc=22011|archive-date=12 December 2013}}</ref> Fyrstu fimm mánuði ársins 2009 dróst hagkerfi Lettlands saman um 18% sem var mesti samdráttur í Evrópusambandinu.<ref>{{cite news|author=Aaron Eglitis |url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=ao7qqF0UESqc |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202141324/http://www.bloomberg.com/apps/news?pid=newsarchive&sid=ao7qqF0UESqc |archive-date=2 December 2010 |title=Latvian GDP Shrank 18% in First Quarter, EU's Biggest Fall&nbsp;– |publisher=Bloomberg L.P. |date=11 May 2009 |access-date=16 October 2010}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8043972.stm |work=BBC News |title=Latvian economy in rapid decline |date=11 May 2009 | access-date=4 April 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090930090503/http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8043972.stm | archive-date=30 September 2009 | url-status=live }}</ref> Fjármálakreppan 2009 leiddi í ljós það sem margir höfðu óttast að hinn mikli vöxtur væri [[efnahagsbóla]], þar sem hann var drifinn áfram af einkaneyslu innanlands og fjármagnaður með skuldasöfnun einkaaðila, auk neikvæðs [[viðskiptajöfnuður|viðskiptajöfnuðar]]. Fasteignaverð hækkaði um 150% á milli 2004 og 2006 og hafði mikil áhrif á myndun bólunnar.<ref>{{Cite web |title=A bubble burst: the downfall of Latvian real estate |url=https://www.baltictimes.com/news/articles/22120/ |access-date=6 April 2022 |website=[[baltictimes.com]]}}</ref> Nær öll lítil og meðalstór fyrirtæki sem áður voru í eigu ríkisins hafa verið [[einkavæðing|einkavædd]]. Einu fyrirtækin í ríkiseigu eru nokkur pólitískt mikilvæg stórfyrirtæki. Árið 2006 stóð einkageirinn undir 70% af vergri landsframleiðslu.<ref>{{Cite journal |last=Commercio |first=Michele E. |date=1 March 2008 |title=Systems of Partial Control: Ethnic Dynamics in Post-Soviet Estonia and Latvia |url=https://archive.org/details/sim_studies-in-comparative-international-development_spring-2008_43_1/page/81 |journal=Studies in Comparative International Development |language=en |volume=43 |issue=1 |pages=81–100 |doi=10.1007/s12116-007-9013-5 |s2cid=26143200 |issn=1936-6167}}</ref> Erlendar fjárfestingar eru enn takmarkaðar í Lettlandi, miðað við Norður- og Mið-Evrópu almennt. Árið 1997 voru sett lög til að auka svigrúm til sölu á landi, líka til útlendinga. Bandarísk fyrirtæki sem eiga 10,2% af erlendri fjárfestingu í Lettlandi, fjárfestu 127 milljón dölum árið 1999. Sama ár fluttu Bandaríkin vörur og þjónustu að andvirði 58,2 milljón dalir til Lettlands, og fluttu inn fyrir 87,9 milljónir. Lettlandi gerði samkomulag við Evrópusambandið árið 1995 í undanfara inngöngu landsins í [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]ina, [[OECD]] og [[Evrópusambandið]]. Lettland hefur gert samninga um fjárfestingar, viðskipti, hugverkarétt og tvísköttun við Bandaríkin.<ref>{{cite web|url=https://www.irs.gov/pub/irs-trty/latvia.pdf|title=TAX CONVENTION WITH LATVIA|publisher=Internal Revenue Service|access-date=19 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20170505121156/https://www.irs.gov/pub/irs-trty/latvia.pdf|archive-date=5 May 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wipo.int/wipolex/en/other_treaties/text.jsp?file_id=241419|title=Agreement between the United States of America and the Republic of Latvia on Trade Relations and Intellectual Property Rights Protection|publisher=World Intellectual Property Organization|access-date=19 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180520053732/http://www.wipo.int/wipolex/en/other_treaties/text.jsp?file_id=241419|archive-date=20 May 2018|url-status=live}}</ref> Árið 2010 tók Lettland að veita svokölluð „gyllt dvalarleyfi“ til að laða að erlenda fjárfesta. Með því fá erlendir aðilar dvalarleyfi í Lettlandi gegn því að fjárfesta 250.000 evrum í fasteignum eða fyrirtækjum með minnst 50 starfsmenn og 10 milljón evra veltu að lágmarki. Árið 2014 voru reglur um þetta hertar og fjöldi fjárfesta hrundi. Ástæður voru meðal annars að fjárfestar reyndust aðallega hafa áhuga á fasteignaviðskiptum sem ollu hækkandi fasteignaverði, en höfðu engan áhuga á lettneskum fyrirtækjum.<ref>{{vefheimild|url=https://www.occrp.org/en/goldforvisas/latvias-once-golden-visas-lose-their-shine-but-why|titill=Latvia's Once-Golden Visas Lose Their Shine - But Why?|höfundur=Sanita Jemberga og Xenia Kolesnikova|vefsíða=OCCRP|dags=8.3.2018|skoðað=20.8.2023}}</ref> == Íbúar == [[Mynd:Population-of-Latvia.svg|thumb|right|Þróun íbúafjölda í Lettlandi frá 1920 til 2014.]] Íbúar Lettlands eru 1,8 milljón talsins og hefur farið nokkuð hratt fækkandi frá því landið fékk sjálfstæði frá Sovétríkjunum, en þá bjuggu yfir 2,5 milljónir í landinu. Hlutfall íbúa af lettneskum uppruna var þá rétt rúmlega 50% en er nú um 60%.<ref>{{cite web|url=http://www.lka.edu.lv/modules.php?op=modload&name=News&file=index&topic=68 |title=About Latvia |publisher=Latvian Academy of Culture |access-date=28 July 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070629231221/http://www.lka.edu.lv/modules.php?op=modload&name=News&file=index&topic=68 |archive-date=29 June 2007 }}</ref><ref name="etnie">{{Cite web |title=Population by ethnicity at the beginning of year 1935 - 2023 |url=https://data.stat.gov.lv/pxweb/en/OSP_PUB/START__POP__IR__IRE/IRE010/ |access-date=8 July 2023}}</ref> Ásamt Litáen og [[Búlgaría|Búlgaríu]] er Lettland það Evrópuland sem verður fyrir mestum áhrifum vegna brottflutnings fólks. Helstu ástæður brottflutnings eru brottflutningur íbúa af rússneskum uppruna til Rússlands eða annarra fyrrum Sovétríkja, og brottflutningur lettneskra karlmanna vegna bágs efnahags- og atvinnuástands í Lettlandi.<ref>{{cite book|author=Mihails Hazans|chapter=Emigration from Latvia: A Brief History and Driving Forces in the Twenty-First Century|title=The Emigrant Communities of Latvia|series=IMISCOE Research Series|year=2019|publisher=IMISCOE}}</ref> Árið 2015 var áætlað að Lettland væri með lægsta hlutfall karla á móti konum af öllum löndum heims, eða 0,85 karla á hverja konu.<ref>{{cite web|title=Country Comparison to the World|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2018.html|website=Central Intelligence Agency|access-date=1 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20131016065003/https://www.cia.gov/library//publications/the-world-factbook/fields/2018.html|archive-date=16 October 2013|url-status=dead}}</ref> Af íbúum yfir 70 ára voru fleiri en tvær konur á hvern karl. Sögulega hefur Lettland verið fjölþjóðlegt land og íbúar talað fjölmörg tungumál. Stærsti einstaki upprunahópurinn eru [[Lettar]], sem eru [[Eystrasaltsþjóðir|Eystrasaltsþjóð]] sem talar [[lettneska|lettnesku]]. [[Latgallar]] eru skilgreindur minnihlutahópur Letta sem aðallega býr í austurhluta landsins. [[Líflendingar]] eru líka sögulegur minnihlutahópur sem talaði [[líflenska|líflensku]] (skyld [[eistneska|eistnesku]]), en síðasti íbúi Lettlands sem talaði líflensku sem móðurmál lést árið 2013. Áður bjó stór hópur [[Eystrasalts-Þjóðverjar|Eystrasalts-Þjóðverja]] í borgum og bæjum Lettlands, en langflestir þeirra fluttust á brott í aðdraganda [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimsstyrjaldar]], eða sættu nauðungarflutningum á Sovéttímanum. Stórir hópar Eystrasalts-Þjóðverja fluttust til [[Kanada]] og [[Nýja-Sjáland]]s eftir stríðið. [[Lettneskir gyðingar]] eru annar minnihlutahópur sem hefur nánast horfið frá Lettlandi, eftir að tugir þúsunda létu lífið í [[Helförin]]ni og aðrir hafa flust til [[Ísrael]]s. Af um 100.000 gyðingum sem bjuggu í landinu um 1920 eru innan við 10.000 eftir. Stærsti einstaki minnihlutahópurinn sem býr í Lettlandi eru íbúar af rússneskum uppruna, sem eru um fjórðungur íbúa.<ref name="etnie" /> Þegar landið fékk sjálfstæði var ákveðið að íbúar sem flust hefðu til landsins eftir hernám Sovétríkjanna 1940 fengju ekki sjálfkrafa lettneskan ríkisborgararétt þar sem landið hefði verið hernumið á þeim tíma.<ref>Peter Van Elsuwege, ''From Soviet republics to EU member states: a legal and political assessment of the Baltic states' accession to the EU'', BRILL, 2008, p75</ref> Lettland leyfir ekki tvöfaldan ríkisborgararétt og umsækjendur um lettneskan ríkisborgararétt þurfa að þreyta próf, meðal annars í lettneskukunnáttu, og sýna fram á að þeir hafi ekki ríkisborgararétt í öðru landi. Þetta leiddi til þess að til varð stór hópur „lettneskra ekki-borgara“ sem hafa eins konar [[ríkisfang]] með sérstakt vegabréf og geta ferðast án áritunar innan [[Schengen-svæðið|Schengen]] og til Rússlands, en njóta ekki fullra borgararéttinda; hafa ekki kosningarétt, geta ekki sótt um opinberar stöður og eru undanþegnir herþjónustu (Lettland var með herskyldu til 2006). Nefnd Sameinuðu þjóðanna um afnám kynþáttamismununar hefur lýst því yfir að lög um „ekki-borgara“ mismuni þegnum á grundvelli uppruna.<ref>{{Cite web |url=http://www.bayefsky.com//html/latvia_t4_cerd.php |title=A/54/18 (1999) — Para. 395 |access-date=February 18, 2015 |archive-date=September 23, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923182717/http://www.bayefsky.com//html/latvia_t4_cerd.php |url-status=live }}</ref> Þessi mismunun hefur orðið til þess að íbúum af rússneskum uppruna hefur fækkað hratt frá því landið fékk sjálfstæði. Hluti þessara íbúa hefur sótt um lettneskan ríkisborgararétt. Í janúar 2022 voru tæplega 200.000 „ekki-borgarar“ eftir í Lettlandi, um 10% þjóðarinnar.<ref name="ReferenceA">[https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/8190/download Latvijas iedzīvotāju sadalījums pēc valstiskās piederības]</ref><ref name="ReferenceB">[https://www.pmlp.gov.lv/lv/media/8187/download Latvijas iedzīvotāju skaits pašvaldībās]</ref> Eftir [[innrás Rússa í Úkraínu]] krafðist ríkisstjórn Lettlands þess árið 2023 að um 6000 Rússar búsettir í Lettlandi sem hefðu ekki sýnt neinn áhuga á að gerast lettneskir ríkisborgarar yfirgæfu landið.<ref>{{cite web |title=Latvia to ask thousands of Russian citizens to leave the country |url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/2050380/latvia-to-ask-thousands-of-russian-citizens-to-leave-the-country |date=4 August 2023}}</ref> == Menning == [[File:Festival da Canción Letoa.jpg|thumb|right|Lettneska söngvahátíðin 2018.]] Hefðbundin lettnesk [[alþýðumenning]], sérstaklega [[þjóðdans]]ar og [[þjóðlag|þjóðlög]], eiga sér yfir þúsund ára gamlar rætur. Yfir 1,2 milljón vísur (''[[daina]]'') og 30.000 lög hafa varðveist.<ref>{{cite web |url=http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=40&Itemid=124 |title=Welcome to Latvia&nbsp;– Folk Songs |publisher=Li.lv |date=1 May 2006 |access-date=16 October 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110515145643/http://www.li.lv/index.php?option=com_content&task=view&id=40&Itemid=124 |archive-date=15 May 2011 }}</ref> Frá 13. öld til 19. aldar mynduðu [[Eystrasaltsþjóðverjar]] (sem sumir voru af innlendum uppruna) landeigendastétt í Lettlandi. Þeir þróuðu með sér sérstaka menningu undir áhrifum frá bæði lettneskum og þýskum hefðum. Á fyrri hluta 20. aldar fluttust þeir til annarra landa, einkum Þýskalands, Bandaríkjanna og Kanada. Lettneskt alþýðufólk var leiguliðar og hélt lengi í ýmsar [[heiðni|heiðnar]] hefðir sem blönduðust kristnum siðum. Ein vinsælasta hátíðin í Lettlandi er [[Jāņi]], heiðin sólstöðuhátíð sem haldin er hátíðleg á [[Jónsmessa|Jónsmessu]]. Lettnesk þjóðernishyggja mótaðist á 19. öld og sýndi lettneskunni og lettneskri alþýðumenningu aukinn áhuga. Lok 19. aldar og byrjun þeirrar 20. er oft álitið tímabil klassískrar lettneskrar menningar. Erlend áhrif má sjá í verkum listamanna eins og [[Bernhard Borchert]]. Þegar [[síðari heimsstyrjöld]] braust út flúðu margir lettneskir listamenn land og héldu áfram vinnu sinni fyrir brottflutta Letta erlendis.<ref>{{cite web|url=http://latvianart.org/historical.html |title=Historical Background |work=Global Society for Latvian Art |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029113142/http://latvianart.org/historical.html |archive-date=29 October 2009 }}</ref> [[Lettneska söngvahátíðin]] er mikilvæg menningarhátíð sem hefur verið haldin frá 1873, oftast á fimm ára fresti. Yfir 40.000 þátttakendur hafa sótt hátíðina síðustu skipti.<ref>[http://www.dziesmusvetki2003.lv/?sadala=15 23rd All Latvian Song Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130922190552/http://www.dziesmusvetki2003.lv/?sadala=15 |date=22 September 2013 }}. Retrieved 7 March 2007</ref> Á hátíðinni er lögð áhersla á þjóðlög og klassísk kórverk, með áherslu á söng án undirleiks.<ref>{{Cite web|url=https://latviansongfest.com/music/|title=Music|website=Latvian Song & Dance Festival|access-date=8 April 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200406114236/https://latviansongfest.com/music/|archive-date=6 April 2020|url-status=live}}</ref> Á Sovéttímanum varð tónlist og ljóðlist í vaxandi mæli tæki til að gagnrýna lífið undir kommúnistastjórninni og varðveita lettneska sjálfsmynd. Frá því landið hlaut sjálfstæði hafa leikhús og aðrar sviðslistir, [[kór]]söngur og klassísk tónlist verið áberandi hluti lettneskrar menningar.<ref>{{cite book|editor=Smith Graham|title=The Baltic States: The National Self-Determination of Estonia, Latvia and Lithuania|publisher=Macmillan|year=1994}}</ref><ref>{{cite report|author=Richard Letts et al.|title=The Protection and Promotion of Musical Diversity|publisher=UNESCO: International Music Council|year=2006|page=95|url=http://www.imc-cim.org/programmes/imc_diversity_report.pdf|access-date=11 desember 2023|archive-date=29 apríl 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429110302/http://www.imc-cim.org/programmes/imc_diversity_report.pdf|url-status=dead}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3269758 ''Um Lettland''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1931] * [https://latvija.gov.lv/ Opinber þjónustuvefur] * [https://stat.gov.lv Lettnesk tölfræðigátt] * [https://www.latvia.travel Opinber ferðavefur] {{hnit|56|57|00|N|24|06|00|E|display=title|region:LV}} {{Evrópa}} {{Evrópusambandið}} {{Evrópuráðið}} {{Atlantshafsbandalagið}} [[Flokkur:Evrópulönd]] [[Flokkur:Evrópusambandslönd]] [[Flokkur:Lettland| ]] 5jtyy85kbw7goqsse6kmnzcz5sjc72d 0 4840 1967808 1964932 2026-06-15T18:01:26Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967808 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Africa_(orthographic_projection).svg|thumb|Kort sem sýnir staðsetningu Afríku]] [[Mynd:Africa satellite plane.jpg|thumb|Samsett gervitunglamynd af Afríku]] '''Afríka''' er önnur stærsta [[heimsálfa]] [[Jörðin|jarðar]] á eftir [[Asía|Asíu]] og er einnig sú næstfjölmennasta.<ref>{{Vísindavefurinn|2518|Hversu margir búa í Afríku?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=22.6.2002}}</ref> Hún er um það bil 30,3 milljón ferkílómetrar að [[flatarmál]]i (að meðtöldum [[eyja|eyjum]]) og þekur 20,3% af [[þurrlendi]] jarðar.<ref>{{Vísindavefurinn|3643|Hvert er flatarmál Afríku?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=7.8.2003}}</ref> Þar búa tæplega 1,3 milljarðar manna sem er um 16% alls mannfjölda heims. Íbúar Afríku eru með þeim yngstu í heimi;<ref>{{cite web|title=5 ways the world will look dramatically different in 2100|url=https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/08/17/5-ways-the-world-will-look-dramatically-different-in-2100/|last=Swanson|first=Ana|date=17. ágúst 2015|work=[[The Washington Post]]|access-date=26. september 2017|archive-date=26. september 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170926194109/https://www.washingtonpost.com/news/wonk/wp/2015/08/17/5-ways-the-world-will-look-dramatically-different-in-2100/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|last=[[Njideka Harry|Harry]]|first=Njideka U.|date=11. september 2013|title=African Youth, Innovation and the Changing Society|work=Huffington Post|url=http://www.huffingtonpost.com/njideka-u-harry/african-youth-innovation-_b_3904408.html|access-date=27 September 2013|archive-date=20. september 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130920184934/http://www.huffingtonpost.com/njideka-u-harry/african-youth-innovation-_b_3904408.html|url-status=live}}</ref> [[miðaldur]] árið 2012 var aðeins 19,7 ár borið saman við miðaldur heimsins sem er 30,4 ár.<ref>{{cite web|title=item,4 of the provisional agenda&nbsp;– General debate on national experience in population matters: adolescents and youth|url=https://www.un.org/esa/population/cpd/cpd2012/Agenda%20item%204/UN%20system%20statements/ECA_Item4.pdf|author=Janneh, Abdoulie|date=apríl 2012|work=United Nations Economic Commission for Africa|access-date=15. desember 2015|archive-date=10. nóvember 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110111359/http://www.un.org/esa/population/cpd/cpd2012/Agenda%20item%204/UN%20system%20statements/ECA_Item4.pdf|url-status=live}}</ref> Afríka býr yfir miklum og fjölbreyttum [[náttúruauðlind]]um, en er samt fátækasta heimsálfan miðað við höfðatölu, að hluta vegna landfræðilegra takmarkana, arfleifðar [[nýlendustefna|nýlendustefnu]] Evrópuveldanna og [[Kalda stríðið|Kalda stríðsins]],<ref>{{Cite book|last=Fwatshak|first=S. U.|title=Contemporary Africa|publisher=Springer|year=2014|isbn=978-1-349-49413-2|pages=89–125|chapter=The Cold War and the Emergence of Economic Divergences: Africa and Asia Compared|doi=10.1057/9781137444134_5}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Austin|first=Gareth|date=1. mars 2010|title=African Economic Development, and Colonial Legacies|url=http://journals.openedition.org/poldev/78|journal=International Development Policy {{!}} Revue internationale de politique de développement|language=en|issue=1|pages=11–32|doi=10.4000/poldev.78|issn=1663-9375|doi-access=free|access-date=12 November 2020|archive-date=21. janúar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121082142/https://journals.openedition.org/poldev/78|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Dunning|first=Thad|date=2004|title=Conditioning the Effects of Aid: Cold War Politics, Donor Credibility, and Democracy in Africa|url=https://www.jstor.org/stable/3877863|journal=International Organization|volume=58|issue=2|pages=409–423|doi=10.1017/S0020818304582073|jstor=3877863|s2cid=154368924|issn=0020-8183|access-date=12. nóvember 2020|archive-date=12 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201112223528/https://www.jstor.org/stable/3877863|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Alemazung|first=J.|date=2010|title=Post-Colonial Colonialism: An Analysis of International Factors and Actors Marring African Socio-Economic and Political Development|url=https://www.semanticscholar.org/paper/Post-Colonial-Colonialism%3A-An-Analysis-of-Factors-Alemazung/3c7b2be6a73e33f366c835ce06ff8a6dd6b2cbf3|access-date=12. nóvember 2020|website=undefined|s2cid=140806396|language=en|archive-date=28. janúar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128073443/https://www.semanticscholar.org/paper/Post-Colonial-Colonialism%3A-An-Analysis-of-Factors-Alemazung/3c7b2be6a73e33f366c835ce06ff8a6dd6b2cbf3|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Bayeh|first=E.|date=2015|title=THE POLITICAL AND ECONOMIC LEGACY OF COLONIALISM IN THE POST-INDEPENDENCE AFRICAN STATES|url=https://www.semanticscholar.org/paper/THE-POLITICAL-AND-ECONOMIC-LEGACY-OF-COLONIALISM-IN-Bayeh/82148a1b7703edad0ca74394e236163eb17c82f5|access-date=12. nóvember 2020|website=www.semanticscholar.org|s2cid=198939744|language=en|archive-date=21. janúar 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121000339/https://www.semanticscholar.org/paper/THE-POLITICAL-AND-ECONOMIC-LEGACY-OF-COLONIALISM-IN-Bayeh/82148a1b7703edad0ca74394e236163eb17c82f5|url-status=live}}</ref> arðráns vestrænna ríkja og Kína, og ólýðræðislegra og skaðlegra stjórnarhátta.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Collier|first1=Paul|last2=Gunning|first2=Jan Willem|date=1. ágúst 1999|title=Why Has Africa Grown Slowly?|url=https://pubs.aeaweb.org/doi/10.1257/jep.13.3.3|journal=Journal of Economic Perspectives|language=en|volume=13|issue=3|pages=3–22|doi=10.1257/jep.13.3.3|issn=0895-3309|access-date=12. nóvember 2020|archive-date=30. mars 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210330032528/https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257%2Fjep.13.3.3|url-status=live}}</ref> Þrátt fyrir þessar takmarkanir hafa hagkerfi margra Afríkulanda vaxið hratt síðustu áratugi. Afríka afmarkast af [[Miðjarðarhafið|Miðjarðarhafinu]] í norðri, [[Súesskurðurinn|Súesskurðinum]] ([[Súeseiðið|Súeseiðinu]]) í norðaustri, [[Indlandshaf]]i í austri, [[Suður-Íshaf]]inu í suðri og [[Atlantshaf]]i í vestri. [[Madagaskar]] og nokkrir stórir eyjaklasar teljast hlutar álfunnar. Í Afríku eru 54 fullvalda [[ríki]], átta heimastjórnarsvæði og tvö lönd sem eru sjálfstæð ''í raun'' en njóta takmarkaðrar alþjóðlegrar viðurkenningar. Stærsta land Afríku að flatarmáli er [[Alsír]] en [[Nígería]] er fjölmennasta landið. [[Afríkusambandið]] er samstarfsvettvangur Afríkulanda með höfuðstöðvar í [[Addis Ababa]]. Afríka er eina heimsálfan sem er staðsett í öllum fjórum [[jarðarhvel]]unum, þar sem bæði [[núllbaugur]] og [[miðbaugur]] liggja um álfuna. Hún er auk þess eina heimsálfan sem nær frá [[heittempraða beltið|heittempraða beltinu]] í norðri að heittempraða beltinu í suðri.<ref>{{cite web|title=Africa. General info|url=http://www.visualgeography.com/continents/africa.html|publisher=Visual Geography|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110424072430/http://www.visualgeography.com/continents/africa.html|archive-date=24. apríl 2011|access-date=24. nóvember 2007}}</ref> Stærstur hluti Afríku og flest löndin eru staðsett á [[norðurhvel jarðar|norðurhveli]]. Flest lönd Afríku eru í [[hitabeltið|hitabeltinu]], fyrir utan hluta [[Vestur-Sahara]], Alsír, [[Líbía|Líbíu]], [[Egyptaland]]s, norðurodda [[Máritanía|Máritaníu]], [[Marokkó]], [[Ceuta]], [[Melilla]] og [[Túnis]], sem eru norðan við nyrðri [[hvarfbaugur|hvarfbaug]]. Syðst í álfunni eru suðurhlutar [[Namibía|Namibíu]], [[Botsvana]], stærstur hluti [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]], [[Lesótó]] og [[Esvatíní]], og suðuroddar [[Mósambík]] og Madagaskar staðsett sunnan syðri hvarfbaugs. Afríka býr yfir mjög mikilli [[líffjölbreytni]] og er heimkynni flestra tegunda [[risadýr]]a, þar sem álfan varð minnst fyrir áhrifum [[útdauði stórdýra á Kvartertíma|útdauða stórdýra á Kvartertíma]]. Afríka glímir samt við fjölmargar umhverfisáskoranir, eins og [[eyðimerkurmyndun]], [[skógeyðing]]u, [[vatnsskortur|vatnsskort]] og fleira. Talið er að þessi vandamál muni versna enn frekar vegna [[loftslagsbreytingar|loftslagsbreytinga]]. [[Milliríkjanefnd um loftslagsbreytingar]] telur Afríku vera þá heimsálfu sem er í mestri hættu vegna loftslagsbreytinga.<ref>{{cite book|author=Schneider, S.H.|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html|title=Chapter 19: Assessing Key Vulnerabilities and the Risk from Climate Change|publisher=Print version: CUP. This version: IPCC website|year=2007|isbn=978-0-521-88010-7|editor=Parry, M.L.|series=Climate change 2007: impacts, adaptation, and vulnerability: contribution of Working Group II to the fourth assessment report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC)|location=Cambridge University Press (CUP): Cambridge, UK|contribution=19.3.3 Regional vulnerabilities|display-authors=etal|access-date=15. september 2011|display-editors=etal|archive-url=https://web.archive.org/web/20130312104158/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg2/en/ch19s19-3-3.html|archive-date=12. mars 2013|url-status=dead}}</ref><ref name=":10Africa">Niang, I., O.C. Ruppel, M.A. Abdrabo, A. Essel, C. Lennard, J. Padgham, and P. Urquhart, 2014: Africa. In: Climate Change 2014: Impacts, Adaptation, and Vulnerability. Part B: Regional Aspects. Contribution of Working Group II to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [Barros, V.R., C.B. Field, D.J. Dokken et al. (eds.)]. Cambridge University Press, Cambridge, United Kingdom and New York, NY, USA, pp. 1199–1265. https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200619170833/https://www.ipcc.ch/site/assets/uploads/2018/02/WGIIAR5-Chap22_FINAL.pdf |date=19. júní 2020 }}</ref> [[Saga Afríku]] er löng, flókin og að hluta til lítið rannsökuð.<ref>{{Cite news|date=1 July 2017|title=One of Africa's best kept secrets – its history|language=en-GB|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/world-africa-40420910|access-date=29. júlí 2021}}</ref> Almennt er viðurkennt að Afríka, sérstaklega [[Austur-Afríka]], sé fæðingarstaður [[mannapar|mannapa]] og [[maður|mannkyns]]. Elstu tegundir af [[mannætt]] og forfeður þeirra komu fram á sjónarsviðið í Afríku fyrir um 7 milljónum ára. Þeirra á meðal eru ''[[Sahelanthropus tchadensis]]'', ''[[Australopithecus africanus]]'', ''[[Australopithecus afarensis]]'', ''[[Homo erectus]]'', ''[[Homo habilis]]'' og ''[[Homo ergaster]]''. Elstu leifar nútímamanna, ''Homo sapiens'', hafa fundist í [[Eþíópía|Eþíópíu]], Suður-Afríku og Marokkó, og eru allt að 300.000 ára gamlar. Talið er að ''Homo sapiens'' hafi þróast í Afríku fyrir 350-260 þúsund árum síðan.<ref>{{Cite web|url=http://web.utah.edu/unews/releases/05/feb/homosapiens.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20071024234234/http://web.utah.edu/unews/releases/05/feb/homosapiens.html|url-status=dead|title=Homo sapiens: University of Utah News Release: 16 February 2005|archive-date=24. október 2007}}</ref><ref name="Schlebusch2017">{{cite journal |doi=10.1126/science.aao6266 |pmid=28971970 |title=Southern African ancient genomes estimate modern human divergence to 350,000 to 260,000 years ago |url=https://archive.org/details/science_2017-11-03_358_6363/page/652 |journal=Science |volume=358 |issue=6363 |pages=652–655 |year=2017 |last1=Schlebusch |first1=Carina M |last2=Malmström |first2=Helena |last3=Günther |first3=Torsten |last4=Sjödin |first4=Per |last5=Coutinho |first5=Alexandra |last6=Edlund |first6=Hanna |last7=Munters |first7=Arielle R |last8=Vicente |first8=Mário |last9=Steyn |first9=Maryna |last10=Soodyall |first10=Himla |last11=Lombard |first11=Marlize |last12=Jakobsson |first12=Mattias |bibcode=2017Sci...358..652S |doi-access=free }}</ref><ref name="Guardian">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/science/2017/jun/07/oldest-homo-sapiens-bones-ever-found-shake-foundations-of-the-human-story|title=Oldest ''Homo sapiens'' bones ever found shake foundations of the human story|last=Sample|first=Ian|work=The Guardian|date=7. júní 2017|access-date=7. júní 2017|archive-date=31. október 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191031005024/https://www.theguardian.com/science/2017/jun/07/oldest-homo-sapiens-bones-ever-found-shake-foundations-of-the-human-story|url-status=live}}</ref><ref name="NYT-20190910">{{cite news |last=Zimmer |first=Carl |author-link=Carl Zimmer |title=Scientists Find the Skull of Humanity's Ancestor — on a Computer – By comparing fossils and CT scans, researchers say they have reconstructed the skull of the last common forebear of modern humans. |url=https://www.nytimes.com/2019/09/10/science/human-ancestor-skull-computer.html |date=10. september 2019 |work=[[The New York Times]] |access-date=10 September 2019 |archive-date=31. desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231125331/https://www.nytimes.com/2019/09/10/science/human-ancestor-skull-computer.html |url-status=live }}</ref><ref name="NAT-20190910">{{cite journal |last1=Mounier |first1=Aurélien |last2=Lahr |first2=Marta |title=Deciphering African late middle Pleistocene hominin diversity and the origin of our species |journal=[[Nature Communications]] |volume=10 |issue=1 |page=3406 |doi=10.1038/s41467-019-11213-w |pmid=31506422 |pmc=6736881 |year=2019 |bibcode=2019NatCo..10.3406M }}</ref> [[Egyptaland hið forna]] og [[Karþagó]] eru forn [[siðmenning]]arsamfélög sem urðu til í [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]]. Löng og flókin saga menningarsamfélaga, þjóðflutninga og verslunarleiða í Afríku hefur skapað fjölda [[þjóðflokkur|þjóðflokka]] með fjölbreytta [[menning]]u og [[tungumál]]. Áhrif Evrópuríkja í álfunni fóru vaxandi frá 16. öld og [[þríhyrningsverslunin|alþjóðleg þrælaverslun]] varð til þess að stórir hópar fólks af afrískum uppruna settust að í [[Ameríka|Ameríku]]. Seint á [[19. öld]] lögðu Evrópuríkin [[kapphlaupið um Afríku|nær alla álfuna undir sig]] og arðrændu náttúruauðlindir og íbúa hennar. Flest nútímaríki Afríku urðu til þegar evrópskar [[nýlenda|nýlendur]] fengu sjálfstæði eftir miðja [[20. öld]]. == Heiti == Nafnið Afríka er komið frá [[Rómverjar|Rómverjum]] sem notuðu heitið ''Africa terra'' („land Afri“ sem er [[fleirtala]] af ''Afer'') fyrir norður[[strönd]] álfunnar og [[Afríka (skattland)|skattlandið Afríku]] með [[höfuðborg]]ina [[Karþagó]], sem var þar sem nú er [[Túnis]].<ref>{{Vísindavefurinn|1682|Hvernig er nafnið á heimsálfunni Afríku til komið?|höfundur=Eyja Margrét Brynjarsdóttir|dags=7.6.2001}}</ref> Uppruni nafnsins er á huldu. Orðið ''Afer'' getur verið til komið af eftirfarandi ástæðum: * Í [[föníska|fönísku]] þýðir ''afar'' „ryk“. * Hugsanlega var til [[ættbálkur]] Afrímanna, [[Berbar|Berba]] sem bjuggu í [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]] á tímum [[Föníka]]. * Í [[gríska|grísku]] er hægt að mynda orðið ''aphrike'' sem merkir „án kulda“. * Í [[latína|latínu]] merkir orðið ''aprica'' „sólrík“. [[Sagnfræði]]ngurinn [[Leó Afríkanus]] ([[1495]]–[[1554]]) taldi nafnið komið af gríska orðinu ''phrike'' (φρικε, sem merkir „kuldi og hrollur“) ásamt neitunar[[forskeyti]]nu ''a-'' og merkti þannig „land laust við kulda og hroll“. En [[hljóðbreytingin]] úr ''ph'' í ''f'' hefur átt sér stað í kringum [[1. öldin|fyrstu öld]], svo þetta getur því ekki verið uppruni nafnsins. [[Egyptaland]] var talið hluti Asíu af fornmönnum. Fyrstur til að telja það með Afríku var [[landafræði]]ngurinn [[Ptólemajos]] ([[85]]–[[165]]) sem notaði [[Alexandría (Egyptalandi)|Alexandríu]] sem [[núllbaugur|núllbaug]] og gerði [[Súeseiðið]] að mörkum Asíu og Afríku. Eftir því sem Evrópumenn uppgötvuðu raunverulegt umfang álfunnar, óx [[inntak]] nafnsins með þeirri þekkingu. Afríka var stundum nefnd „Suðurálfa“ á íslensku áður fyrr. == Landfræði == [[Mynd:Vegetation_Africa.png|thumb|right|Helstu lífbelti Afríku.]] [[Mynd:Zebras,_Serengeti_savana_plains,_Tanzania.jpg|thumb|right|Sebrahestar og fílar í Serengeti-þjóðgarðinum.]] Afríka er stærst af þeim þremur meginlöndum sem teygja sig yfir á suðurhvelið frá stærsta landflæmi jarðar, [[Afró-Evrasía|Afró-Evrasíu]]. Mörk álfunnar eru [[Miðjarðarhafið]] í norðri, [[Súesskurðurinn]] í norð-austri, [[Indlandshaf]] og [[Rauðahaf]] í austri, [[Suður-Íshaf]]ið í suðri og [[Atlantshaf]]ið í vestri. Afríka og Asía tengjast um [[Súeseiðið]], sem er 163 km breitt, og aðeins Súesskurðurinn skilur þar á milli.<ref>Drysdale, Alasdair and Gerald H. Blake. (1985) ''The Middle East and North Africa'', Oxford University Press US. {{ISBN|0-19-503538-0}}</ref> Stundum er [[Sínaískagi]], sem tilheyrir Egyptalandi, líka talinn til Afríku.<ref>{{cite web|url=http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=africa&Rootmap=&Mode=d|title=Atlas – Xpeditions|publisher=National Geographic Society|date=2003|access-date=1 March 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090303230811/http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=africa&Rootmap=&Mode=d|archive-date=3 March 2009| url-status=live}}</ref> Strönd Afríku er um 26.000 km á lengd og er tiltölulega jöfn, sem sést á því að Evrópa, sem er ekki nema um þriðjungur af flatarmáli Afríku, er með 32.000 km strandlengju.<ref name=MW/> Heimsálfan er um 8000 km löng frá norðri til suðurs (á milli 37°21'N og 34°51'15"S) og 7400 km breið frá vestri til austurs (17°33'22"W til 51°27'52"E). Nyrsti punktur álfunnar er [[Ras ben Sakka]] í Túnis, syðsti punkturinn er [[Agúlhashöfði]] í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]].<ref>Lewin, Evans. (1924) ''Africa'', Clarendon press</ref> Vestasti punkturinn er [[Almadihöfði]] á [[Grænhöfðaeyjar|Grænhöfðaeyjum]] og sá austasti er [[Raas Hafun-höfði]] í [[Sómalía|Sómalíu]].<ref name=MW>(1998) ''Merriam-Webster's Geographical Dictionary (Index)'', Merriam-Webster, pp. 10–11. {{ISBN|0-87779-546-0}}</ref> Stærsta ríki Afríku er [[Alsír]], en það minnsta eru [[Seychelles-eyjar]] undan austurströndinni.<ref name=Hoare>Hoare, Ben. (2002) ''The Kingfisher A–Z Encyclopedia'', Kingfisher Publications. p. 11. {{ISBN|0-7534-5569-2}}</ref> Minnsta ríkið á meginlandinu er [[Gambía]]. [[Miðbaugur]] liggur í gegnum álfuna og mestur hluti hennar er því í [[Hitabeltið|hitabeltinu]]. Það er mikið um [[Eyðimörk|eyðimerkur]] og óbyggðir og þurrkar og úrhellisrigning gera búsetu á ýmsum svæðum erfiða. Í kringum miðbaug eru stórir [[regnskógur|regnskógar]] sem fara minnkandi vegna [[skógeyðing]]ar.<ref>[http://www.africanews.com/site/list_messages/18831 Deforestation reaches worrying level – UN] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20081206051452/http://www.africanews.com/site/list_messages/18831 |date=6 December 2008 }}. AfricaNews. 11. júní 2008</ref> Á gresjum Afríku lifa margir stórir stofnar villtra dýra og þar búa langflestar tegundir [[stórdýr]]a, þar sem álfan varð fyrir minnstum áhrifum af [[fjöldaútdauðinn við lok kvartertímabilsins|fjöldaútdauðanum við lok kvartertímabilsins]], þegar margar tegundir stórdýra sem lifðu á [[pleistósen]] dóu út. Í Afríku eru yfir 3000 [[verndarsvæði]], en ýmsar ógnir steðja að líffjölbreytni í álfunni. Loftslag í Afríku er mjög fjölbreytt, allt frá [[hitabeltisloftslag]]i að [[kaldtemprað loftslag|kaldtempruðu loftslagi]] í hæstu fjöllum. Stærstur hluti Afríku liggur á [[Afríkuflekinn|Afríkuflekanum]], sem er stór [[jarðfleki]] undir Afríku (fyrir utan austasta jaðarinn) og úthafinu við vestur- og suðurströndina. Í vestri mætir hann [[Norður-Ameríkuflekinn|Norður-Ameríkuflekanum]] og [[Suður-Ameríkuflekinn|Suður-Ameríkuflekanum]] (við [[Atlantshafshryggurinn|Atlantshafshrygginn]]); [[Arabíuflekinn|Arabíuflekanum]] og [[Sómalíuflekinn|Sómalíuflekanum]] í austri; [[Evrasíuflekinn|Evrasíuflekanum]], [[Eyjahafsflekinn|Eyjahafsflekanum]] og [[Anatólíuflekinn|Anatólíuflekanum]] í norðri; og [[Suður-Íshafsflekinn|Suður-Íshafsflekanum]] í suðri. Fyrir 60 til 10 milljónum ára tók Sómalíuflekann að reka frá Afríkuflekanum og [[Sigdalurinn mikli]] myndaðist á [[Austur-Afríkurekbeltið|Austur-Afríkurekbeltinu]].<ref>{{Cite web | title = Somali Plate | publisher = Ashten Sawitsky | url = http://africa-arabia-plate.weebly.com/somali-plate.html | access-date = 30 June 2015}}</ref> Þar eru hæstu fjöll Afríku, eins og [[Kilimanjaro]] (5895 metrar), [[Kenýafjall]] (5199 metrar) og [[Stanleyfjall]] (5109 metrar). Þar eru líka stærstu stöðuvötn Álfunnar, [[Viktoríuvatn]], [[Tanganjikavatn]] og [[Malavívatn]]. Stærstu fljót Afríku eru [[Nílarfljót]] sem rennur út í Miðjarðarhaf, [[Kongófljót]], [[Nígerfljót]] og Órangefljót sem renna út í Atlantshaf, og [[Sambesífljót]] sem rennur út í Indlandshaf. Stærstu fossar Afríku, [[Viktoríufossar]], eru í Sambesífljóti, en það fer raunar eftir því hvort hinir vatnsmiklu [[Boyoma-fossar]] í [[Lúalabafljót]]i eru skilgreindir sem fossar eða flúðir. == Tungumál == [[Mynd:African_language_families_en.svg|thumb|Kort sem sýnir dreifingu afrísku málaættanna og nokkur aðalmál. Níger-Kongómálaættinni er skipt til að sýna útbreiðslu Bantúmálanna, sem eru undirflokkur Níger-Kongómálaættarinnar.]] Í Afríku eru töluð yfir þúsund tungumál (um tvö þúsund samkvæmt [[UNESCO]]).<ref>{{cite web|url=http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID=8048&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html |title=Africa |date=2005 |publisher=UNESCO |access-date=1 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080602050234/http://portal.unesco.org/ci/en/ev.php-URL_ID%3D8048%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html |archive-date= 2 June 2008 |url-status=dead}}</ref> Flesta málanna eru af afrískum uppruna, þótt sum þeirra hafi borist frá Evrópu eða Asíu. [[Fjöltyngi]] er útbreitt í Afríku og algengt að íbúar tali fleiri en eitt Afríkumál reiprennandi, auk einhvers Evrópumáls. Í álfunni eru fjórar aðalættir tungumála upprunnar: * [[Afróasísk mál]] er tungumálaætt sem samanstendur af um það bil 240 tungumálum, sem eru töluð af 285 milljónum manna víðs vegar um [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]], [[Austur-Afríka|Austur-Afríku]] og [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]]. * [[Nílar-Saharamál]] telja rúmlega 100 tungumál, sem eru töluð af um 30 milljónum manna. Nílar-Sahara tungumál eru aðallega töluð í [[Tsjad]], [[Súdan]], [[Eþíópía|Eþíópíu]], [[Úganda]], [[Kenýa]] og [[Tansanía|Norður-Tansaníu]]. * [[Níger-Kongómál]] eru töluð í mestallri Afríku fyrir sunnan Saharaeyðimörkina. Þetta er sennilega stærsta tungumálaætt heims ef talinn er fjöldi tungumála sem tilheyra henni. Hluti þessara tungumála eru [[Bantúmál]] sem eru töluð í [[Mið-Afríka|Mið-]] og [[Sunnanverð Afríka|Suður-Afríku]]. * [[Khoisan-mál]] telja um 50 tungumál sem eru töluð í suðurhluta Afríku. Um 400 þúsund manns tala Khoisanmál.<ref>{{cite web|title=Khoisan Languages|url=http://www.languagesgulper.com/eng/Khoisan.html|website=The Language Gulper|access-date=2 January 2017|archive-date=25 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170125082754/http://languagesgulper.com/eng/Khoisan.html|url-status=live}}</ref> Mörg málanna eiga á hættu að deyja út. [[Koikoiar]] og [[Sanfólk]] eru talin vera frumbyggjar sunnanverðrar Afríku. Þegar nýlendutímanum lauk í Afríku, tóku nær öll Afríkuríkin upp eitthvert Evrópumál sem [[ríkismál]], þótt innlend tungumál fengju opinbera stöðu innan nokkurra þeirra (til dæmis [[svahílí]], [[jórúba]], [[igbó]] og [[hása]]). [[Enska]] og [[franska]] eru mjög víða notuð í opinberri þjónustu, menntakerfinu og fjölmiðlum. Að auki tala milljónir Afríkubúa [[arabíska|arabísku]], [[portúgalska|portúgölsku]], [[spænska|spænsku]] og [[afríkanska|afríkönsku]]. [[Ítalska]] og [[þýska]] eru sums staðar töluð í fyrrum nýlendum þessara ríkja. == Lönd í Afríku == Í Afríku eru 56 fullvalda ríki.<ref>{{Vísindavefurinn|2751|Hvað eru mörg lönd i Afríku?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=2.10.2002}}</ref> Að auki eru þar tvö yfirlýst ríki sem njóta takmarkaðrar alþjóðlegrar viðurkenningar ([[Sahrawi-lýðveldið]] og [[Sómalíland]]), tvær hjálendur ([[Frönsku suðlægu landsvæðin]] og [[Sankti Helena, Ascension-eyja og Tristan da Cunha]]) og tíu lönd sem eru héruð innan ríkja utan Afríku ([[Kanaríeyjar]], [[Mayotte]], [[Réunion]] o.s.frv.). {| class="wikitable" style="vertical-align:top;margin:auto;" | |- ! colspan=3 | [[Norður-Afríka]] |- ! colspan= | [[Land]] || [[Fáni]] || [[Höfuðborg]] |- | [[Alsír]] || [[File:Flag of Algeria.svg|border|45x45px]] || [[Algeirsborg]] |- | ''[[Ceuta]]'' (Spánn) || [[File:Flag Ceuta.svg|border|45x45px]] || |- | [[Egyptaland]] || [[File:Flag of Egypt.svg|border|45x45px]] || [[Kaíró]] |- | ''[[Kanaríeyjar]]'' (Spánn) || [[File:Flag of the Canary Islands.svg|border|45x45px]] || [[Las Palmas de Gran Canaria]],<br />[[Santa Cruz de Tenerife]] |- | [[Líbía]] || [[File:Flag of Libya.svg|border|45x45px]] || [[Trípólí]] |- | [[Marokkó]] || [[File:Flag of Morocco.svg|border|45x45px]] ||[[Rabat]] |- | ''[[Madeira]]'' (Portúgal) || [[File:Flag of Madeira.svg|border|45x45px]] || [[Funchal]] |- | ''[[Melilla]]'' (Spánn) || [[File:Flag of Melilla.svg|border|45x45px]] || |- | [[Túnis]] || [[File:Flag of Tunisia.svg|border|45x45px]] || [[Túnisborg]] |- | ''[[Vestur-Sahara]]'' (Marokkó) || [[File:Flag_of_the_Sahrawi_Arab_Democratic_Republic.svg|border|45x45px]] || [[El Aaiún]] |- ! colspan=3 | [[Austur-Afríka]] |- | [[Búrúndí]] || [[File:Flag of Burundi.svg|border|45x45px]] || [[Gitega]] |- | [[Djibútí]] || [[File:Flag of Djibouti.svg|border|45x45px]] || [[Djibútí]] |- | [[Eritrea]] || [[File:Flag of Eritrea.svg|border|45x45px]] || [[Asmara]] |- | [[Eþíópía]] || [[File:Flag of Ethiopia.svg|border|45x45px]] || [[Addis Ababa]] |- | ''[[Frönsku suðlægu landsvæðin]]'' (Frakkland) || [[File:Flag of the French Southern and Antarctic Lands.svg|border|45x45px]] || |- | [[Kenýa]] || [[File:Flag of Kenya.svg|border|45x45px]] || [[Naíróbí]] |- | [[Kómoreyjar]] || [[File:Flag of the Comoros.svg|border|45x45px]] || [[Móróní]] |- | [[Madagaskar]] || [[File:Flag of Madagascar.svg|border|45x45px]] || [[Antananarívó]] |- | [[Malaví]] || [[File:Flag of Malawi.svg|border|45x45px]] || [[Lílongve]] |- | ''[[Mayotte]]'' (Frakkland) || [[File:Coat of Arms of Mayotte.svg|border|45x45px]] || [[Mamoudzou]] |- | [[Máritíus]] || [[File:Flag of Mauritius.svg|border|45x45px]] || [[Port Louis]] |- | [[Mósambík]] || [[File:Flag of Mozambique.svg|border|45x45px]] || [[Mapútó]] |- | ''[[Réunion]]'' (Frakkland) || [[File:Armoiries Réunion.svg|border|45x45px]] || [[Saint Denis (Réunion)|Saint Denis]] |- | [[Rúanda]] || [[File:Flag of Rwanda.svg|border|45x45px]] || [[Kigali]] |- | [[Sambía]] || [[File:Flag of Zambia.svg|border|45x45px]] || [[Lúsaka]] |- | [[Seychelles-eyjar]] || [[File:Flag of Seychelles.svg|border|45x45px]] || [[Viktoría (Seychelles-eyjum)|Viktoría]] |- | [[Simbabve]] || [[File:Flag of Zimbabwe.svg|border|45x45px]] || [[Harare]] |- | [[Sómalía]] || [[File:Flag of Somalia.svg|border|45x45px]] || [[Mógadisjú]] |- | ''[[Sómalíland]]'' (ekki viðurkennt) || [[File:Flag of Somaliland.svg|border|45x45px]] || [[Hargeisa]] |- | [[Suður-Súdan]] || [[File:Flag of South Sudan.svg|border|45x45px]] || [[Júba]] |- | [[Súdan]] || [[File:Flag of Sudan.svg|border|45x45px]] || [[Kartúm]] |- | [[Tansanía]] || [[File:Flag of Tanzania.svg|border|45x45px]] || [[Dódóma]] |- | [[Úganda]] || [[File:Flag of Uganda.svg|border|45x45px]] || [[Kampala]] |- ! colspan=3 | [[Mið-Afríka]] |- | [[Angóla]] || [[File:Flag of Angola.svg|border|45x45px]] || [[Lúanda]] |- | [[Gabon]] || [[File:Flag of Gabon.svg|border|45x45px]] || [[Libreville]] |- | [[Kamerún]] || [[File:Flag of Cameroon.svg|border|45x45px]] || [[Jánde]] |- | [[Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] || [[File:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|border|45x45px]] || [[Kinsasa]] |- | [[Lýðveldið Kongó]] || [[File:Flag of the Republic of the Congo.svg|border|45x45px]] || [[Brazzaville]] |- | [[Mið-Afríkulýðveldið]] || [[File:Flag of Central African Republic.svg|border|45x45px]] || [[Bangví]] |- | [[Miðbaugs-Gínea]] || [[File:Flag of Equatorial Guinea.svg|border|45x45px]] || [[Malabó]] |- | [[Saó Tóme og Prinsípe]] || [[File:Flag of Sao Tome and Principe.svg|border|45x45px]] || [[Saó Tóme]] |- | [[Tjad]] || [[File:Flag of Chad.svg|border|45x45px]] || [[N'Djamena]] |- ! colspan=3 | [[Sunnanverð Afríka]] |- | [[Botsvana]] || [[File:Flag of Botswana.svg|border|45x45px]] || [[Gaboróne]] |- | [[Esvatíní]] || [[File:Flag of Eswatini.svg|border|45x45px]] || [[Mbabane]] |- | [[Lesótó]] || [[File:Flag of Lesotho.svg|border|45x45px]] || [[Maseru]] |- | [[Namibía]] || [[File:Flag of Namibia.svg|border|45x45px]] || [[Windhoek]] |- | [[Suður-Afríka]] || [[File:Flag of South Africa.svg|border|45x45px]] || [[Bloemfontein]], [[Höfðaborg]], [[Pretoría]] |- ! colspan=3 | [[Vestur-Afríka]] |- | [[Benín]] || [[File:Flag of Benin.svg|border|45x45px]] || [[Porto-Novo]] |- | [[Búrkína Fasó]] || [[File:Flag of Burkina Faso.svg|border|45x45px]] || [[Ouagadougou]] |- | [[Fílabeinsströndin]] || [[File:Flag of Cote d'Ivoire.svg|border|45x45px]] || [[Abidjan]], [[Yamoussoukro]] |- | [[Gambía]] || [[File:Flag of Gambia.svg|border|45x45px]] || [[Banjul]] |- | [[Gana]] || [[File:Flag of Ghana.svg|border|45x45px]] || [[Akkra]] |- | [[Gínea]] || [[File:Flag of Guinea.svg|border|45x45px]] || [[Kónakrí]] |- | [[Gínea-Bissá]] || [[File:Flag of Guinea-Bissau.svg|border|45x45px]] || [[Bissá]] |- | [[Grænhöfðaeyjar]] || [[File:Flag of Cape Verde.svg|border|45x45px]] || [[Praia]] |- | [[Líbería]] || [[File:Flag of Liberia.svg|border|45x45px]] || [[Monróvía]] |- | [[Malí]] || [[File:Flag of Mali.svg|border|45x45px]] || [[Bamakó]] |- | [[Máritanía]] || [[File:Flag of Mauritania.svg|border|45x45px]] || [[Núaksjott]] |- | [[Níger (land)|Níger]] || [[File:Flag of Niger.svg|border|45x45px]] || [[Níamey]] |- | [[Nígería]] || [[File:Flag of Nigeria.svg|border|45x45px]] || [[Abútja]] |- | ''[[Sankti Helena, Ascension og Tristan da Cunha]]'' (Bretland) || [[File:Flag of the United Kingdom.svg|border|45x45px]] || [[Jamestown (Sankti Helenu)|Jamestown]] |- | [[Senegal]] || [[File:Flag of Senegal.svg|border|45x45px]] || [[Dakar]] |- | [[Síerra Leóne]] || [[File:Flag of Sierra Leone.svg|border|45x45px]] || [[Freetown]] |- | [[Tógó]] || [[File:Flag of Togo (3-2).svg|border|45x45px]] || [[Lomé]] |} == Tilvísanir== {{reflist}} {{Afríka}} {{Heimsálfur}} {{Heimshlutar}} [[Flokkur:Afríka]] 07zv98pmjeab8eh3sx5s99ki6m4tb9u 0 4925 1967675 1958914 2026-06-15T16:24:02Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967675 wikitext text/x-wiki {{reikistjarna | bakgrunnur = #EEDC82 | nafn = Merkúr | tákn = [[Mynd:Mercury symbol (bold).svg|24px|☿]] | mynd = Mercury in color - Prockter07 centered.jpg | alt = Merkúríus | myndatexti = Mynd af Merkúríusi tekin af [[MESSENGER]]-farinu. | kyn = kk | nefnt_eftir = [[Merkúr (guð)|Merkúr]] | viðmiðunartími = J2000 | forskeyti_nándogfirrð = Sól | nánd = 46.001.200 km<br />0,307499 [[Stjarnfræðieining|AU]] | firrð = 69.816.900 km<br />0,466697 AU | hálfur_langás = 57.909.100 km<br />0,387098 AU | miðskekkja = 0,205630 | umferðartími = 87,969 [[Sólarhringur|s]] | sólbundinn_umferðartími = 115,88 [[Sólarhringur|s]] | meðalhraði = 47,87 km/s | brautarhalli = 7,005° (miðað við [[sólbaugur|sólbaug]]) | rishnútslengd = 48,331° | stöðuhorn_nándar = 29,124° | tungl = engin | meðalgeisli = 2.439,7 ± 1 km<br />0,3829 jörð | pólfletja = 0 | flatarmál_yfirborðs = 7,48×10⁷km2</sup><br />0,147 jörð | rúmmál = 6,083×10¹⁰ km³<br />(0,056 jörð) | massi = 3,3022×10²³ kg<br />(0,055 jörð) | þéttleiki = 5,427 g/cm³ | þyngdarafl = 3,7 m/s² (0,38 g) | lausnarhraði = 4,25 km/s | stjarnbundinn dagur = 58,646 [[Sólarhringur|s]]<br />1407,5 [[klukkustund|k]] | snúningshraði = 10,892 km/klst (3,026 m/s) | möndulhalli = 2,11′ ± 0,1 | stjörnulengd_norðurpóls = 281,01° | stjörnubreidd = 61,45° | endurskinshlutfall = 0,106 | hitanafn1 = 0°N, 0°V | lægsti1 = 100 K (-173&nbsp;°C) | meðal1 = 340 K (67&nbsp;°C) | hæsti1 = 700 K (427&nbsp;°C) | hitanafn2 = 85°N, 0°V | lægsti2 = 80 K (-193&nbsp;°C) | meðal2 = 200 K (-73&nbsp;°C) | hæsti2 = 380 K (106.85&nbsp;°C) | loftþrýstingur = hverfandi lítill | samsetning_lofthjúps = {{einfaldur_listi|* 42% [[súrefni]] * 29.0% [[natrín]] * 22.0% [[vetni]] * 6.0% [[helín]] * 0.5% [[kalín]] * Snefilmagn af [[argon]]i, [[nitur|nitri]], [[koltvíoxíð]]i, [[vatn]]sgufu, [[xenon]]i, [[krypton]]i og [[neon]]i.}} }} '''Merkúr''', einnig nefndur '''Merkúríus''', er minnsta [[reikistjarna]]n í [[sólkerfið|sólkerfinu]] og sú innsta af [[innri reikistjarna|innri reikistjörnunum]]. Hún er aðeins 87,97 jarðdaga að ganga umhverfis sólina. [[Hornbil]] hennar miðað við sól er aldrei stærra en 28˚. Vegna nálægðar við sólina sést hún frá jörð aðeins í [[rökkur|rökkrinu]] á morgnana og kvöldin, rétt fyrir sólarupprás og rétt eftir sólsetur. Á þeim tíma birtist hún stundum sem björt stjarna, en er mun ógreinilegri en [[Venus (reikistjarna)|Venus]]. Frá jörðu sjást [[kvartilaskipti]] á Merkúr, líkt og á Venus og Tunglinu, og [[sólbundinn umferðartími]] hennar er um 116 dagar. Hún er nefnd eftir [[Rómversk goðafræði|rómverska guðinum]] [[Merkúr (guð)|Merkúr]]. Fyrir [[5. öld f.Kr.]] héldu [[Grikkir]] að hún væri tvær stjörnur, þar sem þeir höfðu ekki gert sér grein fyrir því að hún birtist sitt hvoru megin við sólina með svo stuttu millibili. Sú sem menn sáu á kvöldhimninum var kölluð [[Hermes]] en [[Apollon]], eftir sólguðinum, þegar hún birtist á morgnana. [[Pýþagóras]] er talinn sá fyrsti sem benti á að þetta væri einn og sami hnötturinn. [[Þverganga|Þvergöngur]] Merkúrs eru tiltölulega algengar, eða 13 til 14 á hverri [[öld]]. Snúningur Merkúrs er einstakur í sólkerfinu því hann er [[bundin snúningshreyfing|bundinn]] sólinni í 3:2 [[brautarherma|brautarhermu]]<ref>{{cite book |title=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |first1=Linda T. |last1=Elkins-Tanton |author-link1=Lindy Elkins-Tanton |publisher=Infobase Publishing |year=2006 |isbn=978-1-4381-0729-5 |page=51 |url=https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC}} [https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA51 Extract of page 51]</ref> þannig að miðað við [[fastastjarna|fastastjörnur]] snýst hann nákvæmlega þrisvar um möndul sinn á hverjum tveimur hringferðum um sólina.<ref name=orbit>{{cite web |title=Animated clip of orbit and rotation of Mercury |url=http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html |publisher=Sciencenetlinks.com |access-date=2022-07-07 |archive-date=2016-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505222804/http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html |url-status=dead }}</ref> Út frá [[viðmiðunarkerfi]] á sólinni sem fylgir reikistjörnunni virðist hún aðeins snúast einu sinni um möndul sinn í hverri hringferð. Athugandi á yfirborði Merkúrs myndi því upplifa einn sólarhring á tveimur árum. [[Möndulhalli]] Merkúrs er sá minnsti sem þekkist í sólkerfinu, eða um {{frac|30}} af gráðu. [[Hringskekkja]] hans er sú mesta sem þekkist: Í [[sólnánd]] er fjarlægð hans frá sólu aðeins 2/3 af fjarlægðinni í [[sólfirð]]. Yfirborð Merkúrs virðist þakið gígum, sem minnir á yfirborð Tunglsins og bendir til þess að hann hafi verið jarðfræðilega óvirkur í milljarða ára. Þar sem nær ekkert andrúmsloft er á Merkúr til að geyma hita eru hitasveiflur við yfirborðið þær mestu sem þekkjast í sólkerfinu, frá 100K (-173°C) á nóttunni að 700K (727°C) á daginn við miðbaug. Pólsvæðin hafa stöðugt hitastig undir 180K (-93°C). Engin [[fylgihnöttur]] hefur fundist á braut um Merkúr. Tvö geimför hafa flogið til Merkúrs: ''[[Mariner 10]]'' flaug framhjá reikistjörnunni árin 1974 og 1975 og ''[[MESSENGER]]'', sem var sendur á loft árið 2004, gekk yfir 4.000 sinnum umhverfis hana á fjórum árum þar til eldsneytið var uppurið og geimfarið hrapaði niður á yfirborð Merkúrs 30. apríl 2015.<ref>{{cite web |url=http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id%3D284 |title=NASA Completes MESSENGER Mission with Expected Impact on Mercury's Surface |access-date=April 30, 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503002503/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=284 |archive-date=May 3, 2015}}</ref><ref name="EclipseReboost">{{cite web |url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10100759-from-mercury-orbit-messenger.html |title=From Mercury orbit, MESSENGER watches a lunar eclipse |publisher=Planetary Society |date=October 10, 2014 |access-date=January 23, 2015}}</ref><ref name="Pressurant2015">{{cite web |url=http://www.astronomy.com/news/2014/12/innovative-use-of-pressurant-extends-messengers-mercury-mission |title=Innovative use of pressurant extends MESSENGER's Mercury mission |publisher=Astronomy.com |date=December 29, 2014 |access-date=January 22, 2015}}</ref> Áætlað er að geimfarið ''[[BepiColombo]]'' komi til Merkúrs árið 2025. == Einkenni == Merkúr er ein fjögurra [[jarðstjarna]] í [[sólkerfið|sólkerfinu]] og er úr bergi líkt og jörðin. Hann er minnsta reikistjarna sólkerfisins. Radíus hans við miðbaug er 2.339,7 km.<ref name="fact">{{cite web | first=David R. | last=Williams | title=Mercury Fact Sheet | url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html | publisher=NASA | access-date=2021-04-19 | date=25 November 2020 | archive-date=2019-04-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20190403160651/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html | url-status=dead }}</ref> Merkúr er minni en stærstu fylgihnettirnir í sólkerfinu: [[Ganýmedes (tungl)|Ganýmedes]] og [[Títan (tungl)|Títan]], en með meiri massa. Merkúr er um það bil 70% málmar og 30% [[sílíkat|sílíköt]].<ref name="strom">{{cite book |first1=Robert G. |last1=Strom |last2=Sprague |first2=Ann L. |date=2003 |title=Exploring Mercury: the iron planet |publisher=Springer |isbn=978-1-85233-731-5 |url=https://archive.org/details/exploringmercury00stro }}</ref> === Innri gerð === [[File:Mercury with magnetic field.svg|left|thumb|upright=1.6|Skýringarmynd sem sýnir innri gerð og segulhvolf Merkúrs.]] Merkúr virðist hafa jarðskorpu úr sílikati og möttul utan um fast ytra kjarnalag úr [[járnsúlfíð]]i, innri bráðinn kjarna og harðan innsta kjarna.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/media/PressConf20120321.html |title=MESSENGER Provides New Look at Mercury's Surprising Core and Landscape Curiosities |publisher=NASA |editor-first=Tricia |editor-last=Talbert |date=March 21, 2012 |access-date=júlí 8, 2022 |archive-date=janúar 12, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112170032/https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/media/PressConf20120321.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://news.agu.org/press-release/scientists-find-evidence-mercury-has-a-solid-inner-core/ |title=Scientists find evidence Mercury has a solid inner core |website=AGU Newsroom |language=en-US |access-date=2019-04-17 }}</ref> Þéttni stjörnunnar er sú önnur mesta í sólkerfinu, eða 5,427 g/cm³, sem er aðeins minna en þéttni Jarðarinnar: 5,515 g/cm³.<ref name="fact" /> Ef áhrif [[þyngdarþétting]]ar væru tekin af báðum reikistjörnunum, yrðu efnin sem Merkúr er gerður úr þéttari en efni Jarðarinnar, með 5,3 g/cm³ óþjappaða þéttni á móti 4,4 g/cm³ á Jörðinni.<ref>{{cite web |date=May 8, 2003 |url=https://astrogeology.usgs.gov/Projects/BrowseTheGeologicSolarSystem/MercuryBack.html |title=Mercury |publisher=US Geological Survey |access-date=November 26, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929091534/http://astrogeology.usgs.gov/Projects/BrowseTheGeologicSolarSystem/MercuryBack.html |archive-date=September 29, 2006 |url-status=dead }}</ref> Hægt er að nota þéttni Merkúrs til að reikna út innri gerð hans. Þótt mikil þéttni Jarðarinnar stafi að töluverðu leyti af þyngdarafli, sérstaklega við kjarnann, er Merkúr miklu minni og innri lög hans ekki eins samþjöppuð. Þess vegna hlýtur kjarninn að vera stór og járnríkur, til að skapa svona mikla þéttni.<ref>{{cite journal |title=On the Internal Structures of Mercury and Venus |last=Lyttleton |first=Raymond A. |author-link=Raymond Lyttleton |journal=Astrophysics and Space Science |volume=5 |issue=1 |pages=18–35 |year=1969 |doi=10.1007/BF00653933 |bibcode=1969Ap&SS...5...18L |s2cid=122572625 |issn=0004-640X }}</ref> Áætlað er að radíus kjarna Merkúrs sé 2.020±30 km miðað við líkön sem eru í samræmi við [[hverfitregða|hverfitregðu]] hans.<ref name="Margot2012">{{cite journal |last1=Margot |first1=Jean-Luc |last2=Peale |first2=Stanton J. |last3=Solomon |first3=Sean C. |last4=Hauck |first4=Steven A. |last5=Ghigo |first5=Frank D. |last6=Jurgens |first6=Raymond F. |last7=Yseboodt |first7=Marie |last8=Giorgini |first8=Jon D. |last9=Padovan |first9=Sebastiano|last10=Campbell|first10=Donald B. |title=Mercury's moment of inertia from spin and gravity data |journal=Journal of Geophysical Research: Planets |volume=117 |issue=E12 |year=2012 |pages=n/a |issn=0148-0227 |doi=10.1029/2012JE004161 |bibcode=2012JGRE..117.0L09M|citeseerx=10.1.1.676.5383 |s2cid=22408219 }}</ref><ref name="Hauck_etal_2013">{{cite journal |last1=Hauck |first1=Steven A. |last2=Margot |first2=Jean-Luc |last3=Solomon |first3=Sean C. |last4=Phillips |first4=Roger J. |last5=Johnson |first5=Catherine L. |last6=Lemoine |first6=Frank G. |last7=Mazarico |first7=Erwan |last8=McCoy |first8=Timothy J. |last9=Padovan |first9=Sebastiano |last10=Peale |first10=Stanton J. |last11=Perry |first11=Mark E. |last12=Smith |first12=David E. |last13=Zuber |first13=Maria T. |title=The curious case of Mercury's internal structure|journal=Journal of Geophysical Research: Planets |year=2013 |volume=118 |issue=6 |pages=1204–1220 |doi=10.1002/jgre.20091|bibcode=2013JGRE..118.1204H |hdl=1721.1/85633 |s2cid=17668886 |hdl-access=free }}</ref> Þar af leiðir að kjarni Merkúrs er um 57% af rúmmáli hans. Þetta hlutfall er aðeins 17% á Jörðinni. Rannsókn frá 2007 bendir til þess að Merkúr hafi bráðinn kjarna.<ref name="cornell">{{cite news |first=Lauren |last=Gold |title=Mercury has molten core, Cornell researcher shows |date=May 3, 2007 |work=Chronicle |publisher=Cornell University |url=http://www.news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html |access-date=May 12, 2008}}</ref><ref name="nrao">{{cite news |last=Finley |first=Dave |date=May 3, 2007 |title=Mercury's Core Molten, Radar Study Shows |publisher=National Radio Astronomy Observatory |url=http://www.nrao.edu/pr/2007/mercury/ |access-date=May 12, 2008 }}</ref> Umhverfis kjarnann er 500-700 km [[möttull (jarðfræði)|möttull]] úr sílíkötum.<ref name="Spohn2001">{{cite journal |last1=Spohn |first1=Tilman |last2=Sohl |first2=Frank |last3=Wieczerkowski |first3=Karin |last4=Conzelmann |first4=Vera |title=The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo |url=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_2001-12_49_14-15/page/1561 |journal=Planetary and Space Science |volume=49 |issue=14–15 |pages=1561–1570 |doi=10.1016/S0032-0633(01)00093-9 |bibcode=2001P&SS...49.1561S |year=2001 }}</ref><ref>{{cite book | last=Gallant | first=Roy A. | title=The National Geographic Picture Atlas of Our Universe | publisher=National Geographic Society | date=1986 | edition=2nd | isbn=9780870446443 }}</ref> Samkvæmt gögnum frá ''Mariner 10'' og athugunum frá Jörðinni er [[jarðskorpa]] Merkúrs talin vera 35 km á þykkt.<ref name="Padovan2015">{{cite journal |doi=10.1002/2014GL062487 |title=Thickness of the crust of Mercury from geoid-to-topography ratios |journal=Geophysical Research Letters |volume=42 |issue=4 |pages=1029 |year=2015 |last1=Padovan |first1=Sebastiano |last2=Wieczorek |first2=Mark A. |last3=Margot |first3=Jean-Luc |last4=Tosi |first4=Nicola |last5=Solomon |first5=Sean C. |bibcode=2015GeoRL..42.1029P |s2cid=31442257 |url=http://www.escholarship.org/uc/item/403071pz|doi-access=free }}</ref> Það gæti samt verið ofáætlað og skorpan gæti verið 26±11 km á þykkt byggt á [[flotajafnvægi stinnhvolfs]].<ref>{{cite journal | title=A thin, dense crust for Mercury | last=Sori | first=Michael M. | journal=Earth and Planetary Science Letters | volume=489 | pages=92–99 | date=May 2018 | doi=10.1016/j.epsl.2018.02.033 | bibcode=2018E&PSL.489...92S }}</ref> Eitt af einkennum yfirborðs Merkúrs eru margir mjóir hryggir sem eru allt að nokkur hundruð kílómetrar á lengd. Talið er að þeir hafi myndast þegar kjarni og möttull reikistjörnunnar kólnuðu og drógust saman eftir að jarðskorpan hafði myndast.<ref>{{cite journal |title=Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury's Lithosphere |last1=Schenk |first1=Paul M. |last2=Melosh |first2=H. Jay |author-link2=H. Jay Melosh |journal=Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference |volume=1994 |pages=1994LPI....25.1203S |bibcode=1994LPI....25.1203S |date=March 1994 }}</ref><ref>{{cite journal| last1=Watters | first1=T. R. | first2=F. | last2=Nimmo | first3=M. S. | last3=Robinson | title=Chronology of Lobate Scarp Thrust Faults and the Mechanical Structure of Mercury's Lithosphere | journal=Lunar and Planetary Science Conference | page=1886 | year=2004 | bibcode= 2004LPI....35.1886W }}</ref><ref>{{cite journal | journal=Geology | date=November 1998 | volume=26 | issue=11 | pages=991–994 | title=Topography of lobate scarps on Mercury; new constraints on the planet's contraction | url=https://archive.org/details/sim_geology_1998-11_26_11/page/991 | first1=Thomas R. | last1=Watters | first2=Mark S. | last2=Robinson | first3=Anthony C. | last3=Cook | doi=10.1130/0091-7613(1998)026<0991:TOLSOM>2.3.CO;2 | bibcode=1998Geo....26..991W }}</ref> Kjarni Merkúrs hefur meira járninnihald en í nokkurri annarri reikistjörnu sólkerfisins. Nokkrar kenningar hafa verið settar fram til að skýra það. Sú sem er almennast viðurkennd gengur út á að Merkúr hafi upphaflega haft svipað hlutfall milli málma og sílikata og [[kondrít]]loftsteinar, sem er talið einkenna berg í sólkerfinu, og massa sem var 2,25 sinnum meiri en núverandi massi.<ref name="Benz" /> Snemma í sögu sólkerfisins gæti Merkúr hafa orðið fyrir árekstri frá [[plánetuvísir|plánetuvísi]] með 1/6 af massa Merkúrs og nokkur þúsund kílómetrar í þvermál.<ref name="Benz" /> Áreksturinn hefði valdið því að mest af jarðskorpunni og möttlinum sem fyrir var hefði sópast burt, en skilið eftir hlutfallslega stóran kjarna.<ref name="Benz" /> Svipað ferli hefur verið notað til að skýra myndun Tunglsins.<ref name="Benz">{{cite journal |title=Collisional stripping of Mercury's mantle |last1=Benz |first1=W. |last2=Slattery |first2=W. L. |last3=Cameron |first3=Alastair G. W. |journal=Icarus |volume=74 |issue=3 |pages=516–528 |year=1988 |doi=10.1016/0019-1035(88)90118-2 |bibcode=1988Icar...74..516B|url=https://zenodo.org/record/1253898 }}</ref> Merkúr gæti líka hafa myndast í [[sólkerfisþokan|sólkerfisþokunni]] áður en orkuútstreymi sólarinnar varð stöðugt. Upphaflega hefði hann þá haft tvöfalt meiri massa, en þegar [[frumstjarna]]n minnkaði hefur hitinn við Merkúr verið milli 2.500 og 3.500K, og hugsanlega allt að 10.000K.<ref name="CameronAGW1">{{cite journal |title=The partial volatilization of Mercury |last=Cameron |first=Alastair G. W. |author-link=Alastair G. W. Cameron |journal=Icarus |volume=64 |issue=2 |pages=285–294 |year=1985 |doi=10.1016/0019-1035(85)90091-0 |bibcode=1985Icar...64..285C}}</ref> Mikið af yfirborðsbergi Merkúrs hefði gufað upp við slíkan hita og myndað andrúmsloft úr „berggufu“ sem [[sólvindur]] hefði sópað burt.<ref name="CameronAGW1" /> Þriðja tilgátan gengur út á að sólkerfisþokan hafi skapað [[viðnám]] við eindirnar sem hlóðust saman í Merkúr, þannig að léttari eindir töpuðust úr aðsópsefninu og urðu ekki hluti af reikistjörnunni.<ref>{{cite journal |title=Iron/silicate fractionation and the origin of Mercury |last=Weidenschilling |first=Stuart J. |journal=Icarus |volume=35 |issue=1 |pages=99–111 |year=1987 |doi=10.1016/0019-1035(78)90064-7 |bibcode=1978Icar...35...99W}}</ref> Hver tilgáta gerir ráð fyrir ólíkri samsetningu jarðskorpunnar, og tveir könnunarleiðangrar hafa rannsakað það. ''[[MESSENGER]]'' fann meira kalín og brennistein en ætlað var, sem bendir til þess að árekstrartilgátan og uppgufunartilgátan standist ekki, því þessi efni hefðu rokið burt vegna hitans.<ref name="csmon20110929">{{cite news |url=https://www.csmonitor.com/Science/2011/0929/Messenger-s-message-from-Mercury-Time-to-rewrite-the-textbooks |title=Messenger's message from Mercury: Time to rewrite the textbooks |work=The Christian Science Monitor |first=Mark |last=Sappenfield |date=September 29, 2011 |access-date=August 21, 2017}}</ref> ''[[BepiColombo]]'', sem kemur til Merkúrs árið 2025, mun gera athuganir til að prófa þessar tilgátur.<ref name="ESA-Bepi">{{cite web |url=http://sci.esa.int/bepicolombo/ |title=BepiColombo |series=Science & Technology |publisher=European Space Agency |access-date=April 7, 2008 }}</ref> Hingað til virðast athuganir styðja þriðju tilgátuna, en frekari greininga er þörf.<ref name="intra">{{cite news |url=https://www.chemistryworld.com/news/messenger-sheds-light-on-mercurys-formation/3002463.article |title=Messenger sheds light on Mercury's formation |work=Chemistry World |first=Jon |last=Cartwright |date=September 30, 2011 |access-date=August 21, 2017 }}</ref> === Andrúmsloft === Á Merkúr eru leifar af [[andrúmsloft]]i en það er afar þunnt. Gasfrumeinindirnar í andrúmsloftinu rekast oftar á [[yfirborð]] reikistjörnunnar en þær rekast hver á aðra. Reikistjarnan er því talin vera [[súrefnisleysi|súrefnislaus]]. Andrúmsloftið er að mestu úr [[súrefni]], [[vetni]], [[helíum]] og [[natríum]]. Vegna lítils [[þyngdarafl]]s tapast andrúmsloftið út í geiminn en nokkur ferli vinna á móti: # [[Sólvindar]] sem [[segulmagn]] reikistjörnunnar fangar. # [[Loftkennt efni|Loftkennd efni]] sem verða til vegna árekstra lítilla [[loftsteinn|loftsteina]] við reikistjörnuna. # Bein [[hitauppgufun]] pólaríssins. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{Wiktionary|Merkúríus}} * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/merkurius/ Stjörnufræðivefurinn: Merkúríus] * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/geimferdir/messenger/ Stjörnufræðivefurinn: MESSENGER] {{Sólkerfisfótur}} [[Flokkur:Sólkerfið]] [[Flokkur:Reikistjörnurnar]] e224ntty7yz5oe6ptelg6618he2si1z 0 4988 1967641 1938419 2026-06-15T14:50:07Z Berserkur 10188 1967641 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1613]]|[[1614]]|[[1615]]|[[1616]]|[[1617]]|[[1618]]|[[1619]]| [[1601-1610]]|[[1611-1620]]|[[1621-1630]]| [[16. öldin]]|[[17. öldin]]|[[18. öldin]]| }} Árið '''1616''' ('''MDCXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) var sextánda [[ár]] [[17. öldin|17. aldar]] og [[hlaupár]] sem hófst á [[föstudagur|föstudegi]] samkvæmt [[gregoríska tímatalið|gregoríska tímatalinu]] en [[mánudagur|mánudegi]] samkvæmt [[júlíska tímatalið|júlíska tímatalinu]] sem er tíu dögum á eftir. == Ísland == * Janúar - [[Spánverjavígin]]: [[Ari Magnússon]] fór með hundrað manna lið að leita að og vega [[Baskar|Baska]]. Honum tókst að drepa einn og særa annan í Tálknafirði. === Ódagsettir atburðir === * [[Reykjavík]] var seld [[Kristján 4.|konungi]] og varð [[konungsjörð]] þar til hún var seld [[Innréttingarnar|Innréttingunum]] árið [[1752]]. * [[Kolbeinsey]] var fyrst mæld og sögð vera 100 metra breið og 700 metra löng. === Fædd === === Dáin === == Erlendis == [[Mynd:HiradoVOCfactory%28montanus-1669%29.jpg|thumb|right|Verslunarhús Hollenska Austur-Indíafélagsins í Hirado.]] * [[12. janúar]] - Borgin [[Belém]] var stofnuð í Brasilíu. * [[29. janúar]] - Hollenski skipstjórinn [[Willem Schouten]] sigldi fyrstur fyrir [[Hornhöfði|Hornhöfða]] í Suður-Ameríku. * [[19. febrúar]] - Fyrsta skráða eldgosið fyrir [[Mayon]]-eldfjallið á Filippseyjum. * [[5. mars]] - Bókin ''De revolutionibus'' eftir [[Nikulás Kóperníkus]] var sett á [[bannlisti kaþólsku kirkjunnar|bannlista kaþólsku kirkjunnar]]. * [[11. mars]] - [[Galileo Galilei]] hitti [[Páll 5.|Pál 5.]] páfa í eigin persónu og ræddi við hann um afstöðu hans til [[sólkerfið|sólkerfisins]]. * [[3. maí]] - [[Loudun-sáttmálinn]] batt endi á röð uppþota [[húgenottar|húgenotta]] gegn [[Frakkakonungur|Frakkakonungi]]. * [[8. ágúst]] - [[Tokugawa-veldið]] í [[Japan]] lagði bann við verslun og heimsóknum útlendinga annars staðar en í hafnarborgunum [[Nagasaki]] og [[Hirado]]. === Ódagsettir atburðir === * Styrjöld braust út milli [[Feneyjar|Feneyja]] og [[Austurríki]]s vegna ránsferða [[úskokar|úskoka]] frá [[Króatía|Króatíu]]. * Byggingu [[Bláa moskan|Bláu moskunnar]] í [[Konstantínópel]] lauk. * [[Svissneski vörðurinn]] varð hluti af lífverði [[Loðvík 13.|Loðvíks 13.]] Frakkakonungs. * [[Ngawang Namgyal]] flúði frá [[Tíbet]] og stofnaði fyrsta klaustrið í [[Bútan]]. * [[William Baffin]] kannaði [[Baffinsflói|Baffinsflóa]] og náði 77° 45' breiddargráðu norður, met sem stóð í 236 ár. Hann leit [[Ellesmere-eyja|Ellesmere-eyju]] augum fyrstur Evrópubúa. * [[Ole Worm]] safnaði munum sem síðar urðu uppistaðan í safni [[Dýragarður Kaupmannahafnar|dýragarðs Kaupmannahafnar]]. === Fædd === * [[2. febrúar]] - [[Sébastien Bourdon]], franskur listmálari. (d. [[1671]]) * [[19. maí]] (skírður) - [[Johann Jakob Froberger]], þýskt tónskáld (d. [[1667]]). * [[25. maí]] - [[Carlo Dolci]], ítalskur listmálari (d. [[1686]]). * [[20. október]] - [[Thomas Bartholin]], danskur læknir og stærðfræðingur (d. [[1680]]). === Dáin === * [[23. apríl]] - [[William Shakespeare]], [[England|enskt]] leikskáld (f. [[1564]]). * [[23. apríl]] - [[Miguel de Cervantes]], [[Spánn|spænskur]] rithöfundur (f. [[1547]]). * [[1. júní]] - [[Tokugawa Ieyasu]], japanskur sjógun. (f. [[1543]]) * [[20. júlí]] - [[Aodh Mór Ó Néill]], jarl af Tyrone (f. um [[1540]]). [[Flokkur:1616]] [[Flokkur:1611-1620]] l20g1u1xc1tctur0jg033tesjiqt8uz 0 5458 1967783 1963830 2026-06-15T17:43:16Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967783 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = England | nafn_í_eignarfalli = Englands | fáni = Flag of England.svg | skjaldarmerki = Royal Arms of England (1198-1340).svg | staðsetningarkort = England_in_the_UK_and_Europe.svg | kjörorð = Dieu et mon droit | kjörorð_tungumál = franska | kjörorð_þýðing = Guð og réttur minn | þjóðsöngur = [[God Save the King]] | tungumál = [[enska]] | höfuðborg = [[London]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 =[[Bretakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Bretlands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Keir Starmer]] | staða = Sameining | atburður1 = Stofnun | dagsetning1 = 12. júlí 927 | atburður2 = Sameining við Skotland | dagsetning2 = 1. maí 1707 | flatarmál = 130.279 | fólksfjöldi = 56.286.961 | mannfjöldaár = 2019 | íbúar_á_ferkílómetra = 432 | gjaldmiðill = [[Sterlingspund]] (£) | tímabelti = [[UTC]] (+1 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) | tld = uk | símakóði = 44 }} '''England''' (borið fram /ˈɪŋglənd/ á [[enska|ensku]]) er land sem er hluti af [[Bretland]]i. Íbúar Englands eru yfir 83% af íbúum Bretlands. England á landamæri að [[Skotland]]i í norðri, [[Wales]] í vestri og strönd við [[Norðursjór|Norðursjó]], [[Írlandshaf]], [[Keltahaf]], [[Bristol-sund]] og [[Ermarsund]]. Landið nær yfir 5/8 hluta af [[Stóra-Bretland]]i auk yfir [[eyjar Englands|100 minni eyja]], þar á meðal [[Scilly-eyjar]] og [[Wight-eyja|Wight-eyju]]. Menn settust að á Englandi á [[síðfornsteinöld]], en nafnið er fengið frá [[Englar|Englum]], [[Germanir|germönskum]] ættflokki sem settist þar að á [[5. öldin|5.]] og [[6. öldin|6. öld]] og drógu nafn sitt af skaganum [[Angeln]] í Norður-Þýskalandi. England var sameinað í eitt ríki á 10. öld og hefur haft mikil menningarleg og efnahagsleg áhrif um víða veröld síðan á [[landafundatímabilið|landafundatímabilinu]] sem hófst á 15. öld.<ref>{{cite web |title=England&nbsp;– Culture |url=http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080516162153/http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |archive-date=16 May 2008 |publisher=britainusa.com |access-date=1 February 2009}}</ref> [[Enska|Ensk tunga]], [[ensk lög]] og [[enska biskupakirkjan]] hafa orðið undirstaða [[réttarkerfi]]s margra landa og enskt [[þingræði]] hefur verið tekið upp víða.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/country_profiles/1038758.stm |title=Country profile: United Kingdom |publisher=news.bbc.co.uk |work=BBC News |access-date=1 February 2009 |date=26 October 2009}}</ref> [[Iðnbyltingin]] hófst á Englandi seint á 18. öld og England varð fyrsta iðvædda samfélag heims.<ref>{{cite web |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_Warming/Older/Industrial_Revolution.html |publisher=Ace.mmu.ac.uk |title=Industrial Revolution |access-date=1 February 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080427080826/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html |archive-date=27 April 2008 }}</ref> Á Englandi eru tveir elstu háskólar hins enskumælandi heims: [[Oxford-háskóli]] (stofnaður 1096) og [[Cambridge-háskóli]] (stofnaður 1209), sem teljast báðir með fremstu háskólum heims.<ref>[https://www.usnews.com/education/best-global-universities/rankings "2022-2023 Best Global Universities Rankings"], ''[[U.S. News & World Report]]''</ref> [[Konungsríkið England]] innlimaði [[Wales]] árið 1535 en hætti að vera til sem sjálfstætt ríki árið 1707 þegar það sameinaðist [[Skotland]]i með [[bresku sambandslögin 1707|bresku sambandslögunum]] þegar sameinaða konungsríkið [[Bretland]] var stofnað.<ref>{{Cite book |first=William E. |last=Burns |title=A Brief History of Great Britain |page=[https://books.google.com/books?id=Fjf4YynnC90C&pg=PT21#v=onepage xxi]}}; {{cite web |url=http://www.parliament.uk/about/living-heritage/evolutionofparliament/legislativescrutiny |title=Acts of Union 1707 |website=parliament.uk |access-date=27 January 2011}}</ref> Árið 1801 sameinaðist þetta ríki [[Írland]]i með [[bresku sambandslögin 1801|nýjum sambandslögum]] og til varð sameinað konungsríki Bretlands og Írlands. Árið 1922 sagði [[Írska fríríkið]] sig frá þessu ríki og eftir stóð þá sameinað konungsríki Bretlands og Norður-Írlands.<ref>{{Cite web|url=https://theculturetrip.com/europe/ireland/articles/the-partition-of-ireland-a-short-history/|title=The Partition Of Ireland: A Short History|last=Phelan|first=Kate|website=Culture Trip|date=4 October 2016|access-date=20 May 2019|archive-date=27 ágúst 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210827140219/https://theculturetrip.com/europe/ireland/articles/the-partition-of-ireland-a-short-history/|url-status=dead}}</ref> Landslag á Englandi er að mestu flatt með lágum hæðadrögum, aðallega í [[Midlands]] og [[Suður-England]]i. Flest fjöllin eru í norðurhlutanum, í [[Lake District]] og [[Pennínafjöll]]um, en líka í vestri í [[Dartmoor]] og [[Shropshire Hills]]. Höfuðborg landsins er [[London]] sem er stærsta þéttbýli Bretlands með 14,2 milljón íbúa árið 2021. Íbúar Englands eru 56,3 milljónir, eða 84% af íbúum Bretlands.<ref name="ONS-pop-ests-June2018">{{cite web|last1=Park|first1=Neil|date=24 June 2020|title=Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland|url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest#population-growth-in-england-wales-scotland-and-northern-ireland|website=www.ons.gov.uk|publisher=[[Office for National Statistics (United Kingdom)]]}}</ref> Langflestir búa í og við London, í [[Suðaustur-England]]i og borgum í [[Midlands]], [[Norðvestur-England]]i og [[Yorkshire]] þar sem stórar iðnaðarborgir byggðust upp á 19. öld.<ref name=2011census>[http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf 2011 Census – Population and household estimates for England and Wales, March 2011] {{Webarchive|url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf |date=2016-01-05 }}. Accessed 31 May 2013.</ref> == Heiti == Heitið England kemur úr [[fornenska|fornensku]], ''Englaland'', sem merkir „land Engla“.<ref>{{cite web|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=England |title=England |website=Online Etymology Dictionary |access-date=21 July 2010}}</ref> Þessir [[Englar]] voru [[Germanir|germanskur]] ættflokkur sem settist þar að á [[5. öldin|5.]] og [[6. öldin|6. öld]] og er talinn hafa komið frá skaganum [[Angeln]], sem í dag er hluti af [[Danmörk]]u og Norður-[[Þýskaland]]i ([[Slésvík]]-[[Holtsetaland]]i). Elsta heimildin um landið er úr handriti með þýðingu á ''[[Kirkjusaga Englendinga|Kirkjusögu Englendinga]]'' eftir [[Beda prestur|Beda prest]], þar sem það kemur fyrir sem ''Engla londe''. Hugtakið merkti landið þar sem Englendingar búa, og náði því líka yfir það sem síðar varð suðausturhluti Skotlands, en var þá hluti [[Norðymbraland]]s og byggt Englendingum. Í ''[[Krónika Engilsaxa|Króniku Engilsaxa]]'' segir að ''[[Dómsdagsbókin]]'' hafi náð yfir allt England, í merkingunni enska konungsríkið, en nokkrum árum síðar stendur þar að [[Malcolm 3.]] hafi farið frá Skotlandi inn í [[Lothian]] í Englalandi, sem þá er eldri merkingin.{{sfn|Molyneaux|2015|pp=6–7}} Samkvæmt ''[[Oxford Dictionary]]'' kom nútímastafsetning orðsins fyrst fyrir árið 1538. Elstu heimildir um Engla eru í ''[[Germanía (Tacitus)|Germaníu]]'' [[Tacitus]]ar frá 1. öld þar sem latneska heitið ''Anglii'' kemur fyrir.<ref name="Fordham">{{cite web |url=http://www.fordham.edu/halsall/basis/tacitus-germanygord.html |title=Germania |publisher=[[Tacitus]] |access-date=5 September 2009 |archive-date=16 september 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080916075339/http://www.fordham.edu/halsall/basis/tacitus-germanygord.html |url-status=dead }}</ref> Uppruni ættbálkaheitisins er umdeildur. Stungið hefur verið upp á því að það sé dregið ýmist af orðinu ''öng'' („beygja“ eða „krókur“) eða ''angr'' („mjór“) og vísi þá annað hvort til skagans við mynni árinnar [[Slien]] eða þess hve árósinn er þröngur.<ref>Pyles, Thomas and John Algeo 1993. ''Origins and development of the English language''. 4th edition. (New York: Harcourt, Brace, Jovanovich). </ref><ref>Barber, Charles, Joan C. Beal and Philip A. Shaw 2009. Other Indo-European languages have derivities of the PIE Sten or Lepto or Dol-ə'kho as root words for narrow. ''The English language. A historical introduction''. Second edition of Barber (1993). Cambridge: University Press.</ref> Ekki er vitað af hverju þetta nafn varð að landaheiti, frekar en önnur ættbálkaheiti (til dæmis [[Saxar]]), en hugsanlega var það til að greina Saxa á Englandi frá Söxum á meginlandinu.<ref>{{harvnb|Crystal|2004| pp=26–27}}</ref> Í [[skosk gelíska|skoskri gelísku]] heitir landið hins vegar eftir Söxum, ''Sasunn''.<ref>{{cite book |last=Forbes |first=John |title=The Principles of Gaelic Grammar |year=1848 |publisher=Oliver, Boyd and Tweeddale |location=Edinburgh}}</ref> Velska heitið yfir ensku er líka dregið af Söxum, ''Saesneg''. Í skáldamáli hefur England líka verið nefnt [[Loegria]] (dregið af velska heitinu ''Lloegr'') og [[Albion]]<ref>{{harvnb|Foster|1988|p=9}}</ref> sem upphaflega náði yfir allt Stóra-Bretland. == Saga == {{aðalgrein|Saga Englands}} === Forsögulegur tími === Bein- og tinnusteinstól hafa fundist í [[Norfolk]] og [[Suffolk]] sem sýna að ''[[Homo erectus]]'' bjó á Englandi fyrir 700.000 árum. Þá tengdist England meginlandi [[Evrópa|Evrópu]] um [[landbrú]]. [[Ermarsund]]ið var á sem að lágu [[þverá]]rnar [[Thames]] og [[Signa (á)|Signa]]. Á síðustu [[ísöld]] eyddist byggð á þessu svæði. England var síðan ekki byggt aftur fyrr en fyrir 13.000 árum. Þeir íbúar tóku síðar upp [[Keltar|keltneska]] menningu. [[File:Stonehenge2007 07 30.jpg|thumb|[[Stonehenge]] er stórt mannvirki frá [[nýsteinöld]].]] [[File:Maiden Castle, Dorchester..jpg|thumb|Veggir hæðavirkisins [[Maiden Castle]] í Dorset.]] Elstu merki um menn á því svæði sem nú er þekkt sem England eru leifar af ''[[Homo antecessor]]'' frá um 780.000 árum. Elstu bein frummanna sem fundist hafa í Englandi eru 500.000 ára gömul.<ref>{{Cite web |date=24 May 2007 |title=500,000 BC&nbsp;– Boxgrove |url=http://www.archaeology.co.uk/the-timeline-of-britain/boxgrove.htm |access-date=20 December 2010 |website=Current Archaeology |publisher=Current Publishing}}</ref> Vitað er að nútímamenn bjuggu á svæðinu á [[síðfornsteinöld]], þótt elstu merki um fasta búsetu séu aðeins um 6000 ára gömul.<ref>{{Cite web |title=Palaeolithic Archaeology Teaching Resource Box |url=http://www.personal.rdg.ac.uk/~sgs04rh/SWRivers/Palaeolithic%20Archaeology%20Teaching%20Resource%20Box_Lifestyles_Basic.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20210505012542/http://www.personal.rdg.ac.uk/~sgs04rh/SWRivers/Palaeolithic%20Archaeology%20Teaching%20Resource%20Box_Lifestyles_Basic.pdf |archive-date=5 May 2021 |access-date=20 December 2010 |publisher=Palaeolithic Rivers of South-West Britain Project (2006)}}</ref><ref>{{Cite web |title=Chalk east |url=http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110305032854/http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |archive-date=5 March 2011 |access-date=20 December 2010 |publisher=A Geo East Project}}</ref> Eftir [[síðasta ísöld|síðustu ísöld]] voru einungis stór spendýr eins og [[mammútur|mammútar]], [[vísundur|vísundar]] og [[loðnashyrningur|loðnashyrningar]] eftir. Fyrir um 11.000 árum, þegar ísbreiðurnar hörfuðu, fluttust menn aftur inn á svæðið. Erfðarannsóknir benda til þess að þeir hafi komið frá norðurhluta [[Íberíuskagi|Íberíuskaga]].{{Sfn|Oppenheimer|2006|p=173}} Sjávarborð var lægra en í dag og Bretland tengdist Írlandi og Evrópu með landbrúm.<ref>{{Cite web |title=Tertiary Rivers: Tectonic and structural background |url=http://www.qpg.geog.cam.ac.uk/research/projects/tertiaryrivers/tectonics.html |access-date=9 September 2009 |publisher=University of Cambridge}}</ref> Seinna hækkaði sjávarborð svo Bretland og Írland skildust að fyrir um 10.000 árum og Bretland skildist frá meginlandi Evrópu tvö þúsund árum síðar. [[Bikarmenningin]] barst til Bretlands um 2500 f.o.t. með drykkjarílátum úr leir og pottum sem notaðir voru til að bræða kopargrýti.<ref>{{Cite web |title=Function and significance of Bell Beaker pottery according to data from residue analyses |url=http://tp.revistas.csic.es/index.php/tp/article/viewFile/5/5 |access-date=21 December 2010}}</ref> Á þessum tíma voru stór steinmannvirki, eins og [[Stonehenge]] og [[Avebury]], reist. Með því að bræða saman tin og kopar, sem nóg var af í landinu, var hægt að framleiða [[brons]]. Seinna hófst [[járn]]bræðsla sem leiddi til gerðar betri [[plógur|plóga]] og sterkari [[vopn]]a.<ref>{{Cite book |last=Reid |first=Struan |url=https://books.google.com/books?id=bn88JPk_Fr0C&q=inventions+in+trade |title=Inventions and Trade. P.8 |date=1994 |isbn=978-0-921921-30-1 |access-date=23 December 2010}}</ref> [[Keltar|Keltnesk menning]], afkomandi [[Hallstatt-menningin|Hallstatt-menningarinnar]] og [[La Tène-menningin|La Téne-menningarinnar]], barst til Bretlands frá Mið-Evrópu. Keltneska málið [[breska]] var töluð í landinu á þessum tíma. Samfélagið skiptist í ættbálka. Í ''[[Geographia]]'' áætlar [[Kládíus Ptólmæos]] að þeir hafi verið um 20 talsins. Eldri skiptingar eru óþekktar því Bretar skildu engar ritaðar heimildir eftir sig. Líkt og aðrar þjóðir við jaðar [[Rómaveldi]]s höfðu Bretar lengi stundað viðskipti við Rómverja. [[Júlíus Sesar]] reyndi tvisvar að gera innrás 55 f.Kr., og tókst að koma rómverskum leppkonungi til valda hjá [[Trínóvantar|Trínóvöntum]]. [[File:Queen Boudica by John Opie.jpg|thumb|right|[[Bóadíkea]] leiddi uppreisn gegn Rómaveldi.]] Rómverjar réðust fyrst inn í Bretland árið 43 e.Kr., í valdatíð [[Kládíus]]ar keisara. Í kjölfarið [[Hernám Rómverja á Bretlandi|lögðu þeir undir sig meginhluta landsins]]. Landið var gert að rómverska skattlandinu [[Rómverska Bretland|Britanníu]].<ref>{{Cite news |last=Burke |first=Jason |date=2 December 2000 |title=Dig uncovers Boudicca's brutal streak |work=The Observer |location=London |url=http://observer.guardian.co.uk/uk_news/story/0,6903,406152,00.html |url-status=dead |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20031022061846/http://observer.guardian.co.uk/uk_news/story/0%2C6903%2C406152%2C00.html |archive-date=22 October 2003}}</ref> Þekktasti ættbálkurinn sem veitti þeim mótspyrnu voru [[Catuvellauni]] undir forystu [[Caratacus]]ar. Síðar leiddi [[Bóadíkea]], drottning [[Íkenar|Íkena]], uppreisn sem lauk með því að hún framdi sjálfsmorð eftir ósigur í [[orrustan við Watling Street|orrustunni við Watling Street]].<ref>{{Cite web |title=Cornelius Tacitus, The Annals |url=https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Tac.+Ann.+14.37&redirect=true |access-date=22 December 2010 |publisher=Alfred John Church, William Jackson Brudribh, Ed}}</ref> Höfundur einnar bókar um rómverska Bretland hefur áætlað að Rómverjar hafi drepið milli 100 og 250.000 manns, af um 2 milljónum íbúa.<ref>{{Cite book |last=Goldsworthy |first=Adrian |title=Pax Romana: War, Peace and Conquest in the Roman World |date=2016 |publisher=Hachette UK |page=276}}</ref> Á þessum tíma varð [[grísk-rómversk menning]] ríkjandi með [[rómarréttur|rómverskum lögum]], [[rómversk byggingalist|rómverskri byggingalist]], vatnsveitum, holræsum, skipulegum landbúnaði og silki.<ref>{{Cite web |last=Bedoyere |first=Guy |title=Architecture in Roman Britain |url=http://heritage-key.com/publication/architecture-roman-britain |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090703012351/http://heritage-key.com/publication/architecture-roman-britain |archive-date=3 July 2009 |access-date=23 December 2010 |website=Heritage Key}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=bylBAAAAIAAJ&q=roman+law+after+roman+invasion+of+britain&pg=PA276 |title=The History of Progress in Great Britain |volume=2 |first=Robert |last=Philip |access-date=23 December 2010 |date=1860}}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=1qiFEQ1tAHQC&q=roman+occupation+brought+to+britain+a+sewage+system&pg=PT119 |title=Medicine through time |publisher=Heinemann |first1=Bob |last1=Rees |first2=Paul |last2=Shute |first3=Nigel |last3=Kelly |access-date=24 December 2010 |isbn=978-0-435-30841-4 |date=9 January 2003}}</ref> Á 3. öld dó keisarinn [[Septimius Severus]] í [[Eboracum]] (nú [[York]]), þar sem [[Konstantínus mikli]] var lýstur keisari einni öld síðar.{{Sfn|Rankov|1994|p=16}} Það er umdeilt hvenær kristni barst fyrst til Englands. Það hefur ekki verið seinna en á 4. öld, og líklega mun fyrr. Samkvæmt [[Beda prestur|Beda presti]] voru trúboðar sendir frá Róm af [[Elevþeríus páfi|Elevþeríusi páfa]] að beiðni höfðingjans [[Lúsíus af Bretlandi|Lúsíusar af Bretland]] árið 180, til að skera úr um deilur um austræna og vestræna kirkjusiði sem ollu ósætti innan kirkjunnar. Til eru hefðir sem tengjast [[Glastonbury]] sem snúast um komu [[Jósef frá Arímaþeu|Jósefs frá Arímaþeu]].{{Sfn|Wright|2008|p=143}} Um 410 hafði rómverskum herdeildum í Bretlandi fækkað vegna [[hnignun Rómaveldis|hnignunar Rómaveldis]]. Þær voru sendar annað til að berjast á landamærasvæðum eða taka þátt í borgarastyrjöldum.<ref name="james_anglosaxons" /> Keltnesk klausturlífi blómstruðu: [[Heilagur Patrekur]] (Írland á 5. öld) og [[Brendan sæfari]] (6. öld), [[Comgall]], [[heilagur Davíð]], [[Aiden]] og [[Kólumkilli]]. Kristni varð á þessum tíma fyrir áhrifum frá fornri keltneskri menningu. Klaustrin voru miðstöðvar kirkjusókna, og klausturleiðtogar voru eins og ættbálkahöfðingjar til forna.<ref name="Lehane">{{Cite book |last=Lehane |first=Brendan |title=Early Christian Christianity |date=1968 |publisher=John Murray}}</ref> === Miðaldir === [[File:Sutton Hoo replica (face).jpg|thumb|Endurgerð af spangarhjálmi frá [[Sutton Hoo]] í Austur-Anglíu.]] [[Rómaveldi|Rómverski herinn]] hvarf frá Bretlandi sem leiddi til innrása heiðinna sjóræningja frá norðvesturhluta meginlands Evrópu, sérstaklega [[Saxar|Saxa]], [[Englar (Germanar)|Engla]], [[Jótar|Jóta]] og [[Frísland|Fríslendinga]] sem höfðu lengi stundað strandhögg þar. Þessir hópar tóku að setjast að í Bretlandi á 5. og 6. öld, fyrst í austurhluta landsins.<ref name="james_anglosaxons">{{Cite web |last=James |first=Edward |title=Overview: Anglo-Saxons, 410 to 800 |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/overview_anglo_saxons_01.shtml |access-date=3 December 2010 |publisher=BBC}}</ref> Framrás þeirra stöðvaðist um tíma eftir sigur Breta í [[orrustan við Badon|orrustunni við Badon]], en hélt svo áfram. [[Engilsaxar]] lögðu undir sig frjósamt láglendið á Englandi og Bretar hrökkluðust inn á sífellt minni svæði í vesturhluta landsins undir lok 6. aldar. Samtímaheimildir frá þessum tíma eru mjög fáar og það er því stundum kallað [[myrku aldirnar]]. Sagnfræðingar deila því um umfang og eðli landnáms Engilsaxa; en almennt er talið að það hafi verið mest í suðri og austri, en minna í norðri og vestri, þar sem keltnesk mál voru áfram töluð, jafnvel á landsvæðum sem Engilsaxar réðu yfir.<ref>{{Cite web |last=Dark |first=Ken R. |date=2003 |title=Large-scale population movements into and from Britain south of Hadrian's Wall in the fourth to sixth centuries AD |url=https://www.reading.ac.uk/web/files/GCMS/RMS-2003-03_K._R._Dark%2C_Large-scale_population_movements_into_and_from_Britan_south_of_Hadrian%27s_Wall_in_the_fourth_to_sixth_centuries_AD.pdf |access-date=20 June 2020 |archive-date=1 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210601080017/https://www.reading.ac.uk/web/files/GCMS/RMS-2003-03_K._R._Dark%2C_Large-scale_population_movements_into_and_from_Britan_south_of_Hadrian%27s_Wall_in_the_fourth_to_sixth_centuries_AD.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |first=Toby F. |last=Martin |title=The Cruciform Brooch and Anglo-Saxon England |publisher=Boydell and Brewer Press |date=2015 |pages=174–178}}</ref><ref>{{Cite web |last=Coates |first=Richard |title=Celtic whispers: revisiting the problems of the relation between Brittonic and Old English |url=https://ul.qucosa.de/api/qucosa%3A31804/attachment/ATT-0/ }}</ref><ref>{{Cite web |last=Kortlandt |first=Frederik |year=2018 |title=Relative Chronology |url=https://www.kortlandt.nl/publications/art320e.pdf }}</ref><ref>{{Cite web |last=Fox |first=Bethany |title=The P-Celtic Place Names of North-East England and South-East Scotland |url=http://www.heroicage.org/issues/10/fox.html }}</ref><ref name="Härke, Heinrich 2011">{{Cite journal |last=Härke |first=Heinrich |title=Anglo-Saxon Immigration and Ethnogenesis |journal=Medieval Archaeology |volume=55 |issue=1 |date=2011 |pages=1–28|doi=10.1179/174581711X13103897378311 |s2cid=162331501 }}</ref> [[Engilsaxnesk heiðni]] tók við af rómverskri kristni sem ríkjandi trúarbrögð, en rómverskir trúboðar undir forystu [[Ágústínus frá Kantaraborg|Ágústínusar frá Kantaraborg]] tóku aftur að boða kristni þar frá 597.<ref>{{Cite web |title=The Christian Tradition |url=http://www.picturesofengland.com/history/england-history-p4.html |access-date=5 September 2009 |website=PicturesofEngland.com}}</ref> Afleiðingin varð deilur milli keltneskrar og rómverskrar kristni sem lauk með sigri þeirrar síðarnefndu á [[kirkjuþingið í Whitby|kirkjuþinginu í Whitby]] árið 664, sem að nafninu til snerist um klippingu presta og dagsetningu páskahátíðarinnar.<ref name="Lehane" /> Landnám Saxa virðist hafa skipst í mikinn fjölda smáríkja, en á 7. öld höfðu þau runnið saman í um tylft konungsríkja eins og [[Norðymbraland]], [[Mersía|Mersíu]], [[Wessex]], [[Konungsríkið Austur-Anglía|Austur-Anglíu]], [[Konungsríkið Essex|Essex]], [[Konungsríkið Kent|Kent]] og [[Konungsríkið Sussex|Sussex]]. Næstu aldirnar héldu þessar sameiningar áfram.{{Sfn|Kirby|2000|p=4}} Á 7. öld tókust Norðymbraland og Mersía á um yfirráð yfir landi og á 8. öld náði Mersía undirtökunum í þeim átökum. Fyrsti einvaldurinn sem notaði nafnbótina „[[Listi yfir einvalda Englands|Englandskonungur]]“ var [[Offa af Mersíu]] árið 774 þó svo að listar hefjist oft á [[Egbert af Wessex]] árið [[829]].{{Sfn|Lyon|1960|p=23}} Snemma á 9. öld tók Wessex við sem valdamesta ríkið í Englandi. Seinna á þeirri öld hófust innrásir [[Víkingaöld|Víkinga]] sem lögðu undir sig norður- og austurhluta Englands og hertóku konungsríkin Norðymbraland, Mersíu og Austur-Anglíu. Eina saxneska ríkið sem lifði þetta umrót af var Wessex undir stjórn [[Alfreð mikli|Alfreðs mikla]]. Það stækkaði síðan smátt og smátt með því að ná undir sig löndum frá [[Danalög]]um. Með því móti varð England til sem eitt konungsríki, fyrst undir stjórn [[Aðalsteinn Englandskonungur|Aðalsteins]] árið 927 og síðan eftir landvinninga [[Játráður Englandskonungur|Játráðs]] 953. Árásum víkinga fjölgaði aftur seint á 10. öld og enduðu með því að [[Sveinn tjúguskegg]] lagði England undir sig 1013, og sonur hans, [[Knútur ríki]], árið 1016. Knútur stofnaði skammlíft [[Norðursjávarveldið|Norðursjávarveldi]] sem náði líka yfir Danmörku og Noreg. Innlend konungsætt náði aftur völdum þegar [[Játvarður góði]] tók við völdum 1042. [[File:King Henry V at the Battle of Agincourt.jpg|thumb|upright|Hinrik 5. í orrustunni við Agincourt sem lauk með enskum sigri yfir stærri frönsku herliði í hundrað ára stríðinu.]] Deilur um eftirmann Játvarðs leiddu til [[innrás Normanna|innrásar Normanna]] árið 1066 undir forystu [[Vilhjálmur sigursæli|Vilhjálms sigursæla]] hertoga af Normandí.<ref>{{Cite web |title=Overview: The Normans, 1066–1154 |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/normans/overview_normans_01.shtml |access-date=3 December 2010 |publisher=BBC}}</ref> [[Normannar]] voru sjálfir ættaðir frá Norðurlöndunum og höfðu sest að í Normandí í Frakklandi á 9. og 10. öld.<ref>{{harvnb|Crouch|2006|pp=2–4}}</ref> Með hernámi Normanna var nær allri ensku yfirstéttinni skipt út fyrir nýjan frönskumælandi aðal, sem hafði mikil og varanleg áhrif á þróun enskrar tungu.<ref>{{Cite news |date=20 February 2008 |title=Norman invasion word impact study |publisher=BBC News |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/mid/7254446.stm |access-date=3 December 2010}}</ref> [[Plantagenet-ætt]] frá Anjou í Frakklandi erfði ensku krúnuna, undir forystu [[Hinrik 2. Englandskonungur|Hinriks 2.]]. England varð þar með hluti af ört stækkandi ríki [[Angevínar|Angevína]], sem ríktu meðal annars yfir [[Akvitanía|Akvitaníu]].<ref name="Bartlett p124">{{harvnb|Bartlett|1999|p=124}}.</ref> Plantagenet-ætt hélt völdum í þrjár aldir. Meðal frægustu konunga af þeirri ætt má nefna [[Ríkharður ljónshjarta|Ríkharð ljónshjarta]], [[Játvarður 1. Englandskonungur|Játvarð 1.]], [[Játvarður 3. Englandskonungur|Játvarð 3.]] og [[Hinrik 5. Englandskonungur|Hinrik 5.]].<ref name="Bartlett p124" /> Á þessum tíma urðu miklar breytingar á verslun og lagasetningu, meðal annars með undirritun ''[[Magna Carta]]'' sem takmarkaði völd konungs og tryggði réttindi frjálsborinna manna. Kaþólsk [[klausturlífi]] blómstruðu og háskólarnir í Oxford og Cambridge voru stofnaðir með stuðningi konungs. [[Furstadæmið Wales]] varð að léni Plantagenet-ættar á 13. öld<ref>{{Cite web |title=Edward I (r. 1272–1307) |url=http://www.royal.gov.uk/OutPut/Page61.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624181028/http://www.royal.gov.uk/OutPut/Page61.asp |archive-date=24 June 2008 |access-date=21 September 2009 |website=Royal.gov.uk}}</ref> og páfi veitti konungi titilinn [[lávarður Írlands]]. Á 14. öld gerðu bæði Plantagenet-ætt og [[Valois-ætt]] tilkall til þess að erfa krúnuna í Frakklandi frá [[Kapetingar|Kapetingum]]. Í kjölfarið hófst [[hundrað ára stríðið]].{{Sfn|Fowler|1967|p=208}} [[Svarti dauði]] barst til Englands árið 1348 og er talið að um helmingur íbúa hafi látist.<ref>{{harvnb|Ziegler|2003|p=230}}; {{harvnb|Goldberg|1996|p=4}}.</ref> Frá 1453 til 1487 stóð [[rósastríðið]] yfir, borgarastyrjöld milli tveggja greina konungsfjölskyldunnar: [[York-ætt]]ar og [[Lancaster-ætt]]ar.{{Sfn|Crofton|2007|p=111}} Að lokum missti York-ætt krúnuna til velskrar aðalsættar, [[Túdorætt]]ar, sem voru grein af Lancaster-ætt undir forystu [[Hinrik 7. Englandskonungur|Hinriks Tudor]] sem gerði innrás í England með velskum og bretónskum málaliðum og vann sigur í [[orrustan við Bosworth Field|orrustunni við Bosworth Field]]. [[Ríkharður 3. Englandskonungur]] af York-ætt féll í bardaganum.<ref>{{Cite web |title=Richard III (r. 1483–1485) |url=http://www.royal.gov.uk/output/Page50.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20080710093939/http://www.royal.gov.uk/output/Page50.asp |archive-date=10 July 2008 |access-date=21 September 2009 |website=Royal.gov.uk}}</ref> === Árnýöld === {{multiple image | perrow = 2 | total_width = 310 | caption_align = left | align = right | image1 = After Hans Holbein the Younger (1497-8-1543) - Henry VIII (1491-1547) - RCIN 404438 - Royal Collection.jpg | caption1 = [[Hinrik 8.]] (1491–1547) | image2 = Elizabeth I in Parliament Robes.jpg | caption2 = [[Elísabet 1.]] (1558–1603) | caption3 = | caption4 = | width = 200 }} Á [[Túdortímabilið|Túdortímabilinu]] barst [[endurreisnin]] til Englands með ítölskum hirðmönnum sem kynntu fyrir ensku hirðinni listræn viðmið og heimspeki klassískrar fornaldar.<ref>{{cite book |last=Hay |first=Denys |url=https://books.google.com/books?id=jzm2Vu9h-CYC&q=italian+influence+on+the+english+renaissance&pg=PA165 |title=Renaissance essays |page=65 |access-date=26 December 2010 |isbn=978-0-907628-96-5 |year=1988}}</ref> [[Enski flotinn]] varð til og könnun [[Nýi heimurinn|Nýja heimsins]] hófst fyrir alvöru.<ref>{{cite web |url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |title=Royal Navy History, Tudor Period and the Birth of a Regular Navy |access-date=24. desember 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118040146/http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |archive-date=18 January 2012}}</ref><ref>{{cite book |last=Smith |first=Goldwin |url=https://books.google.com/books?id=RdOTQUDgH54C&q=england+under+the+tudors+by+goldwin+smith |title=England Under the Tudors |page=176 |access-date=26 December 2010 |isbn=978-1-60620-939-4}}</ref> [[Hinrik 8.]] sleit sambandið við kaþólsku kirkjuna í Róm með [[Drottnunarlögin 1534|Drottnunarlögunum]] árið 1534 þar sem hann lýsti því yfir að konungur væri æðsti ráðamaður [[Enska kirkjan|ensku kirkjunnar]]. Ólíkt meginstraumi [[mótmælendatrú]]ar í Evrópu, voru ástæður [[enska siðbótin|ensku siðbótarinnar]] pólitískar fremur en trúarlegar. Hinrik felldi líka Wales (heimaland Túdorættarinnar) saman við England með [[lög um lög í Wales 1535-1542|lögum um lög í Wales]]. Í valdatíð dætra Hinriks, [[María 1. Englandsdrottning|Maríu 1.]] og [[Elísabet 1.|Elísabetar 1.]], urðu mikil trúarleg átök í landinu. Sú fyrrnefnda færði landið nær kaþólsku kirkjunni, meðan sú síðari sleit það aftur frá henni og kom á [[biskupakirkja|biskupakirkju]] með valdi. [[Elísabetartímabilið]] er oft nefnt sem dæmi um [[gullöld]] í enskri sögu. Á þeim tíma náði [[enska endurreisnin]] hátindi sínum og myndlist, ljóðlist, tónlist og bókmenntir blómstruðu.<ref>Lewis, ''English Literature in the Sixteenth Century'' (Oxford, 1954) p. 1</ref> Tímabilið er þekktast fyrir leikhúslíf og fræg leikskáld. Á þessum tíma var stjórn Englands vel skipulögð og áhrifarík vegna hinna miklu umbóta Túdorættarinnar.<ref>{{Cite web|title=Tudor Parliaments|url=https://spartacus-educational.com/TUDparliament.htm|access-date=4 April 2021|website=Spartacus Educational|language=en}}</ref> England átti í harðri samkeppni við [[spænska heimsveldið]] sem hófst þegar fyrsta enska nýlendan í Ameríku var stofnuð af [[Walter Raleigh]] í [[Virginía|Virginíu]] og nefnd [[Roanoke-nýlendan]]. Nýlendustofnunin mistókst og er síðan þekkt sem týnda nýlendan eftir að hún fannst yfirgefin þegar birgðaskip kom þangað.<ref>{{cite book |last=Ordahl |first=Karen |url=https://books.google.com/books?id=W8cr4Vgt9ekC&q=roanoke+colony |title=Roanak:the abandoned colony |publisher=Rowman & Littlefield publishers Inc |access-date=24 December 2010 |isbn=978-0-7425-5263-0 |date=25 February 2007}}</ref> Með stofnun [[Breska Austur-Indíafélagið|Breska Austur-Indíafélagsins]] hóf England líka samkeppni við [[hollenska heimsveldið]] og [[franska heimsveldið]] í [[Austur-Indíur|Austur-Indíum]]. Á Elísabetartímabilinu átti England í stríðsátökum við Spán sem sendi [[flotinn ósigrandi|flotann ósigrandi]] árið 1588 til að endurreisa kaþólska trú í Englandi. Lélegt skipulag og óhagstætt veður, auk árása enskra skipa undir stjórn [[Charles Howard, jarl af Nottingham|Charles Howard]], urðu til þess að innrásin mistókst. Spánn hugðist endurtaka leikinn 1596 og 1597 en í bæði skiptin hröktu óveður skipin af leið. === Samband við Skotland === Yfirstjórn Stóra-Bretlands breyttist varanlega árið 1603 þegar [[Jakob 6. Skotakonungur]] erfði ensku krúnuna. Þá gengu England og Skotland í [[konungssamband]] en voru áfram tvö ríki.<ref name="Britons">{{harvnb|Colley|1992|p=12}}.; {{cite web |title=Making the Act of Union |url=http://www.parliament.uk/actofunion/01_background.html |publisher=Parliament.uk |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080609075346/http://www.parliament.uk/actofunion/01_background.html |archive-date=9 June 2008}}</ref> Jakob tók að kalla sig „konung Stóra-Bretlands“ þótt enginn grundvöllur væri fyrir þeim titli í enskum lögum.<ref>{{cite web |url=http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/PSAS_2002/pdf/vol_089/89_055_066.pdf |title=The term "Great Britain" in the Middle Ages |last=Hay |first=Denys |publisher=ads.ahds.ac.uk |access-date=19 February 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325061737/http://ads.ahds.ac.uk/catalogue/adsdata/PSAS_2002/pdf/vol_089/89_055_066.pdf |archive-date=25 March 2009 }}</ref> Jakob lét gefa út [[Jakobsbiblían|Jakobsbiblíuna]], sem einu lögmætu útgáfu [[Biblían|Biblíunnar]] á ensku árið 1611. [[File:Charles II of England.jpeg|thumb|upright|left|Konungsvaldið var endurreist í Englandi þegar Karl 2. tók við völdum.]] Í valdatíð sonar Jakobs, [[Karl 1. Englandskonungur|Karls 1.]], braust út [[enska borgarastyrjöldin|borgarastríð]] milli stuðningsmanna konungs annars vegar og [[langa þingið|langa þingsins]] hins vegar. Konungssinnar og þingsinnar voru þekktir sem „[[kavaler]]ar“ og „[[hnatthöfði|hnatthöfðar]]“. Þeir skiptust eftir landfræðilegum, pólitískum, trúarlegum og samfélagslegum átakalínum. Átök brutust líka út í öðrum ríkjum Bretlandseyja og urðu þekkt sem [[þríríkjastríðin]] þar sem þau áttu sér stað í konungsríkjunum þremur, Írlandi, Skotlandi og Englandi. Þingsinnar báru á endanum sigur úr býtum og Karl var tekinn af lífi. Leiðtogi þingliðsins, [[Oliver Cromwell]], varð lávarður ríkisins árið 1653 og [[enska samveldið]] tók við af konungsveldinu.<ref name="Ocromwell">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/143822/Oliver-Cromwell |title=Oliver Cromwell (English statesman) |year=2009 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=britannica.com |access-date=8 August 2009}}</ref> Þegar Cromwell lést og sonur hans, [[Richard Cromwell]], sagði af sér sem lávarður, var [[Karl 2. Englandskonungur|Karl 2.]] boðaður aftur og krýndur konungur árið 1660. Það markar upphaf [[Stúartendurreisnin|Stúartendurreisnarinnar]] þar sem leikhúsin voru opnuð á ný og listirnar blómstruðu.<ref>Lyndsey Bakewell, "Changing scenes and flying machines: re-examination of spectacle and the spectacular in Restoration theatre, 1660–1714" (PhD. Diss. Loughborough University, 2016) [https://web.archive.org/web/20200212175057/https://pdfs.semanticscholar.org/5c52/dfd2b876951f2d9ca982a2aa2460f52c228f.pdf online].</ref> Eftir [[dýrlega byltingin|dýrlegu byltinguna]] 1688 var [[þingbundin konungsstjórn]] fest í lög með [[Réttindaskráin 1689|réttindaskrá]], þar sem konungi var gert að ríkja með þinginu. Aðeins þingið gat lagt fram ný lög og konungur mátti hvorki leysa upp þing, boða nýja skatta eða kveða menn í herinn án samþykkis þingsins.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=mPoqfoiIp4sC&q=with+the+restoration+it+was+not+constitutionally+established+that+king+and+parliament+should+rule+together&pg=PA340 |title=World Civilization |first1=Philip J. |last1=Adler |first2=Randall L. |last2=Pouwels |page=340 |access-date=24 December 2010 |isbn=978-0-495-50262-3 |date=27 November 2007}}</ref> Frá þeim tíma hefur enginn konungur komið inn í [[neðri deild breska þingsins]] meðan á þingi stendur. Tákn þess er athöfn sem fer fram árlega þar sem dyrum þingsins er skellt framan í fulltrúa konungs.<ref>[http://news.bbc.co.uk/democracylive/hi/guides/newsid_81000/81909.stm "Democracy Live: Black Rod"]. BBC. Retrieved 6 August 2008; </ref> Vísindi tóku miklum framförum eftir stofnun [[Konunglega breska vísindafélagið|Konunglega breska vísindafélagsins]] árið 1660. Árið 1666 varð [[Lundúnabruninn mikli]] til þess að stór hluti miðborgar London eyðilagðist og var endurbyggður skömmu síðar.<ref>{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/civil_war_revolution/great_fire_02.shtml |work=BBC News |title=London's Burning: The Great Fire |access-date=25 September 2009}}</ref> Margar stórbyggingar voru hannaðar af arkitektinum [[Christopher Wren]]. Tveir flokkar komu fram á þinginu: [[Toríar]] og [[Viggar (Bretland)|Viggar]]. Toríar studdu upphaflega hinn kaþólska [[Jakob 2. Englandskonungur|Jakob 2.]], en sumir þeirra gengu í lið með Viggum í dýrlegu byltingunni og buðu [[Vilhjálmur 2. Englandskonungur|Vilhjálmi af Óraníu]] krúnuna. Andstæðingar Vilhjálms voru kallaðir [[Jakobítar]] og þeir nutu einkum fylgis í norðurhluta landsins og Skotlandi. Undir stjórn [[Stúartætt]]ar þandist verslunarveldi Englendinga út um allan heim og hagsæld jókst. Stærsti kaupskipafloti Evrópu varð til í Bretlandi.<ref>{{Cite web|title=The History Press {{!}} The Stuarts|url=https://www.thehistorypress.co.uk/the-stuarts |access-date=11 April 2021|website=www.thehistorypress.co.uk|language=en}}</ref> Þing Englands og Skotlands samþykktu hvert í sínu lagi að sameina löndin tvö og stofna [[Konungsríki Stóra-Bretlands]] árið 1707.<ref name="unionwithscotland" /><ref name="Britons" /> Ýmsar stofnanir, löggjöf og kirkjuskipan, voru áfram aðskilin. === Nútíminn === [[File:CanalettoSomersetHouseTerrace.jpg|thumb|[[Thames-á]] á [[Georgstímabilið|Georgstímabilinu]] frá svölum á Somerset House í átt að Saint Paul's (um 1750).]] Eftir að Konungsríkið Stóra-Bretland var stofnað áttu [[Konunglega breska vísindafélagið]], [[skoska upplýsingin]] og [[enska upplýsingin]] þátt í nýjungum í visindum og verkfræði, meðan mikill vöxtur í [[þríhyrningsverslunin]]ni á Atlantshafi sem naut verndar [[konunglegi breski sjóherinn|konunglega breska sjóhersins]] skapaði undirstöður undir [[breska heimsveldið]]. Í Englandi hófst [[iðnbyltingin]] sem olli miklum efnahagslegum, samfélagslegum og menningarlegum breytingum á ensku samfélagi. Á þeim tíma iðnvæddist landbúnaðurinn, iðnaðarframleiðslan og námavinnsla, auk þess sem nýir innviðir fyrir vöruflutninga og fólksflutninga stóðu undir útþenslu og þróun iðnfyrirtækja.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |title=The Workshop of the World |author=Hudson, Pat |publisher=BBC |access-date=10 December 2010}}</ref> Árið 1761 var [[Bridgewater-skurðurinn]] opnaður í Norðvestur-Englandi og markaði upphaf skurðatímabilsins í Bretlandi.<ref name="Briton20015">{{Harvnb|Office for National Statistics|2000|p=5}}; {{harvnb|McNeil|Nevell|2000|p=4}}.</ref> Árið 1825 hóf fyrsta varanlega farþegalestin starfsemi: [[Stockton- og Darlington-lestin]].<ref name="Briton20015"/> [[File:Turner, The Battle of Trafalgar (1822).jpg|thumb|[[Orrustan við Trafalgar]] var sjóorrusta milli breska sjóhersins og sameinaðs spænsks og fransks flota í Napóleonsstyrjöldunum.<ref>{{Cite web|date=28 July 2014|title=Department of History – Napoleonic Wars|url=http://www.westpoint.edu/history/SitePages/Napoleonic%20Wars.aspx|archive-url=https://web.archive.org/web/20140728203458/http://www.westpoint.edu/history/SitePages/Napoleonic%20Wars.aspx|url-status=dead|archive-date=28 July 2014|access-date=8. apríl 2021}}</ref>]] Vegna [[iðnbyltingin|iðnbyltingarinnar]] fluttust margir verkamenn frá sveitum Englands í ört vaxandi þéttbýliskjarna til að vinna í verksmiðjum, til dæmis í [[Birmingham]] og [[Manchester]], sem voru nefndar „verkstæði heimsins“ og „vöruhúsaborgin“.<ref>{{Harvnb|McNeil|Nevell|2000|p=9}}.; {{cite web |url=http://www.visitbirmingham.com/arts_and_culture/heritage/ |access-date=4 October 2009 |title=Heritage |publisher=visitbirmingham.com |author=Birmingham City Council |author-link=Birmingham City Council |archive-url=https://web.archive.org/web/20120426080011/http://www.visitbirmingham.com/arts_and_culture/heritage/ |archive-date=26 April 2012}}</ref> Manchester var fyrsta iðnaðarborg heimsins.<ref name="Industrial city">{{cite web|title=Manchester – the first industrial city|url=http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/energyhall/page84.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120309184810/http://www.sciencemuseum.org.uk/on-line/energyhall/page84.asp|archive-date=9 March 2012|access-date=17 March 2012|publisher=Entry on Sciencemuseum website}}</ref> Þegar [[franska byltingin]] hófst hélst stöðugleiki í Englandi. [[William Pitt yngri]] var forsætisráðherra í valdatíð [[Georg 3. Bretakonungur|Georgs 3.]] Staðgengilsstjórn [[Georg 4.|Georgs 4.]] var þekkt fyrir framfarir í listum og arkitektúr.<ref>{{Cite web|title=Regency {{!}} British Architectural Dates and Styles {{!}} Property {{!}} UK {{!}} Mayfair Office|url=https://www.mayfairoffice.co.uk/members-home/British-Architectural-Styles/British-Architectural-Styles-Regency|access-date=8 April 2021|website=www.mayfairoffice.co.uk|archive-date=17 apríl 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417084322/https://www.mayfairoffice.co.uk/members-home/British-Architectural-Styles/British-Architectural-Styles-Regency|url-status=dead}}</ref> Í [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjöldunum]] hugðist Napóleon gera innrás í Bretland úr suðaustri, en það gerðist þó aldrei og [[Horatio Nelson]] vann sigur á her Napóleons á sjó, meðan [[Arthur Wellesley]] vann sigur á landi. Sigur Breta í [[orrustan við Trafalgar|orrustunni við Trafalgar]] staðfesti yfirburði breska sjóhersins.<ref>Bennet, Geoffrey (2004). ''The Battle of Trafalgar''. England: Pen & Sword Books Limited, CPI UK, South Yorkshire.</ref> Á [[Napóleonstímabilið|Napóleonstímabilinu]] varð til bresk sjálfsmynd og hugmynd um [[Bretar|Breta]] sem sameinaða þjóð Englendinga, Skota og Wales-búa.<ref name="Colley1">{{Harvnb|Colley|1992|p=1}}.</ref> [[File:Frith A Private View.jpg|thumb|[[Viktoríutímabilið]] er oft nefnt em dæmi um [[gullöld]]. Málverk eftir [[William Powell Frith]] sem á að sýna menningarmun.]] London varð stærsta og fjölmennasta þéttbýlissvæði heims á [[Viktoríutímabilið|Viktoríutímabilinu]] og verslun, her og floti breska heimsveldisins nutu mikillar virðingar.<ref>{{cite book |last=Haggard |first=Robert F. |url=https://books.google.com/books?id=53VUwDw_UYMC&q=prestige+of+the+british+empire+in+victorian+times&pg=PA13 |title=The persistence of Victorian liberalism:The Politics of Social Reform in Britain, 1870–1900 |page=13 |access-date=26 December 2010 |isbn=978-0-313-31305-9 |year=2001}}</ref> Á þessum tíma urðu miklar tækniframfarir sem leiddu til aukinnar velsældar.<ref name=":17">{{Cite web|last=Atterbury|first=Paul|date=17 February 2011|title=Victorian Technology|url=http://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/victorian_technology_01.shtml|access-date=13 October 2020|website=BBC History}}</ref> Róttækar stjórnmálahreyfingar eins og [[Chartistar]] og [[súffragettur]] áttu þátt í að hraða lagalegum umbótum sem leiddu til almenns kosningaréttar.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/abolition/abolition_women_article_01.shtml#five |title=Women: From Abolition to the Vote |author=Crawford, Elizabeth |publisher=BBC |access-date=10 December 2010}}</ref> [[Samuel Hynes]] lýsti [[Játvarðstímabilið|Játvarðstímabilinu]] sem þægilegum tíma þar sem konur gengu með [[myndahattur|myndahatta]] og kusu ekki, ríkt fólk skammaðist sín ekki fyrir að sýna ríkidæmi sitt, og [[Heimsveldi þar sem sólin sest aldrei|sólin settist aldrei á breska fánann]].<ref>{{Cite web|title=Manor House. Edwardian Life {{pipe}} PBS|url=https://www.pbs.org/manorhouse/edwardianlife/introduction.html|website=www.pbs.org}}</ref> Breytingar á valdajafnvægi í Austur- og Mið-Evrópu leiddu til [[fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldar]] þar sem hundruð þúsunda enskra hermanna börðust fyrir Bretland sem hluti af [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] Tveimur áratugum síðar var Bretland enn hluti af [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] í [[síðari heimsstyrjöld]]. Undir lok [[Þykjustustríðið|þykjustustríðsins]] varð [[Winston Churchill]] forsætisráðherra. Margar enskar borgir urðu fyrir miklu tjóni í [[Orrustan um Bretland|loftárásum Þjóðverja]]. Eftir stríðið hófst hröð [[afnýlenduvæðing]] [[breska heimsveldið|breska heimsveldisins]] og tækniþróun olli miklum breytingum á daglegu lífi fólks. Bílar urðu helsti samgöngumátinn og [[þotuhreyfill]]inn (önnur ensk uppfinning) leiddi til þess að flugferðir urðu hagkvæmari.<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/people/obituaries-air-commodore-sir-frank-whittle-1309015.html |title=Obituaries: Air Commodore Sir Frank Whittle |author=Golley, John |date=10 August 1996 |access-date=2 December 2010 |newspaper=The Independent |location=London}}</ref> Búseta fólks í Englandi breyttist með tilkomu bifreiða og heilsugæslan [[National Health Service]] hóf að veita almenningi ókeypis heilbrigðisþjónustu árið 1948. Þessi þróun leiddi til breytinga á sveitarfélögum í Englandi um miðja 20. öld.<ref>{{Harvnb|Clark|Steed|Marshall|1973|p=1}}; {{Harvnb|Wilson|Game|2002|p=55}}.</ref> Frá og með 20. öld hafa miklir fólksflutningar orðið til Englands, aðallega frá öðrum hlutum [[Bretlandseyjar|Bretlandseyja]], en líka frá öðrum [[Breska samveldið|samveldislöndum]], sérstaklega [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]].<ref>{{harvnb|Gallagher|2006|pp=10–11}}.</ref> Frá 8. áratug 20. aldar hefur störfum fækkað í iðnaði og fjölgað í [[þjónustugeirinn|þjónustugeiranum]].<ref name="Thatcher">{{harvnb|Reitan|2003|p=50}}.</ref> England varð hluti af [[Evrópska efnahagssvæðið|evrópska efnahagssvæðinu]] sem síðar varð [[Evrópusambandið]]. Frá lokum 20. aldar breyttist stjórn Bretlands þannig að aukin völd færðust til endurreistra þinga Skotlands, Wales og Norður-Írlands.<ref>{{cite journal |last=Keating |first=Michael |author-link=Michael Keating (political scientist) |date=1 January 1998 |title=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom |url=https://archive.org/details/sim_publius_winter-1998_28_1/page/217 |journal=Publius: The Journal of Federalism |volume=28 |issue=1 |page=217 |doi=10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948}}</ref> [[England og Wales]] er þó áfram til sem sérstakt lögsagnarumdæmi innan Bretlands.<ref name="BBC Wales">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/wales/history/sites/themes/guide/ch11_part2_coming_of_the_tudor.shtml |title=The coming of the Tudors and the Act of Union |year=2009 |publisher=BBC News |website=[[BBC Wales]] |access-date=9 September 2009}}</ref> Aukin valddreifing hefur leitt til meiri áherslu á sérstaka enska sjálfsmynd.<ref>{{harvnb|Kenny|English|Hayton|2008|p=3}}; {{Harvnb|Ward|2004|p=180}}.</ref> Ekkert sérstakt þing eða stjórn Englands er til, og hugmyndum um slíka sérstjórn hefur verið hafnað í þjóðaratkvæðagreiðslum.<ref name="refreject"/> == Landfræði == England nær yfir tvo þriðju hluta [[Stóra-Bretland]]s með eyjum, eins og [[Wighteyja|Wighteyju]] og [[Scilly-eyjar|Scilly-eyjum]]. [[Skotland]] liggur að landinu í norðri og [[Wales]] í vestri. England er nær [[Meginland Evrópu|meginlandi Evrópu]] en aðrir hlutar Bretlands. [[Ermarsund]] greinir England að meginlandinu og er 52 [[kílómetri|km]] að breidd þar sem það er grennst.<ref name="Engchannel">{{cite web |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/187921/English-Channel |title=English Channel |year=2009 |website=[[Encyclopædia Britannica]] |publisher=britannica.com |access-date=15 August 2009}}</ref> [[Ermarsundsgöngin]] skammt frá [[Folkestone]] tengja England beint við [[Frakkland]]i.<ref>{{cite web |title=History |url=http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcAboutUs/ukm/history.htm |publisher=EuroTunnel.com |access-date=5 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081116055538/http://www.eurotunnel.com/ukcP3Main/ukcCorporate/ukcAboutUs/ukm/history.htm |archive-date=16 November 2008}}</ref> England á líka strönd að [[Norðursjór|Norðursjó]] og [[Atlantshaf]]i. Helstu hafnarborgir landsins, London, [[Liverpool]] og [[Newcastle upon Tyne]], liggja við árnar [[Thames]], [[Mersey]] og [[Tyne-á]]. Lengsta áin sem rennur um England er [[Severn]], 354 km að lengd.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/england/sevenwonders/west/severn-river/ |publisher=BBC |title=The River Severn |access-date=5 December 2010}}</ref> Hún rennur út í [[Bristolsund]] og er þekkt fyrir [[Severn-röstin]]a, [[sjávarfallaröst]] sem getur myndað 2 metra brimöldur.<ref>{{cite web |url=http://www.environment-agency.gov.uk/homeandleisure/recreation/31439.aspx |title=Severn Bore and Trent Aegir |publisher=Environment Agency |access-date=5 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101122125420/http://environment-agency.gov.uk/homeandleisure/recreation/31439.aspx |archive-date=22 November 2010}}</ref> Lengsta áin sem aðeins rennur um England er þó Thames sem er 346 km að lengd.<ref name="Thames">{{cite web |url=http://www.thisislondon.co.uk/standard-home/related-139-94056-articles-reviews/River+Thames-London+(England)/related.do |title=River Thames and London (England) |website=London Evening Standard |location=London |access-date=17 August 2009 |archive-date=6 júní 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606141607/http://www.thisislondon.co.uk/standard-home/related-139-94056-articles-reviews/River%2BThames-London%2B%28England%29/related.do |url-status=dead }}{{dead link|date=October 2017|bot=medic}}</ref> [[File:Malvern Hills - England.jpg|left|thumb|[[Malvern-hæðir]] í ensku sýslunum [[Worcestershire]] og [[Herefordshire]] eru skilgreindar sem svæði einstakrar náttúrufegurðar.]] Í Englandi eru mörg vötn. Stærsta stöðuvatn landsins er [[Windermere]] í vatnasvæðinu [[Lake District]].<ref name="metoffice_nw">{{cite web |url=http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/nw/ |title=North West England & Isle of Man: climate |publisher=Met Office |access-date=5 December 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605003213/http://www.metoffice.gov.uk/climate/uk/nw/ |archive-date=5 June 2011 }}</ref> Landslag í Englandi einkennist aðallega af lágum hæðardrögum, en í norðri er landið fjalllendara. Þar eru [[Pennínafjöll]], sem eru fjallgarður sem liggur frá austri til vesturs, [[Kúmbríufjöll]] í Lake District og [[Cheviot-hæðir]] við landamæri Englands og Skotlands. Hæsti tindur Englands er [[Scafell Pike]], 978 metrar á hæð.<ref name="metoffice_nw" /> [[Shropshire-hæðir]] liggja að landamærum Wales, og [[Dartmoor]] og [[Exmoor]] eru heiðarlönd í suðvestri. Í [[Austur-Anglía|Austur-Anglíu]] er flatt undirlendi notað sem beitiland. Þetta svæði er kallað [[Fens]]. [[Tees–Exe-línan]] er stundum notuð til að greina norður- og vesturhlutann, með eldra bergi og meira hálendi; frá suður- og austurhlutanum sem einkennist af meira flatlendi og setbergi.<ref>{{cite book|title=World Regional Geography|url=https://books.google.com/books?id=yAgGHnENHjoC&q=tees+exe+line+england+lowland+upland&pg=PA100|publisher=Joseph J. Hobbs|access-date=6 December 2017|isbn=978-0-495-38950-7|date=13 March 2008}}</ref> Elstu fjöll landsins eru [[Pennínafjöll]] sem eru stundum kölluð „hryggjarsúla landsins“ og eru frá lokum [[fornlífsöld|fornlífsaldar]] frá því fyrir um 300 milljón árum..<ref>{{cite web |url=http://www.summitpost.org/area/range/220026/pennines.html |title=Pennines |publisher=Smmit Post |access-date=8 September 2009}}</ref> Þau eru meðal annars mynduð úr [[sandsteinn|sandsteini]] og [[kalksteinn|kalksteini]] og þar er líka að finna [[kol]]alög. [[Karst]]landslag er að finna í [[Yorkshire]] og [[Derbyshire]]. Við fjöllin eru mýrlendi og frjósamir dalir þar sem árnar skera sig inn í þau. [[Yorkshire Dales-þjóðgarðurinn|Yorkshire Dales]] og [[Peak District]] eru tveir þjóðgarðar í Pennínafjöllum. Í suðvestri eru heiðarlöndin Dartmoor og Exmoor sem liggja á granítklöpp og þar sem milt úthafsloftslag er ríkjandi. Bæði heiðarlöndin eru þjóðgarðar.<ref>{{cite web |url=http://www.nationalparks.gov.uk/aboutus |title=National Parks&nbsp;– About us |publisher=nationalparks.gov.uk |access-date=5 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101027162402/http://www.nationalparks.gov.uk/aboutus |archive-date=27 October 2010 |url-status=dead }}</ref> [[Ensku láglöndin]] eru í mið- og suðurhluta landsins og einkennast af grónum hæðardrögum, eins og [[Cotswold-hæðir|Cotswold-hæðum]], [[Chiltern-hæðir|Chiltern-hæðum]], [[North Downs]] og [[South Downs]]. Við ströndina eru hvítir kalksteinsklettar, eins og við [[Dover]]. Þar eru líka sléttur eins og [[Salisbury-sléttan]], [[Somerset-flatlendið]], [[Suðurstrandarsléttan]] og [[Fenin (Englandi)|Fenin]]. == Stjórnmál == [[File:Palace of Westminster, London - Feb 2007.jpg|thumb|right|[[Westminster-höll]] er samkomustaður [[breska þingið|breska þingsins]].]] England er hluti af Bretlandi, þar sem er [[þingbundið konungsvald]] með [[þingræði]]skerfi.<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ "United Kingdom"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |date=2021-01-09 }} CIA ''The World Factbook'']. Retrieved 13 April 2021</ref> England hefur ekki haft sína eigin ríkisstjórn síðan 1707 en með [[Sambandslögin 1707|sambandslögunum]] sameinuðust [[konungsríkið Skotland]] og [[konungsríkið England]] í [[konungsríkið Stóra-Bretland]].<ref name="unionwithscotland">{{cite web |title=The first Parliament of Great Britain |url=http://www.parliament.uk/actofunion/08_02_great.html |publisher=Parliament.uk |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080621165514/http://www.parliament.uk/actofunion/08_02_great.html |archive-date=21 June 2008}}</ref> Fyrir sambandið var landinu stjórnað af [[Listi yfir þjóðhöfðingja Englands|konungi]] og [[enska þingið|þinginu]]. Í dag fer [[breska þingið]] með stjórn Englands, en önnur lönd Bretlands hafa sínar eigin ríkisstjórnir og þing sem starfa í umboði þess.<ref name="Devolution">{{cite web |url=http://www.cabinetoffice.gov.uk/devolution.aspx |title=Devolution in the United Kingdom |date=26 March 2009 |author=Cabinet Office |author-link=Cabinet Office |publisher=cabinetoffice.gov.uk |access-date=16 August 2009}}</ref> Í [[Neðri málstofa breska þingsins|neðri málstofu breska þingsins]] sitja 532 fulltrúar einmenningskjördæma á Englandi, af 650 þingmönnum deildarinnar.<ref>{{cite web |title=Lists of MPs |url=http://www.parliament.uk/mps-lords-and-offices/mps/ |publisher=Parliament.uk |access-date=21 May 2009}}</ref> Eftir [[þingkosningar í Bretlandi 2019]] voru fulltrúar úr [[Íhaldsflokkurinn (Bretlandi)|Íhaldsflokknum]] 345, 179 úr [[Verkamannaflokkurinn (Bretlandi)|Verkamannaflokknum]], sjö úr [[Frjálslyndi flokkurinn (Bretlandi)|Frjálslynda flokknum]], einn úr [[Græningjaflokkur Englands og Wales|Græningjum]], og [[forseti neðri málstofu breska þingsins]], [[Lindsay Hoyle]]. Eftir að breska þingið fól þingum annarra landa Bretlands að fara með stjórn að hluta í Skotlandi, Wales og Norður-Írlandi, hefur verið rætt um að koma á líku fyrirkomulagi í Englandi. Upphaflega var rætt um að hvert [[héruð Englands|hérað]] fengi eigin þing, en þegar tillögunni var hafnað af [[Norðaustur-England]]i í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2004, var hætt við það.<ref name="refreject">{{cite news |last=Sherman |first=Jill |author2=Andrew Norfolk |date=5 November 2004 |title=Prescott's dream in tatters as North East rejects assembly |work=The Times |location=London |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100525121618/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article503255.ece |archive-date=25 May 2010}}</ref> Eitt vandamál er [[spurningin um Vestur-Lothian]] þar sem þingmenn úr Skotlandi og Wales geta kosið um löggjöf sem snertir eingöngu England, meðan enskir þingmenn geta ekki kosið um mál sem hin þingin fást við.<ref>{{cite news |title=West Lothian question |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk_politics/7702326.stm |work=BBC News |access-date=5 September 2009 |date=31 October 2008}}</ref> Þetta hefur verið sett í samhengi við það að England er eina land Bretlands þar sem ekki eru ókeypis lyfseðlar og skráningargjöld í háskóla<ref name="msnmoney">{{cite web |title=Are Scottish people better off? |url=http://money.uk.msn.com/consumer/article.aspx?cp-documentid=6543296 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080417222726/http://money.uk.msn.com/consumer/article.aspx?cp-documentid=6543296 |archive-date=17 April 2008 |publisher=MSN Money |access-date=5 September 2009}}</ref> og hefur leitt til vaxandi enskrar þjóðernishyggju.<ref>{{cite news |title=English nationalism "threat to UK" |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/596703.stm |work=BBC News |access-date=5 September 2009 |date=9 January 2000}}</ref> Sumir hafa því stungið upp á stofnun sérstaks ensks þings<ref>{{cite news |last=Davidson |first=Lorraine |date=3 June 2008 |title=Gordon Brown pressed on English parliament |work=The Times |location=London |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article4061785.ece |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100529115803/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article4061785.ece |archive-date=29 May 2010}}</ref> meðan aðrir hafa mælt með því að aðeins enskir þingmenn fái að kjósa um löggjöf sem eingöngu varðar England.<ref>{{cite news |title=English votes for English laws' plan by Tories |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/english-votes-for-english-laws-plan-by-tories-857647.html |access-date=5 September 2009 |work=The Independent |location=London |first=Andrew |last=Grice |date=1 July 2008}}</ref> == Efnahagslíf == [[Mynd:City of London Skyline.jpg|thumb|350px|[[Lundúnaborg]] er miðstöð heimsefnahags.]] England er eitt af stærstu efnahagskerfum [[Evrópa|Evrópu]] og fimmta stærsta í heimi. Hagkerfi Englands notar [[engilsaxneskt haglíkan]]. Það er eitt af fjórum hagkerfum á Bretlandi, og 100 af 500 stærstum fyrirtækjum í Evrópu eru með höfuðstöðvar í [[London]]. Sem hluti Bretlands er England aðalmiðstöð fyrir efnahagsmál heimsins. England er eitt iðnvæddu landa í heimi. Aðaliðnaðasvæði eru efna- og lyfjaiðnaðir og tækniiðnaðir eins og [[geimverkfræði]], [[vopn]]aiðnaður og framleiðslu [[hugbúnaður|hugbúnaða]]. London flytur út aðallega iðnaðarvörur and flytja inn efni eins og jarðolía, te, ull, hrásykur, timbur, smjör, málmur og kjöt. Í fyrra flutti út England meira en 30.000 [[tonn]] nautakjöta eiga 75.000.000 [[breskt pund|breskra punda]]. [[Frakkland]], [[Ítalía]], [[Grikkland]], [[Holland]], [[Belgía]] og [[Spánn]] eru aðalinnflytjendur nautakjöta frá Englandi. Seðlabanki Bretlands sem setur vaxtaprósentur og kemur á peningamálastefnu er [[Englandsbanki]] í London. [[Kauphöllin í London]] er líka í borginni og er aðalkauphöllin í Bretlandi og er stærsta í Evrópu. London er alheimsleiðtogi í fjármáli, börgin er stærsta fjármálamiðstöð í Evrópu. Hefðbundnir framleiðslu- og þungaiðnaðir hafa hnignað undanfarið á Englandi eins og annars staðar á Bretlandi. Um leið hafa [[þjónustugrein]]ar orðið öllu meira mikilvægar. Til dæmis er [[ferðaþjónusta]] sjötti stærsti iðnaðurinn á Bretlandi og gaf hagkerfinu 76 milljónir breskra punda. Árið [[2002]] ræður hún 1.800.000 stöðugildi fólks eða 6,1% vinnandi íbúa. Aðalmiðstöð fyrir ferðamenn er London og börgin laðar að milljónum ferðamanna árlega. Embættislegi gjaldmiðill Bretlands er [[breskt pund]] (stundum ''sterlingspund'' eða ''GBP'', e. ''pound sterling''). == Íbúar == [[File:England counties population (crop).png|thumb|alt=Kort af Englandi þar sem sýslurnar eru litaðar með missterkum bláum lit.|Borgar- og sveitasýslur eftir mannfjölda.]] [[File:England and Wales population cartogram districts.svg|thumb|Íbúafjöldi Englands og Wales eftir stjórnsýslueiningum.]] England er langfjölmennasta land Bretlands, með yfir 56 milljón íbúa, sem eru 84% af heildarfjöldanum.<ref name="2011census"/>{{rp|12}}<ref>{{cite web |author=Office for National Statistics |author-link=Office for National Statistics |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/pop-estimate/population-estimates-for-uk--england-and-wales--scotland-and-northern-ireland/mid-2011-and-mid-2012/index.html |title=Population estimates for UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland&nbsp;– current datasets |publisher=statistics.gov.uk |access-date=5 October 2013 |date=8 August 2013 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Ef England væri sérstakt ríki væri það 25. fjölmennasta ríki heims miðað við árið 2005.<ref>{{cite web |last=United Nations Department of Economic and Social Affairs |author-link=United Nations Department of Economic and Social Affairs |title=World Population Prospects: Analytical Report for the 2004 |url=https://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm |publisher=United Nations |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090807035831/http://www.un.org/esa/population/publications/WPP2004/WPP2004_Volume3.htm |archive-date=7 August 2009 |url-status=dead }}</ref> [[Englendingar]] eru [[bresk þjóð]].<ref name="ethnicityengl">{{cite web |author=Office for National Statistics |author-link=Office for National Statistics |title=Ethnicity and National Identity in England and Wales 2011 |url=http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html |publisher=Statistics.gov.uk |access-date=5 October 2013 |year=2011 |archive-date=24 janúar 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160124090812/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/rpt-ethnicity.html |url-status=dead }}</ref> Sumar erfðarannsóknir benda til þess að 75-95% þeirra séu afkomendur landnema frá forsögulegum tíma sem fluttust þangað upprunalega frá [[Íberíuskagi|Íberíuskaga]], með um 5% framlagi [[Englar (þjóð)|Engla]] og [[Saxar|Saxa]], auk þó nokkurs framlags frá [[Norðurlönd]]unum.{{sfn|Oppenheimer|2006|p=378}}<ref>{{cite web |title=British and Irish, descendant of the Basques? |url=http://www.eitb24.com/new/en/B24_38277/life/GENETIC-STUDY-British-and-Irish-descendant-of-the-Basques/ |publisher=Eitb24.com |access-date=5 September 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516142837/http://www.eitb24.com/new/en/B24_38277/life/GENETIC-STUDY-British-and-Irish-descendant-of-the-Basques/ |archive-date=16 May 2011}}; {{cite news |title=What does being British mean? Ask the Spanish |url=https://www.telegraph.co.uk/scienceandtechnology/3348004/What-does-being-British-mean-Ask-the-Spanish.html |newspaper=The Daily Telegraph |location=London |access-date=5 September 2009 |first=Stephen |last=Oppenheimer |date=10 October 2006a |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090715070548/http://www.telegraph.co.uk/scienceandtechnology/3348004/What-does-being-British-mean-Ask-the-Spanish.html |archive-date=15 July 2009 }}</ref> Aðrar rannsóknir meta framlag germanskra þjóða sem allt að 50%.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/03/06/science/06brits.html |title=A United Kingdom? Maybe |last=Wade |first=Nicholas |date=6 March 2007 |newspaper=The New York Times |access-date=8 August 2009}}; {{cite journal |title=Evidence for an apartheid-like social structure in early Anglo-Saxon England |pmc=1635457 |year=2006 |volume=273 |issue=1601 |pmid=17002951 |last1=Thomas |first1=M.G. |last2=Stumpf |first2=M.P. |last3=Härke |first3=H. |pages=2651–7 |doi=10.1098/rspb.2006.3627 |journal=Proceedings: Biological Sciences}}</ref> Ýmis menningarsamfélög hafa orðið áhrifamikil á Englandi í gegnum söguna: [[Forsögulegt Bretland|forsöguleg samfélög]], [[Bretar (söguleg þjóð)|Bretar]],<ref>{{cite web |title=Roman Britons after 410 |url=http://www.britarch.ac.uk/ba/ba68/feat1.shtml |publisher=Britarch.ac.uk |access-date=5 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090522193002/http://www.britarch.ac.uk/ba/ba68/feat1.shtml |archive-date=22 May 2009 |url-status=dead}}</ref> [[Rómaveldi]], [[Engilsaxar]],<ref>{{cite book |title=Anglo-Saxon Origins: The Reality of the Myth |url=https://books.google.com/books?id=D3GPUqysfoAC&q=Anglo-Saxon%20Origins%3A%20The%20Reality%20of%20the%20Myth&pg=PA3 |access-date=5 September 2009 |publisher=Malcolm Todd |isbn=978-1-871516-85-2 |last=Cameron |first=Keith |date=March 1994}}</ref> [[Víkingar]],<ref>{{cite news |title=Legacy of the Vikings |url=https://www.bbc.co.uk/history/trail/conquest/after_viking/legacy_vikings_01.shtml |work=BBC News |access-date=5 September 2009}}</ref> [[Gelar]] og [[Normannar]]. Samfélög brottfluttra Englendinga er víða að finna í fyrrum löndum breska heimsveldisins, sérstaklega í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], [[Kanada]], [[Ástralía|Ástralíu]], [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] og [[Nýja-Sjáland]]i.<ref>{{cite news |title=Shifting Identities&nbsp;– statistical data on ethnic identities in the US |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_m4021/is_/ai_80408799 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160112123723/http://findarticles.com/p/articles/mi_m4021/is_/ai_80408799 |url-status=dead |archive-date=12 January 2016 |publisher=Bnet |access-date=29 July 2009 |year=2001}}</ref> <ref>{{cite web |title=Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories |url=http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |publisher=Statistics Canada |access-date=29 July 2009 |date=2 April 2008 |archive-date=1 November 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091101151108/http://www12.statcan.ca/english/census06/data/highlights/ethnic/pages/Page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Australian Population: Ethnic Origins |url=http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf |author=Centre for Population and Urban Research, Monash University |access-date=29 July 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719124226/http://elecpress.monash.edu.au/pnp/free/pnpv7n4/v7n4_3price.pdf |archive-date=19 July 2011 }}</ref><ref>{{cite web |title=Inmigración británica en Chile |url=http://www.galeon.com/typepad/ |publisher=Galeon.com |access-date=29 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822074242/http://www.galeon.com/typepad/ |archive-date=22 August 2009 |url-status=dead }}</ref> Frá lokum 20. aldar hafa margir Englendingar flust til Spánar.<ref>{{cite news |title=An Englishman's home is his casa as thousands go south |url=https://www.theguardian.com/world/2005/oct/09/spain.spain |newspaper=The Guardian |location=London |access-date=5 September 2009 |first=Jason |last=Burke |date=9 October 2005}}; {{cite news |url=https://www.theguardian.com/society/2007/nov/16/emigration |title=Record numbers leave the country for life abroad |first=Alan |last=Travis |author2=Sarah Knapton |date=16 November 2007 |newspaper=The Guardian |location=London |access-date=8 August 2009}}</ref> Þegar ''[[Dómsdagsbókin]]'' var samin árið 1086 var íbúafjöldi Englands tvær milljónir. Um 10% bjuggu þá í þéttbýli.<ref>{{cite web |author=University of Wisconsin |title=Medieval English society |url=http://history.wisc.edu/sommerville/123/123%2013%20Society.htm |access-date=14 August 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111025121640/http://history.wisc.edu/sommerville/123/123%2013%20Society.htm |archive-date=25 October 2011 |url-status=dead}}</ref> Árið 1801 var íbúafjöldinn 8,3 milljónir og árið 1901 var hann orðinn 30,5 milljónir.<ref>{{cite report |publisher=[[Office for National Statistics]] |title=Focus on People and Migration |url=http://ons.gov.uk/ons/rel/fertility-analysis/focus-on-people-and-migration/december-2005/index.html |date=7 December 2005 |chapter=Chapter 1 – The UK population: past, present and future |chapter-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/rel/fertility-analysis/focus-on-people-and-migration/december-2005/focus-on-people-and-migration---focus-on-people-and-migration---chapter-1.pdf |access-date=16 February 2017 |format=PDF }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Efnahagslegur vöxtur í [[Suðaustur-England]]i hefur gert það að áfangastað fyrir fólksflutninga annars staðar að í Bretlandi.<ref name="ethnicityengl"/> Þó nokkur fjöldi Íra hefur líka flust til Englands.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/1224611.stm |title=One in four Britons claim Irish roots |work=BBC News |access-date=26 November 2010 |date=16 March 2001}}</ref> Hlutfall íbúa af evrópskum uppruna er 87,5%. Þar á meðal eru íbúar af þýskum<ref name="migra"/> og pólskum uppruna.<ref name="ethnicityengl"/> Innflytjendur hafa flust til Englands lengra að síðan á 6. áratugnum. Um 6% íbúa Englands tilheyra fjölskyldum sem komu upprunalega frá [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]] ([[Indland]]i, [[Pakistan]] og [[Bangladess]]).<ref name="ethnicityengl"/><ref name="migra">{{cite news |title=British Immigration Map Revealed |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/4218740.stm |work=BBC News |access-date=5 September 2009 |date=7 September 2005}}</ref> Um 0,7% íbúa eru af kínverskum uppruna.<ref name="ethnicityengl"/><ref name="migra"/> 2,9% íbúa eru þeldökkir af afrískum og karabískum uppruna, sérstaklega frá fyrrum breskum nýlendum þar.<ref name="ethnicityengl"/><ref name="migra"/> Árið 2007 tilheyrðu 22% skólabarna í Englandi minnihlutaþjóðarbrotum<ref name="Paton">{{cite news |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1564365/One-fifth-of-children-from-ethnic-minorities.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live |title=One fifth of children from ethnic minorities |newspaper=The Daily Telegraph |location=London |first=Graeme |last=Paton |date=1 October 2007 |access-date=14 August 2014}}</ref> og árið 2011 var fjöldi þeirra 26,5%.<ref name="Shepherd">{{cite news |url=https://www.theguardian.com/education/2011/jun/22/quarter-state-school-pupils-from-ethnic-minority |title=Almost a quarter of state school pupils are from an ethnic minority |newspaper=The Guardian |location=London |first=Jessica |last=Shepherd |date=22 June 2011 |access-date=17 January 2014}}</ref> Um helmingur fólksfjölgunar milli 1991 og 2001 var vegna aðflutnings.<ref>{{cite news |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |title=Immigration rise increases segregation in British cities |last=Leppard |first=David |date=10 April 2005 |work=The Times |location=London |access-date=8 August 2009 |archive-date=11 febrúar 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080211185641/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/uk/article379434.ece |url-status=dead }}</ref> Deilur um þennan aðflutning eru áberandi í enskum stjórnmálum.<ref>{{cite web |title=Immigration debate hots up in England |url=http://www.dawn.com/news/821775/immigration-debate-hots-up-in-england |publisher=The Independent News Service |date=26 November 2008 |access-date=14 August 2014}}</ref> Í könnun innanríkisráðuneytisins árið 2009 sögðust 80% aðspurðra vilja takmarka aðflutning fólks.<ref>{{cite news |title=80% say cap immigration |url=http://www.express.co.uk/posts/view/115745/80-say-cap-immigration |newspaper=Daily Express |location=London |date=23 July 2009 |first=Gabriel |last=Milland |access-date=5 September 2009}}</ref> [[Hagstofa Bretlands]] áætlar að íbúum muni fjölga um 9 milljónir milli 2014 og 2039.<ref>{{cite report |title=National Population Projections: 2014-based Statistical Bulletin |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationprojections/bulletins/nationalpopulationprojections/2015-10-29 |date=29 October 2015 |publisher=Office for National Statistics}}</ref> [[Kornbretar]] eru eina þjóðarbrotið sem er upprunnið á Englandi, sem er viðurkennt af ríkisstjórn Bretlands samkvæmt [[Rammasamkomulag um vernd þjóðarbrota|Rammasamkomulagi um vernd þjóðarbrota]] frá 2014.<ref name="ReferenceB">{{cite news |title=Cornish people formally declared a national minority along with Scots, Welsh and Irish |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/cornish-people-formally-declared-a-national-minority-along-with-scots-welsh-and-irish-9278725.html |access-date=23 April 2014 |newspaper=The Independent |date=23 April 2014 |archive-date=24 April 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140424100108/http://www.independent.co.uk/news/uk/politics/cornish-people-formally-declared-a-national-minority-along-with-scots-welsh-and-irish-9278725.html |url-status=dead }}</ref> === Tungumál === {{aðalgrein|Enska}} Enska varð til á Englandi og er aðaltungumál Englands í dag. Enska er vesturgermanskt [[indóevrópsk tungumál|indóevrópskt]] tungumál og er skylt [[Skoska|skosku]] og [[frísneska|frísnesku]]. Í sögu málsins er tímabilið fram til ársins [[1066]] nefnt [[fornenska]] en frá árinu 1066 til [[15. öld|15. aldar]] er talað um [[miðenska|miðensku]] og frá 15. öld um nútímaensku. Allt frá árinu 1066 hefur enska orðið fyrir miklum áhrifum frá latínu og frönsku, ekki síst orðaforðinn sem er nú að verulegu leyti af latneskum rótum líkt og í [[Rómönsk mál|rómönsku málunum]]. === Borgir === [[London]] er stærsta borg Bretlands og er líka [[höfuðborg]] landsins. Þær eru stærsta þéttbýli á landinu. [[Birmingham]] er önnur stærsta borgin. Aðrar stórar borgir eru [[Manchester]], [[Leeds]], [[Liverpool]], [[Newcastle]], [[Sheffield]], [[Bristol]], [[Coventry]], [[Bradford]], [[Leicester]] og [[Nottingham]]. Stærsta höfnin er [[Poole]] á suðströndinni. {|class="wikitable" |- !Röð !Þéttbýli !Fólksfjöldi<br />(manntal 2011) !Staðir !Stærri þéttbýlisstaðir |- !1 |[[Þéttbýli Stór-Lundúnasvæðisins]] |9.787.426 |67 |[[London]] |- !2 |[[Stór-Manchester]] |2.553.379 |57 |[[Manchester]], [[Salford]], [[Bolton]], [[Stockport]], [[Oldham]] |- !3 |[[Þéttbýli Vestur-Miðhéraðanna]] |2.440.986 |22 |[[Birmingham]], [[Wolverhampton]], [[Dudley]], [[Walsall]] |- !4 |[[Þéttbýli Vestur-Yorkshire]] |1.777.934 |26 |[[Leeds]], [[Bradford]], [[Huddersfield]], [[Wakefield]] |- !5 |[[Þéttbýlið Liverpool]] |864.122 |8 |[[Liverpool]], [[St Helens (Merseyside)|St Helens]], [[Bootle]], [[Huyton-with-Roby]] |- !6 |[[Þéttbýlið South-Hampshire]] |855.569 |16 |[[Southampton]], [[Portsmouth]] |- !7 |[[Tyneside]] |774.891 |25 |[[Newcastle upon Tyne]], [[North Shields]], [[South Shields]], [[Gateshead]], [[Jarrow]] |- !8 |[[Þéttbýlið Nottingham]] |729.977 |15 |[[Nottingham]], [[Beeston (Nottinghamshire)|Beeston]] og [[Stapleford (Nottinghamshire)|Stapleford]], [[Carlton, Nottinghamshire|Carlton]], [[Long Eaton]] |- !9 |[[Þéttbýlið Sheffield]] |685.368 |7 |[[Sheffield]], [[Rotherham]], [[Chapeltown (Suður-Yorkshire)|Chapeltown]], [[Mosborough]]/[[Highlane]] |- !10 |[[Þéttbýlið Bristol]] |617.280 |7 |[[Bristol]], [[Kingswood, South Gloucestershire|Kingswood]], [[Mangotsfield]], [[Stoke Gifford]] |} == Menning == {{aðalgrein|Ensk menning}} Ensk menning er breið og fjölbreytileg. Englendingar hafa spilað inn í þróun [[list]]a og [[vísindi|vísindanna]]. Margir mikilvægir vísindamenn og heimspekingar fæddust á Englandi eða hafa búið á Englandi, til dæmis [[Isaac Newton]], [[Francis Bacon (heimspekingur)|Francis Bacon]], [[Charles Darwin]], [[Ernest Rutherford]] (fæddur á [[Nýja-Sjáland]]i), [[John Locke]], [[John Stuart Mill]], [[Bertrand Russell]], [[Thomas Hobbes]] og hagfræðingar svo sem [[David Ricardo]] og [[John Maynard Keynes]]. [[Karl Marx]] skrifaði mest af ritverkum sínum í [[Manchester]]. === Matargerð === Mörg lönd telja að ensk matargerð sé gróf og einföld. Ensk matargerð umbreyttist á sjötta áratuginum undir áhrifum frá [[Indland]]i og [[Kína]] sem fylgdu innflytjendum. Dæmi af hefðbundnum enskum mat eru: [[Mynd:English Breakfast.jpg|thumb|180px|Enskur morgunverður]] {{dálkar |width= | col1 = * [[Eplabaka]] * [[Bjúgu og stappa]] * [[Bedfordshire clanger]] * [[Bubble and Squeak]] * [[Kornbresk kjötbaka]] * [[Bústaðarbaka]] * [[Devonshire rjómaté]] * [[Fiskur og franskar]] | col2width = | col2 = * [[Enskur morgunverður]] * [[Kjötsósa|Kjötsósur]] * [[Hlaupaáll]] * [[Lancashire grýta]] * [[Lincolnshire bjúga|Lincolnshire bjúgu]] * [[Kjötbaka|Kjötbökur]] * [[Baka og stappa]] * [[Ploughmans hádegisverður]] | col3 = * [[Svínabaka|Svínabökur]] * [[Scouse]] * [[Smalabaka]] * [[Spotted Dick]] * [[Nýrnabaka]] * [[Sunnudagssteik]]ur * [[Toad in the hole]] * [[Yorkshire pudding]] }} === Verkfræði === England er fæðingarstaður [[Iðnbyltingin|Iðnbyltingarinnar]] og margir uppfinningamenn bjuggu á Englandi á [[18. öld|18.]] og [[19. öld]]. Frægir verkfræðingar eru til dæmis [[Isambard Kingdom Brunel]], [[Charles Babbage]], [[Tim Berners-Lee]], [[John Dalton]], [[James Dyson]], [[Michael Faraday]], [[Robert Hooke]], [[Robert Stephenson]], [[Joseph Swan]] og [[Alan Turing]]. === Vísindi og heimspeki === [[Mynd:Charles Darwin aged 51.jpg|thumb|right|[[Charles Darwin]].]] Meðal mikilhæfra vísindamanna frá Englandi má nefna [[Isaac Newton]], [[Michael Faraday]], [[Robert Hooke]], [[Robert Boyle]], [[Joseph Priestley]], [[J. J. Thomson]], [[Charles Babbage]], [[Charles Darwin]], [[Stephen Hawking]], [[Christopher Wren]], [[Alan Turing]], [[Francis Crick]], [[Joseph Lister]], [[Tim Berners-Lee]], [[Andrew Wiles]] og [[Richard Dawkins]]. Enskir heimspekingar áttu ríkan þátt í að móta vestræna heimspeki. Þar má nefna [[William af Ockham]], [[Francis Bacon (heimspekingur)|Francis Bacon]], [[Thomas Hobbes]], [[John Locke]], [[Jeremy Bentham]], [[Thomas Paine]], [[John Stuart Mill]], [[Herbert Spencer]], [[Bertrand Russell]], [[G.E. Moore]], [[A.J. Ayer]], [[Gilbert Ryle]], [[J.L. Austin]], [[G.E.M. Anscombe]] og [[Bernard Williams]]. === Bókmenntir === [[Mynd:CHANDOS3.jpg|thumb|upright|right|Leikskáld [[William Shakespeare]].]] Saga enskra bókmennta er rótgróin. Margir [[rithöfundur|rithöfundar]] eru frá Englandi til dæmis leikskáldin [[William Shakespeare]], [[Christopher Marlowe]], [[Ben Jonson]] og [[John Webster]], til viðbótar rithöfundarnir [[Daniel Defoe]], [[Henry Fielding]], [[Jane Austen]], [[William Makepeace Thackeray]], [[Charlotte Brontë]], [[Emily Brontë]], [[J.R.R. Tolkien]], [[Charles Dickens]], [[Mary Shelley]], [[H. G. Wells]], [[George Eliot]], [[Rudyard Kipling]], [[D.H. Lawrence]], [[E.M. Forster]], [[Virginia Woolf]], [[George Orwell]] og [[Harold Pinter]]. [[J.K. Rowling]], [[Enid Blyton]] og [[Agatha Christie]] eru rithöfundar sem hafa orðið frægir á [[20. öld]]. === Tónlist === Tónskáld frá Englandi eru ekki eins fræg og rithöfundarnir þaðan. Flytjendur eins og [[Bítlarnir]], [[Led Zeppelin]], [[Pink Floyd]], [[Elton John]], [[Queen]] og [[The Rolling Stones]] eru meðal þeirra sem hafa selt mest af plötum í heiminum. England er einnig fæðingarstaður margra [[tónlistarstefna]] til dæmis [[harðrokk]]s, [[þungarokk]]s, [[Britpop]]s, [[glamrokk]]s, [[drum and bass]], [[framsækið rokk|framsækins rokks]], [[pönk]]s, [[gotneskt rokk|gotnesks rokks]] og [[triphop]]s. == Tilvísanir == {{Reflist}} == Heimildir == * {{Cite book |last=Colley |first=Linda |url=https://archive.org/details/britonsforgingna0000coll |title=Britons: Forging the Nation, 1701–1837 |publisher=Yale University Press |date=1992 |isbn=978-0-300-05737-9 |author-link=Linda Colley}} * {{Cite book |last=Crofton |first=Ian |title=The Kings and Queens of England |publisher=Quercus |date=2007 |isbn=978-1-84724-065-1}} * {{Cite book |last=Crouch |first=David |url=https://archive.org/details/isbn_9781852855956 |title=Normans: The History of a Dynasty |publisher=Hambledon Continuum |date=2006 |isbn=978-1-85285-595-6 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Crystal |first=David |url=https://archive.org/details/storiesofenglish00crys |title=The Stories of English |publisher=The Overlook Press |date=2004 |isbn=978-1-58567-601-9 |author-link=David Crystal}} * {{Cite book |last=Fowler |first=Kenneth |url=https://archive.org/details/ageofplantagenet0000fowl |title=The Age of Plantagenet and Valois: The Struggle for Supremacy, 1328–1498 |publisher=Putnam |date=1967 |isbn=978-0-236-30832-3 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Gallagher |first=Michael |title=The United Kingdom Today |publisher=Franklin Watts |date=2006 |isbn=978-0-7496-6488-6 |location=London}} * {{Cite book |last=Goldberg |first=Jeremy |title=The Black Death in England |publisher=Paul Watkins |date=1996 |isbn=978-1-871615-56-2 |editor-last=Mark Ormrod & P.G. Lindley |location=Stamford |chapter=Introduction |author-link=Jeremy Goldberg}} * {{Cite book |last=Kirby |first=D.P. |title=The earliest English kings |publisher=Routledge |date=2000 |isbn=978-0-415-24210-3}} * {{Cite book |last=Molyneaux |first=George |title=The Formation of the English Kingdom in the Tenth Century |url=https://archive.org/details/formationofengli0000moly |publisher=Oxford University Press |date=2015 |isbn=978-0-19-871791-1}} * {{Cite book |last=Rankov |first=Boris |title=The Praetorian Guard |url=https://archive.org/details/praetorianguard0000rank |publisher=Osprey Publishing |date=1994 |isbn=978-1-85532-361-2}} * {{Cite book |last=Reitan |first=Earl Aaron |title=The Thatcher Revolution |publisher=Rowman & Littlefield |date=2003 |isbn=978-0-7425-2203-9}} * {{Cite book |last=Oppenheimer |first=Stephen |url=https://archive.org/details/isbn_9780786718900 |title=Origins of the British |publisher=Carroll & Graf |date=2006 |isbn=978-0-7867-1890-0 |author-link=Stephen Oppenheimer}} * {{Cite book |last=Wright |first=Kevin J |url=https://archive.org/details/christiantravelp0000wrig |title=The Christian Travel Planner |publisher=Thomas Nelson Inc |date=2008 |isbn=978-1-4016-0374-8 |url-access=registration}} * {{Cite book |last=Ziegler |first=Philip |title=The Black Death |url=https://archive.org/details/blackdeath00unse |publisher=Sutton Publishing Ltd. |date=2003 |isbn=978-0-7509-3202-8 |edition=New |location=Sutton |author-link=Philip Ziegler}} == Tenglar == {{Wiktionary|England}} * [https://www.ons.gov.uk/ Office for National Statistics] - Hagstofa Bretlands. * [https://visitengland.com/ ''Visit England''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230305164945/https://www.visitengland.com/ |date=2023-03-05 }} — Vefur frá Ferðamálaráði Bretlands. * [https://www.gov.uk/ Opinber vefur ríkisstjórnar Bretlands]. * [https://bbc.co.uk/england/ Fréttir frá Englandi á vef BBC]. * [https://www.gov.uk/government/organisations/natural-england Natural England] — náttúrufræðistofnun Englands. * [https://www.english-heritage.org.uk/ English Heritage] — félag um enskan menningararf. * {{Vísindavefurinn|14634|Hversu gamalt er England og hvernig myndaðist það?}} {{Evrópa}} [[Flokkur:England| ]] h2eu1tba26jgek5dczxf00hs9zp2pt0 0 5721 1967717 1921600 2026-06-15T16:52:44Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967717 wikitext text/x-wiki {{hreingera}} '''Sjálfsvíg''' eða '''sjálfsmorð''' er sá verknaður að ráða sjálfum sér [[Dauði|bana]]. Áhættuþættir fyrir sjálfsvígi eru sjúkdómar á borð við [[Þunglyndi (geðröskun)|þunglyndi]], [[geðhvarfasýki]], [[geðklofi|geðklofa]], og [[persónuleikaröskun]], ásamt [[Fíkn|lyfjamisnotkun]] og [[áfengissýki]].<ref name="WHO2016">{{cite web|title=Suicide Fact sheet N°398|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs398/en/|website=WHO|access-date=3 March 2016|date=April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192347/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs398/en/|archive-date=4 March 2016|df=}}</ref><ref name="Hawton2009">{{cite journal|vauthors=Hawton K, van Heeringen K|title=Suicide|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_april-18-24-2009_373_9672/page/1372|journal=Lancet|volume=373|issue=9672|pages=1372–81|date=April 2009|pmid=19376453|doi=10.1016/S0140-6736(09)60372-X |issn=0140-6736}}</ref><ref name="Dod2017">{{cite journal|vauthors=Dodds TJ|title=Prescribed Benzodiazepines and Suicide Risk: A Review of the Literature|journal=The Primary Care Companion for CNS Disorders|volume=19|issue=2|date=March 2017|pmid=28257172|doi=10.4088/PCC.16r02037}}</ref> Sum sjálfsvíg má rekja til sálræns álags.<ref name="WHO20162">{{cite web|title=Suicide Fact sheet N°398|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs398/en/|website=WHO|access-date=3 March 2016|date=April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192347/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs398/en/|archive-date=4 March 2016|df=}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Bottino SM, Bottino CM, Regina CG, Correia AV, Ribeiro WS|title=Cyberbullying and adolescent mental health: systematic review|journal=Cadernos de Saude Publica|volume=31|issue=3|pages=463–75|date=March 2015|pmid=25859714|doi=10.1590/0102-311x00036114}}</ref> Forvarnir við sjálfsvígum ganga helst út á að takmarka aðgengi að skotvopnum og lyfjum, og að veita meðferð við geðkvillum og fíkn.<ref name="Hawton2009" /><ref>{{Cite book|url=https://www.who.int/mental_health/prevention/suicide/resource_media.pdf|title=Preventing Suicide A Resource for Media Professionals|last=|first=|publisher=|year=|isbn=978-9241597074|location=|pages=}}</ref> Ekki hefur verið sýnt fram á að hjálparsímar beri árangur.<ref name="Sak2011">{{cite journal|vauthors=Sakinofsky I|title=The current evidence base for the clinical care of suicidal patients: strengths and weaknesses|journal=Canadian Journal of Psychiatry. Revue Canadienne de Psychiatrie|volume=52|issue=6 Suppl 1|pages=7S–20S|date=June 2007|pmid=17824349|quote=Other suicide prevention strategies that have been considered are crisis centres and hotlines, method control, and media education... There is minimal research on these strategies. Even though crisis centres and hotlines are used by suicidal youth, information about their impact on suicidal behaviour is lacking.}}</ref><ref name="Zal2016">{{cite journal|last1=Zalsman|first1=G|last2=Hawton|first2=K|last3=Wasserman|first3=D|last4=van Heeringen|first4=K|last5=Arensman|first5=E|last6=Sarchiapone|first6=M|last7=Carli|first7=V|last8=Höschl|first8=C|last9=Barzilay|first9=R|date=July 2016|title=Suicide prevention strategies revisited: 10-year systematic review.|url=https://www.thelancet.com/journals/lanpsy/article/PIIS2215-0366(16)30030-X/fulltext|journal=The Lancet. Psychiatry|volume=3|issue=7|pages=646–59|doi=10.1016/S2215-0366(16)30030-X|pmid=27289303|quote=Studies of telephone and internet services usually have relatively low levels of evidence. (page 652)|via=|last10=Balazs|first10=J|last11=Purebl|first11=G|last12=Kahn|first12=JP|last13=Sáiz|first13=PA|last14=Lipsicas|first14=CB|last15=Bobes|first15=J|last16=Cozman|first16=D|last17=Hegerl|first17=U|last18=Zohar|first18=J}}</ref> Um 0,5–1,4% fólks deyr vegna sjálfsvíga.<ref name="Var2012">{{cite journal|vauthors=Värnik P|title=Suicide in the world|journal=International Journal of Environmental Research and Public Health|volume=9|issue=3|pages=760–71|date=March 2012|pmid=22690161|pmc=3367275|doi=10.3390/ijerph9030760}}</ref><ref name="EB2011">{{cite journal|vauthors=Chang B, Gitlin D, Patel R|title=The depressed patient and suicidal patient in the emergency department: evidence-based management and treatment strategies|journal=Emergency Medicine Practice|volume=13|issue=9|pages=1–23; quiz 23–24|date=September 2011|pmid=22164363}}</ref> Nokkuð algengara er að karlmenn falli fyrir eigin hendi. Í hinum vestræna heimi eru þeir um þrisvar sinnum líklegri til að fremja sjálfsmorð en konur.<ref name="WHO2014Pre">{{cite book|title=Preventing suicide: a global imperative|date=2014|publisher=WHO|isbn=978-9241564779|pages=7, 20, 40|url=https://iris.who.int/bitstream/handle/10665/131056/9789241564779_eng.pdf?sequence=1}}</ref> == Löggjöf == Viðhorf til sjálfsvíga eru mismunandi eftir löndum, bæði með tilliti til menningar og trúarbragða. Viðhorf á Vesturlöndum ráðast t.d. að miklu leyti af [[kristin trú|kristinni trú]], en samkvæmt henni er sjálfsvíg [[synd]]. Í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] eru sjálfsvíg skilgreind sem [[glæpur]] og á sumum Vesturlöndum var það svo langt fram eftir síðustu öld. Í flestum löndum er enn glæpur að aðstoða fólk við að stytta sér aldur, en sum lönd eru þó farin að leyfa [[Dánaraðstoð|líknardráp]] í tilteknum aðstæðum.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/efasemdir-um-liknardrap/|title=Efasemdir um líknardráp - RÚV.is|date=2019-01-23|website=RÚV|access-date=2024-06-06}}</ref> Í [[Jónsbók]] segir í kafla um þá sem níðingsverk gera: „Ef maður týnir sér sjálfum, þá taki erfingi hálft með slíku skilorði, sem fyrr segir um önnur óbótamál, en hálft standi undir umsjá konungs umboðsmanns til slíkrar miskunnar, sem konungur vill á gera eftir atvikum."<ref>''Jónsbók'', Ólafur Halldórsson gaf út, bls. 41 – 42, 2. útgáfa, Odense Universitetsforlag 1970.</ref> Konungur kaus að minnsta kosti stundum að nota þessi úrræði á fyrirbyggjandi hátt en ekki ívilnandi. Þannig lagði hann undir sig svokallað „hengigóss“, eftir að Ásgrímur Sigurðsson á Hofi í Öræfum stytti sér aldur um 1645.<ref>''Alþingisbækur Íslands VI'', bls. 169–170 og 217–218, Reykjavík 1933–1940.</ref> == Orsakir == Umfjöllun um orsakir sjálfsvíga getur aldrei orðið tæmandi. Hver einstaklingur hefur eigin ástæður sem hann telur nægjanlegar til að svipta sig lífi og hvert tilvik verður að skoða í samhengi við einstaklinginn. Þrátt fyrir þetta eru nokkrar algengar skýringar á sjálfsvígum og sjálfsvígstilraunum. Fyrsta tilraunin til að skrifa um sjálfsvíg á vísindalegan hátt var gerð af [[Émile Durkheim]] í lok 19. aldar. Margar niðurstaðna hans eru enn í fullu gildi en auknar [[rannsóknir]] ásamt breyttu þjóðfélagsmynstri hafa einnig útvíkkað og breytt niðurstöðunum. Eftirfarandi atriði eru algeng meðal þeirra sem fyrirfara sér: Viðkomandi er kominn á [[eftirlaun]], hann er atvinnulaus, fráskilinn, barnlaus, býr einn. Sjálfsvíg eru einnig algengari meðal fátækra, en athuga verður að [[fátækt]] er ekki bein orsök sjálfsvíga. Algengt er að fólk sem fyrirfari sér þjáist af [[geðsjúkdómar|geðsjúkdómum]]. Langalgengast er [[þunglyndi]].{{heimild vantar}} Ekki eingöngu fólk sem þjáist af geðsjúkdómum fremur sjálfsvíg. Fólk sem þjáist af banvænum sjúkdómum kýs stundum að fyrirfara sér í stað þess að ganga í gegnum miklar þjáningar. Í sumum löndum [[Evrópa|Evrópu]] (t.d. [[Sviss]]) hefur það að aðstoða einstaklinga sem þjást af banvænum sjúkdómum við sjálfsvíg verið leyfð við mjög ákveðnar aðstæður. Í þeim tilfellum er talað um [[líknardráp]]. Menningarleg viðhorf geta stundum verið orsakaþáttur. Í [[Japan]] tíðkuðust lengi sjálfsvíg [[samúræji|samúræja]] sem litu á það sem meiri auðmýkingu fyrir sig og fjölskyldu sína að halda lífi við ýmsar aðstæður, svo sem ef þeir brugðust leiðtoga sínum eða voru teknir til fanga. Aðferðin kallast [[seppuku]], eða kviðrista, og byggðist á því að einstaklingur skar magann á sér frá einum enda til annars. Sjálfsvíg Japana eru þó fæst með þessum hætti í dag. Herforingjar og hermenn japanska hersins í [[síðari heimsstyrjöld|síðari heimstyrjöldinni]] sviptu sig stundum lífi á sambærilegan hátt. Hermenn fórna stundum eigin lífi fyrir félaga sína eða málstað, til að mynda með því að fleygja sér yfir [[handsprengja|handsprengju]] í skotgröf. Slíka fórn má telja sem sjálfsvíg, en þeim fylgir sjaldan vanheiður. == Sjálfsvígsaðferðir == Aðferðir til sjálfsvíga eru afar mismunandi eftir löndum og fer mjög eftir aðgengi að lyfjum, efnum, tækjum og tólum. Þannig kjósa margir að fyrirfara sér með gasi á [[England]]i, þar sem [[gaseldavél]]ar eru algengar, en í Bandaríkjunum er nokkuð algengt að fólk noti [[skotvopn]]. Nokkrir frægir einstaklingar hafa framið sjálfsmorð með aðstoð [[Blásýra|blásýru]]. == Sjálfsvígstilraunir == Margfalt fleiri gera tilraun til sjálfsvíga án þess að það takist. Sambandið á milli sjálfsvígstilrauna og sjálfsvígs er e.t.v. flóknara en það lítur út fyrir í fyrstu. Tilraunir til sjálfsvígs eru ekki endilega misheppnaðar sjálfsvígstilraunir, þ.e. þær fela ekki endilega í sér fullan ásetning um að fyrirfara sér. Margir fræðimenn líta annað hvort á sjálfsvígstilraunir sem nokkurs konar aðferð til að gera upp hug sinn, eða sem nokkurs konar ákall á hjálp. Sjálfsvíg er enda stór ákvörðun og ólíkt flestum ákvörðunum er óhægt að skipta um skoðun þegar verknaðurinn er framinn. Þannig er hægt að líta á a.m.k. sumar sjálfsvígstilraunir sem tilraun sem ætlað var að mistakast og hefur það markmið að styrkja eða letja einstaklinginn í þeirri ákvörðun sinni að falla fyrir eigin hendi. Það sem bendir til þess að tilraun til sjálfsvígs séu tilraunir til að gera upp hug sinn er tvennt. Í fyrsta lagi nota flestir þeir sem gera tilraun til sjálfsvígs til þess aðferðir sem eru ekki líklegar til að leiða til dauða og í öðru lagi gera margir tilraun til sjálfsvígs við aðstæður þar sem afar líklegt er að einhver komi þeim til bjargar. Það er áhugavert að þó svo að fleiri karlar falli fyrir eigin hendi eru fleiri konur sem reyna sjálfsvíg en karlar. Konur nota hins vegar oft „vægari“ aðferðir, t.d. lyf, á meðan karlmenn nota aðferðir sem eru líklegri til að heppnast, eins og að hengja sig eða skjóta. Þrátt fyrir að margir sem reyna sjálfsvíg vilji í raun ekki fyrirfara sér, og noti aðferðir sem ólíklegt er að leiði til dauða, þá eru þeir engu að síður í mikilli hættu. Og ekki má gleyma því að meira en helmingur þeirra sem fremja sjálfsmorð hafa reynt það a.m.k. einu sinni áður.{{heimild vantar}} == Tíðni == Talið er að sjálfsvíg séu mun fleiri en opinberar tölur gefa til kynna og eru helstu ástæður þess að opinberar tölur passa ekki við rauntíðni sjálfsvíga taldar félagsleg andstaða við sjálfsvíg ásamt því að erfitt getur verið að meta hvort einstaklingur sem deyr hafi haft fullan ásetning um að deyja. Af þessum sökum bera að skoða tölur um sjálfsvíg og samanburð sjálfsvíga eftir löndum afar varlega. Tíðni sjálfsvíga er kynbundin. Tilraunir til sjálfsvíga eru tíðari meðal kvenna, en sjálfsvíg karla eru árangursríkari. Helstu áhættuhópar eru fólk á bilinu 15–24 ára, eldri karlmenn og miðaldra konur.{{heimild vantar}} Á [[Ísland]]i er tíðni sjálfsvíga meðal ungra karla mjög há eða að meðaltali um 19 karlar á hverja 100.000 karla árlega, sem er nokkuð hærra en meðaltal annars staðar á Vesturlöndum.{{heimild vantar}} Athuga ber þó að tölurnar eru villandi, en mun færri en 19 ungir karlar fyrirfara sér árlega þar sem fjöldi ungra karla á Íslandi er um ferfalt lægri. Ungar íslenskar konur fyrirfara sér hins vegar síður en jafnöldrur þeirra á vesturlöndum eða um 2 stúlkur á hverjar 100.000 stúlkur árlega. Af þessum tölum sést að ungir íslenskir karlar eru margfalt líklegri til að falla fyrir eigin hendi en kvenkyns jafnaldrar þeirra.{{heimild vantar}} Annar þáttur við sjálfsvíg á Vesturlöndum er að þau koma oft í bylgjum. Árið [[1991]] varð sprenging í tíðni sjálfsvíga á Íslandi meðal ungs fólks, en það ár hafði verið mikil umræða um sjálfsvíg innan þess hóps.{{heimild vantar}} Sjálfsvíg ungs fólks á [[Norðurlönd]]um eru yfirleitt fleiri en jafnaldra þeirra sunnar í álfunni. Því hafa rannsóknir manna að nokkru leyti beinst að [[Árstíðabundið þynglyndi|árstíðabundnu þunglyndi]] sem mögulegum þætti í fjölda sjálfsvíga norðarlega í heiminum.{{heimild vantar}} == Forvarnir, aðstoð og meðferð == Forvarnir gegn sjálfsvígum eru mjög víða stundaðar. Á Íslandi eru það [[landlæknir]] og ýmis samtök sem standa fyrir forvörnum gegn sjálfsvígum. Einnig eru starfrækt víða í heiminum gjaldfrjáls símanúmer sem einstaklingar geta hringt inn allan sólarhringinn, líklegast alltaf nafnlaust, þar sem þeir geta rætt við þjálfað starfsfólk um vandamál sín, þar með talin sjálfsvígshugsanir og -atferli. Á Íslandi starfrækir [[Rauði kross Íslands]] slíkt númer, [[1717 (símanúmer|1717]]. Meðferð við sjálfsvígshugsunum og -atferli felst í því að reyna uppræta hugsanirnar sem valda einstaklingnum kvöl og fá hann til að íhuga sjálfsvíg, en ekki er um að ræða beina meðferð við sjálfsvígshugsunum og/eða -atferli. Sem dæmi, ef orsökin er þunglyndi, er veitt meðferð við [[þunglyndi]]. Það að fá einstaklinga til að samþykkja meðferð getur hins vegar verið erfitt, sérstaklega hjá þeim sem hafa þjáðst af þunglyndi lengi, vonleysi um að það stoði nokkuð og eru gagnteknir af þeirri hugsun að lífið sé tilgangslaust. Þetta eru algengustu ástæðurnar. Ef ástand einstaklingsins er alvarlegt getur reynst nauðsynlegt að leggja hann inn á stofnun til að varna honum að ráða sér bana. == Trúarleg viðhorf == === Kristni === Samkvæmt [[kristni]] hefur [[Kristur]] frelsað manninn með blóði sínu og sú staðreynd merkir í raun að við erum eign guðs og þess vegna megi maðurinn ekki vera sjálfsbani. [[Kaþólsk trú]] leggur sérstaka áherslu á að það gangi gegn vilja guðs að skapa sér sjálfur aldur og að sjálfsmorð feli í sér mikla synd.<ref>{{Tímarit.is|6498414|Dularfullur og forboðinn dauði|blað=Ritið, tímarit Hugvísindastofnunar|höfundur=Hrafnkell Lárusson|blaðsíða=33|útgáfudagsetning=01.05.2014}}</ref> === Búddismi === Samkvæmt [[búddismi|búddisma]] er hluti af því að lifa að þjást og sú þjáning á sér upphaf sitt í þrá. Því er það eitt meginmarkmið búddatrúarmanna að minnka þá þrá, og í kjölfarið þjáninguna. Þar sem sumir búddistar trúa á endurfæðingu telja þeir að það breytir litlu fyrir manninn að ráða sér bana. Hann endurfæðist einfaldlega í öðrum líkama og þjáningin heldur áfram.{{heimild vantar}} === Íslam === [[Íslam|Múslimar]] líta á sjálfsvíg sem eina af verstu syndum sem maður getur framið og að sá verknaður sé særandi fyrir sálartilveru þess sem fyrirfari sér.{{heimild vantar}} í einu erindi Kóransins stendur; „Og fyrirfarið ykkur ekki, vissulega er guð ykkur miskunarsamur.“ — Qur'an, Sura 4 ([[An-Nisa]]), [[ayat]] 29  Flestir íslamskir kennimenn telja að sjálfsmorð sé bönnuð, þar með talin sjálfsmorð með sprengju. === Gyðingdómur === Í [[gyðingdómur|gyðingdómi]] er sjálfsvíg ein alvarlegasta synd sem maðurinn getur framið. Hins vegar er leyfilegt að fyrirfara sér ef ein af eftirtöldum þremur ástæðum er fyrir hendi: Ef einhver neyðir mann til að drepa annan, til að guðlasta eða til hórdóms eða sifjaspella.{{heimild vantar}} === Norræn trú === Í menningu norrænna manna léku [[örlög]]in stærsta hlutverkið hvað varðar hlutskipti manna í lífinu, trúarlega er því sjálfsmorð einstaklinga aðeins séð sem einn þáttur í framvindu örlagana. Í heiðnum [[fjölgyðistrúarbrögðum]] er dauðinn sjaldnast séður sem „tabú“ eða andstæður lífinu, líkt og í [[eingyðistrú]]arbrögðum (kristni, gyðingdóm og íslam) heldur er hann séður sem eðlilegur og mikilvægur hluti af því. == Frægir einstaklingar sem hafa fyrirfarið sér == * [[Alan Turing]] (breskur [[stærðfræðingur]]) * [[Ernest Hemingway]] (bandarískur rithöfundur og nóbelsverðlaunahafi) * [[Hannibal Barca]] ([[hershöfðingi]]) * [[Sylvia Plath]] (breskt [[ljóðskáld]]) * [[Kurt Cobain]] ([[rokkstjarna]]) * [[Kleópatra]] ([[drottning]] [[Egyptaland]]s) * [[Neró]] ([[rómverskur]] [[keisari]]) * [[Virginia Woolf]] (breskur [[skáldsagnahöfundur]]) Fjölmargir af foringjum [[nasistar|nasista]] frömdu sjálfsmorð á meðan [[Réttarhöldin í Nürnberg|Nürnbergréttarhöldin]] stóðu yfir, og sumir fyrr, en meðal þeirra voru: * [[Adolf Hitler]] * [[Heinrich Himmler]] * [[Hermann Göring]] * [[Jósef Göbbels]] == Tilvísanir == <references /> == Frekari fróðleikur == * Kvikmyndin [[The Brave]]. * Skáldsagan [[Raunir Werthers unga]] eftir [[Goethe]]. * A Discourse on Voluntary Death, bók eftir [[Jean Améry]] en höfundurinn fyrirfór sér tveimur árum eftir útkomu bókarinnar. * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041102182345/www.landlaeknir.is/Uploads/FileGallery/Utgafa/SjalfsvigWN.pdf Samanburður á sjálfsvígum á austurlandi og höfuðborgasvæðinu frá Landlæknisembætti á Íslandi] == Tengt efni == * [[Sjálfsmorðsklefi]] == Tenglar == * [http://www.helpguide.org/mental/suicide_prevention.htm Understanding and Helping a Suicidal Person] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080219142020/http://www.helpguide.org/mental/suicide_prevention.htm |date=2008-02-19 }} [[Flokkur:Klínísk sálfræði]] [[Flokkur:Sjálfsmorð| ]] faa3f5m3otjulqj7rufu9pgab2ij769 0 5731 1967661 1618204 2026-06-15T16:11:36Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967661 wikitext text/x-wiki '''Hugrof''' (á [[Enska|ensku]]: ''dissociation'') er röskun sem lýsir sér í því að einstaklingur missir tengsl við raunveruleikann og upplifir truflun á [[sjálf]]i sínu, [[minni]] eða [[meðvitund]]. Ólíkt [[Geðrof|geðrofi]] missir fólk þó ekki getuna til greina hvað sé raunverulegt.<ref>{{cite journal|author=Dell P. F.|title=A new model of dissociative identity disorder|journal=Psychiatric Clinics North America|volume=29|issue=1|pages=1–26, vii|date=March 2006|pmid=16530584|doi=10.1016/j.psc.2005.10.013|url=https://archive.org/details/sim_psychiatric-clinics-of-north-america_2006-03_29_1/page/1}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Butler LD, etal|title=Hypnotizability and traumatic experience: a diathesis-stress model of dissociative symptomatology|journal=American Journal of Psychiatry|volume=153|issue=7 Suppl|pages=42–63|date=July 1996|pmid=8659641|doi=10.1176/ajp.153.7.42|url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=8659641}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Gleaves|first1=DH|last2=May|first2=MC|last3=Cardeña|first3=E|title=An examination of the diagnostic validity of dissociative identity disorder|journal=Clinical Psychology Review|volume=21|issue=4|pages=577–608|date=June 2001|pmid=11413868|doi=10.1016/S0272-7358(99)00073-2|url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0272-7358(99)00073-2}}</ref><ref>{{cite journal|author=Dell P. F.|title=The multidimensional inventory of dissociation (MID): A comprehensive measure of pathological dissociation|journal=Journal of Trauma Dissociation|volume=7|issue=2|pages=77–106|year=2006|pmid=16769667|doi=10.1300/J229v07n02_06|url=}}</ref> Hugrof geta verið væg og eru þá oft leið líkamans til að verjast álagi. Fólk getur dottið í hugrof þegar því leiðist, þá er því oft lýst sem dagdraumum eða dáleiðsluástandi. En hugrof geta líka verið sjúkleg. Í alvarlegum hugrofum getur fólk misst öll tengsl við raunveruleikann, misst öll tengsl við hver þau sjálf séu, og fundið fyrir miklu minnistapi. Þessar truflanir geta komið fram vegna sálrænna áfalla, en geta líka orsakast af mikilli [[Streita|streitu]], [[Ofskynjunarlyf|ofskynjunarlyfjum]], eða af engri sérstakri ástæðu.<ref>{{cite book|last1=Abugel|first1=J|last2=Simeon|first2=D|title=Feeling Unreal: Depersonalization Disorder and the Loss of the Self|publisher=[[Oxford University Press]]|location=Oxford|year=2006|page=[https://books.google.com/?id=M-Cgs_T7Cl8C&pg=PA17 17]|isbn=0195170229}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Klínísk sálfræði]] i0kcogqpa5ujyw9ouuzfgw1viqhswia 0 5765 1967720 1958844 2026-06-15T16:55:06Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967720 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Kanada | nafn_á_frummáli = Canada | nafn_í_eignarfalli = Kanada | fáni = Flag of Canada.svg | skjaldarmerki = Royal Coat of arms of Canada.svg | kjörorð = A Mari Usque Ad Mare | kjörorð_tungumál = latína | kjörorð_þýðing = Frá hafi til hafs | staðsetningarkort = CAN_orthographic.svg | tungumál = [[enska]] og [[franska]] | höfuðborg = [[Ottawa]] | stjórnarfar = [[Sambandsríki]] með [[Þingbundin konungsstjórn|þingbundna konungsstjórn]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Bretland]]i | atburður1 = [[Bresku Norður-Ameríkulögin]] | atburður2 = [[Westminsterlögin 1931|Westminsterlögin]] | atburður3 = [[Kanadalögin 1982|Kanadalögin]] | dagsetning1 = [[1. júlí]] [[1867]] | dagsetning2 = [[11. desember]] [[1931]] | dagsetning3 = [[17. apríl]] [[1982]] | titill_leiðtoga1 = [[Breska konungsveldið|Konungur]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Kanada|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga2 = [[Mark Carney]] | titill_leiðtoga3 = [[Landstjóri Kanada|Landstjóri]] | nafn_leiðtoga3 = [[Mary Simon]] | stærðarsæti = 2 | flatarmál = 9.984.670 | hlutfall_vatns = 11,76 | mannfjöldaár = 2023 | mannfjöldasæti = 37 | fólksfjöldi = 40.000.000 | íbúar_á_ferkílómetra = 3,5 | VLF_ár = 2021 | VLF = 1.979 | VLF_sæti = 15 | VLF_á_mann = 51.713 | VLF_á_mann_sæti = 20 | VÞL = {{hækkun}} 0.929 | VÞL_ár = 2019 | VÞL_sæti = 16 | gjaldmiðill = [[Kanadískur dalur|dalur]] | tímabelti = [[UTC]]−3,5 til −8 | þjóðsöngur = [[O Canada]] | tld = ca | símakóði = +1 }} '''Kanada''' er annað stærsta land í heimi að flatarmáli (aðeins Rússland er stærra) og nær yfir nyrðri hluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]], frá [[Kyrrahaf]]i í vestri til [[Atlantshaf]]s í austri og að [[Norður-Íshaf]]inu í norðri. Í suðri og vestri á Kanada 8.891 km löng landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] sem eru lengstu landamæri tveggja landa í heiminum. Kanada er sambandsríki, sem tíu [[Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði|fylki og þrjú sjálfstjórnarsvæði]] mynda. [[Ottawa]] er höfuðborg Kanada, en stærstu þéttbýli landsins eru í kringum [[Toronto]], [[Montreal]] og [[Vancouver]]. Ýmsar [[frumbyggjar Kanada|frumbyggjaþjóðir]] hafa búið þar sem Kanada er nú í þúsundir ára. Á 16. öld hófu [[Bretland|Bretar]] og [[Frakkland|Frakkar]] landkönnun og síðar landnám á austurströndinni. Eftir fjölmargar [[stríð Kanada|styrjaldir]] gaf Frakkland eftir nær allar [[Nýja Frakkland|nýlendur sínar]] í Norður-Ameríku árið 1763. Kanada var stofnað með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]] frá [[1867]] þegar þrjár nýlendur í [[Breska Norður-Ameríka|Bresku Norður-Ameríku]] voru sameinaðar sem [[kanadíska fylkjasambandið]]. Eftir þetta hófust [[svæðisþróun Kanada|breytingar og skiptingar landsvæða]] undir breskri stjórn jafnframt þróun í átt til aukins sjálfstæðis. Aukið sjálfræði varð til þegar [[Westminster-lögin 1931]] voru samþykkt og landið varð að fullu sjálfstætt með [[Kanadalögin 1982|Kanadalögunum 1982]] þar sem síðustu leifunum af yfirráðum breska þingsins var eytt úr [[Stjórnarskrá Kanada]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]]. Stjórnkerfi landsins byggist á [[Westminster-kerfið|Westminster-kerfinu]]. [[Forsætisráðherra Kanada]] er stjórnarleiðtogi en Bretakonungur, [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]], er þjóðhöfðingi landsins. Kanada er [[Breska samveldið|samveldisland]] og tvö alríkistungumál, [[enska]] og [[franska]], eru í landinu. Landið situr hátt á listum yfir gagnsæi, borgaraleg réttindi, lífsgæði, viðskiptafrelsi og menntun. Það er fjölmenningarsamfélag sem varð til við aðflutning fólks frá mörgum löndum. Samband Kanada við [[Bandaríkin]] hefur haft mikil áhrif á efnahag þess og menningu. Kanada er [[þróað ríki]] sem er í 20. sæti lista yfir [[Lönd eftir landsframleiðslu á mann (KMJ)|lönd eftir vergri landsframleiðslu á mann]] og 16. sæti á [[vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu um þróun lífsgæða]]. Hagkerfi landsins er það tíunda stærsta í heimi og byggist aðallega á ríkulegum náttúruauðlindum og víðtækum alþjóðlegum viðskiptatengslum. Kanada á aðild að fjölmörgum alþjóðastofnunum og samtökum eins og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[NATO]], [[Sjö helstu iðnríki heims|Sjö helstu iðnríkjum heims]], [[Tíu helstu iðnríki heims|Tíu helstu iðnríkjum heims]], [[G20]], [[USMCA]], [[Breska samveldið|Breska samveldinu]], [[Samtök frönskumælandi ríkja|Samtökum frönskumælandi ríkja]], [[Efnahagssamstarf Asíu- og Kyrrahafsríkjanna|Efnahagssamstarfi Asíu- og Kyrrahafsríkjanna]] og [[Samtök Ameríkuríkja|Samtökum Ameríkuríkja]]. ==Heiti== Nafnið Kanada er talið eiga uppruna sinn í [[St. Lawrence-Írókesar|Írókesa]]orðinu ''kanata'' sem þýðir „þorp“, „byggð“ eða „kofaþyrping“.<ref>{{Cite book |last1=Olson |first1=James Stuart |url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&pg=PA109 |title=Historical Dictionary of European Imperialism |last2=Shadle |first2=Robert |publisher=Greenwood Publishing Group |year=1991 |isbn=978-0-313-26257-9 |page=109}}</ref> Árið 1535 noturðu frumbyggjar orðið til að vísa landkönnuðinum [[Jacques Cartier]] á þorpið [[Stadacona]], þar sem nú stendur borgin [[Québecborg|Quebec]].<ref name="Rayburn2001">{{Cite book |last=Rayburn |first=Alan |url=https://books.google.com/books?id=aiUZMOypNB4C&pg=PA14 |title=Naming Canada: Stories about Canadian Place Names |publisher=[[University of Toronto Press]] |year=2001 |isbn=978-0-8020-8293-0 |pages=14–22}}</ref> Cartier notaði síðan orðið ''Canada'' yfir allt svæðið sem heyrði undir [[Donnacona]], höfðingja Stadacona.<ref name="Rayburn2001" /> Árið 1545 voru evrópsk kort farin að nota nafnið yfir landsvæðið við [[Lawrence-fljót]]. Frá 16. til 18. aldar vísaði heitið ''Canada'' til þess hluta af [[Nýja Frakkland]]i sem stóð við Lawrence-fljót.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R. |url=https://books.google.com/books?id=dbUuX0mnvQMC&pg=PA1048 |title=Encyclopedia of Canada's Peoples |publisher=University of Toronto Press |year=1999 |isbn=978-0-8020-2938-6 |page=1048}}</ref> Árið 1791 varð þetta svæði að tveimur breskum nýlendum sem nefndust [[Efri Kanada]] og [[Neðri Kanada]], saman nefndar [[Kanödurnar]] (enska: ''The Canadas'') þar til þær voru sameinaðar í eina [[Kanadasýsla|Kanadasýslu]] árið 1841.<ref>{{Cite web |year=1841 |title=An Act to Re-write the Provinces of Upper and Lower Canada, and for the Government of Canada |url=https://books.google.com/books?id=BCQtAAAAYAAJ&pg=PA20 |publisher=J.C. Fisher & W. Kimble |page=20}}</ref> Þegar landið var gert að sambandsríki árið 1867 var ''Canada'' tekið upp sem opinbert heiti hins nýja ríkis á [[Lundúnaráðstefnan 1866|Lundúnaráðstefnunni]] og talað um það sem „sjálfstjórnarsvæði“ (enska: ''dominion'').<ref>{{Cite book |last=O'Toole |first=Roger |title=Holy Nations and Global Identities: Civil Religion, Nationalism, and Globalisation |url=https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit |publisher=Brill |year=2009 |isbn=978-90-04-17828-1 |editor-last=Hvithamar |editor-first=Annika |page=[https://archive.org/details/holynationsgloba00hvit/page/n137 137] |chapter=Dominion of the Gods: Religious continuity and change in a Canadian context |editor-last2=Warburg |editor-first2=Margit |editor-last3=Jacobsen |editor-first3=Brian Arly}}</ref> Á [[1951-1960|6. áratug 20. aldar]] var hætt að kalla landið sjálfstjórnarsvæði á opinberum skjölum.<ref>{{Cite web |title=November 8, 1951 (21st Parliament, 5th Session) |url=https://www.lipad.ca/full/permalink/1661272/ |access-date=April 9, 2019 |website=Canadian Hansard Dataset}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Bowden |first=J.W.J. |year=2015 |title='Dominion': A Lament |url=https://www.researchgate.net/publication/319533946 |journal=The Dorchester Review |volume=5 |issue=2 |pages=58–64}}</ref> Kanadalögin frá 1982 nota aðeins heitið „Kanada“ og síðar sama ár var nafni þjóðhátíðardags Kanada breytt í „[[Kanadadagurinn]]“ úr „Dominion day“.<ref name="buckner">{{Cite book |title=Canada and the British Empire |url=https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |editor-last=Buckner |editor-first=Philip |pages=[https://archive.org/details/canadabritishemp0000unse/page/37 37]–40, 56–59, 114, 124–125}}</ref> == Saga == ===Frumbyggjar Kanada=== Almennt er talið að [[landnám manna í Ameríku]] hafi átt sér stað fyrir um 14.000 árum og að fyrstu mennirnir hafi komið þangað um landbrú yfir [[Beringssund]] frá [[Síbería|Síberíu]].<ref>{{Cite book |last=Dillehay |first=Thomas D. |url=https://books.google.com/books?id=aM0CRBQ9kFcC&pg=PA61 |title=The Settlement of the Americas: A New Prehistory |publisher=Basic Books |year=2008 |isbn=978-0-7867-2543-4 |page=61 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="FaganDurrani2016">{{Cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |url=https://books.google.com/books?id=fMneCwAAQBAJ&pg=PA124 |title=World Prehistory: A Brief Introduction |last2=Durrani |first2=Nadia |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-34244-1 |page=124}}</ref> Elstu minjar um [[fornindíánar|fornindíána]] í Kanada hafa fundist í [[Old Crow Flats]] og [[Bluefish Caves]].<ref name="Rawat2012">{{Cite book |last=Rawat |first=Rajiv |url=https://books.google.com/books?id=AwlYiuPAX-UC&pg=PT58 |title=Circumpolar Health Atlas |publisher=University of Toronto Press |year=2012 |isbn=978-1-4426-4456-4 |page=58}}</ref> Samfélög frumbyggja einkenndust af föstum bústöðum, landbúnaði og víðtækum viðskiptatengslum.<ref>{{Cite book |last=Hayes |first=Derek |title=Canada: An Illustrated History |url=https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6 |publisher=Douglas & Mcintyre |year=2008 |isbn=978-1-55365-259-5 |pages=[https://archive.org/details/canadaillustrate0000haye_t9y6/page/7 7], 13}}</ref><ref>{{Cite book |last=Macklem |first=Patrick |url=https://books.google.com/books?id=quM1xyFyfhQC&pg=PA170 |title=Indigenous Difference and the Constitution of Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2001 |isbn=978-0-8020-4195-1 |page=170}}</ref> Sum menningarsamfélög frumbyggja voru horfin af sjónarsviðinu á 15. öld og hafa uppgötvast við fornleifarannsóknir.<ref>{{Cite book |last=Sonneborn |first=Liz |title=Chronology of American Indian History |url=https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5 |date=January 2007 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-0-8160-6770-1 |pages=[https://archive.org/details/chronologyofamer0000sonn_h6w5/page/2 2]–12}}</ref> Talið er að [[frumbyggjar Kanada]] hafi verið milli 200.000<ref name="dying">{{Cite book |last1=Wilson |first1=Donna M |url=https://books.google.com/books?id=p_pMVs53mzQC&pg=PA25 |title=Dying and Death in Canada |last2=Northcott |first2=Herbert C |publisher=University of Toronto Press |year=2008 |isbn=978-1-55111-873-4 |pages=25–27}}</ref> og 2 milljónir<ref name="Steckel">{{Cite book |last=Thornton |first=Russell |title=A population history of North America |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2000 |isbn=978-0-521-49666-7 |editor-last=Haines |editor-first=Michael R |pages=13, 380 |chapter=Population history of Native North Americans |editor-last2=Steckel |editor-first2=Richard Hall}}</ref> þegar Evrópumenn komu þangað. Talan 500.000 er notuð af [[Konungleg nefnd um málefni frumbyggja|Konunglegri nefnd um málefni frumbyggja]] sem viðmið.<ref>{{Cite book |last=O'Donnell |first=C. Vivian |title=Indians in Contemporary Society |publisher=Government Printing Office |year=2008 |isbn=978-0-16-080388-8 |editor-last=Bailey |editor-first=Garrick Alan |series=Handbook of North American Indians |volume=2 |page=285 |chapter=Native Populations of Canada |chapter-url=https://books.google.com/books?id=Z1IwUbZqjTUC&pg=PA285}}</ref> Í kjölfar landnáms Evrópumanna fækkaði frumbyggjum um 40 til 80% og sumar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], eins og [[Beóþúkkar]], hurfu alveg.<ref name="Marshall1998">{{Cite book |last=Marshall |first=Ingeborg |url=https://books.google.com/books?id=ckOav3Szu7oC&pg=PA442 |title=A History and Ethnography of the Beothuk |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1998 |isbn=978-0-7735-1774-5 |page=442}}</ref> Fækkunin stafaði bæði af sjúkdómum sem Evrópumenn fluttu með sér (eins og [[inflúensa|inflúensu]], [[mislingar|mislingum]] og [[bólusótt]]) og frumbyggja skorti ónæmi gegn,<ref name="dying" /><ref>{{Cite book |last=True Peters |first=Stephanie |url=https://books.google.com/books?id=v0zEiM_hijsC&pg=PA39 |title=Smallpox in the New World |publisher=Marshall Cavendish |year=2005 |isbn=978-0-7614-1637-1 |page=39}}</ref> átökum við landnema og stjórnvöld þeirra, og landráni sem takmarkaði aðgang frumbyggja að náttúruauðlindum sem þeir höfðu áður nýtt sér til viðurværis.<ref name="LaidlawLester2015">{{Cite book |last1=Laidlaw |first1=Z. |url=https://books.google.com/books?id=Ec-_BwAAQBAJ&pg=PT150 |title=Indigenous Communities and Settler Colonialism: Land Holding, Loss and Survival in an Interconnected World |last2=Lester |first2=Alan |publisher=Springer |year=2015 |isbn=978-1-137-45236-8 |page=150}}</ref><ref>{{Cite book |last=Ray |first=Arthur J. |url=https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 |title=I Have Lived Here Since The World Began |publisher=Key Porter Books |year=2005 |isbn=978-1-55263-633-6 |page=[https://archive.org/details/ihavelivedheresi0000raya/page/244 244]}}</ref> Þrátt fyrir átök voru samskipti frumbyggja Kanada við evrópska Kanadabúa oftast friðsamleg.<ref>{{Cite book |last=Preston |first=David L. |url=https://books.google.com/books?id=L-9N6-6UCnoC&pg=PA43 |title=The Texture of Contact: European and Indian Settler Communities on the Frontiers of Iroquoia, 1667–1783 |publisher=[[University of Nebraska Press]] |year=2009 |isbn=978-0-8032-2549-7 |pages=43–44}}</ref> Frumþjóðirnar og [[Métisar]] (afkomendur frumbyggja og evrópskra Kanadabúa) léku lykilhlutverk í nýlendustofnun Evrópubúa í Kanada, sérstaklega með því að aðstoða skinnakaupmenn og landkönnuði í [[skinnaverslunin í Norður-Ameríku|skinnaversluninni]].<ref name="Miller2009j">{{Cite book |last=Miller |first=J.R. |url=https://books.google.com/books?id=TcPckf7snr8C&pg=PT34 |title=Compact, Contract, Covenant: Aboriginal Treaty-Making in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-9227-5 |page=34}}</ref> Samskipti [[Breska krúnan|Bresku krúnunnar]] og frumþjóðanna hófust á nýlendutímanum en [[Inúítar]] höfðu minna af evrópskum landnemum að segja framan af.<ref>{{Cite web |last=Tanner |first=Adrian |year=1999 |title=3. Innu-Inuit 'Warfare' |url=http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230222741/http://www.heritage.nf.ca/aboriginal/innu_culture.html |archive-date=12-30-2014 |access-date=3-8-2017 |website=Innu Culture |publisher=Department of Anthropology, Memorial University of Newfoundland}}</ref> Frá lokum 18. aldar hófu evrópskir Kanadabúar að reyna að aðlaga menningu frumþjóðanna að þeirra eigin menningu.<ref>{{Cite book |last=Asch |first=Michael |url=https://books.google.com/books?id=9Uae4mTTyYYC&pg=PA28 |title=Aboriginal and Treaty Rights in Canada: Essays on Law, Equity, and Respect for Difference |publisher=UBC Press |year=1997 |isbn=978-0-7748-0581-0 |page=28}}</ref> Þetta náði hápunkti á 19. og 20. öld þegar kerfi [[Indíánaskólar Kanada|heimavistarskóla]] var komið upp af [[ríkisstjórn Kanada]] þar sem börn frumbyggja voru neydd til að dveljast fjarri fjölskyldum sínum og taka upp evrópska siði og venjur, um leið og þau máttu þola margvíslegt ofbeldi og misnotkun af hálfu starfsliðs skólanna.<ref>{{Cite book |last1=Kirmayer |first1=Laurence J. |url=https://books.google.com/books?id=AXYDxvx3zSAC&pg=PA9 |title=Healing Traditions: The Mental Health of Aboriginal Peoples in Canada |last2=Guthrie |first2=Gail Valaskakis |publisher=UBC Press |year=2009 |isbn=978-0-7748-5863-2 |page=9}}</ref> Sérstakri [[sáttanefnd Kanada|sáttanefnd]] var komið á fót af ríkisstjórninni 2008 til að ræða viðbrögð og mögulegar bætur handa þessum börnum.<ref>{{Cite web |year=2015 |title=Truth and Reconciliation Commission of Canada: Calls to Action |url=http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20150615202024/http://www.trc.ca/websites/trcinstitution/File/2015/Findings/Calls_to_Action_English2.pdf |archive-date=6-15-2015 |access-date=7-9-2016 |publisher=National Centre for Truth and Reconciliation |page=5}}</ref> ===Landnám Evrópubúa=== Fyrstir [[Evrópa|Evrópubúa]] til að heimsækja landið voru [[Leifur heppni|norrænir menn]] frá [[Grænland]]i, sem námu þar land í kringum árið 1000 eftir Krist, kölluðu það [[Vínland]] og settu á fót byggð í stuttan tíma. Fornleifar sem fundist hafa á [[L'Anse aux Meadows]] á norðurodda Nýfundnalands eru taldar leifar af slíkri byggð.<ref name="CordellLightfoot2008">{{cite encyclopedia |title=L'Anse aux Meadows National Historic Site |work=Archaeology in America: An Encyclopedia |publisher=ABC-CLIO |url=https://books.google.com/books?id=arfWRW5OFVgC&pg=PA82 |year=2009 |pages=27, 82 |isbn=978-0-313-02189-3 |last2=Lightfoot |first2=Kent |last3=McManamon |first3=Francis |last4=Milner |first4=George |first1=Linda S. |last1=Cordell}}</ref> Eftir að sú byggð lagðist af komu engir Evrópubúar þangað svo vitað sé fyrr en 1497, þegar ítalski sæfarinn [[Giovanni Caboto]] sigldi að Atlantshafsströnd Kanada og gerði tilkall til landsins í nafni [[Hinrik 7.|Hinriks 7. Englandskonungs]].<ref name="BlakeKeshen2017p19">{{Cite book |last1=Blake |first1=Raymond B. |url=https://books.google.com/books?id=z4kwDwAAQBAJ&pg=PA19 |title=Conflict and Compromise: Pre-Confederation Canada |last2=Keshen |first2=Jeffrey |last3=Knowles |first3=Norman J. |last4=Messamore |first4=Barbara J. |publisher=University of Toronto Press |year=2017 |isbn=978-1-4426-3553-1 |page=19}}</ref> Árið 1534 kannaði franski landkönnuðurinn [[Jacques Cartier]] [[Lawrence-flói|Lawrence-flóa]] þar sem hann reisti 10 metra háan kross með áletruninni „lengi lifi konungur Frakklands“ og gerði þar með tilkall til [[Nýja Frakkland]]s í nafni [[Frans 1. af Frakklandi|Frans 1. Frakkakonungs]].<ref>{{Cite book |last1=Cartier |first1=Jacques |url=https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart |title=The Voyages of Jacques Cartier |last2=Biggar |first2=Henry Percival |last3=Cook |first3=Ramsay |publisher=University of Toronto Press |year=1993 |isbn=978-0-8020-6000-6 |page=[https://archive.org/details/voyagesofjacques0000cart/page/n79 26] |url-access=registration}}</ref> Snemma á 16. öld hófu [[Baskar]] hval- og fiskveiðar út frá bækistöðvum á Atlantshafsströnd Kanada.<ref name="Kerr1987n">{{Cite book |last=Kerr |first=Donald Peter |url=https://books.google.com/books?id=itsTLSnw8qgC&pg=PA47 |title=Historical Atlas of Canada: From the beginning to 1800 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-2495-4 |page=47}}</ref> Fyrstu landnemabyggðirnar voru skammlífar vegna erfiðra veðurskilyrða, ótryggra siglingaleiða og samkeppni frá Norðurlöndunum.<ref>{{Cite book |last=Baten |first=Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present |date=2016 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-50718-0 |page=84}}</ref><ref name="Wynn2007">{{Cite book |last=Wynn |first=Graeme |url=https://books.google.com/books?id=bxGFaFvo2oMC&pg=PA49 |title=Canada and Arctic North America: An Environmental History |publisher=ABC-CLIO |year=2007 |isbn=978-1-85109-437-0 |page=49}}</ref> Árið 1583 stofnaði [[Humphrey Gilbert]] bæinn [[St. John's (Nýfundnalandi)|St. John's]] á Nýfundnalandi með konungsleyfi frá [[Elísabet 1.|Elísabetu 1.]] Englandsdrottningu. Þetta var fyrsta nýlenda Englendinga í Nýja heiminum, þótt í raun væri um árstíðabundna bækistöð að ræða.<ref>{{Cite book |last=Rose |first=George A |url=https://books.google.com/books?id=tDNe7GOOwfwC&pg=PA209 |title=Cod: The Ecological History of the North Atlantic Fisheries |date=October 1, 2007 |publisher=[[Breakwater Books]] |isbn=978-1-55081-225-1 |page=209}}</ref> Um 1600 stofnuðu Frakkar verslunarstaðinn [[Tadoussac]] við Lawrence-fljót.<ref name="CordellLightfoot2008" /> Franski landkönnuðurinn [[Samuel de Champlain]] kom til Kanada 1603 og stofnaði fyrstu varanlegu landnemabyggðirnar í [[Port Royal (Annapolis-sýslu)|Port Royal]] 1605 og [[Quebec]] 1608.<ref>{{Cite book |last1=Kelley |first1=Ninette |url=https://books.google.com/books?id=3IHyRvsCiKMC&pg=PA27 |title=The Making of the Mosaic: A History of Canadian Immigration Policy |last2=Trebilcock |first2=Michael J. |date=September 30, 2010 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-9536-7 |page=27}}</ref> Frakkar námu svo land við [[Saint Lawrence-fljót]] og á Atlantshafsströnd Kanada ([[Akadía]]) á [[16. öldin|16.]] og [[17. öldin|17. öld]]. Skinnakaupmenn og trúboðar könnuðu [[Vötnin miklu]], [[Hudson-flói|Hudson-flóa]] og vatnasvið [[Mississippifljót]]s allt til [[Louisiana]].<ref>{{Cite book |last=LaMar |first=Howard Roberts |url=https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 |title=The Reader's Encyclopedia of the American West |publisher=[[University of Michigan Press]] |year=1977 |isbn=978-0-690-00008-5 |page=[https://archive.org/details/readersencyclope00lama_0/page/355 355] |author-link=Howard R. Lamar}}</ref> [[Bjórastríðin]] um yfirráð yfir skinnaversluninni brutust út um miðja 17. öld.<ref>{{Cite book |last1=Tucker |first1=Spencer C |url=https://books.google.com/books?id=JsM4A0GSO34C&pg=PA394 |title=The Encyclopedia of North American Indian Wars, 1607–1890: A Political, Social, and Military History |last2=Arnold |first2=James |last3=Wiener |first3=Roberta |date=September 30, 2011 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-697-8 |page=394}}</ref> Englendingar stofnuðu fleiri nýlendur á [[Nýfundnaland]]i eftir 1610 og [[Nýlendurnar þrettán]] voru stofnaðar sunnar í álfunni skömmu síðar.<ref>{{Cite book |last1=Buckner |first1=Phillip Alfred |url=https://books.google.com/books?id=_5AHjGRigpYC&pg=PA55 |title=The Atlantic Region to Confederation: A History |last2=Reid |first2=John G. |publisher=University of Toronto Press |year=1994 |isbn=978-0-8020-6977-1 |pages=55–56}}</ref><ref name="hornsby">{{Cite book |last=Hornsby |first=Stephen J |title=British Atlantic, American frontier: spaces of power in early modern British America |url=https://archive.org/details/britishatlantica0000horn |publisher=[[University Press of New England]] |year=2005 |isbn=978-1-58465-427-8 |pages=[https://archive.org/details/britishatlantica0000horn/page/n33 14], 18–19, 22–23}}</ref> [[Stríð Indíána og Frakka|Fjögur stríð]] brutust út milli frumþjóðanna og Frakka frá 1689 til 1763, en síðustu styrjaldirnar á svæðinu tengdust [[Sjö ára stríðið|Sjö ára stríðinu]].<ref>{{Cite book |last=Nolan |first=Cathal J |url=https://books.google.com/books?id=Nn_61ts-hQwC&pg=PA160 |title=Wars of the age of Louis XIV, 1650–1715: an encyclopedia of global warfare and civilization |publisher=ABC-CLIO |year=2008 |isbn=978-0-313-33046-9 |page=160}}</ref> Bretar náðu yfirráðum yfir meginlandshluta [[Nova Scotia]] árið 1713 með [[Utrecht-samningurinn|Utrecht-samningnum]] og Kanada, ásamt meirihluta Nýja Frakklands, féllu í hlut Breta eftir að Sjö ára stríðinu lauk 1763.<ref>{{Cite journal |last=Allaire |first=Gratien |date=May 2007 |title=From 'Nouvelle-France' to 'Francophonie canadienne': a historical survey |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=25–52 |doi=10.1515/IJSL.2007.024 |s2cid=144657353 | issn=0165-2516}}</ref> ===Breska Norður-Ameríka=== Frakkland afsalaði því nær öllu [[Nýja Frakkland]]i, eins og þeir nefndu það, til [[Bretland]]s, ásamt [[Akadía|Akadíu]], með [[Parísarsáttmálinn|Parísarsáttmálanum]] [[1763]]. Bretland kom á fót nýlendunum [[Nova Scotia]], [[Neðra-Kanada|Neðra Kanada]] og [[Efra-Kanada]]. [[Bretonhöfði]] var sérstakt svæði sem var seinna sameinað Nova Scotia.<ref name="buckner" /> Með [[Konungstilskipunin 1763|Konungstilskipun 1763]] var [[Quebec]] gert að sérstöku fylki með meiri sjálfstjórn, þar sem staða [[franska|frönskunnar]], [[kaþólsk trú|kaþólskrar trúar]] og [[franskur réttur|fransks réttar]] var tryggð. Land nýlendunnar var stækkað þannig að það náði að [[Vötnin miklu|Vötnunum miklu]] og árdal [[Ohio-fljót]]s.<ref name="Hopkins1898">{{Cite book |last=Hopkins |first=John Castell |url=https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk |title=Canada: an Encyclopaedia of the Country: The Canadian Dominion Considered in Its Historic Relations, Its Natural Resources, Its Material Progress and Its National Development, by a Corps of Eminent Writers and Specialists |publisher=Linscott Publishing Company |year=1898 |page=[https://archive.org/details/canadaencyclop05hopk/page/125 125]}}</ref> Með þessu reyndu bresk yfirvöld að forðast átök við frönskumælandi íbúa svæðisins á sama tíma og enskumælandi [[Nýlendurnar þrettán]] í suðri voru í auknum mæli farnar að mótmæla breskum yfirráðum. Sérréttindi Quebec urðu sem olía á þann eld sem síðar braust út sem [[Frelsisstríð Bandaríkjanna]].<ref name="buckner" /> Með [[Parísarsáttmálinn 1783|Parísarsáttmálanum 1783]] var sjálfstæði [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] viðurkennt og þau fengu allt land sunnan við Vötnin miklu og austan við Mississippifljót. Þar á meðal voru svæði sem áður tilheyrðu Quebec.<ref>{{Cite book |last1=Leahy |first1=Todd |url=https://books.google.com/books?id=999tRpj8VGQC&pg=PR49 |title=Native American Movements |last2=Wilson |first2=Raymond |date=September 30, 2009 |publisher=[[Scarecrow Press]] |isbn=978-0-8108-6892-2 |page=49}}</ref> Fyrir og eftir Frelsisstríðið yfirgáfu margir þeir sem hliðhollir voru Bretum Nýlendurnar þrettán og settust að í Kanada. Breytt íbúasamsetning strandhéraðanna varð til þess að [[Nýja-Brúnsvík]] var aðskilin frá Nova Scotia og [[Saint John]] varð fyrsta borg Kanada.<ref name="Newman2016">{{Cite book |last=Newman |first=Peter C |url=https://books.google.com/books?id=kBGzCwAAQBAJ&pg=PA117 |title=Hostages to Fortune: The United Empire Loyalists and the Making of Canada |date=2016 |publisher=Touchstone |isbn=978-1-4516-8615-9 |page=117 |author-link=Peter C. Newman}}</ref> Sama gerðist í Quebec sem var skipt í enskumælandi [[Efra-Kanada]] (síðar [[Ontario]]) og frönskumælandi [[Neðra-Kanada]] (síðar [[Quebec]]). Hvor nýlenda hafði sitt eigið þing.<ref>{{Cite book |last=McNairn |first=Jeffrey L |url=https://books.google.com/books?id=T_A3pZQrHzIC&pg=PA24 |title=The capacity to judge |publisher=University of Toronto Press |year=2000 |isbn=978-0-8020-4360-3 |page=24}}</ref> Kanadanýlendurnar tvær urðu vígvöllur í [[Stríðið 1812|Stríðinu 1812]] milli Bretlands og Bandaríkjanna. Þegar samið var um frið 1815 var engum landamærum breytt..<ref name="HarrisonFriesen2010">{{Cite book |last1=Harrison |first1=Trevor |url=https://books.google.com/books?id=EVGDUAP3LjAC&pg=PA97 |title=Canadian Society in the Twenty-first Century: An Historical Sociological Approach |last2=Friesen |first2=John W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2010 |isbn=978-1-55130-371-0 |pages=97–99}}</ref> Aðflutningur fólks frá [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] jókst mikið og 960.000 fluttu til Kanada milli 1815 og 1850. <ref>{{Cite book |last=Harris |first=Richard Colebrook |url=https://books.google.com/books?id=tWkxht1Oa8EC&pg=PA21 |title=Historical Atlas of Canada: The land transformed, 1800–1891 |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3447-2 |page=21 |display-authors=etal}}</ref> Margir innflytjendur voru að flýja [[Hallærið mikla (Írland)|Hallærið mikla]] á Írlandi og [[Hálandahreinsanirnar]] í Skotlandi.<ref>{{Cite journal |last=Gallagher |first=John A. |year=1936 |title=The Irish Emigration of 1847 and Its Canadian Consequences |url=http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |url-status=live |pages=43–57 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707141525/http://www.cchahistory.ca/journal/CCHA1935-36/Gallagher.html |archive-date=7. júlí, 2014 |journal=CCHA Report}}</ref> Fjórðungur til þriðjungur allra innflytjenda til Kanada fyrir 1891 létust af völdum smitsjúkdóma.<ref name="dying" /> [[Uppreisnirnar 1837]] hófust í Kanadanýlendunum vegna kröfunnar um [[ábyrgðarstjórn]].<ref name="Read1985">{{Cite book |last=Read |first=Colin |url=https://books.google.com/books?id=OWhXHCXuVvcC&pg=PR99 |title=Rebellion of 1837 in Upper Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1985 |isbn=978-0-7735-8406-8 |page=99}}</ref> Í kjölfarið var gerð [[Durhamskýrslan|skýrsla]] þar sem mælt var með ábyrgðarstjórn og aðlögun frönskumælandi Kanadabúa að enskri menningu.<ref name="buckner" /> [[Sambandslögin 1840]] sameinuðu Kanadanýlendurnar í eitt [[Kanadafylki]] og ábyrgðarstjórn var komið á í öllum nýlendum Bresku Norður-Ameríku fyrir 1849.<ref>{{Cite journal |last=Romney |first=Paul |date=Spring 1989 |title=From Constitutionalism to Legalism: Trial by Jury, Responsible Government, and the Rule of Law in the Canadian Political Culture |journal=Law and History Review |volume=7 |issue=1 |pages=121–174 |doi=10.2307/743779 |jstor=743779}}</ref> Með [[Oregonsamningurinn|Oregonsamningnum]] 1846 var bundinn endir á deilur um landamæri Oregon og landamæri Kanada lengdust í vestur eftir 49. breiddargráðu. Með þessu opnaðist leið fyrir stofnun bresku nýlendanna á Vancouver-eyju 1849 og Bresku Kólumbíu 1858.<ref>{{Cite book |last1=Evenden |first1=Leonard J |title=Geographical Snapshots of North America |last2=Turbeville |first2=Daniel E |publisher=Guilford Press |year=1992 |isbn=978-0-89862-030-6 |editor-last=Janelle |editor-first=Donald G |page=[https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52 52] |chapter=The Pacific Coast Borderland and Frontier |chapter-url=https://archive.org/details/geographicalsnap0000unse/page/52}}</ref> [[Alaskakaupin|Kaup Bandaríkjanna á Alaska]] frá [[Rússaveldi]] 1867 bjuggu til landamæri að Kanada í vestri en deilur héldu áfram um nákvæma staðsetningu þeirra.<ref>{{Cite web |last1=Farr |first1=DML |last2=Block |first2=Niko |date=August 9, 2016 |title=The Alaska Boundary Dispute |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171215092859/http://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/alaska-boundary-dispute/ |archive-date=December 15, 2017 |website=The Canadian Encyclopedia}}</ref> ===Stofnun sambandsríkis=== [[Mynd:Canada provinces evolution 2.gif|thumb|Söguleg þróun fylkja Kanada]] Þann [[1. júlí]] [[1867]] voru fjórar nýlendur, [[Ontario]], Quebec, Nova Scotia og Nýja-Brúnsvík, sameinaðar í eitt [[sambandsríki Kanada]] með [[Bresku Norður-Ameríkulögin|Bresku Norður-Ameríkulögunum]].<ref>{{Cite book |last1=Dijkink |first1=Gertjan |url=https://books.google.com/books?id=3RRJr-5q1H0C&pg=PA226 |title=The Territorial Factor: Political Geography in a Globalising World |last2=Knippenberg |first2=Hans |publisher=[[Amsterdam University Press]] |year=2001 |isbn=978-90-5629-188-4 |page=226}}</ref><ref name="bothwell">{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=History of Canada Since 1867 |url=https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7 |publisher=[[Michigan State University Press]] |year=1996 |isbn=978-0-87013-399-2 |pages=[https://archive.org/details/historyofcanadas0000both_h4k7/page/31 31], 207–310}}</ref> Kanada tók við stjórn [[Róbertsland]]s og [[Norðvestursvæðið|Norðvestursvæðisins]] sem voru sameinuð sem [[Norðvesturhéruðin]] en eftir [[Rauðáruppreisnin]]a þar sem [[Métisar]] gerðu uppreisn gegn Kanadastjórn var fylkið [[Manitóba]] stofnað 1870.<ref>{{Cite book |last=Bumsted |first=JM |title=The Red River Rebellion |url=https://archive.org/details/redriverrebellio0000bums |publisher=Watson & Dwyer |year=1996 |isbn=978-0-920486-23-8}}</ref> Breska Kólumbía og Vancouver-eyja (sem höfðu sameinast 1866) gengu í sambandið 1871 gegn loforði um að járnbraut næði til Victoria innan 10 ára,<ref>{{Cite web|url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/railway-history|title=Railway History in Canada &#124; The Canadian Encyclopedia|website=www.thecanadianencyclopedia.ca|access-date=15. mars, 2021}}</ref> og Eyja Játvarðs prins gekk í sambandið 1873.<ref name="canatlas">{{Cite web |title=Building a nation |url=http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-url=https://web.archive.org/web/20060303140806/http://www.canadiangeographic.ca/atlas/themes.aspx?id=building&sub=building_basics_confederation&lang=En |archive-date=3. mars, 2006 |access-date=23. maí, 2011 |website=Canadian Atlas |publisher=[[Canadian Geographic]]}}</ref> Þegar [[gullæðið í Klondike]] hófst í Norðvesturhéruðunum var [[Júkon]] skilið frá þeim. [[Alberta]] og [[Saskatchewan]] urðu fylki 1905.<ref name="canatlas" /> Milli 1871 og 1896 fluttist nær fjórðungur íbúa Kanada suður til Bandaríkjanna.<ref name="mdmols">{{Cite book |last=Denison |first=Merrill |title=The Barley and the Stream: The Molson Story |url=https://archive.org/details/barleystream0000deni |date=1955 |publisher=McClelland & Stewart Limited |page=[https://archive.org/details/barleystream0000deni/page/n29 8]}}</ref> Til að opna vesturhluta landsins fyrir nýjum landnemum var samþykkt að gera þrjár [[járnbraut]]ir þvert yfir landið (þar á meðal [[Kanadíska Kyrrahafsjárnbrautin|Kanadísku Kyrrahafsjárnbrautina]]), hefja landnám á sléttunum samkvæmt [[Kanadísku þjóðlendulögin|kanadísku þjóðlendulögunum]] (''Dominion Lands Act'') og stofna [[kanadíska riddaralögreglan|kanadísku riddaralögregluna]] til að treysta yfirráð alríkisstjórnarinnar yfir svæðunum.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Sir John A. Macdonald |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614221958/http://www.collectionscanada.gc.ca/sir-john-a-macdonald/023013-5000-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |publisher=Library and Archives Canada}}</ref><ref>{{Cite web |last=Cook |first=Terry |year=2000 |title=The Canadian West: An Archival Odyssey through the Records of the Department of the Interior |url=http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614222015/http://www.collectionscanada.gc.ca/publications/archivist-magazine/015002-2230-e.html |archive-date=14. júní, 2011 |access-date=23. maí, 2011 |website=The Archivist |publisher=Library and Archives Canada}}</ref> Þessi útþensla landnáms í vesturátt varð til þess að frumþjóðirnar á sléttunum hröktust inn á [[verndarsvæði indíána]]<ref name="Hele2013">{{Cite book |last=Hele |first=Karl S. |url=https://books.google.com/books?id=IhLaAgAAQBAJ&pg=PT248 |title=The Nature of Empires and the Empires of Nature: Indigenous Peoples and the Great Lakes Environment |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2013 |isbn=978-1-55458-422-2 |page=248}}</ref> og evrópskir landnemar stofnuðu þar [[nýlendublokk]]ir sem skiptust eftir uppruna landnemanna.<ref>{{Cite web |last=Gagnon |first=Erica |title=Settling the West: Immigration to the Prairies from 1867 to 1914 |url=https://pier21.ca/research/immigration-history/settling-the-west-immigration-to-the-prairies-from-1867-to-1914 |access-date=18. desember, 2020 |publisher=Canadian Museum of Immigration}}</ref> Við þetta hrundu stofnar [[amerískur vísundur|vísunda]] á sléttunum sem voru lagðar undir [[landbúnaður|landbúnað]] í stórum stíl, aðallega nautgriparækt og hveitirækt.<ref name="ArmitagePlummer2010">{{Cite book |last1=Armitage |first1=Derek |url=https://books.google.com/books?id=Z68_-biGhU8C&pg=PA183 |title=Adaptive Capacity and Environmental Governance |last2=Plummer |first2=Ryan |publisher=Springer Science & Business Media |year=2010 |isbn=978-3-642-12194-4 |pages=183–184}}</ref> Frumbyggjar á sléttunum misstu hefðbundnar veiðilendur sínar og féllu úr hungri og sjúkdómum.<ref name="Daschuk2013">{{Cite book |last=Daschuk |first=James William |url=https://books.google.com/books?id=mxwwZmSSOssC&pg=PA99 |title=Clearing the Plains: Disease, Politics of Starvation, and the Loss of Aboriginal Life |publisher=University of Regina Press |year=2013 |isbn=978-0-88977-296-0 |pages=99–104}}</ref> Neyðaraðstoð frá alríkisstjórninni var háð því skilyrði að indíánar flyttu sig inn á verndarsvæðin.<ref name="Hall2015">{{Cite book |last=Hall |first=David John |url=https://books.google.com/books?id=hLoeDAAAQBAJ&pg=PA258 |title=From Treaties to Reserves: The Federal Government and Native Peoples in Territorial Alberta, 1870–1905 |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-4595-3 |pages=258–259}}</ref> Á þessum tíma voru [[kanadísku indíánalögin]] samþykkt, en þau fólu í sér að alríkisstjórnin tók sér vald yfir samfélögum frumbyggja, stjórnkerfi þeirra, menntun og lagalegum réttindum.<ref name="JacksonJackson2020">{{Cite book |last1=Jackson |first1=Robert J. |url=https://books.google.com/books?id=u6zNDwAAQBAJ&pg=PT186 |title=Canadian Government and Politics |last2=Jackson |first2=Doreen |last3=Koop |first3=Royce |publisher=Broadview Press |year=2020 |isbn=978-1-4604-0696-0 |edition=7th |page=186}}</ref> ===Upphaf 20. aldar=== Eftir þetta gengu aðrar breskar nýlendur og sjálfstjórnarsvæði fljótlega í bandalag við Kanada og frá og með [[1880]] náði Kanada yfir það svæði, sem að það nær yfir í dag, fyrir utan [[Nýfundnaland og Labrador]], sem sameinuðust Kanada árið [[1949]]. Þar sem Bretland fór með utanríkismál landsins gilti stríðsyfirlýsing Breta 1914 sjálfkrafa einnig fyrir Kanada, sem þar með varð þátttakandi í [[Fyrri heimsstyrjöld]]. Sjálfboðaliðar sem fóru á [[Vesturvígstöðvarnar (Fyrri heimsstyrjöld)|Vesturvígstöðvarnar]] urðu síðar hluti af [[kanadíska herdeildin|kanadísku herdeildinni]] sem tók þátt í [[orrustan um Vimy-hálsinn|orrustunni um Vimy-hálsinn]] og fleiri stórorrustum.<ref name="morton-milhist">{{Cite book |last=Morton |first=Desmond |title=A military history of Canada |publisher=[[McClelland & Stewart]] |year=1999 |isbn=978-0-7710-6514-9 |edition=4th |pages=130–158, 173, 203–233, 258}}</ref> Af þeim 625.000 Kanadabúum sem tóku þátt í heimsstyrjöldinni létust 60.000 og 172.000 særðust.<ref>{{Cite book |last=Granatstein |first=J. L. |url=https://books.google.com/books?id=jqxyhNcha3sC&pg=PA144 |title=Canada's Army: Waging War and Keeping the Peace |publisher=University of Toronto Press |year=2004 |isbn=978-0-8020-8696-9 |page=144}}</ref> [[Herkvaðningarkreppan]] braust út 1917 þegar [[Sambandsflokkurinn (Kanada)|Sambandsflokkurinn]] vildi taka upp almenna herkvaðningu til að bæta við minnkandi raðir hermanna í virkri herþjónustu og íbúar Quebec brugðust við með harðri andstöðu.<ref name="McGonigal1962">{{Cite book |last=McGonigal |first=Richard Morton |title=The Conscription Crisis in Quebec – 1917: a Study in Canadian Dualism |publisher=[[Harvard University Press]] |year=1962 |chapter=Intro}}</ref> Herþjónustulögin sem komu á [[herskylda|herskyldu]] urðu til þess að auka enn á andstöðu frönskumælandi Kanadabúa og ollu klofningi innan [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokksins]]. Eftir að stríðinu lauk gerðist Kanada sjálfstæður aðili að [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] 1919.<ref name="morton-milhist" /> Með [[Westminister-lögin 1931|Westminister-lögunum]] frá 1931 fékk Kanada opinberlega fulla sjálfstjórn.<ref name="Morton2002">{{Cite book |last=Morton |first=Frederick Lee |url=https://books.google.com/books?id=dj_4_H35nmYC&pg=PA63 |title=Law, Politics and the Judicial Process in Canada |publisher=University of Calgary Press |year=2002 |isbn=978-1-55238-046-8 |page=63}}</ref> Efnahagslíf Kanada varð fyrir áfalli í [[Kreppan mikla|Kreppunni miklu]] á [[1931-1940|4. áratugnum]] og lífskjör versnuðu um allt land.<ref>{{Cite book |last=Bryce |first=Robert B. |url=https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc |title=Maturing in Hard Times: Canada's Department of Finance through the Great Depression |date=1. júní 1986 |publisher=[[McGill-Queen's University Press|McGill-Queen's]] |isbn=978-0-7735-0555-1 |page=[https://archive.org/details/maturinginhardti0000bryc/page/41 41] |url-access=registration}}</ref> Til að bregðast við samdrættinum kom flokkurinn [[Co-operative Commonwealth Federation]] í Saskatchewan á umbótum í anda [[velferðarríki|velferðarríkja]] undir forystu [[Tommy Douglas]] á 5. og 6. áratugnum.<ref>{{Cite journal |last=Mulvale |first=James P |date=11. júlí 2008 |title=Basic Income and the Canadian Welfare State: Exploring the Realms of Possibility |journal=Basic Income Studies |volume=3 |issue=1 |doi=10.2202/1932-0183.1084 |s2cid=154091685}}</ref> Samkvæmt ráði forsætisráðherrans [[William Lyon Mackenzie King]] lýsti Kanada Þýskalandi stríði á hendur 10. september 1939 með yfirlýsingu [[Georg 6.|Georgs 6.]], sjö dögum á eftir Bretlandi. Töfin átti að undirstrika sjálfstæði Kanada.<ref name="morton-milhist" /> Fyrstu kanadísku hersveitirnar komu til Bretlands í desember 1939. Alls tóku yfir milljón Kanadabúar þátt í [[Síðari heimsstyrjöld]], um 42.000 létust og 55.000 særðust. <ref>{{Cite book |last=Humphreys |first=Edward |url=https://books.google.com/books?id=z-SsBAAAQBAJ&pg=PT151 |title=Great Canadian Battles: Heroism and Courage Through the Years |publisher=Arcturus Publishing |year=2013 |isbn=978-1-78404-098-7 |page=151}}</ref> Kanadískar hersveitir léku stór hlutverk í nokkrum lykilorrustum stríðsins, þar á meðal í [[árásin á Dieppe|árásinni á Dieppe]] 1942, [[innrás Bandamanna á Ítalíu]], [[innrásin í Normandí|innrásinni í Normandí]], [[Overlord-aðgerðin]]ni og [[orrustan um Scheldt|orrustunni um Scheldt]] 1944.<ref name="morton-milhist" /> [[Hollenska konungsfjölskyldan]] fékk hæli í Kanada eftir að Þjóðverjar hernámu Holland og Kanada hlaut heiðurinn af því að frelsa Holland undan hernámsliðinu.<ref name="netherlands">{{Cite book |last=Goddard |first=Lance |title=Canada and the Liberation of the Netherlands |url=https://archive.org/details/canadaliberation0000godd |publisher=[[Dundurn Press]] |year=2005 |isbn=978-1-55002-547-7 |pages=225–232}}</ref> Efnahagur Kanada blómstraði í stríðinu þar sem landið framleiddi hergögn fyrir Bretland, Kína og Sovétríkin.<ref name="morton-milhist" /> Þrátt fyrir aðra [[Herkvaðningarkreppan 1944|herkvaðningarkreppu]] í Quebec 1944 stóð efnahagur landsins mjög vel þegar stríðinu lauk.<ref>{{Cite book |last=Bothwell |first=Robert |title=Alliance and illusion: Canada and the world, 1945–1984 |url=https://archive.org/details/allianceillusion0000both |publisher=UBC Press |year=2007 |isbn=978-0-7748-1368-6 |pages=[https://archive.org/details/allianceillusion0000both/page/11 11], 31}}</ref> ===Samtíminn=== Fjármálavandræði í kjölfar [[Kreppan mikla|Kreppunnar miklu]] leiddu til þess að [[Sjálfstjórnarríkið Nýfundnaland]] gaf eftir ábyrgðarstjórn sína og gerðist [[krúnunýlenda]] undir stjórn bresks landstjóra.<ref name="Buckner20082ed">{{Cite book |last=Alfred Buckner |first=Phillip |url=https://books.google.com/books?id=KmXnLGX7FvEC&pg=PA135 |title=Canada and the British Empire |publisher=Oxford University Press |year=2008 |isbn=978-0-19-927164-1 |pages=135–138}}</ref> Eftir [[þjóðaratkvæðagreiðslurnar í Nýfundnalandi 1949|tvær þjóðaratkvæðagreiðslur 1949]] kusu íbúar Nýfundnalands að gerast fylki í Kanada.<ref>{{Cite book |last=Boyer |first=J. Patrick |url=https://books.google.com/books?id=CWGN-RZcqNoC&pg=PA119 |title=Direct Democracy in Canada: The History and Future of Referendums |publisher=Dundurn Press |year=1996 |isbn=978-1-4597-1884-5 |page=119}}</ref> Hagvöxtur í kjölfar [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]] og stefna frjálslyndra ríkisstjórna eftir stríð leiddu til þess að til varð [[kanadísk sjálfsmynd]]. [[Fáni Kanada]] var tekinn upp árið 1965,<ref>{{Cite book |last=Mackey |first=Eva |title=The house of difference: cultural politics and national identity in Canada |url=https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-8481-1 |page=[https://archive.org/details/houseofdifferenc0000mack/page/n57 57]}}</ref> franska og enska voru gerð að tveimur opinberum málum landsins 1969,<ref>{{Cite journal |last1=Landry |first1=Rodrigue |last2=Forgues |first2=Éric |date=May 2007 |title=Official language minorities in Canada: an introduction |journal=International Journal of the Sociology of Language |volume=2007 |issue=185 |pages=1–9 |doi=10.1515/IJSL.2007.022 |s2cid=143905306}}</ref> og [[fjölmenning]] varð opinber stefna landsins 1971.<ref>{{Cite journal |last1=Esses |first1=Victoria M |last2=Gardner |first2=RC |date=Júlí 1996 |title=Multiculturalism in Canada: Context and current status |url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-behavioural-science_1996-07_28_3/page/145 |journal=[[Canadian Journal of Behavioural Science]] |volume=28 |issue=3 |pages=145–152 |doi=10.1037/h0084934}}</ref> Ýmsar breytingar í anda [[sósíaldemókratismi|sósíaldemókratisma]] voru útfærðar, eins og [[Sjúkratryggingakerfi Kanada]], [[Lífeyriskerfi Kanada]] og [[Námslánakerfi Kanada]], þrátt fyrir andstöðu sumra fylkisstjórna.<ref>{{Cite web |last=Sarrouh |first=Elissar |date=22. janúar, 2002 |title=Social Policies in Canada: A Model for Development |url=http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20100717075406/http://www.escwa.un.org/information/publications/edit/upload/sd-01-09.pdf |archive-date=17. júlí, 2010 |website=Social Policy Series, No. 1 |publisher=United Nations |pages=14–16, 22–37}}</ref> Eftir röð ráðstefna um stjórnarskrá landsins voru [[Kanadalögin 1982]] samþykkt af [[Breska þingið|breska þinginu]], en með þeim voru síðustu leifar yfirráða breska þingsins afnumin. [[Réttindaskrá Kanada]] var jafnframt tekin upp.<ref>{{Cite web |date=5. maí 2014 |title=Proclamation of the Constitution Act, 1982 |url=http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211083245/http://www.bac-lac.gc.ca/eng/discover/politics-government/proclamation-constitution-act-1982/Pages/proclamation-constitution-act-1982.aspx |archive-date=11. febrúar 2017 |publisher=Government of Canada |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |date=17. mars 2009 |title=A statute worth 75 cheers |work=[[The Globe and Mail]] |url=https://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211081156/http://www.theglobeandmail.com/opinion/a-statute-worth-75-cheers/article1329730/ |archive-date=11. febrúar, 2017}}</ref><ref>{{Cite news |last=Couture |first=Christa |date=1. janúar, 2017 |title=Canada is celebrating 150 years of... what, exactly? |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170210001343/http://www.cbc.ca/2017/canada-is-celebrating-150-years-of-what-exactly-1.3883315 |archive-date=10. febrúar, 2017 |access-date=10. febrúar, 2017}}</ref> Síðan þá hefur Kanada verið sjálfstætt og fullvalda ríki, þótt Bretadrottning sé áfram þjóðhöfðingi landsins.<ref>{{Cite web |last=Trepanier |first=Peter |year=2004 |title=Some Visual Aspects of the Monarchical Tradition |url=http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304002130/http://www.revparl.ca/27/2/27n2_04e_trepanier.pdf |archive-date=4. mars 2016 |access-date=10. febrúar, 2017 |website=[[Canadian Parliamentary Review]]}}</ref><ref name="bickerton">{{Cite book |title=Canadian Politics |url=https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0 |publisher=[[Broadview Press]] |year=2004 |isbn=978-1-55111-595-5 |editor-last=Bickerton |editor-first=James |edition=4th |pages=[https://archive.org/details/canadianpolitics0000unse_n9l0/page/250 250]–254, 344–347 |editor-last2=Gagnon |editor-first2=Alain}}</ref> Árið 1999 varð [[Nunavut]] þriðja sjálfstjórnarsvæði Kanada eftir nokkrar samningaviðræður við alríkisstjórnina.<ref>{{Cite journal |last=Légaré |first=André |year=2008 |title=Canada's Experiment with Aboriginal Self-Determination in Nunavut: From Vision to Illusion |journal=International Journal on Minority and Group Rights |volume=15 |issue=2–3 |pages=335–367 |doi=10.1163/157181108X332659 |jstor=24674996}}</ref> Á sama tíma urðu miklar samfélagslegar breytingar í Quebec sem voru kallaðar [[Þögla byltingin]]. Fylkisstjórnin tók stjórn heilbrigðis- og menntamála í eigin hendur, en hún hafði áður verið í höndum kaþólsku kirkjunnar. Frjálslynd fylkisstjórn reyndi að færa þróunina í átt til stefnu alríkisstjórnarinnar. Átakalínur í stjórnmálum fylkisins mynduðust þá milli sambandssinna og aðskilnaðarsinna. Áriði 1970 hófu róttækir aðskilnaðarsinnar í [[Front de libération du Québec]] röð sprengjuárása og mannrána sem voru kölluð [[Októberkreppan]].<ref>{{Cite journal |last=Munroe |first=HD |year=2009 |title=The October Crisis Revisited: Counterterrorism as Strategic Choice, Political Result, and Organizational Practice |url=https://archive.org/details/terrorism-and-political-violence_april-june-2009_21_2/page/288 |journal=Terrorism and Political Violence |volume=21 |issue=2 |pages=288–305 |doi=10.1080/09546550902765623 |s2cid=143725040}}</ref> Árið 1976 tók fullveldisflokkurinn [[Parti Quebecois]] við völdum í fylkinu. Flokkurinn stóð fyrir þjóðaratkvæðagreiðslu um aðskilnað Quebec en yfir 60% íbúa reyndust andsnúnir því. Tilraunir til að sætta öndverðar skoðanir með [[Meech Lake-sáttmálinn|Meech Lake-sáttmálanum]] mistókust.<ref name="sorens">{{Cite journal |last=Sorens |first=J |date=December 2004 |title=Globalization, secessionism, and autonomy |url=https://archive.org/details/sim_electoral-studies_2004-12_23_4/page/727 |journal=Electoral Studies |volume=23 |issue=4 |pages=727–752 |doi=10.1016/j.electstud.2003.10.003}}</ref> Önnur þjóðaratkvæðagreiðsla var haldin 1995 þar sem tillagan var aftur felld en með mun minni mun: aðeins 50,6% voru á móti.<ref>{{Cite book |last=Schmid |first=Carol L. |url=https://books.google.com/books?id=JIuO9HmX_8QC&pg=PA112 |title=The Politics of Language: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective: Conflict, Identity, and Cultural Pluralism in Comparative Perspective |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-803150-5 |page=112}}</ref> Árið 1997 úrskurðaði [[Hæstiréttur Kanada]] að einhliða úrsögn úr sambandsríkinu væri andstæð stjórnarskrá landsins. Auk deilna um sjálfstæði Quebec gekk Kanada í gegnum ýmis áföll á 9. og 10. áratug 20. aldar. Þar á meðal voru sprengingin í [[Air India flug 182|Air India flugi 182]] sem er stærsta fjöldamorðið í sögu landsins;<ref>{{Cite web |title=Commission of Inquiry into the Investigation of the Bombing of Air India Flight 182 |url=http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622063429/http://www.majorcomm.ca/en/termsofreference/ |archive-date=22. júní 2008 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Government of Canada}}</ref> [[blóðbaðið í École Polytechnique]] 1989 þar sem byssumaður réðist á kvenkyns nemendur skólans;<ref>{{Cite web |last=Sourour |first=Teresa K |year=1991 |title=Report of Coroner's Investigation |url=http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20161228182645/http://www.diarmani.com/Montreal_Coroners_Report.pdf |archive-date=28. desember 2016 |access-date=8. mars 2017}}</ref> og [[Oka-kreppan]], átök við frumbyggja árið 1990.<ref>{{Cite news |year=2000 |title=The Oka Crisis |publisher=Canadian Broadcasting Corporation |url=http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110804233458/http://archives.cbc.ca/politics/civil_unrest/topics/99/ |archive-date=4. ágúst 2011}}</ref><ref>{{Cite book |last=Roach |first=Kent |url=https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 |title=September 11: consequences for Canada |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-2584-9 |pages=[https://archive.org/details/september11conse00roac/page/15 15, 59–61, 194]}}</ref> Kanada tók þátt í [[Persaflóastríðið (1991)|Persaflóastríðinu]] 1990 og nokkrum friðargæsluverkefnum, þar á meðal [[UNPROFOR]]-verkefni [[NATO]] í [[Borgarastyrjöldin í Júgóslavíu|Júgóslavíu]].<ref>{{Cite journal |last1=Cohen |first1=Lenard J. |last2=Moens |first2=Alexander |year=1999 |title=Learning the lessons of UNPROFOR: Canadian peacekeeping in the former Yugoslavia |journal=[[Canadian Foreign Policy Journal]] |volume=6 |issue=2 |pages=85–100 |doi=10.1080/11926422.1999.9673175}}</ref> Kanada sendi herlið til [[Stríðið í Afganistan (2001–2021)|Afganistan]] 2001 en hafnaði þátttöku í [[Innrásin í Írak 2003|innrás Bandaríkjanna í Írak]] 2003.<ref>{{Cite journal |last1=Jockel |first1=Joseph T |last2=Sokolsky |first2=Joel B |year=2008 |title=Canada and the war in Afghanistan: NATO's odd man out steps forward |journal=[[Journal of Transatlantic Studies]] |volume=6 |issue=1 |pages=100–115 |doi=10.1080/14794010801917212 |s2cid=144463530}}</ref> Árið 2011 tók Kanada þátt í inngripum NATO inn í [[Borgarastyrjöldin í Líbíu|Borgarastyrjöldina í Líbíu]],<ref name="HehirMurray2013">{{Cite book |last1=Hehir |first1=Aidan |url=https://books.google.com/books?id=2TchAQAAQBAJ&pg=PT88 |title=Libya, the Responsibility to Protect and the Future of Humanitarian Intervention |last2=Murray |first2=Robert |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |year=2013 |isbn=978-1-137-27396-3 |page=88}}</ref> og tók líka þátt í bardögum við [[Íslamska ríkið]] í Írak.<ref>{{Cite web |last=Juneau |first=Thomas |year=2015 |title=Canada's Policy to Confront the Islamic State |url=http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151211070017/http://www.cgai.ca/canadas_policy_to_confront_the_islamic_state |archive-date=11. desember 2015 |access-date=10. desember 2015 |publisher=[[Canadian Global Affairs Institute]]}}</ref> [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021]] hófst í Kanada 27. janúar 2020 og olli víðtækri samfélags- og efnahagskreppu.<ref>{{cite web |title=Coronavirus disease (COVID-19) |url=https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |publisher=Government of Canada |year=2021 |access-date=2021-06-09 |archive-date=2021-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210613213135/https://www.canada.ca/en/public-health/services/diseases/coronavirus-disease-covid-19.html |url-status=dead }}</ref> Í febrúar 2022 nýtti þingið sér neyðarlög sem voru samþykkt 1988 gegn mótmælum vörubílstjóra og fleiri gegn [[COVID-19]]-takmörkunum í landinu. Atvinnulíf í miðborg Ottawa var lamað. Nær 200 voru handteknir, sektaðir og vörubílar gerðir upptækir. == Landfræði == [[Mynd:Moraine Lake 17092005.jpg|350px|thumbnail|Hin mikilfenglegu [[Kanadísku klettafjöllin|kanadísku Klettafjöll]]]] Kanada nær yfir norðurhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Það á landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í suðri og í norðvestri ([[Alaska]]). Landið nær úthafa á milli, frá [[Atlantshaf]]i og [[Davissund]]i í austri til [[Kyrrahaf]]s í vestri og af því er kjörorð landsins dregið. Í norðri eru svo [[Beauforthaf]] og [[Norðuríshaf|Norður-Íshaf]]. Síðan [[1925]] hefur Kanada átt tilkall til hluta norðurheimskautssvæðisins á milli 60. og 141. lengdargráðu vestur, það er að segja tilkall Kanada til þess landsvæðis nær alveg upp að [[Norðurpóllinn|Norðurpól]]. Nyrsta byggð Kanada (og heimsins) er kanadíska herstöðin ''Alert'' á norðurenda Ellesmereeyjar — breiddargráða 82,5°N — aðeins 834 kílómetra frá Norðurpólnum. Kanada er næststærsta land í heiminum að flatarmáli, á eftir [[Rússland]]i, og nær yfir um 41% heimsálfunnar Norður-Ameríku. Hins vegar er stór hluti Kanada á [[norðurheimskaut|norðurheimskautssvæðinu]] og það er því aðeins fjórða stærsta land heimsins, á eftir [[Rússland]]i, [[Kína]] og Bandaríkjum Norður-Ameríku, ef horft er til byggilegs lands. Þéttleiki byggðar er aðeins um 3,2 manns á ferkílómetra, sem er mjög lítið samanborið við önnur lönd. Til samanburðar má þó geta að þéttleiki byggðar á Íslandi er mjög svipaður. Áttatíu prósent íbúa Kanada búa innan við 200 kílómetra frá landamærum Bandaríkjanna, þar sem [[Temprað belti|loftslag er temprað]] og land vel fallið til ræktunar. Þéttbýlasta svæði landsins er lægðin sem afmarkast af [[Stóru vötnin|Vötnunum miklu]] og [[Saint Lawrence fljót|Saint Lawrence fljóti]] að austan. Fyrir norðan þetta svæði er hinn víðfeðmi [[kanadíski skjöldur]], en hann er lag úr mjög fornu bergi, sem er jökulsorfið eftir [[Wisconsin jökull|síðustu ísöld]]. Ofan á þessu berglagi liggur nú þunnt, steinefnaríkt jarðvegslag, sundurskorið af vötnum og ám, en yfir 60% af stöðuvötnum heims eru í Kanada. Kanadíski skjöldurinn umlykur [[Hudsonflói|Hudsonflóa]]. Kanadíski skjöldurinn nær að strönd Atlantshafs við [[Labrador]], fastalandshluta fylkisins [[Nýfundnaland og Labrador|Nýfundnalands og Labrador]]. Eyjan [[Nýfundnaland]], austasti hluti Norður-Ameríku, er við mynni [[Saint Lawrenceflói|Saint Lawrenceflóa]], sem er heimsins stærsti árós, og það landsvæði þar sem Evrópubúar námu fyrst land. [[Atlantshafsfylki]]n skaga til austurs sunnan við suðurströnd Saint Lawrenceflóa, milli flóans í norðri og [[Atlantshaf]]s í suðri. [[Fundyflói|Fundyflóa]], sem gengur inn úr Atlantshafi til norðausturs skilur að fylkin [[New Brunswick|Nýju-Brúnsvík]] og [[Nova Scotia|Nýja-Skotland]]. Þar eru mestu [[sjávarföll|sjávarfallabreytingar]] (munur [[flóð]]s og [[fjara|fjöru]]) í heimi. Minnsta fylki Kanada er [[Prince Edward Island|Eyja Játvarðar prins]]. Vestur við Ontario eru hinar breiðu og flötu [[Slétturnar miklu|kanadísku sléttur]], sem ná yfir fylkin [[Manitoba]], [[Saskatchewan]] og [[Alberta (fylki)|Alberta]],og allt að [[Klettafjöll|Klettafjöllum]], en þau liggja á milli fylkjanna Alberta og [[Breska Kólumbía|Bresku Kólumbíu]]. Gróðurfar í norðurhluta Kanada breytist eftir því sem norðar dregur úr [[barrskógabelti|barrskógum]] yfir í [[freðmýri]] nyrst. Norðan við fastaland Kanada er [[Kanadíski eyjaklasinn|geysilegur eyjaklasi]], þar sem er að finna nokkrar af stærstu eyjum jarðar: [[Baffinsland]], [[Ellesmere-eyja]], [[Viktoríueyja (Kanada)|Viktoríu-eyja]] o.fl.. [[Júkonfljót]] og [[Mackenziefljót]] eru stórfljót í norðurhluta landsins. Kanada er þekkt fyrir kalt loftslag. Vetur getur verið óvæginn víða í landinu, með hættu á [[hríðarbylur|hríðarbyljum]] og hitastigi niður undir -50&nbsp;°C í nyrstu hlutum þess. Strandfylkið Breska Kólumbía er undantekning frá þessu og nýtur mun mildari vetra en aðrar hlutar landsins, vegna nálægðar við hlýrri sjó. Á þéttbýlustu svæðunum er sumarhitinn allt frá því að teljast mildur upp í að vera frekar hár. Sumarhiti í [[Montreal]] getur náð vel yfir 30&nbsp;°C en í [[Iqaluit]] í [[Nunavut]] allt að 15&nbsp;°C. Í [[Vancouver]] er hitastig yfirleitt á milli 0 til 25&nbsp;°C allt árið um kring, en á sléttunum miklu fer það allt niður í -40&nbsp;°C á veturna og upp í 35&nbsp;°C á sumrin. Nokkrir tugir [[Listi yfir þjóðgarða í Kanada|þjóðgarða eru í Kanada]] og var sá fyrsti stofnaður árið 1885. [[File:Peggy&#039;s Cove, Halifax.jpg|thumb| Peggy & Cove, Halifax]] ==Stjórnmál== Kanada býr við „[[Lýðræðisvísitalan|fullt lýðræði]]“<ref>{{Cite web |title=Democracy Index 2017 |url=https://www.eiu.com/topic/democracy-index |access-date=29. nóvember 2017 |publisher=The Economist Intelligence Unit}}</ref> þar sem er rík hefð fyrir [[frjálslyndisstefna|frjálslyndi]],<ref name="WesthuesWharf2014">{{Cite book |last1=Westhues |first1=Anne |url=https://books.google.com/books?id=chTaAgAAQBAJ&pg=PA10 |title=Canadian Social Policy: Issues and Perspectives |last2=Wharf |first2=Brian |publisher=Wilfrid Laurier University Press |year=2014 |isbn=978-1-55458-409-3 |pages=10–11}}</ref> [[jafnréttisstefna|jafnrétti]]<ref name="BickertonGagnon2009">{{Cite book |last1=Bickerton |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=1jd6oqRHxLYC&pg=PA56 |title=Canadian Politics |last2=Gagnon |first2=Alain |publisher=University of Toronto Press |year=2009 |isbn=978-1-4426-0121-5 |page=56}}</ref> og [[hófsemdarstefna|hófsemd]]<ref name="Johnson2016">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=I_HzDQAAQBAJ&pg=PA13 |title=Thinking Government: Public Administration and Politics in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2016 |isbn=978-1-4426-3521-0 |edition=4th |pages=13–23}}</ref> í stefnumálum stjórnmálaflokka. Áhersla á [[félagslegt réttlæti]] hefur verið einkenni á kanadískum stjórnmálum.<ref name="Fierlbeck2006">{{Cite book |last=Fierlbeck |first=Katherine |url=https://books.google.com/books?id=0bZBHlF4V8EC&pg=PA87 |title=Political Thought in Canada: An Intellectual History |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-711-9 |page=87}}</ref> Einkunnarorð ríkisstjórnar Kanada eru „[[friður, regla og góð stjórn]]“.<ref name="DixonScheurell2016">{{Cite book |last1=Dixon |first1=John |url=https://books.google.com/books?id=npzDCwAAQBAJ&pg=PA48 |title=Social Welfare in Developed Market Countries |last2=P. Scheurell |first2=Robert |date=17. mars 2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-36677-5 |page=48}}</ref><ref name="Boughey2017">{{Cite book |last=Boughey |first=Janina |url=https://books.google.com/books?id=dgK-DgAAQBAJ&pg=PA105 |title=Human Rights and Judicial Review in Australia and Canada: The Newest Despotism? |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2017 |isbn=978-1-5099-0788-5 |page=105}}</ref> Kanadísk stjórnmál einkennast af tveimur breiðum miðjuflokkum, [[Frjálslyndi flokkurinn (Kanada)|Frjálslynda flokknum]] og [[Íhaldsflokkurinn (Kanada)|Íhaldsflokknum]] sem báðir stunda málamiðlunarstjórnmál. Frjálslyndi flokkurinn er hinn hefðbundni valdaflokkur og skilgreinir sig [[miðjustefna|á miðjunni]], meðan Íhaldsflokkurinn skilgreinir sig [[hægristefna|til hægri]]. [[Nýi lýðræðisflokkurinn]] er sósíaldemókratískur flokkur sem skilgreinir sig [[vinstristefna|til vinstri]]. Flokkar yst á hægri og vinstri vængnum hafa aldrei verið áberandi í kanadískum stjórnmálum.<ref>{{Cite journal |last1=Ambrose |first1=Emma |last2=Mudde |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref><ref>{{Cite news |last=Taub |first=Amanda |date=27. júní 2017 |title=Canada's Secret to Resisting the West's Populist Wave |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2017/06/27/world/canada/canadas-secret-to-resisting-the-wests-populist-wave.html}}</ref> Í [[Alríkiskosningarnar í Kanada 2019|alríkiskosningunum 2019]] voru fimm flokkar kosnir á þing; Frjálslyndi flokkurinn sem myndaði minnihlutastjórn, Íhaldsflokkurinn sem er hinn opinberi stjórnarandstöðuflokkur, Nýi lýðræðisflokkurinn, [[Bloc Québécois]] og [[Græningjar (Kanada)|Græningjar]]. Í Kanada er [[þingræði]] og [[þingbundin konungsstjórn]] þar sem [[konungur Kanada]] er undirstaða framkvæmdavalds, löggjafarvalds og dómsvalds.<ref>{{Cite web |date=29. mars 1867 |title=Constitution Act, 1867: Preamble |url=http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100203024121/http://www.solon.org/Constitutions/Canada/English/ca_1867.html |archive-date=3. febrúar 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=[[Queen's Printer]]}}</ref><ref>{{Cite news |last=Smith |first=David E |date=10. júní 2010 |title=The Crown and the Constitution: Sustaining Democracy? |page=6 |work=The Crown in Canada: Present Realities and Future Options |publisher=[[Queen's University at Kingston|Queen's University]] |url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/5qXvz463C?url=http://www.queensu.ca/iigr/conf/ConferenceOnTheCrown/CrownConferencePapers/The_Crown_and_the_Constitutio1.pdf |archive-date=17. júní 2010}}</ref><ref name="MacLeod16">{{Cite book |last=MacLeod |first=Kevin S |url=http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |title=A Crown of Maples |publisher=Queen's Printer for Canada |year=2012 |isbn=978-0-662-46012-1 |edition=2nd |page=16 |author-link=Kevin S. MacLeod |access-date=8. mars 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231448/http://canadiancrown.gc.ca/DAMAssetPub/DAM-CRN-jblDmt-dmdJbl/STAGING/texte-text/crnMpls_1336157759317_eng.pdf?WT.contentAuthority=4.4.4 |archive-date=4. febrúar 2016}}</ref> [[Karl 3. Bretakonungur]] er núverandi einvaldur Kanada, auk 14 annarra ríkja í [[samveldið|samveldinu]] og í hverju fylki Kanada. Samt er um tvær aðskildar stofnanir að ræða: bresku og kanadísku krúnurnar.<ref name="Johnson2018">{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://books.google.com/books?id=z2WHDgAAQBAJ&pg=PT196 |title=Battle Royal: Monarchists vs. Republicans and the Crown of Canada |date=2018 |publisher=Dundurn Press |isbn=978-1-4597-4015-0 |page=196}}</ref> Fulltrúi drottningar er [[yfirlandstjóri Kanada]] sem hún skipar samkvæmt ráði [[forsætisráðherra Kanada]] til að sinna skyldum hennar í landinu.<ref>{{Cite web |title=The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities |url=http://gg.ca/document.aspx?id=3 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer |archive-date=2018-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180915122338/http://gg.ca/document.aspx?id=3 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=ATi5R5XNb2MC&pg=PA54 |title=Commonwealth public administration reform 2004 |publisher=Commonwealth Secretariat |year=2004 |isbn=978-0-11-703249-1 |pages=54–55}}</ref> Þótt konungsvaldið sé þannig innbyggt í stjórnkerfi Kanada er hlutverk einvaldsins í reynd táknrænt.<ref name="MacLeod16" /><ref name="Forseyp1">{{Cite book |last=Forsey |first=Eugene |url=http://www2.parl.gc.ca/sites/lop/aboutparliament/forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |title=How Canadians Govern Themselves |publisher=Queen's Printer |year=2005 |isbn=978-0-662-39689-5 |edition=6th |pages=1, 16, 26 |author-link=Eugene Forsey |access-date=23. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091229155255/http://www2.parl.gc.ca/Sites/LOP/AboutParliament/Forsey/PDFs/How_Canadians_Govern_Themselves-6ed.pdf |archive-date=29. desember 2009}}</ref><ref name="Montpetit">{{Cite web |last1=Marleau |first1=Robert |last2=Montpetit |first2=Camille |title=House of Commons Procedure and Practice: Parliamentary Institutions |url=http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110828112251/http://www.parl.gc.ca/MarleauMontpetit/DocumentViewer.aspx?DocId=1001&Lang=E&Print=2&Sec=Ch01&Seq=5 |archive-date=28. ágúst 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Queen's Printer}}</ref> [[Ríkisstjórn Kanada]] fer með framkvæmdavaldið og ber ábyrgð gagnvart [[Fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþinginu]]. Forsætisráðherra Kanada velur ráðherra í ríkisstjórnina og er [[stjórnarleiðtogi]].<ref>{{Cite web |last=Edwards |first=Peter |date=4. nóvember 2015 |title='A cabinet that looks like Canada:' Justin Trudeau pledges government built on trust |url=https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170128075156/https://www.thestar.com/news/canada/2015/11/04/new-government-to-be-sworn-in-today.html |archive-date=28. janúar 2017 |website=Toronto Star}}</ref> Einvaldurinn eða fulltrúi hans geta ef upp kemur [[stjórnarkreppa]] farið með vald sitt án þess að ráðgast við ríkisstjórnina.<ref name="Forseyp1" /> Landstjórinn skipar forsætisráðherra sem oftast er leiðtogi þess stjórnmálaflokks sem hefur traust meirihluta þingfulltrúa.<ref>{{Cite book |last=Johnson |first=David |url=https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 |title=Thinking government: public sector management in Canada |publisher=University of Toronto Press |year=2006 |isbn=978-1-55111-779-9 |edition=2nd |pages=[https://archive.org/details/thinkinggovernme02ndjohn/page/134 134–135, 149]}}</ref> Skrifstofa forsætisráðherra er þannig valdamesta stofnun ríkisins. Þaðan kemur megnið af lagafrumvörpum þingsins og þaðan koma tilnefningar til yfirlandstjóra, varalandstjóra, ráðherra, dómara og yfirmanna [[krúnustofnanir Kanada|krúnustofnana Kanada]] sem drottningin skipar.<ref name="Forseyp1" /> Leiðtogi þess flokks sem hlýtur næstflest sæti á þingi í kosningum er venjulega kallaður leiðtogi opinberrar stjórnarandstöðu sem á að veita stjórninni aðhald.<ref>{{Cite web |title=The Opposition in a Parliamentary System |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/researchpublications/bp47-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125122354/http://www2.parl.gc.ca/content/lop/researchpublications/bp47-e.htm |archive-date=25. nóvember 2010 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Library of Parliament}}</ref> Allir 338 þingfulltrúar á [[fulltrúaþing Kanada|fulltrúaþingi Kanada]] eru kjörnir með einföldum meirihluta í [[kjördæmaskipan Kanada|einmenningskjördæmum]]. Landstjórinn boðar til [[kosningar í Kanada|kosninga]], annað hvort samkvæmt ráði forsætisráðherra eða ef [[vantraust]] á stjórnina er samþykkt á þinginu.<ref>{{Cite web |title=About Elections and Ridings |url=http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161224103929/http://www.lop.parl.gc.ca/parlinfo/Compilations/ElectionsAndRidings.aspx |archive-date=24. desember 2016 |access-date=3. september 2016 |publisher=Library of Parliament}}</ref><ref>{{Cite web |last1=O'Neal |first1=Brian |last2=Bédard |first2=Michel |last3=Spano |first3=Sebastian |date=April 11, 2011 |title=Government and Canada's 41st Parliament: Questions and Answers |url=http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110522071714/http://www.parl.gc.ca/Content/LOP/ResearchPublications/2011-37-e.htm |archive-date=22. maí 2011 |access-date=2. júní 2011 |publisher=[[Library of Parliament]]}}</ref> [[Stjórnarskrárlögin 1982]] gera ráð fyrir að ekki líði meira en fimm ár milli kosninga, en [[Kosningalög Kanada]] kveða á um fjögurra ára kjörtímabil með föstum kjördegi í október. Í [[öldungadeild Kanada]] sitja 105 fulltrúar sem skipaðir eru á grundvelli landfræðilegrar skiptingar og sitja til 75 ára aldurs.<ref>{{Cite book |last1=Griffiths |first1=Ann L. |url=https://books.google.com/books?id=GytLtJacxY8C&pg=PA116 |title=Handbook of Federal Countries |last2=Nerenberg |first2=Karl |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2003 |isbn=978-0-7735-7047-4 |page=116}}</ref> Þar sem Kanada er sambandríki skiptist stjórnvaldsábyrgðin milli alríkisstjórnarinnar og fylkjanna tíu. [[Fylkisþing Kanada]] sitja í einni deild og vinna á sama hátt og fulltrúadeildin.<ref name="Montpetit" /> Sjálfstjórnarsvæðin hafa líka hvert sitt þing, en þau eru ekki fullvalda og hafa færri hlutverk en fylkin.<ref>{{Cite web |year=2010 |title=Difference between Canadian Provinces and Territories |url=http://www.pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20151201135354/http://pco-bcp.gc.ca/aia/index.asp?lang=eng&page=provterr&doc=difference-eng.htm |archive-date=December 1, 2015 |access-date=November 23, 2015 |publisher=Intergovernmental Affairs Canada}}</ref> Svæðisþingin eru líka ólíkt uppbyggð.<ref>{{Cite web |year=2008 |title=Differences from Provincial Governments |url=http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140203044824/http://www.assembly.gov.nt.ca/visitors/what-consensus/differences-provincial-governments |archive-date=3. febrúar 2014 |access-date=30. janúar 2014 |publisher=Legislative Assembly of the Northwest Territories}}</ref> [[Kanadabanki]] er [[seðlabanki]] landsins. [[Hagstofa Kanada]] gefur út gögn sem [[fjármálaráðherra Kanada]] og [[iðnaðarráðherra Kanada]] nýta sér við áætlanagerð og mótun efnahagsstefnu.<ref>{{Cite web |year=2014 |title=About |url=https://www.statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150115144515/http://statcan.gc.ca/about-apercu/mandate-mandat-eng.htm |archive-date=15. janúar 2015 |access-date=8. mars 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanadabanki hefur einkarétt á seðlaútgáfu [[kanadadalur|kanadadals]],<ref name="GilbertHelleiner2003">{{Cite book |last1=Gilbert |first1=Emily |url=https://books.google.com/books?id=gnWGfLxm4L8C&pg=PA39 |title=Nation-States and Money: The Past, Present and Future of National Currencies |last2=Helleiner |first2=Eric |publisher=Routledge |year=2003 |isbn=978-1-134-65817-6 |page=39}}</ref> en [[Konunglega kanadíska myntsláttan]] sér um útgáfu [[mynt]]arinnar.<ref name="CuhajMichael2011">{{Cite book |last1=Cuhaj |first1=George S. |url=https://books.google.com/books?id=ZheUkxvWhs8C&pg=PT4 |title=Coins of the World: Canada |last2=Michael |first2=Thomas |publisher=[[Krause Publications]] |year=2011 |isbn=978-1-4402-3129-2 |page=4}}</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== [[Mynd:Political map of Canada.png|thumbnail|Kanadísk fylki og sjálfstjórnarsvæði.]] Kanada er sambandsríki tíu [[fylki|fylkja]] og þriggja [[sjálfstjórnarsvæði|sjálfstjórnarsvæða]]. Þessi svæði eru oft flokkuð í [[héruð Kanada|fjögur héruð]]: [[Vestur-Kanada]], [[Mið-Kanada]], [[Atlantshafsfylkin]] og [[Norður-Kanada]] ([[Austur-Kanada]] er notað yfir bæði Mið-Kanada og Atlantshafsfylkin).<ref name="HamelKeil2015">{{Cite book |last1=Hamel |first1=Pierre |url=https://books.google.com/books?id=rB-NBgAAQBAJ&pg=PA81 |title=Suburban Governance: A Global View |last2=Keil |first2=Roger |publisher=University of Toronto Press |year=2015 |isbn=978-1-4426-6357-2 |page=81}}</ref> Fylkin hafa meiri sjálfstjórn en sjálfstjórnarsvæðin og bera ábyrgð á félagslegri þjónustu eins og heilsugæslu, menntun og félagsaðstoð.<ref>{{Cite book |last1=Doern |first1=G. Bruce |url=https://books.google.com/books?id=FBXaFRZtKJsC&pg=RA1-PA1976 |title=Canadian Public Budgeting in the Age of Crises: Shifting Budgetary Domains and Temporal Budgeting |last2=Maslove |first2=Allan M. |last3=Prince |first3=Michael J. |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2013 |isbn=978-0-7735-8853-0 |page=1}}</ref> Samanlagt eru tekjur fylkjanna meiri en tekjur alríkisstjórnarinnar, sem er einstakt meðal sambandsríkja í heiminum. Alríkisstjórnin getur notað sínar tekjur til að framkvæma stefnu sína í fylkjunum, eins og til dæmis [[kanadísku heilsulögin]] frá 1984. Fylkin geta sagt sig frá stefnunni, en gera það sjaldnast. Alríkisstjórnin notar [[jöfnunargreiðslur]] til að jafna aðstöðu fylkjanna. <ref>{{Cite book |last1=Clemens |first1=Jason |url=https://books.google.com/books?id=yc6RakXxLy0C&pg=PA8 |title=Beyond Equalization: Examining Fiscal Transfers in a Broader Context |last2=Veldhuis |first2=Niels |publisher=[[Fraser Institute]] |year=2012 |isbn=978-0-88975-215-3 |page=8}}</ref> Helsti munurinn á fylki og sjálfstjórnarsvæði er að völd fylkjanna koma frá Stjórnarskrá Kanada, meðan stjórnir sjálfstjórnarsvæða fá sín völd frá [[Kanadíska þingið|kanadíska þinginu]].<ref name="OliverMacklem2017a">{{Cite book |last1=Oliver |first1=Peter |url=https://books.google.com/books?id=ulsvDwAAQBAJ&pg=PA498 |title=The Oxford Handbook of the Canadian Constitution |last2=Macklem |first2=Patrick |last3=Des Rosiers |first3=Nathalie |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-066482-4 |pages=498–499}}</ref> Samkvæmt stjórnarskránni deilir alríkisstjórnin völdum með fylkjunum.<ref name="Meligrana2004">{{Cite book |last=Meligrana |first=John |url=https://books.google.com/books?id=uL9hLqPSdi0C&pg=PA75 |title=Redrawing Local Government Boundaries: An International Study of Politics, Procedures, and Decisions |publisher=UBC Press |year=2004 |isbn=978-0-7748-0934-4 |page=75}}</ref> Þar sem skipting valds milli alríkisstjórnar og fylkja er skilgreind í stjórnarskránni þurfa allar breytingar á henni að fara gegnum stjórnarskrárbreytingarferli, en þingið getur einhliða breytt völdum sjálfstjórnarsvæðanna.<ref name="Nicholson1979">{{Cite book |last=Nicholson |first=Norman L. |url=https://books.google.com/books?id=Ek7cloNk3E8C&pg=PA174 |title=The boundaries of the Canadian Confederation |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1979 |isbn=978-0-7705-1742-7 |pages=174–175}}</ref> <br clear="both" /> <div style="overflow:auto"> {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |- ! class="unsortable" rowspan="2" | Skjaldar- merki ! rowspan="2" | Fylki ! rowspan="2" | Skamm- stöfun ! rowspan="2" | Höfuðstaður ! rowspan="2" | Stærsta borg ! rowspan="2" | Aðild að sambands- ríkinu ! rowspan="2" | Íbúar<br/>2020. ! class="unsortable" colspan="3" | Stærð (km²) ! rowspan="2" | Fylkis- tungumál |- ! Þurrlendi ! Vatn ! Alls |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of Ontario.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Ontario.svg|23px]] [[Ontario]] | style="text-align: center;" | ON | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Torontó]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 14.734.014 | colpos = "7" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 917.741 | colpos = "7" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 158.654 | colpos = "7" rowpos = "4" style="text-align: right;" | 1.076.395 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Armoiries du Québec (blason).svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Quebec.svg|23px]] [[Québec]] | style="text-align: center;" | QC | style="text-align: center;" | [[Québecborg]] | style="text-align: center;" | [[Montréal]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 8.574.571 | colpos = "7" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 1.356.128 | colpos = "7" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 185.928 | colpos = "7" rowpos = "3" style="text-align: right;" | 1.542.056 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Franska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of Nova Scotia.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Nova Scotia.svg|23px]] [[Nýja-Skotland|Nýja Skotland]] | style="text-align: center;" | NS | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Halifax (Nova Scotia)|Halifax]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 979.351 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 53.338 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 1.946 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 55.284 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" |Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of New Brunswick.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of New Brunswick.svg|23px]] [[Nýja-Brúnsvík]] | style="text-align: center;" | NB | style="text-align: center;" | [[Fredericton]] | style="text-align: center;" | [[Moncton]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1867 | colpos = "6" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 781.476 | colpos = "7" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 71.450 | colpos = "7" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 1.458 | colpos = "7" rowpos = "2" style="text-align: right;" | 72.908 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Simple arms of Manitoba.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Manitoba.svg|23px]] [[Manitoba]] | style="text-align: center;" | MB | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Winnipeg]] | style="text-align: center;" | 15. júlí 1870 | style="text-align: right;" | 1.379.263 | style="text-align: right;" | 553.556 | style="text-align: right;" | 94.241 | style="text-align: right;" | 647.797 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of British Columbia.svg|35x35px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of British Columbia.svg|23px]] [[Breska-Kólumbía]] | style="text-align: center;" | BC | style="text-align: center;" | [[Viktoría (Breska Kólumbía)|Victoría]] | style="text-align: center;" | [[Vancouver]] | style="text-align: center;" | 20. júlí 1871 | style="text-align: right;" | 5.147.712 | style="text-align: right;" | 925.186 | style="text-align: right;" | 19.549 | style="text-align: right;" | 944.735 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Arms of Prince Edward Island.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Prince Edward Island.svg|23px]] [[Eyja Játvarðs prins]] | style="text-align: center;" | PE | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Charlottetown]] | style="text-align: center;" | 1. júlí 1873 | style="text-align: right;" | 159.625 | style="text-align: right;" | 5.660 | style="text-align: right;" | 0 | style="text-align: right;" | 5.660 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Shield of arms of Saskatchewan.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Saskatchewan.svg|23px]] [[Saskatchewan]] | style="text-align: center;" | SK | style="text-align: center;" | [[Regina]] | style="text-align: center;" | [[Saskatoon]] | style="text-align: center;" | 1. september 1905 | style="text-align: right;" | 1.178.681 | style="text-align: right;" | 591.670 | style="text-align: right;" | 59.366 | style="text-align: right;" | 651.036 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Shield of Alberta.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Alberta.svg|23px]] [[Alberta (fylki)|Alberta]] | style="text-align: center;" | AB | style="text-align: center;" | [[Edmonton]] | style="text-align: center;" | [[Calgary]] | style="text-align: center;" | 1. september 1905 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 4.421.876 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 642.317 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 19.531 | colpos = "6" style="text-align: right;" | 661.848 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Simple arms of Newfoundland and Labrador.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Newfoundland and Labrador.svg|23px]] [[Nýfundnaland og Labrador]] | style="text-align: center;" | NL | colspan="2" style="text-align: center;" | [[St. John's (Nýfundnaland og Labrador)|St. John's]] | style="text-align: center;" | 31. mars 1949 | style="text-align: right;" | 522.103 | style="text-align: right;" | 373.872 | style="text-align: right;" | 31.340 | style="text-align: right;" | 405.212 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska |- class="sortbottom" align="center" ! scope="col" align="center" colspan="6"| Alls ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|37878672}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|5490918}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|572013}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|6062931}} ! scope="col" align="center"| — |} </div> <div style="overflow:auto"> {| class="wikitable sortable" style="margin:auto;" |+ Sjálfstjórnarsvæði Kanada ! class="unsortable" rowspan="2" | Skjaldarmerki ! rowspan="2" | Svæði ! rowspan="2" | Skamm- stöfun ! rowspan="2" | Höfuðstaður og<br />stærsta borg ! rowspan="2" | Dagsetning aðildar<br />að sambands- ríkinu ! rowspan="2" | Íbúar<br />(2020) ! class="unsortable" colspan="3" | Stærð (km²) ! rowspan="2" | Tungumál |- ! Þurrlendi ! Vatn ! Alls |- ! style="text-align: center;" | [[File:Coat of Arms of the Northwest Territories.svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of the Northwest Territories.svg|23px]] [[Norðvesturhéruðin]] | style="text-align: center;" | NT | style="text-align: center;" | [[Yellowknife]] | style="text-align: center;" | 15. júlí 1870 | style="text-align: right;" | 45.161 | style="text-align: right;" | 1.183.085 | style="text-align: right;" | 163.021 | style="text-align: right;" | 1.346.106 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Dene suline, [[cree]], enska, franska, gwich'in, inuinnaqtun, [[inuktitut]], inuvialuktun, slavey, tłįchǫ |- ! style="text-align: center;" | [[File:Coat of arms of Yukon (escutcheon).svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Yukon.svg|23px]] [[Júkon]] | style="text-align: center;" | YT | style="text-align: center;" | [[Whitehorse]] | style="text-align: center;" | 13. júní 1898 | style="text-align: right;" | 42.052 | style="text-align: right;" | 474.391 | style="text-align: right;" | 8.052 | style="text-align: right;" | 482.443 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Enska, franska |- ! style="text-align: center;" | [[File:Coat of arms of Nunavut (escutcheon).svg|30px]] ! style="text-align: left;" | [[File:Flag of Nunavut.svg|23px]] [[Núnavút]] | style="text-align: center;" | NU | style="text-align: center;" | [[Iqaluit]] | style="text-align: center;" | 1. apríl 1999 | style="text-align: right;" | 39.353 | style="text-align: right;" | 1.936.113 | style="text-align: right;" | 157.077 | style="text-align: right;" | 2.093.190 | colpos = "6" rowpos = "4" style="text-align: center;" | Inuinnaqtun, inuktitut, enska, franska |- class="sortbottom" align="center" ! scope="col" align="center" colspan="5"| Alls ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|126566}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|3593589}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|328150}} ! scope="col" style="text-align: right;" | {{nts|3921739}} ! scope="col" align="center"| — |} </div> ==Efnahagslíf== [[File:Toronto (15085972212).jpg|thumb|right|Fjármálahverfið í Toronto er önnur stærsta fjármálamiðstöð í Norður-Ameríku og í sjöunda sæti á heimsvísu.]] Kanada var [[Listi yfir lönd eftir vergri landsframleiðslu (KMJ)|10. stærsta hagkerfi heims]] árið 2018, með um það bil 1,73 billjónir bandaríkjadala verga landsframleiðslu.<ref name="GDP IMF">{{Cite web |date=April 2, 2019 |title=World Economic Outlook Database |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=44&pr.y=11&sy=2018&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=512%2C668%2C914%2C672%2C612%2C946%2C614%2C137%2C311%2C546%2C213%2C962%2C911%2C674%2C314%2C676%2C193%2C548%2C122%2C556%2C912%2C678%2C313%2C181%2C419%2C867%2C513%2C682%2C316%2C684%2C913%2C273%2C124%2C868%2C339%2C921%2C638%2C948%2C514%2C943%2C218%2C686%2C963%2C688%2C616%2C518%2C223%2C728%2C516%2C836%2C918%2C558%2C748%2C138%2C618%2C196%2C624%2C278%2C522%2C692%2C622%2C694%2C156%2C142%2C626%2C449%2C628%2C564%2C228%2C565%2C924%2C283%2C233%2C853%2C632%2C288%2C636%2C293%2C634%2C566%2C238%2C964%2C662%2C182%2C960%2C359%2C423%2C453%2C935%2C968%2C128%2C922%2C611%2C714%2C321%2C862%2C243%2C135%2C248%2C716%2C469%2C456%2C253%2C722%2C642%2C942%2C643%2C718%2C939%2C724%2C734%2C576%2C644%2C936%2C819%2C961%2C172%2C813%2C132%2C726%2C646%2C199%2C648%2C733%2C915%2C184%2C134%2C524%2C652%2C361%2C174%2C362%2C328%2C364%2C258%2C732%2C656%2C366%2C654%2C144%2C336%2C146%2C263%2C463%2C268%2C528%2C532%2C923%2C944%2C738%2C176%2C578%2C534%2C537%2C536%2C742%2C429%2C866%2C433%2C369%2C178%2C744%2C436%2C186%2C136%2C925%2C343%2C869%2C158%2C746%2C439%2C926%2C916%2C466%2C664%2C112%2C826%2C111%2C542%2C298%2C967%2C927%2C443%2C846%2C917%2C299%2C544%2C582%2C941%2C474%2C446%2C754%2C666%2C698&s=NGDPD&grp=0&a=#cs120 |publisher=[[International Monetary Fund]]}}</ref> Kanada er eitt af [[spillingarvísitalan|minnst spilltu löndum heims]],<ref name="RotbergCarment2018">{{Cite book |last1=Rotberg |first1=Robert I. |url=https://books.google.com/books?id=ujOoDwAAQBAJ&pg=PT12 |title=Canada's Corruption at Home and Abroad |last2=Carment |first2=David |publisher=Taylor & Francis |year=2018 |isbn=978-1-351-57924-7 |page=12}}</ref> og er ein af helstu verslunarþjóðum heims, með mjög [[alþjóðavæðing|alþjóðavætt]] hagkerfi.<ref>{{Cite web |date=17. apríl 2008 |title=Latest release |url=http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110605043028/http://www.wto.org/english/news_e/pres08_e/pr520_e.htm |archive-date=5. júní 2011 |publisher=World Trade Organization |access-date=23. maí 2011}}</ref><ref>{{Cite web |title=Index of Globalization 2010 |url=http://globalization.kof.ethz.ch/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531222435/http://globalization.kof.ethz.ch/ |archive-date=31. maí 2012 |access-date=22. maí 2012 |publisher=KOF}}</ref> Hagkerfi Kanada er [[blandað hagkerfi]] sem situr hærra á lista yfir lönd eftir [[vísitala efnahagsfrelsis|vísitölu efnahagsfrelsis]] en bæði Bandaríkin og öll Evrópuríkin,<ref>{{Cite web |year=2013 |title=Index of Economic Freedom |url=http://www.heritage.org/Index/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130629215405/http://www.heritage.org/index/ |archive-date=29. júní 2013 |access-date=27. júní 2013 |publisher=[[The Heritage Foundation]] and [[The Wall Street Journal]]}}</ref> og tekjujöfnuður er tiltölulega mikill.<ref>{{Cite web |last=Kay |first=Jonathan |date=13. desember 2012 |title=Jonathan Kay: The Key to Canada's Economic Advantage Over the United States? Less Income Inequality |url=http://news.nationalpost.com/full-comment/jonathan-kay-the-key-to-canadas-economic-advantage-over-the-united-states-less-income-inequality |url-status=live |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515131854/http%3A//news.nationalpost.com/full%2Dcomment/jonathan%2Dkay%2Dthe%2Dkey%2Dto%2Dcanadas%2Deconomic%2Dadvantage%2Dover%2Dthe%2Dunited%2Dstates%2Dless%2Dincome%2Dinequality |archive-date=2016-05-15 |website=[[National Post]] |access-date=2021-06-21 }}</ref> Meðalráðstöfunartekjur í Kanada eru töluvert hærri en meðaltal OECD-ríkja.<ref name="OECDBLI">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=GEIoDwAAQBAJ&pg=PP3 |title=Better Policies Policies for Stronger and More Inclusive Growth in Canada |date=16. júní 2017 |publisher=OECD |isbn=978-92-64-27794-6 |pages=3–}}</ref> [[Kauphöllin í Toronto]] er níunda stærsta kauphöll heims, með yfir 1.500 fyrirtæki á skrá og samanlagða fjárfestingu upp á meira en 2 billjón bandaríkjadali.<ref>{{Cite web |title=Monthly Reports |url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics |publisher=World Federation of Exchanges}}. Nóvember 2018.</ref> Árið 2018 var heildarvelta kanadíska hagkerfisins með vörur og þjónustu 1,5 billjón kanadadalir.<ref name=econ/> Útflutningur var yfir 585 billjón kanadadalir, og innflutningur yfir 607 billjón dalir, þar af 391 frá Bandaríkjunum.<ref name="econ">{{Cite journal |year=2019 |title=Canada's State of Trade 2019 |url=https://www.international.gc.ca/gac-amc/publications/economist-economiste/state_of_trade-commerce_international-2019.aspx?lang=eng |journal=Canada's State of Trade |edition=20th |publisher=Global Affairs Canada |issn=2562-8313}}[https://www.international.gc.ca/gac-amc/assets/pdfs/publications/State-of-Trade-2019_eng.pdf PDF version]</ref> Árið 2018 var viðskiptahalli Kanada um 25 billjónir.<ref name=econ/> Vöxtur í námavinnslu, iðnframleiðslu og þjónustu frá upphafi 20. aldar hefur breytt hagkerfi Kanada úr dreifbýlu landbúnaðarhagkerfi, í nútímalegt iðnvætt hagkerfi.<ref name="HarrisMatthews1987l">{{Cite book |last1=Harris |first1=R. Cole |url=https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |title=Historical Atlas of Canada: Addressing the Twentieth Century, 1891–1961 |last2=Matthews |first2=Geoffrey J. |publisher=University of Toronto Press |year=1987 |isbn=978-0-8020-3448-9 |page=2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180320150918/https://books.google.com/books?id=pD7vTXLqkugC&pg=PA2 |archive-date=20. mars 2018 |url-status=live}}</ref> Líkt og í öðrum [[þróað ríki|þróuðum ríkjum]] er [[þjónusta|þjónustugeirinn]] ríkjandi, með 2/3 hluta vinnuaflsins,<ref>{{Cite web |date=8. janúar 2009 |title=Employment by Industry |url=http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110524063742/http://www40.statcan.gc.ca/l01/cst01/econ40-eng.htm |archive-date=24. maí 2011 |publisher=Statistics Canada |access-date=23. maí 2011}}</ref> en [[frumframleiðsla|frumframleiðslugeirinn]] er líka mjög mikilvægur, einkum [[skógarhögg]] og [[olíuvinnsla]].<ref name="SueyoshiGoto2018">{{Cite book |last1=Sueyoshi |first1=Toshiyuki |url=https://books.google.com/books?id=s0RKDwAAQBAJ&pg=PA496 |title=Environmental Assessment on Energy and Sustainability by Data Envelopment Analysis |last2=Goto |first2=Mika |publisher=Wiley |year=2018 |isbn=978-1-118-97933-4 |page=496}}</ref> Kanada er tæknilega þróað og iðnvætt ríki, sem er sjálfbjarga í orkumálum, vegna síns mikla náttúrulega forða af [[jarðefnaeldsneyti]], ásamt [[kjarnorka|kjarnorku-]] og [[vatnsorka|vatnsorkuframleiðslu]]. Nýting [[náttúrulegar auðlindir|náttúruauðlinda]] og viðskipti, þá sérstaklega við [[Bandaríkin]], hafa lengi skipt höfuðmáli fyrir efnahag landsins. Þrátt fyrir að fjölbreytni hafi almennt séð aukist í kanadísku efnahagslífi, eru enn mörg héruð, sem reiða sig á vinnslu og sölu afurða úr náttúruauðlindum. Samþætting hagkerfis Kanada við hagkerfi Bandaríkjanna hefur aukist mikið frá lokum [[Síðari heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjaldar]].<ref>{{Cite book |last1=Mosler |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=l00i5PKYDwcC&pg=PA38 |title=The American Challenge: The World Resists US Liberalism |last2=Catley |first2=Bob |publisher=[[Ashgate Publishing]] |year=2013 |isbn=978-1-4094-9852-0 |page=38}}</ref> Árið 1965 gerðu löndin með sér fríverslunarsamning um bílaparta, [[Automotive Products Trade Agreement]].<ref name="KerrPerdikis2014">{{Cite book |last1=Kerr |first1=William |url=https://books.google.com/books?id=FEsjBAAAQBAJ&pg=PA96 |title=The Economics of International Commerce |last2=Perdikis |first2=Nicholas |publisher=[[Edward Elgar Publishing]] |year=2014 |isbn=978-1-78347-668-8 |page=96}}</ref> Á 8. áratugnum setti ríkisstjórn [[Pierre Trudeau]] upp [[National Energy Program]] (NEP) og [[Foreign Investment Review Agency]] (FIRA) til að bregðast við áhyggjum yfir sjálfbærni í orkumálum og erlendri fjárfestingu í iðnaði.<ref>{{Cite book |last1=Morck |first1=Randall |title=Governance, Multinationals, and Growth |last2=Tian |first2=Gloria |last3=Yeung |first3=Bernard |publisher=Edward Elgar Publishing |year=2005 |isbn=978-1-84376-909-5 |editor-last=Eden |editor-first=Lorraine |page=50 |chapter=Who owns whom? Economic nationalism and family controlled pyramidal groups in Canada |editor-last2=Dobson |editor-first2=Wendy |chapter-url=https://books.google.com/books?id=q4gt2xhqpSIC&pg=PA50}}</ref> Á 9. áratugnum lagði íhaldsstjórn [[Brian Mulroney]] NEP niður og breytti nafni FIRA í [[Invest in Canada|Investment Canada]] til að hvetja til erlendrar fjárfestingar.<ref>{{Cite journal |last=Hale |first=Geoffrey |date=Október 2008 |title=The Dog That Hasn't Barked: The Political Economy of Contemporary Debates on Canadian Foreign Investment Policies |journal=[[Canadian Journal of Political Science]] |volume=41 |issue=3 |pages=719–747 |doi=10.1017/S0008423908080785 |jstor=25166298|s2cid=154319169 }}</ref> [[Fríverslunarsamningur Kanada og Bandaríkjanna]] frá 1988 afnam tolla milli landanna og 1994 var samningurinn látinn ná einnig yfir Mexíkó þegar [[Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku]] var gerður.<ref name="Nzongola-NtalajaKrieger2001">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=2wd30pXJxpYC&pg=PA569 |title=The Oxford Companion to Politics of the World |publisher=Oxford University Press |year=2001 |isbn=978-0-19-511739-4 |editor-last=Krieger |editor-first=Joel |edition=2nd |page=569}}</ref> [[Samvinnubanki|Samvinnubankakerfið]] er sterkt í Kanada sem er með hæsta hlutfall meðlima í [[lánafélag|lánafélögum]] í heimi.<ref name="KobrakMartin2018">{{Cite book |last1=Kobrak |first1=Christopher |url=https://books.google.com/books?id=yw9aDwAAQBAJ&pg=PA220 |title=From Wall Street to Bay Street: The Origins and Evolution of American and Canadian Finance |last2=Martin |first2=Joe |publisher=University of Toronto Press |year=2018 |isbn=978-1-4426-1625-7 |page=220}}</ref> Kanada flytur út meira af orku en landið flytur inn.<ref name="SueyoshiGoto2018" /><ref name="energy">{{Cite book |last=Brown |first=Charles E |title=World Energy Resources |url=https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow |publisher=Springer |year=2002 |isbn=978-3-540-42634-9 |pages=[https://archive.org/details/worldenergyresou0000brow/page/323 323], 378–389}}</ref> Atlantshafsmegin eru gaslindir undan strönd landsins og í Alberta eru stórar olíu- og gaslindir. [[Athabasca-olíusandarnir]] eiga líka þátt í því að olíubirgðir Kanada eru metnar vera 13% af heildarolíuforða heimsins, í þriðja sæti á eftir [[Venesúela]] og [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]].<ref name="Lopez-Vallejo2016">{{Cite book |last=Lopez-Vallejo |first=Marcela |url=https://books.google.com/books?id=fgDtCwAAQBAJ&pg=PA82 |title=Reconfiguring Global Climate Governance in North America: A Transregional Approach |publisher=Routledge |year=2016 |isbn=978-1-317-07042-9 |page=82}}</ref> Auk þess er Kanada einn af stærstu framleiðendum landbúnaðarvara í heiminum; Slétturnar í Kanada eru með stærstu ræktarlöndum [[korn]]s og [[repja|repju]] í heiminum.<ref>{{Cite web |year=2017 |title=Trade Ranking Report: Agriculture |url=https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |publisher=FCC |access-date=2021-06-21 |archive-date=2019-10-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191003070556/https://www.fcc-fac.ca/fcc/knowledge/ag-economist/trade-ranking-report-agriculture-e.pdf |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt [[Auðlindastofnun Kanada]] er landið leiðandi í útflutningi á [[sink]]i, [[úran]]i, [[gull]]i, [[nikkel]], [[platínumálmar|platínumálmum]], [[ál]]i, [[stál]]i, [[járngrýti]], [[kol]]um, [[blý]]i, [[kopar]], [[mólýbden]]i, [[kóbalt]]i og [[kadmín]]i.<ref name="Haldar2016">{{Cite book |last=Haldar |first=Swapan Kumar |url=https://books.google.com/books?id=3CDfCQAAQBAJ&pg=PA108 |title=Platinum-Nickel-Chromium Deposits: Geology, Exploration and Reserve Base |publisher=Elsevier Science |year=2016 |isbn=978-0-12-802086-9 |page=108}}</ref> Margir bæir í norðurhluta Kanada reiða sig á námavinnslu eða timburvinnslu fremur en landbúnað. Miðstöð iðnaðarframleiðslu í Kanada er í kringum Ontario og Quebec þar sem [[bílaiðnaður]] og [[flugvélaiðnaður]] eru sérstaklega mikilvægar greinar.<ref>{{Cite web |date=22. janúar 2015 |title=Mapping Canada's Top Manufacturing Industries |url=https://www.ibisworld.com/media/2015/01/22/mapping-canadas-top-manufacturing-industries/ |website=Industry Insider}}</ref> ==Íbúar== Í manntali 2023 voru Kanadabúar 40 milljónir. Milli 1990 og 2008 fjölgaði Kanadabúum um 5,6 milljónir, eða 20,4%,<ref>{{Cite web |year=2011 |title=Energy Efficiency Trends in Canada, 1990 to 2008 |url=http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222162432/http://oee.nrcan.gc.ca/publications/statistics/trends10/chapter3.cfm |archive-date=22. desember 2015 |access-date=13. desember 2015 |publisher=Natural Resources Canada}}</ref> og helsta ástæða fjölgunarinnar var aðflutningur.<ref>{{Cite book |last1=Edmonston |first1=Barry |url=https://books.google.com/books?id=VVYOgvFPvBEC&pg=PA181 |title=The Changing Canadian Population |last2=Fong |first2=Eric |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2011 |isbn=978-0-7735-3793-4 |page=181}}</ref> Aðflutningur fólks til Kanada er með því mesta sem gerist í heiminum, miðað við höfðatölu,<ref>{{Cite book |last=Zimmerman |first=Karla |url=https://books.google.com/books?id=kv4nlSWLT8UC&pg=PA51 |title=Canada |publisher=[[Lonely Planet]] |year=2008 |isbn=978-1-74104-571-0 |edition=10th |page=51}}</ref> aðallega vegna efnahagsstefnu landsins og vegna sameiningar fjölskyldna.<ref name="HollifieldMartin2014" /><ref name="BeaujotKerr2007j">{{Cite book |last1=Beaujot |first1=Roderic P. |url=https://books.google.com/books?id=CofPBh5BRhwC&pg=PA178 |title=The Changing Face of Canada: Essential Readings in Population |last2=Kerr |first2=Donald W. |publisher=Canadian Scholars' Press |year=2007 |isbn=978-1-55130-322-2 |page=178}}</ref> Bæði almenningur í Kanada og helstu stjórnmálaflokkar landsins styðja þessa aðflutninga.<ref name="HollifieldMartin2014">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=Ys9jBAAAQBAJ&pg=PA11 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=[[Stanford University Press]] |year=2014 |isbn=978-0-8047-8627-0 |edition=3rd |page=11}}</ref><ref name="FreemanHansen2013">{{Cite book |last1=Freeman |first1=Gary P. |url=https://books.google.com/books?id=A0s03B_RjhIC&pg=PA8 |title=Immigration and Public Opinion in Liberal Democracies |last2=Hansen |first2=Randall |last3=Leal |first3=David L. |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=978-1-136-21161-4 |page=8}}</ref> Árið 2019 fluttust 341.180 innflytjendur til Kanada, aðallega frá Asíu.<ref>{{Cite web |last=Anderson |first=Stuart |date=18. febrúar 2020 |title=Immigrants Flock To Canada, While U.S. Declines |url=https://www.forbes.com/sites/stuartanderson/2020/02/18/immigrants-flock-to-canada-while-us-declines/ |website=Forbes |access-date=16. apríl 2020}}</ref> Helstu upprunalönd innflytjenda til Kanada eru Indland, Filippseyjar og Kína.<ref>{{Cite news |date=6. júní 2019 |title=Is Canada asking countries for a million immigrants? |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-us-canada-48466771}}</ref> Nýir innflytjendur hafa aðallega sest að á helstu þéttbýlissvæðum landsins, eins og Torontó, Montreal og Vancouver.<ref>{{Cite book |last=Grubel |first=Herbert G. |url=https://books.google.com/books?id=48LOyfxYihoC&pg=PA5 |title=The Effects of Mass Immigration on Canadian Living Standards and Society |publisher=Fraser Institute |year=2009 |isbn=978-0-88975-246-7 |page=5}}</ref> Kanada tekur líka við nokkrum fjölda [[flóttafólk]]s, eða um tíunda hluta allra flóttamanna sem fá hæli í heiminum á hverju ári. Kanada tók við yfir 28.000 flóttamönnum árið 2018.<ref>{{Cite web |title=2019 Annual Report to Parliament on Immigration |url=https://www.canada.ca/content/dam/ircc/migration/ircc/english/pdf/pub/annual-report-2019.pdf&ved=2ahUKEwjTzbT91dvtAhVFElkFHTpADOQ4ChAWMAJ6BAgGEAE&usg=AOvVaw2778i4CZyopbIr4md00X0- |access-date=19. desember 2020 |publisher=Minister of Immigration, Refugees and Citizenship. }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |last=Jason |first=Markusoff |date=23. janúar 2019 |title=Canada now brings in more refugees than the U.S. |url=https://www.macleans.ca/news/canada/refugee-resettlement-canada/ |website=Maclean's}}</ref> Þéttleiki byggðar er með því minnsta sem gerist í heiminum, eða aðeins 3,7 á ferkílómetra.<ref>{{Cite web |title=Population and dwelling counts, for Canada, provinces and territories, 2011 and 2006 censuses |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006234239/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2011/dp-pd/hlt-fst/pd-pl/Table-Tableau.cfm?LANG=Eng&T=101&SR=1&S=10&O=A |archive-date=6. október 2014 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Kanada nær frá 83. til 41. breiddargráðu norður, en um 95% íbúa landsins búa sunnan við 55. breiddargráðu.<ref name="OECD2014" /> Um 4/5 íbúa búa innan við 150 km frá landamærunum við Bandaríkin.<ref>{{Cite book |last=Custred |first=Glynn |url=https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 |title=Immigration policy and the terrorist threat in Canada and the United States |publisher=Fraser Institute |year=2008 |isbn=978-0-88975-235-1 |editor-last=Moens |editor-first=Alexander |page=[https://archive.org/details/immigrationpolic0000unse/page/96 96] |chapter=Security Threats on America's Borders |chapter-url=https://books.google.com/books?id=HmiqBgnkAXYC&pg=PA96 }}</ref> Þéttbýlasti hluti landsins, með um helming íbúa, er [[Quebec-Windsor-ræman]] í suðurhluta Quebec og Ontario við Vötnin miklu og Lawrence-fljót.<ref name="McMurryShepherd2004">{{Cite book |last1=McMurry |first1=Peter H. |url=https://books.google.com/books?id=1giH-mvhhw8C&pg=PA391 |title=Particulate Matter Science for Policy Makers: A NARSTO Assessment |last2=Shepherd |first2=Marjorie F. |last3=Vickery |first3=James S. |publisher=Cambridge University Press |year=2004 |isbn=978-0-521-84287-7 |page=391}}</ref><ref name="OECD2014">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=_mjWAgAAQBAJ&pg=PA142 |title=OECD Environmental Performance Reviews OECD Environmental Performance Reviews: Canada 2004 |publisher=OECD |year=2014 |isbn=978-92-64-10778-6 |pages=142–}}</ref> Önnur 30% búa í [[Lower Mainland]] í Bresku Kólumbíu og á [[Calgary-Edmonton-ræman|Calgary-Edmonton-ræmunni]] í Alberta.<ref>{{Cite web |year=2001 |title=Urban-rural population as a proportion of total population, Canada, provinces, territories and health regions |url=https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610194606/https://www.statcan.gc.ca/pub/82-221-x/00503/t/th/4062283-eng.htm |archive-date=10. júní 2011 |access-date=23. maí 2011 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Meirihluti Kanadabúa, eða 67%, búa á heimili með fjölskyldu, 28,2% búa einir og 4,1% búa með óskyldum.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/170802/dq170802a-eng.htm|title=The Daily — Families, households and marital status: Key results from the 2016 Census|publisher=Statistics Canada|date=2. ágúst 2017}}</ref> 6,3% búa með eldri kynslóð og 34,7% ungs fólks á aldrinum 20 til 34 ára býr hjá foreldrum.<ref name="auto"/> 69% búa í eigin húsnæði, og 58% af þeim er með húsnæðislán.<ref>{{Cite web|url=https://www150.statcan.gc.ca/n1/daily-quotidien/130911/dq130911b-eng.htm|title=The Daily — 2011 National Household Survey: Homeownership and shelter costs in Canada|first=Statistics Canada|last=Government of Canada|date=11. september 2013|website=www150.statcan.gc.ca}}</ref> ===Uppruni=== Samkvæmt manntalinu frá 2016 telur um 32% íbúa sig vera kanadíska að uppruna. Þar á eftir kemur enskur uppruni (18,2%), skoskur (13,9%), franskur (13,6%), írskur (13,4%), þýskur (9,6%), kínverskur (5,1%), ítalskur (4,6%), frá frumþjóðunum (4,4%), indverskur (4%), og úkraínskur (3,9%).<ref name="ethnicity">{{Cite web |date=25. október 2017 |title=Immigration and Ethnocultural Diversity Highlight Tables |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171027195802/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/hlt-fst/imm/Table.cfm?Lang=E&T=31&Geo=01&SO=4D |archive-date=27. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í Kanada búa um 600 opinberlega viðurkenndar [[frumþjóðir Ameríku|frumþjóðir]], sem telja um 1,5 milljónir.<ref>{{Cite web |date=12. júní 2008 |title=Aboriginal Identity (8), Sex (3) and Age Groups (12) for the Population of Canada, Provinces, Territories, Census Metropolitan Areas and Census Agglomerations, 2006 Census&nbsp;– 20% Sample Data |url=http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111018234534/http://www12.statcan.ca/census-recensement/2006/dp-pd/tbt/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=837928&GK=0&GRP=1&PID=89122&PRID=0&PTYPE=88971,97154&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2006&THEME=73&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |archive-date=18. október 2011 |website=2006 Census: Topic-based tabulations |publisher=Statistics Canada |access-date=18. september 2009}}</ref> Um 22,3% íbúa tilheyra svokölluðum [[sýnilegur minnihlutahópur|sýnilegum minnihlutahópi]] sem tekur ekki til frumbyggja en nær yfir Kanadabúa af suðurasískum eða kínverskum uppruna, og þeldökkra Kanadabúa.<ref name="Census Profile, 2016 Census">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Census Profile, 2016 Census |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada |access-date=16. febrúar 2018}}</ref> Milli 2011 og 2018 fjölgaði í þessum hópi um 18,1%.<ref name="Census Profile, 2016 Census" /> Árið 1960 tilheyrðu innan við 2% íbúa Kanada sýnilegum minnihlutahópum.<ref>{{Cite web |last=Pendakur |first=Krishna |title=Visible Minorities and Aboriginal Peoples in Vancouver's Labour Market |url=http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516021011/http://www.rhdcc-hrsdc.gc.ca/eng/labour/equality/racism/racism_free_init/pendakur.shtml |archive-date=16. maí 2011 |access-date=30. júní 2014 |publisher=Simon Fraser University}}</ref> ===Tungumál=== Mikill fjöldi tungumála er talaður af Kanadabúum en [[enska]] og [[franska]] eru móðurmál annars vegar 56% og hins vegar 21% íbúa landsins.<ref name="Highlightsb">{{Cite web |date=8. febrúar 2017 |title=Population by mother tongue and age groups (total), 2016 counts, for Canada, provinces and territories |url=http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171015095154/http://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2016/dp-pd/prof/details/page.cfm?Lang=E&Geo1=PR&Code1=01&Geo2=PR&Code2=01&Data=Count&SearchText=Canada&SearchType=Begins&SearchPR=01&B1=All&TABID=1 |archive-date=15. október 2017 |publisher=Statistics Canada}}</ref> Í austurfylkjunum [[Quebec]] og [[New Brunswick|Nýju Brúnsvík]], [[Ontario|austurhluta Ontario]] og í ákveðnum samfélögum [[Atlantshaf]]smegin og í vestri er mestmegnis töluð [[franska]]. [[Enska]] er töluð alls staðar annars staðar nema í ýmsum smærri samfélögum og meðal frumbyggja. Í manntali árið 2016 nefndu 7,3 milljónir Kanadabúa annað móðurmál en opinberu málin tvö. Meðal þeirra helstu eru [[mandarín]], [[púnjabíska]], [[spænska]], [[tagalog]], [[arabíska]], [[þýska]] og [[ítalska]]. Kanada er formlega tvítyngt ríki og franska og enska eru jafngild gagnvart stjórnkerfi og dómstólum alríkisins. Opinber [[minnihlutamál]] hafa eigin skóla í öllum fylkjum og sjálfstjórnarsvæðum.<ref>{{Cite web |date=16. júní 2009 |title=Official Languages and You |url=http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |publisher=Office of the Commissioner of Official Languages |access-date=10. september 2009 |archive-date=2009-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091027121057/http://www.ocol-clo.gc.ca/html/faq1_e.php |url-status=dead }}</ref> Með [[Lög 101 (Kanada)|Lögum 101]] árið 1977 var franska gerð að opinberu máli í [[Quebec]].<ref>{{Cite journal |last1=Bourhis |first1=Richard Y |last2=Montaruli |first2=Elisa |last3=Amiot |first3=Catherine E |date=2007 |title=Language planning and French-English bilingual communication: Montreal field studies from 1977 to 1997 |journal=[[International Journal of the Sociology of Language]] |volume=2007 |issue=185 |pages=187–224 |doi=10.1515/IJSL.2007.031 |s2cid=144320961}}</ref> Yfir 75% frönskumælandi Kanadabúa búa í Quebec, en stórir hópar frönskumælandi íbúa eru líka búsettir í Nýju-Brúnsvík, Alberta og Manitóba. Stærsti hópur frönskumælandi íbúa utan Quebec er í Ontario. Þar hefur franskan sérstaka stöðu en ekki sem opinbert mál. Nýja-Brúnsvík er eina fylkið, fyrir utan Quebec, þar sem franska hefur opinbera stöðu en þar eru frönskumælandi um þriðjungur íbúa. Frönskumælandi íbúa sem rekja uppruna sinn til frönsku nýlendunnar Akadíu er líka að finna í Nova Scotia, Cape Breton-eyju og Eyju Játvarðs prins. Í öðrum fylkjum hefur franska ekki opinbera stöðu en er víða notuð sem kennslumál í skólum, við dómstóla og aðrar opinberar stofnanir, samhliða ensku. Í Manitóba, Ontario og Quebec er franska leyfð í umræðum á þingi og lög eru gefin út á báðum málum. Meðal frumbyggja Kanada eru töluð mál sem skiptast í 11 málaættir og telja yfir 65 tungumál og mállýskur. Mörg frumbyggjamál hafa opinbera stöðu í Norðvesturhéruðunum. [[Inuktitut]] er móðurmál meirihluta íbúa í Nunavut og er þar eitt af þremur opinberum málum.<ref>{{Cite book |last=Russell |first=Peter H |title=Unfinished constitutional business?: rethinking indigenous self-determination |publisher=[[Aboriginal Studies Press]] |year=2005 |isbn=978-0-85575-466-2 |editor-last=Hocking |editor-first=Barbara |page=180 |chapter=Indigenous Self-Determination: Is Canada as Good as it Gets? |chapter-url=https://books.google.com/books?id=mxreMX_cf4EC&pg=PA180}}</ref> Mörg [[táknmál]] eru töluð í Kanada. [[Amerískt táknmál]] er víða talað og notað sem kennslumál í grunn- og framhaldsskólum. [[Quebec-táknmál]] er aðallega talað í Quebec.<ref name="BaileyDolby2002">{{Cite book |last1=Bailey |first1=Carole Sue |url=https://books.google.com/books?id=_D_ZRFm_4EsC&pg=PR11 |title=The Canadian Dictionary of ASL Canadian Cultural Society of the Dead |last2=Dolby |first2=Kathy |last3=Campbell |first3=Hilda Marian |publisher=University of Alberta |year=2002 |isbn=978-0-88864-300-1 |page=11}}</ref> ==Menning== [[File:Statue outside Union Station.jpg|thumb|upright|''Minnismerki um [[fjölmenning]]u'' eftir Francesco Pirelli í [[Torontó]].]] Menning Kanada er undir áhrifum frá fjölbreyttum uppruna íbúa, og stefnumál sem snúast um að viðhalda „[[réttlátt þjóðfélag|réttlátu þjóðfélagi]]“ eru varin sérstaklega í stjórnarskrá landsins.<ref name="LaSelva1996k">{{Cite book |last=LaSelva |first=Samuel Victor |url=https://books.google.com/books?id=rcqMl9MK_x0C&pg=PA86 |title=The Moral Foundations of Canadian Federalism: Paradoxes, Achievements, and Tragedies of Nationhood |publisher=McGill-Queen's University Press |year=1996 |isbn=978-0-7735-1422-5 |page=86}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dyck |first=Rand |url=https://books.google.com/books?id=BUOoN8e5Ps0C&pg=PA88 |title=Canadian Politics |publisher=[[Cengage Learning]] |year=2011 |isbn=978-0-17-650343-7 |page=88}}</ref><ref name="Newman2012">{{Cite book |last=Newman |first=Stephen L. |url=https://books.google.com/books?id=ELWjuzADl7UC&pg=PA203 |title=Constitutional Politics in Canada and the United States |date=2012 |publisher=[[SUNY Press]] |isbn=978-0-7914-8584-2 |page=203}}</ref> Kanada hefur lagt áherslu á jafnrétti og þátttöku allra íbúa landsins.<ref name="GuoWong2015">{{Cite book |last1=Guo |first1=Shibao |url=https://books.google.com/books?id=HW8iCwAAQBAJ&pg=PA317 |title=Revisiting Multiculturalism in Canada: Theories, Policies and Debates |last2=Wong |first2=Lloyd |publisher=University of Calgary |year=2015 |isbn=978-94-6300-208-0 |page=317}}</ref> [[Fjölmenning]] er opinber stefna ríkisins og er oft talin með helstu afrekum Kanadabúa<ref name="Sikka2014v">{{Cite book |last=Sikka |first=Sonia |url=https://books.google.com/books?id=e4NLBAAAQBAJ&pg=PA237 |title=Multiculturalism and Religious Identity: Canada and India |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2014 |isbn=978-0-7735-9220-9 |page=237}}</ref> og lykileinkenni á sjálfsmynd þeirra.<ref name="JohnsonJoseph-Salisbury2018">{{Cite book |last1=Johnson |first1=Azeezat |url=https://books.google.com/books?id=Ib2rDwAAQBAJ&pg=PT148 |title=The Fire Now: Anti-Racist Scholarship in Times of Explicit Racial Violence |last2=Joseph-Salisbury |first2=Remi |last3=Kamunge |first3=Beth |date=2018 |publisher=Zed Books |isbn=978-1-78699-382-3 |page=148}}</ref><ref name="Caplow2001a">{{Cite book |last=Caplow |first=Theodore |url=https://books.google.com/books?id=JRunB0w4G-EC&pg=PA146 |title=Leviathan Transformed: Seven National States in the New Century |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2001 |isbn=978-0-7735-2304-3 |page=146}}</ref> Í Quebec er sterk [[frönsk kanadísk menning]] sem hefur sérstöðu gagnvart ensku kanadísku meginstraumsmenningunni.<ref>{{Cite book |last1=Franklin |first1=Daniel P |url=https://books.google.com/books?id=NtvKidOH9pgC&pg=PA61 |title=Political Culture and Constitutionalism: A Comparative Approach |last2=Baun |first2=Michael J |publisher=Sharpe |year=1995 |isbn=978-1-56324-416-2 |page=61}}</ref> Menning Kanada er að minnsta kosti fræðilega séð mósaík ólíkra menningarstrauma staðbundinna upprunahópa.<ref>{{Cite journal |last1=Garcea |first1=Joseph |last2=Kirova |first2=Anna |last3=Wong |first3=Lloyd |date=January 2009 |title=Multiculturalism Discourses in Canada |journal=Canadian Ethnic Studies |volume=40 |issue=1 |pages=1–10 |doi=10.1353/ces.0.0069 |s2cid=144187704}}</ref> Sú nálgun Kanada að leggja áherslu á fjölmenningu, sem byggist á [[innflytjandi|aðflutningi]] útvalinna hópa, [[aðlögun]] og stöðvun öfgasinnaðrar þjóðernisstefnu, nýtur mikils almenns stuðnings.<ref name="Ambrosea">{{Cite journal |last1=Ambrosea |first1=Emma |last2=Muddea |first2=Cas |year=2015 |title=Canadian Multiculturalism and the Absence of the Far Right – Nationalism and Ethnic Politics |journal=Nationalism and Ethnic Politics |volume=21 |issue=2 |pages=213–236 |doi=10.1080/13537113.2015.1032033 |s2cid=145773856}}</ref> Opinber stefnumál eins og niðurgreitt heilbrigðiskerfi, hærri skattlagning til að dreifa auðlegðinni betur, niðurfelling [[dauðarefsing]]a, átak til að útrýma [[fátækt]], ströng [[vopnalög]], frjálslynd stefna í [[kvenfrelsi]]smálum og réttindum [[hinsegin]] fólks, lögleiðing [[dánaraðstoð]]ar og [[kannabis]]s, eru afleiðing þeirra pólitísku og menningarlegu gilda sem einkenna Kanada.<ref name="HollifieldMartin2014b">{{Cite book |last1=Hollifield |first1=James |url=https://books.google.com/books?id=oec_BAAAQBAJ&pg=PA103 |title=Controlling Immigration: A Global Perspective |last2=Martin |first2=Philip L. |last3=Orrenius |first3=Pia |publisher=Stanford University Press |year=2014 |isbn=978-0-8047-8735-2 |edition=3rd |page=103}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Bricker |first1=Darrell |title=What Canadians Think About Almost Everything |url=https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric |last2=Wright |first2=John |publisher=Doubleday Canada |year=2005 |isbn=978-0-385-65985-7 |pages=[https://archive.org/details/whatcanadiansthi0000bric/page/8 8]–28}}</ref><ref>{{cite web |date=October 2016 |title=Exploring Canadian values |url=http://www.nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170405113447/http://nanosresearch.com/sites/default/files/POLNAT-S15-T705.pdf |archive-date=April 5, 2017 |access-date=February 1, 2017 |publisher=Nanos Research}}</ref> Kanadabúar styðja líka almennt utanríkisstefnu landsins, hlutverk þess í friðargæslu, [[þjóðgarðar Kanada|þjóðgarðakerfið]] og „Réttindaskrá Kanada“.<ref name="polls">{{cite web |year=2011 |title=A literature review of Public Opinion Research on Canadian attitudes towards multiculturalism and immigration, 2006–2009 |url=http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222133226/http://www.cic.gc.ca/english/resources/research/por-multi-imm/sec02-1.asp |archive-date=December 22, 2015 |access-date=December 18, 2015 |publisher=Government of Canada}}</ref><ref>{{cite web |year=2010 |title=Focus Canada (Final Report) |url=http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204231952/http://www.queensu.ca/cora/_files/fc2010report.pdf |archive-date=February 4, 2016 |access-date=December 12, 2015 |publisher=Queen's University |page=4 (PDF page 8) |department=The Environics Institute}}</ref> Sögulega hefur Kanada verið undir miklum áhrifum frá [[bresk menning|breskri]] og [[frönsk menning|franskri]] menningu, auk [[frumbyggjamenning]]ar. [[Frumbyggjar Kanada]] hafa enn mikil áhrif á sjálfsmynd íbúa landsins með [[tungumál]]um sínum, myndlist og tónlist.<ref>{{Cite book |last=Magocsi |first=Paul R |url=https://books.google.com/books?id=GkAuYRVjlE8C&pg=PA3 |title=Aboriginal Peoples of Canada: a short introduction |publisher=University of Toronto Press |year=2002 |isbn=978-0-8020-3630-8 |pages=3–6}}</ref> Frá 20. öld hafa bæst við Kanadabúar af afrískum, karabískum og asískum uppruna.<ref name="TetteyPuplampu2005">{{Cite book |last1=Tettey |first1=Wisdom |url=https://books.google.com/books?id=QpoxptJZ73sC&pg=PA100 |title=The African Diaspora in Canada: Negotiating Identity & Belonging |last2=Puplampu |first2=Korbla P. |publisher=University of Calgary |year=2005 |isbn=978-1-55238-175-5 |page=100}}</ref> [[Kanadískur húmor]] er hluti af sjálfsmynd íbúa og birtist í [[kanadísk alþýðumenning|kanadískri alþýðumenningu]], bókmenntum, tónlist, myndlist og fjölmiðlum. Helstu einkenni hans eru háðsádeila og skopstælingar.<ref name="Nieguth2015">{{Cite book |last=Nieguth |first=Tim |url=https://books.google.com/books?id=wMjMCQAAQBAJ&pg=PA188 |title=The Politics of Popular Culture: Negotiating Power, Identity, and Place |publisher=McGill-Queen's University Press |year=2015 |isbn=978-0-7735-9685-6 |page=188}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * {{Vísindavefurinn|4035|Hvenær fékk Kanada sjálfstæði?}} * {{Vísindavefurinn|3559|Hvaða tungumál eru töluð í Kanada?}} * {{Vísindavefurinn|50624|Hver er stærsti skógur Kanada?}} {{Kanada}} {{Norður-Ameríka}} {{Breska samveldið}} {{Atlantshafsbandalagið}} {{APEC}} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} [[Flokkur:Kanada| ]] [[Flokkur:Konungsveldi]] [[Flokkur:Ameríka]] 6vrduosax19rni73n7tcn59lncy3d1p 0 6288 1967798 1948380 2026-06-15T17:54:18Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 5 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967798 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Lýðveldið Indónesía | nafn_á_frummáli = Republik Indonesia | fáni = Flag of Indonesia.svg | skjaldarmerki = Coat of Arms of Indonesia Garuda Pancasila.svg | nafn_í_eignarfalli = Indónesíu | kjörorð = Bhinneka Tunggal Ika | kjörorð_tungumál = kaúíska | kjörorð_þýðing = Sameining í fjölbreytni | þjóðsöngur = [[Indonesia Raya]] | staðsetningarkort = Indonesia (orthographic projection).svg | höfuðborg = [[Djakarta]] | tungumál = [[Indónesíska]] | stjórnarfar = [[Forsetaræði]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Indónesíu|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Prabowo Subianto]] | titill_leiðtoga2 = [[Varaforseti Indónesíu|Varaforseti]] | nafn_leiðtoga2 = [[Gibran Rakabuming Raka]] | staða = Sjálfstæði | staða_athugasemd = frá [[Holland]]i | atburður1 = Yfirlýst | dagsetning1 = 17. ágúst 1945 | atburður2 = Viðurkennt | dagsetning2 = 27. desember 1949 | flatarmál = 1.904.569 | stærðarsæti = 14 | hlutfall_vatns = 4,85 | mannfjöldasæti = 4 | fólksfjöldi = 284.438.782 | íbúar_á_ferkílómetra = 143 | mannfjöldaár = 2025 | VLF_ár = 2025 | VLF_sæti = 7 | VLF = 5.009 | VLF_á_mann = 17.612 | VLF_á_mann_sæti = 103 | VÞL_ár = 2023 | VÞL = {{hækkun}} 0.728 | VÞL_sæti = 113 | gjaldmiðill = [[Indónesísk rúpía|Rúpía]] (IDR) | tímabelti = [[UTC+7]], [[UTC+8]], [[UTC+9]] | tld = id | símakóði = 62 }} '''Indónesía''' er ríki í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]], milli [[Indlandshaf]]s og [[Kyrrahaf]]s, sem samanstendur af 17.508 eyjum í [[Malajaeyjar|Malajaeyjaklasanum]]. Stærstu eyjarnar eru [[Súmatra]], [[Java]] og [[Súlavesí]], en ríkið nær auk þess yfir hluta eyjanna [[Borneó]] og [[Nýja-Gínea|Nýju-Gíneu]]. Það er stærsta ríki heims sem telst til [[eyjaklasi|eyjaklasa]] og fjórða fjölmennasta ríki heims. Indónesía er jafnframt það ríki þar sem flestir [[íslam|múslimar]] búa. Indónesía er þó ekki [[íslamskt lýðveldi]]. Höfuðborg landsins er [[Djakarta]]. Landamæri þess liggja að [[Papúa-Nýja Gínea|Papúu-Nýju Gíneu]], [[Austur-Tímor]] og [[Malasía|Malasíu]]. Önnur nágrannaríki eru [[Singapúr]], [[Filippseyjar]], [[Ástralía]] og [[Andaman- og Níkóbareyjar]] sem tilheyra [[Indland]]i. Eyjarnar sem mynda Indónesíu hafa verið byggðar mönnum frá [[forsögulegur tími|forsögulegum tíma]], en þar hafa fundist steingervingar frá bæði ''[[Homo erectus]]'' og ''[[Homo sapiens]]''. Á 7. öld voru eyjarnar orðnar að miðstöð [[Indlandshafsverslunin|alþjóðlegrar verslunar á Indlandshafi]] þar sem sjóveldin [[Srivijaya]] og síðar [[Majapahit]] stunduðu verslun milli [[Kína]] og [[Indland]]s. Höfðingjar eyjarskeggja tóku upp ýmsa siði erlendis frá og þar urðu til blómleg ríki byggð á [[búddatrú]] og [[hindúasiður|hindúasið]]. [[Súnní íslam]] barst til eyjanna með [[arabar|arabískum]] kaupmönnum og síðar [[súfismi|súfískum]] fræðimönnum. Á [[landafundatímabilið|landafundatímabilinu]] tókust [[Evrópa|Evrópuveldin]] á um yfirráð yfir [[krydd]]versluninni þar. [[Holland|Hollendingar]] lögðu stærstan hluta svæðisins undir sig á 17. öld. Landið eins og það er í dag varð til þegar [[Hollensku Austur-Indíur]] fengu sjálfstæði 17. ágúst 1945. Síðan landið hlaut sjálfstæði hefur það staðið frammi fyrir miklum áskorunum, meðal annars vegna aðskilnaðarhreyfinga, átaka við nágrannaríki, spillingar og stjórnmálaóreiðu, auk náttúruhamfara. Árið [[1975]] tóku Indónesar yfir austurhluta eyjunnar [[Tímor]], en vesturhluti eyjunnar var fyrir hluti af Indónesíu. [[Austur-Tímor]] hlaut svo sjálfstæði á ný á árunum 1999 til 2002. Síðustu áratugir hafa einkennst af lýðræðisvæðingu og auknum hagvexti. Landið býr við [[forsetaræði]] með kjörnu [[Indónesíuþing|þingi]]. Það skiptist í [[héruð Indónesíu|38 héruð]] sem njóta mismikillar sjálfstjórnar. Landið er fjórða fjölmennasta land heims, en yfir helmingur íbúa býr á eyjunni Jövu. Höfuðborgin, [[Djakarta]], er ein af [[Listi yfir fjölmennustu borgir heims|stærstu borgum heims]]. Í Indónesíu búa mörg þjóðarbrot sem sum hver berjast fyrir [[sjálfstæði]], svo sem í [[Aceh]] og [[Papúa|Papúu]] (áður Irian Jaya). Þessi staðreynd endurspeglast í kjörorði landsins „Sameining í fjölbreytni“ (''Bhinneka Tunggal Ika''). [[Indónesíska]] er stöðluð og einfölduð útgáfa [[malasíska|malasísku]]. Indónesíska er þjóðtunga landsins, en flestir íbúar eiga sér annað móðurmál.<ref name="Ethnologue2009">{{Citation |last=Lewis |first=M. Paul |title=Ethnologue: Languages of the World |url=http://www.ethnologue.com/ |year=2009 |edition=16th |publisher=SIL International |access-date=17 November 2009}}</ref> Indónesía er [[nýiðnvætt ríki]] og stærsta hagkerfi Suðaustur-Asíu miðað við verga landsframleiðslu. Landið er [[miðveldi]] sem leikur lykilhlutverk í sínum heimshluta og á alþjóðavettvangi. Landið á aðild að mörgum alþjóðasamtökum, eins og [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[G20]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]], [[ASEAN]], og [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]]. == Heiti == Nafnið Indónesía er dregið af [[forngríska|forngrísku]] orðunum Ἰνδός ''Indos'' og νῆσος ''nesos'', sem merkja „Indlandseyjar“.<ref name="EcoSeas1">{{cite book|last1=Tomascik|first1=Tomas|last2=Mah|first2=Anmarie Janice|last3=Nontji|first3=Anugerah|last4=Moosa|first4=Mohammad Kasim|title=The Ecology of the Indonesian Seas – Part One|publisher=Periplus Editions|year=1996|location=Hong Kong|isbn=978-962-593-078-7 }}</ref> Nafnið var búið til á 18. öld, löngu áður en nútímaríkið var stofnað.<ref name="indoety">{{cite web|url=http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm|title=The origin of Indonesia's name|last=Anshory|first=Irfan|publisher=Pikiran Rakyat|language=id|date=16 August 2004|access-date=15 December 2006|url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20061215190155/http://www.pikiran-rakyat.com/cetak/0804/16/0802.htm |archive-date=15 December 2006 }}</ref> Árið 1850 stakk enski ferðalangurinn [[George Windsor Earl]] upp á hugtakinu ''Indunesians'' eða (sem hann vildi heldur) ''Malayunesians'', yfir íbúa „Indlandseyja eða [[Malajaeyjar|Malajaeyja]]“.{{sfn|Earl|1850|p=119}} Í sama riti notaði nemandi hans, [[James Richardson Logan]], orðið ''Indonesia'' sem samheiti fyrir „Indlandseyjar“.<ref>{{cite journal|last=Logan|first=James Richardson|title=The Ethnology of the Indian Archipelago: Embracing Enquiries into the Continental Relations of the Indo-Pacific Islanders|journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia|year=1850|volume=4|pages=252–347 }}</ref>{{sfn|Earl|1850|pp=254, 277–278}} Hollenskir fræðimenn sem skrifuðu um Austur-Indíur voru hins vegar tregir til að nota heitið ''Indonesia'' og vildu heldur notast við Malajaeyjar (''Maleisce Archipel''), [[Hollensku Austur-Indíur]] (''Nederlandsch Oost Indië'' eða einfaldlega ''Indië''), Austrið (''de Oost''), eða ''Insulinde''.<ref name="Kroef">{{cite journal|title=The Term Indonesia: Its Origin and Usage|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-american-oriental-society_july-september-1951_71_3/page/166|journal=Journal of the American Oriental Society|first=Justus M|last=van der Kroef|volume=71|issue=3|pages=166–171|year=1951|doi=10.2307/595186|jstor=595186 }}</ref> Eftir 1900 varð heitið Indónesía algengara meðal fræðimanna utan Hollands, og innlendir þjóðernissinnar tóku það upp í baráttu sinni.<ref name="Kroef" /> [[Adolf Bastian]] frá Berlínarháskóla gerði nafnið vinsælt með bók sinni ''Indonesien oder die Inseln des Malayischen Archipels, 1884–1894''. Fyrsti innlendi fræðimaðurinn sem notaði nafnið var [[Ki Hajar Dewantara]] þegar hann stofnaði fréttastofuna {{lang|nl|Indonesisch Pers-bureau}} í Hollandi árið 1913.<ref name="indoety" /> == Saga == [[Mynd:Borobudur ship.JPG|thumb|Skipsmynd á Borobudur, frá um 800.]] Steingervingar af ''[[Homo erectus]]'' ([[Jövumaðurinn]]) benda til þess að Indónesía hafi verið byggð mönnum fyrir tveim milljónum til 500.000 árum.<ref>{{Cite journal|last=Pope|first=G.G.|title=Evidence on the age of the Asian Hominidae|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1983-08_80_16/page/4988|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=80|issue=16|pages=4988–4992|year=1983|pmid=6410399|doi=10.1073/pnas.80.16.4988|pmc=384173|bibcode=1983PNAS...80.4988P|doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=de Vos|first1=J.P.|last2=Sondaar|first2=P.Y.|title=Dating hominid sites in Indonesia|journal=Science|volume=266|issue=16|pages=4988–4992|year=1994|doi=10.1126/science.7992059|bibcode=1994Sci...266.1726D|doi-access=free}}</ref> ''[[Homo sapiens]]'' tók að flytjast til eyjanna fyrir um 50.000 árum.<ref>{{cite journal|last1=Brumm|first1=A.|last2=Jensen|first2=G.M.|last3=van den Bergh|first3=G.D.|last4=Morwood|first4=M.J.|last5=Kurniawan|first5=I.|last6=Aziz|first6=F.|last7=Storey|first7=M.|year=2010|title=Hominins on Flores, Indonesia, by one million years ago|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-04-01_464_7289/page/748|journal=Nature|volume=464|issue=7289|pages=748–752|bibcode=2010Natur.464..748B|doi=10.1038/nature08844|pmid=20237472}}</ref><ref>{{cite book|last1=O'Connor|first1=S.|last2=Bulbeck|first2=D.|title=The Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers|chapter=Homo Sapiens Societies in Indonesia and South-Eastern Asia|publisher=Oxford Academic|editor-last1=Cummings|editor-first1=V.|editor-last2=Jordan|editor-first2=P.|editor-last3=Zvelebil|editor-first3=M.|date=1 October 2013|pages=346–367|doi=10.1093/oxfordhb/9780199551224.013.018}}</ref> Fornleifafundir, eins og [[hellamálverk]] á Súlavesí og Borneó, og steindysir á Súmötru, Súlavesí og austureyjunum, gefa vísbendingar um lifnaðarhætti og trúarlíf elstu íbúanna.<ref>{{Cite web|last=Harris|first=G.|date=4 July 2024|title=Oldest example of figurative art found in Indonesian cave|url=https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|access-date=5 July 2024|website=The Art Newspaper|archive-url=https://archive.today/20240705071757/https://www.theartnewspaper.com/2024/07/04/oldest-example-of-figurative-art-found-in-indonesian-cave|archive-date=5 July 2024|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Oktaviana|first1=A.A.|last2=Joannes-Boyau|first2=R.|last3=Hakim|first3=B.|display-authors=etal|date=3 July 2024|title=Narrative cave art in Indonesia by 51,200 years ago|journal=Nature|volume=631|issue=8022|pages=814–818|language=en|doi=10.1038/s41586-024-07541-7|issn=0028-0836|doi-access=free|pmid=38961284|pmc=11269172|bibcode=2024Natur.631..814O}}</ref><ref name="Tara">{{cite book|last=Steimer-Herbet|first=T.|url=https://www.jstor.org/stable/jj.15136043|title=Indonesian Megaliths: A Forgotten Cultural Heritage|date=2018|publisher=Archaeopress|doi=10.2307/jj.15136043|isbn=978-1-78491-844-6}}</ref> [[Ástrónesar]], sem eru meirihluti íbúa Indónesíu, komu frá [[Taívan]] um 2000 f.o.t. og höfðu mikil áhrif á tungumál og menningu landsins.{{sfn|Taylor|2003|pp=5–7}}<ref>{{cite book|title=The Austronesians: Historical and Comparative Perspectives|editor-last1=Bellwodd|editor-first1=P.|display-editors=etal|chapter=The Austronesians in History: Common Origins and Diverse Transformations|last1=Bellwood|first1=P.|display-authors=etal|series=Comparative Austronesian Series|publisher=ANU Press|date=2006|page=1|isbn=978-1-920942-85-4}}</ref> Mjög góð skilyrði til ræktunar eru í Indónesíu og [[hrísgrjón]]arækt undir vatni hófst þar á áttundu öld f.o.t. Hrísgrjónaræktin leiddi til þorpsmyndunar og elstu ríkin komu fram á 1. öld f.o.t.{{sfn|Taylor|2003|pp=8–9}} Staðsetning eyjanna byggði undir stöðug tengsl og verslun við ríki á Indlandsskaga og meginlandi Kína, sem hafði mikil áhrif á sögu og menningu landsins.{{sfn|Taylor|2003|pp=3, 9–11, 13–15, 18–20, 22–23}}{{sfn|Vickers|2013|pp=2}}{{sfn|Taylor|2003|pp=15–18}} Frá sjöundu öld dafnaði ríkið [[Srivijaya]] á Súmötru, en veldi þess byggðist á verslun og áhrifum frá hindúasið og búddatrú.<ref>{{cite journal|last=Manguin|first=P-Y.|title=Srivijaya: Trade and Connectivity in the Pre-modern Malay World|journal=Journal of Urban Archaeology|publisher=Brepols Online|date=2021|volume=3|pages=87–100|doi=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Wicahyah|first1=D.|last2=Asyari|first2=A.K.|last3=Irwanto|first3=D.|first4=Retno Susanti|last4=L.R.|title=The Relationship between Buddhist education in Sriwijaya and Buddhist education in India|journal=Ilomata International Journal of Social Science|date=July 2022|volume=3|issue=3|pages=303–313|doi=10.1484/J.JUA.5.123677}}</ref> Milli áttundu og tíundu aldar, risu og hnigu á eyjunni Jövu ríkin [[Sailendra]], sem var landbúnaðarsamfélag sem byggðist á búddisma, og [[Mataram]] sem var hindúaríki. Þessi samfélög skildu eftir sig stór minnismerki eins og [[Borobudur]] og [[Prambanan]].<ref>{{cite book|last=Munandar|first=A. A.|chapter=Ancient Religious Artworks in Central Java (8th-10th century AD)|title=Cultural Dynamics in a Globalized World|publisher=Taylor & Francis Group|date=2017|edition=3|isbn=978-1-315-22534-0|doi=10.1201/9781315225340}}</ref> Eftir misheppnaða [[innrás Mongóla á Jövu]], var hindúakonungsdæmið [[Majapahit]] stofnað á Austur-Jövu seint á 13. öld og undir stjórn [[Gajah Mada]] þá náðu áhrif þess yfir stóran hluta Indónesíu.<ref>{{cite book|last=Bade|first=D.W.|title=Of Palm Wine, Women and War: The Mongolian Naval Expedition to Java in the 13th Century|publisher=ISEAS Publishing|location=Singapore|date=2013|edition=3|isbn=978-981-4517-82-9}}</ref> Fyrstu merki um útbreiðslu íslam í Indónesíu eru frá [[13. öldin|13. öld]] á [[Súmatra|Norður-Súmötru]].{{sfn|Ricklefs|2001|pp=4, 7, 10–11}} Smám saman breiddist íslam út og varð ríkjandi trúarbrögð á Jövu og Súmötru í lok [[16. öldin|16. aldar]]. Ástundun íslamstrúar á eyjunum mótaðist líka af staðbundinni menningu, sérstaklega á Jövu.{{sfn|Ricklefs|1991|pp=12–14}} === Nýlendutíminn === {{aðalgrein|Hollensku Austur-Indíur}} [[Mynd:Myristica_fragrans_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-097.jpg|thumb|Múskatjurtin er upprunnin á [[Bandaeyjar|Bandaeyjum]] í Indónesíu. Þessi jurt var einu sinni ein eftirsóttasta varan í alþjóðaviðskiptum og laðaði fyrstu evrópsku nýlenduveldin til Indónesíu.]] Fyrstu Evrópubúarnir komu til Indónesíu árið [[1512]] þegar [[portúgal]]skir verslunarmenn undir forystu [[Francisco Serrão]] reyndu að einoka versun með [[múskat (krydd)|múskat]] og [[cubebpipar]] á [[Mólúkkaeyjar|Mólúkkaeyjum]].{{sfn|Ricklefs|2001|pp=27}} Síðar komu [[Holland|hollenskir]] og [[Bretland|breskir]] verslunarmenn og árið [[1602]] stofnuðu Hollendingar [[Hollenska Austur-Indíafélagið]] (''Verenigde Oostindische Compagnie'', VOC) og urðu voldugastir Evrópumanna á eyjunum.{{sfn|Ricklefs|2001|p=31}} Hollenska Austur-Indíafélagið varð gjaldþrota og leystist upp árið 1800. Ríkisstjórnin í Hollandi setti þá á stofn nýlenduna Hollensku Austur-Indíur. Stjórn Hollendinga var þó mismikil{{sfn|Friend|2003|p=8}} og á 19. öld gerðu innfæddir íbúar uppreisnir gegn þeim.{{sfn|Schwarz|1994|pp=3–4}} Nýlendustjórnin náði ekki stjórn á öllu því landi sem í dag tilheyrir Indónesíu fyrr en í byrjun 20. aldar{{sfn|Friend|2003|p=8}}{{sfn|Taylor|2003|pp=209–278}}{{sfn|Vickers|2013|pp=6}} þegar hún kom upp stjórnstöðvum á [[Vestur-Nýja-Gínea|Vestur-Nýju-Gíneu]].<ref>{{cite book|last1=Singh|first1=Bilveer|title=Papua|date=2017|doi=10.4324/9781315125985|isbn=978-1-315-12598-5|page=26}}</ref> Þegar [[síðari heimsstyrjöld]] hófst gerðu [[Innrás Japana í Indónesíu|Japanar Innrás]], bundu enda á nýlendustjórnina og hvöttu til stofnunar sjálfstæðishreyfinga.<ref>{{cite book|last=Borch|first=F.L.|title=Military Trials of War Criminals in the Netherlands East Indies 1946-1949|chapter=Setting the Stage: The Dutch in the East Indies from 1595 to 1942|publisher=Oxford Academic|date=August 2017|volume=1|pages=6–18|doi=10.1093/oso/9780198777168.003.0002}}</ref><ref>{{cite book|last1=Elson|first1=R. E.|title=The Idea of Indonesia: A History|date=2008|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-87648-3|pages=1–12}}</ref> Skömmu eftir [[uppgjöf Japana]] gáfu sjálfstæðisleiðtogarnir [[Sukarno]] og [[Mohammad Hatta]] út [[Sjálfstæðisyfirlýsing Indónesíu|sjálfstæðisyfirlýsingu]]. Þeir urðu svo fyrsti forseti og varaforseta landsins, með [[Sutan Sjahrir]] sem forsætisráðherra.{{sfn|Ricklefs|2001|p=262, 268}}<ref>{{cite journal|title=Indonesia|last=van Mook|first=H.J.|author-link=Hubertus Johannes van Mook|journal=Royal Institute of International Affairs|date=1949|volume=25|issue=3|pages=274–285|doi=10.2307/3016666|jstor=3016666}}</ref><ref name="Bidien1945">{{cite journal|title=Independence the Issue|journal=Far Eastern Survey|last=Bidien|first=C.|volume=14|issue=24|pages=345–348|date=5 December 1945|doi=10.2307/3023219|jstor=3023219}}</ref> Hollendingar reyndu að ná nýlendunni aftur á sitt vald með hervaldi{{sfn|Ricklefs|2001|pp=265}} sem hratt [[sjálfstæðisstríð Indónesíu|sjálfstæðisstríði Indónesíu]] af stað.{{sfn|Friend|2003|p=35–38}}{{sfn|Ricklefs|2001|pp=261–286}} Átökin stóðu til 1949 þegar Hollendingar viðurkenndu sjálfstæði landsins eftir töluverðan þrýsting frá alþjóðasamfélaginu.{{sfn|Friend|2003|p=38}}<ref name="Bidien1945" /> === Samtíminn === Undir stjórn Sukarnos þróaðist stjórn landsins yfir í [[alræði]]sstjórn sem byggðist á valdajafnvægi milli andstæðra póla íslamskra stjórnmálahreyfinga, [[Indónesíuher]]s, og [[Kommúnistaflokkur Indónesíu|Kommúnistaflokks Indónesíu]].{{sfn|Ricklefs|2001|pp=312–341}} Vaxandi spenna leiddi til [[30. september-hreyfingin|valdaránstilraunar]] árið 1965. Í kjölfarið fylgdu blóðugar hreinsanir og fjöldamorð á kommúnistum að undirlagi hersins. Talið er að allt að hálf milljón hafi verið myrt og ein milljón að auki sætt fangavist.{{sfn|Melvin|2018|p=1}}{{sfn|Robinson|2018|p=3}}<ref>{{cite journal|last1=Cribb|first1=Robert|title=Unresolved Problems in the Indonesian Killings of 1965–1966|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_july-august-2002_42_4/page/550|journal=Asian Survey|date=August 2002|volume=42|issue=4|pages=550–563|doi=10.1525/as.2002.42.4.550}}</ref><ref>{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047|title=Indonesia{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} massacres: Declassified US files shed new light|publisher=BBC|date=17 October 2017|access-date=19 September 2018|url-status=live|archive-url=https://archive.today/20181118225021/https://www.bbc.com/news/world-asia-41651047|archive-date=18 November 2018}}</ref>{{sfn|Bevins|2020|pp=168, 185}} Stjórn Sukarnos veiktist eftir útrýmingu kommúnistaflokksins.{{sfn|Ricklefs|2001|pp=342–346}}{{sfn|Ricklefs|2001|pp=346, 348}} [[Suharto]] undirhershöfðingi sætti því færis og tók völdin árið 1968. Hann kom á [[herforingjastjórn]] undir heitinu [[Orde Baru]] („ný skipan“) með stuðningi Bandaríkjanna.<ref>{{cite journal|last1=Legge|first1=John D.|title=General Suharto's New Order|url=https://archive.org/details/sim_international-affairs_1968-01_44_1/page/40|journal=International Affairs|date=1968|volume=44|issue=1|pages=40–47|doi=10.2307/2613527|jstor=2613527}}</ref>{{sfn|Melvin|2018|pp=9-10}}<ref>{{cite book|editor-first1=David|editor-last1=Slater|title=Geopolitics and the Post-Colonial|date=2004|doi=10.1002/9780470756218|isbn=978-0-631-21452-6|page=70}}</ref> Stjórn Suhartos studdi beina erlenda fjárfestingu sem leiddi til stöðugs hagvaxtar í landinu.<ref>{{cite journal|last=Farid|first=H.|date=2005|title=Indonesia's original sin: mass killings and capitalist expansion, 1965–66|journal=Inter-Asia Cultural Studies|volume=6|issue=1|pages=3–16|doi=10.1080/1462394042000326879}}</ref>{{sfn|Robinson|2018|p=206}}{{sfn|Bevins|2020|pp=167–168}} [[Innrás Indónesíu í Austur-Tímor]] og hersetan sem fylgdi í kjölfarið árið 1975 var fordæmd af alþjóðasamfélaginu.<ref>{{cite web|last=Burr|first=W.|title=East Timor Revisited, Ford, Kissinger, and the Indonesian Invasion, 1975–76|work=National Security Archive Electronic Briefing Book No. 62|publisher=[[National Security Archive]], [[George Washington University]]|location=Washington, DC|date=6 December 2001|url=https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/|archive-url=https://archive.today/20191127081609/https://nsarchive2.gwu.edu/NSAEBB/NSAEBB62/|archive-date=27 November 2019|access-date=17 September 2006}}</ref><ref name="ETG">{{cite journal|url=https://ssrn.com/abstract=1462454|last=Suzannah|first=L.|title=Accounting for Atrocities in Indonesia|journal=Singapore Year Book of International Law|publisher=Faculty of Law at the National University of Singapore|date=2007|volume=11|pages=195–259}}</ref> Gagnrýni á mannréttindabrot stjórnar Suhartos fór auk þess vaxandi eftir að [[kalda stríðið|kalda stríðinu]] lauk.{{sfn|Vickers|2013|pp=212}}{{sfn|Friend|2003|pp=431}} Orde Baru-stjórnin lenti í miklum vandræðum þegar [[Asíukreppan]] hófst árið 1997.<ref>{{cite book|last=Delhaise|first=P.F.|title=Asia in Crisis: The Implosion of the Banking and Finance Systems|publisher=Willey|year=1998|page=123|isbn=978-0-471-83450-2}}</ref> Stjórn Suhartos féll eftir hörð mótmæli í maí 1998.{{sfn|Vickers|2013|pp=209–212}}<ref>{{cite journal|last1=Pincus|first1=J.|last2=Ramli|first2=R.|title=Indonesia: from showcase to basket case|journal=Cambridge Journal of Economics|date=November 1998|volume=22|issue=6|pages=723–734|doi=10.1093/cje/22.6.723}}</ref> Árið 1999 samþykktu íbúar Austur-Tímor aðskilnað frá Indónesíu eftir 24 ára hernám sem sumir fræðimenn hafa kallað [[þjóðarmorð]].<ref name="ETG" /> Eftir fall stjórnar Suhartos hófst lýðræðisvæðing og valddreifingarferli þar sem héruðin fengu aukið sjálfræði. Fyrstu almennu forsetakosningarnar voru haldnar árið 2004.<ref name="OtonomiDaerah">{{cite journal|last1=Butt|first1=Simon|title=Regional Autonomy and Legal Disorder: The Proliferation of Local Laws in Indonesia|journal=Singapore Journal of Legal Studies|date=2010|pages=1–21|id={{ProQuest|753862185}}|jstor=24870542|ssrn=1729404}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Dagg|first1=C.J.|title=The 2004 elections in Indonesia: Political reform and democratisation|url=https://archive.org/details/sim_asia-pacific-viewpoint_2007-04_48_1/page/46|journal=Asia Pacific Viewpoint|publisher=Wiley Online Library|date=April 2007|volume=48|issue=1|pages=47–59|doi=10.22146/ijg.12792}}</ref> Óstöðugleiki og hryðjuverk hafa einkennt sögu Indónesíu eftir aldamótin 2000,<ref>{{cite journal|last1=Liddle|first1=R. William|title=INDONESIA IN 2000 A Shaky Start for Democracy|url=https://archive.org/details/sim_asian-survey_january-february-2001_41_1/page/208|journal=Asian Survey|date=February 2001|volume=41|issue=1|pages=208–220|doi=10.1525/as.2001.41.1.208}}</ref><ref>{{cite report|last1=Hwang|first1=Julie Chernov|title=Terrorism in Perspective: An Assessment of 'Jihad Project' Trends in Indonesia|date=September 2012|id={{ProQuest|1716947838}}|jstor=resrep06463}}</ref> en efnahagslífið hefur staðið sterkt á sama tíma, þrátt fyrir spillingu í stjórnkerfinu.<ref>{{cite book|last1=Mukartono|first1=A.|last2=Hartiwiningsih|first2=H.|last3=Rustamaji|first3=M.|chapter=The Development of Corruption in Indonesia (Is Corruption a Culture of Indonesia?)|title=Proceedings of the 3rd International Conference on Globalization of Law and Local Wisdom (ICGLOW 2019)|series=Advances in Social Science, Education and Humanities Research|publisher=Atlantis Press|date=October 2019|volume=358|doi=10.2991/icglow-19.2019.36|isbn=978-94-6252-819-2}}</ref> Átök milli þjóðernishópa og ólíkra trúarhópa eru enn vandamál sum staðar,<ref name="RIP">{{cite book|last=Harsono|first=A.|title=Race, Islam and Power: Ethnic and Religious Violence in Post-Suharto Indonesia|publisher=Monash University Publishing|date=May 2019|isbn=978-1-925835-09-0}}</ref> en árið 2005 náði stjórnin að binda enda á uppreisn aðskilnaðarsinna í [[Aceh]] með samkomulagi.<ref name="AcehPeace">{{citation|last1=Parks|first1=T.|display-authors=etal|title=The Contested Corners of Asia: Subnational Conflict and International Development Assistance|chapter=The Case of Aceh, Indonesia|publisher=The Asia Foundation|date=7 October 2013|isbn=978-616-91408-1-8}}</ref> ==Landfræði== [[File:Bromo-Semeru-Batok-Widodaren.jpg|thumb|Fjöllin [[Semeru]] og [[Bromo]] á [[Austur-Java|Austur-Jövu]]. Eldvirkni á Indónesíu er með því sem mest gerist í heiminum.]] Indónesía liggur milli 11. breiddargráðu suður og 6. breiddargráðu norður, og 95. og 151. lengdargráðu austur. Landið er stærsta [[eyríki]] heims. Það nær 5.120 km frá austri til vesturs og 1.760 km frá norðri til suðurs. Samkvæmt [[Samstarfsráðuneyti um landhelgi og fjárfestingar]] telur Indónesía 17.504 eyjar (þar af 16.056 skráðar hjá Sameinuðu þjóðunum)<ref>{{cite news|url=http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html|title=16,000 Indonesian islands registered at UN|newspaper=The Jakarta Post|date=21. ágúst 2017|access-date=3. desember 2018|url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20181130202043/http://www.thejakartapost.com/news/2017/08/21/16000-indonesian-islands-registered-at-un.html |archive-date=30. nóvember 2018}}</ref> dreifðar kringum miðbaug. Af þessum eyjum er um 6.000 byggðar.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/indonesia/|title=The World Factbook: Indonesia|publisher=Central Intelligence Agency|date=29. október 2018|access-date=11. nóvember 2018|archive-date=2021-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413004319/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/indonesia|url-status=dead}}</ref> Stærstu eyjarnar eru [[Súmatra]], [[Java]], [[Borneó]] (sem Indónesía deilir með Brúnei og Malasíu), [[Súlavesí]] og [[Nýja-Gínea]] (sem Indónesía deilir með Papúu-Nýju-Gíneu).<ref>{{cite web|url=https://www.embassyofindonesia.org/index.php/basic-facts/|title=Facts & Figures|publisher=Embassy of the Republic of Indonesia, Washington, D.C.|access-date=14. mars 2021|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170606054934/https://www.embassyofindonesia.org/index.php/basic-facts/|archive-date=6. júní 2017}}</ref> Indónesía á landamæri að [[Malasía|Malasíu]] á eyjunum Borneó og [[Sebatik]], að [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]] á Nýju-Gíneu, og að [[Austur-Tímor]] á eyjunni [[Tímor]]. Auk þess liggur landhelgi landsins að landhelgi [[Singapúr]], Malasíu, [[Víetnam]], [[Filippseyjar|Filippseyjum]], [[Palá]] og [[Ástralía|Ástralíu]]. [[Puncak Jaya]] er hæsti tindur Indónesíu, 4.884 metrar á hæð. [[Tobavatn]] á Súmötru er stærsta stöðuvatnið, 1.145 km² að stærð. Lengstu ár Indónesíu eru á Kalimantan og Nýju-Gíneu. Meðal þeirra eru [[Kapuas-á]], [[Barito-á]], [[Mamberamo-á]], [[Sepik-á]] og [[Mahakam-á]]. Þær eru flutningsleiðir milli helstu byggða við þær.<ref>{{cite web|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html|title=Republic of Indonesia|publisher=Microsoft Encarta|date=2006|access-date=1. nóvember 2009|url-status=dead |archive-url= https://web.archive.org/web/20091028130659/http://encarta.msn.com/encyclopedia_761573214/Republic_of_Indonesia.html |archive-date=28. október 2009}}</ref> == Stjórnmál == [[File:Ruang MPR.jpg|thumb|Innsetningarathöfn [[Joko Widodo]] í [[MPR/DPR/DPD-byggingin|þinghúsinu]] í Djakarta árið 2014.]] Indónesía býr við [[forsetaræði]] samkvæmt stjórnarskrá sem skilgreinir helstu stofnanir ríkisvaldsins. Eftir fall stjórnar [[Suharto]]s árið 1998 voru nokkrar umfangsmiklar [[viðbætur við stjórnarskrá Indónesíu|viðbætur við stjórnarskrána]] samþykktar. Þær fólu í sér endurskipulagningu allra greina ríkisvaldsins og [[valddreifing]]u til héraðanna innan þess ramma sem [[einingarríki]]ð leyfði.<ref name="Harijanti2006">{{cite journal|title=Indonesia: General elections test the amended Constitution and the new Constitutional Court|last1=Dwi Harijanti|first1=S.|last2=Lindsey|first2=T.|journal=International Journal of Constitutional Law|volume=4|issue=1|pages=138–150|doi=10.1093/icon/moi055|date=1 January 2006|doi-access=free}}</ref><ref>{{Citation|last1=Ardiansyah|first1=F.|last2=Marthen|first2=A.|last3=Amalia|first3=N.|title=Forest and land-use governance in a decentralized Indonesia|date=2015|doi=10.17528/cifor/005695|doi-access=free|hdl=10535/9986|hdl-access=free}}</ref> [[Forseti Indónesíu]] er bæði [[þjóðhöfðingi]], [[stjórnarleiðtogi]] og yfirmaður [[Indónesíuher|heraflans]] (''Tentara Nasional Indonesia'', TNI). Hann ber ábyrgð á utanríkisstefnu landsins og innanríkismálum. Forsetinn getur setið í tvö samliggjandi fimm ára kjörtímabil.<ref>(2002), ''Fjórði viðauki Stjórnarskrár Indónesíu frá 1945'', III. kafli – Framkvæmdavald, 7. grein.</ref> Löggjafarvaldið liggur hjá [[Ráðgjafarþing alþýðunnar|Ráðgjafarþingi alþýðunnar]] (''Majelis Permusyawaratan Rakyat'', MPR). Þingið ber ábyrgð á breytingum á stjórnarskrá, innsetningu forseta og samþykkt vantrausts, og útfærslu stefnumála ríkisins.<ref>II. kafli, 3. grein, 3. málsgrein stjórnarskrárinnar frá 1945.</ref><ref name="UUD45">{{cite web|url=http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf|title=The 1945 Constitution of the Republic of Indonesia|publisher=International Labour Organization|access-date=11 October 2017|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171011113409/http://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/---ed_protect/---protrav/---ilo_aids/documents/legaldocument/wcms_174556.pdf|archive-date=11 October 2017}}</ref> Það kemur saman í tveimur deildum: [[Fulltrúaþing alþýðunnar|Fulltrúaþingi alþýðunnar]] (''Dewan Perwakilan Rakyat'', DPR), með 580 þingmenn sem fara með löggjöf og eftirlit með framkvæmdavaldinu, og [[Fulltrúaráð héraðanna|Fulltrúaráði héraðanna]] (''Dewan Perwakilan Daerah'', DPD), með 152 meðlimi sem fara með málefni héraðanna.<ref name="INAlegis">{{cite journal|last1=Sinukaban|first1=A.J.|title=The Existence of Regional Representative Boards in the Indonesian Representative Institution System|journal=Journal of Law Science|date=30 January 2020|volume=2|number=1|pages=15–23|doi=10.35335/jls.v2i1.1607|doi-access=free}}</ref> Frá 1998 hefur hlutverk þingsins vaxið í kjölfar umbóta.<ref name="Harijanti2006" /> Nokkrar lykilstofnanir fara með æðstu stjórn dómsvaldsins. [[Hæstiréttur Indónesíu]] (''Mahkamah Agung'') er æðsti dómstóll landsins og fer með lokastig áfrýjana og endurskoðun mála.<ref name="courts">{{cite journal|last1=Hamzah|first1=Hanim|last2=Narang|first2=Agnesya M.|last3=Yusari|first3=Anggi|title=Legal systems in Indonesia: overview|journal=Documents|date=2021|url=https://elischolar.library.yale.edu/ypfs-documents/11551/}}</ref> [[Stjórnlagadómstóll Indónesíu]] (''Mahkamah Konstitusi'') dæmir í málum er varða stjórnarskrána og stjórnmál,<ref name="courts" /> og trúardómstóllinn (''Pengadilan Agama'') hefur eftirlit með einkamálum sem varða [[sjaríalög]].<ref>{{cite journal|last1=Cammack|first1=Mark|last2=Feener|first2=R.|title=The Islamic Legal System in Indonesia|journal=Washington International Law Journal|date=2012|volume=21|issue=1|page=13|url=https://digitalcommons.law.uw.edu/wilj/vol21/iss1/5/}}</ref> Auk þess fer [[Dómstólaráð Indónesíu]] (''Komisi Yudisial'') með eftirlit með dómstólunum, og á að tryggja sjálfstæði dómsvaldsins.<ref>{{cite journal|last1=Adolf|first1=Huala|last2=Wibowo|first2=Gatot Dwi Hendro|title=STRENGTHENING THE POSITION AND FUNCTION OF THE JUDICIAL COMMISSION IN THE CONSTITUTIONAL SYSTEM OF THE REPUBLIC OF INDONESIA|journal=Journal of Liberty and International Affairs|date=31 January 2019|volume=4|issue=3|pages=99–105|url=https://e-jlia.com/index.php/jlia/article/view/135}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === Í Indónesíu starfa staðbundin stjórnvöld á nokkrum stigum stjórnsýsluskiptingar. Efst eru [[héruð Indónesíu]] sem hvert hefur eigið þing (''Dewan Perwakilan Rakyat Daerah'', DPRD) og kjörinn landstjóra. Á öðru stigi eru lávarðsdæmi (''kabupaten'') og borgir (''kota'') undir stjórn lávarða (''bupati'') og borgarstjóra (''walikota''). Bæði hafa eigið þing (''DPRD Kabupaten/Kota''). Undir þeim eru svo umdæmi (''kecamatan'') og undir þeim eru þorp.<ref name="villages">{{cite journal|last=Kusumastuti|title=The Old Phase of Javanese Villages as an Early Form of Participatory Democratic Governance in Indonesia|journal=Journal of Regional and City Planning|publisher=Bandung Institute of Technology|date=6 December 2017|volume=28|number=3|pages=219–236|doi=10.5614/jrcp.2017.28.3.5}}</ref> Þorpin skiptast í samfélagshópa (''rukun warga'', RW) og hverfahópa (''rukun tetangga'', RT).<ref>{{cite journal|last1=Yuliastuti|first1=N.|display-authors=etal|title=The Role of Community Institutions "Rukun Tetangga" In Social Housing, Indonesia|journal=International Journal of Humanities and Social Science|publisher=Brooklyn Research and Publishing Institute|date=October 2015|volume=5|number=10|pages=44–52}}</ref> Á Jövu eru enn minni einingar eins og smáþorp (''dusun'' eða ''dukuh''). Þorpin eru lægsta stjórnsýslustigið, en þau hafa mikil áhrif á daglegt líf íbúa. Þorpin kjósa sér þorpsráð sem fara með staðbundin málefni.<ref>{{cite journal|last1=Ward|first1=B.|last2=Capri|first2=W.|last3=Dhian|first3=D.|title=A quiet revolution? Village head elections and the democratization of rural Indonesia|journal=Critical Asian Studies|publisher=Routledge|date=3 February 2021|volume=53|issue=1|pages=126–146|doi=10.1080/14672715.2021.1871852|hdl=11245.1/8ca40666-5d31-4898-8da0-369f324a68e3|hdl-access=free}}</ref> Frá stjórnarskrárbreytingunum 1999 hafa héruðin farið með meiri völd og bera ábyrgð á megninu af opinberri þjónustu.<ref name="OtonomiDaerah"/> Níu af héruðunum ([[Aceh]], [[Djakarta]], [[Yogyakarta]] og öll sex héruð [[Vestur-Nýja-Gínea|Vestur-Nýju-Gíneu]]) eru skilgreind sem [[sérstjórnarhérað|sérstjórnarhéruð]]. Aceh hefur heimild til að stjórna eftir [[sjaríalög]]um,<ref>{{cite journal|last=Miller|first=M.A.|title=The Nanggroe Aceh Darussalam law: a serious response to Acehnese separatism?|url=https://archive.org/details/asian-ethnicity_2004-10_5_3/page/333|journal=Asian Ethnicity|volume=5|issue=3|year=2004|pages=333–351|doi=10.1080/1463136042000259789}}</ref> Yogyakarta heldur í hefðbundið soldánsdæmi sitt innan lýðveldisins,<ref>{{cite journal|last1=Wiszowaty|first1=M.M.|last2=Wahyuni|first2=I.|title=Monarchy in the Republic – Sultanate of Yogyakarta in the Republic of Indonesia|journal=Constitutional Law Review|publisher=Adam Marszałek Publishing House|date=27 December 2023|volume=76|number=6|pages=321–336|doi=10.15804/ppk.2023.06.23}}</ref> en héruðin á Vestur-Nýju-Gíneu hafa fengið sérstaka sjálfstjórn til að kveða niður aðskilnaðarhreyfingar og flýta þróun.<ref>{{cite journal|last1=Emilianus|first1=J.E.|last2=Lumbuun|first2=T.G.|last3=Latif|first3=A.|last4=Sinaga|first4=P.|title=Protection of local wisdom of papua's original people by the papua people's assembly in Indonesia|journal=International Journal of Judicial Law|publisher=All Law Journal|date=2024|volume=3|issue=4|pages=10–15|doi=10.54660/IJJL.2024.3.4.10-15}}</ref> {{Héruð Indónesíu}} ==Tilvísanir== {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book|last=Bevins|first=V.|author-link=Vincent Bevins|title=[[The Jakarta Method|The Jakarta Method: Washington's Anticommunist Crusade and the Mass Murder Program that Shaped Our World]]|date=2020|publisher=[[PublicAffairs]]|isbn=978-1-5417-4240-6}} * {{cite journal|last=Earl|first=G.S.W.|title=On The Leading Characteristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nations|journal=Journal of the Indian Archipelago and Eastern Asia|year=1850}} * {{cite book|last=Friend|first=T.|title=Indonesian Destinies|publisher=[[Harvard University Press]]|year=2003|isbn=0-674-01137-6|url=https://archive.org/details/indonesiandestin00theo|url-access=registration}} * {{cite book|last1=Melvin|first1=Jess|title=The Army and the Indonesian Genocide|date=2018|doi=10.4324/9781351273329|isbn=978-1-351-27332-9}} * {{cite book|last=Ricklefs|first=M.C.|author-link=Merle Ricklefs|year=1991|title=A history of modern Indonesia since c. 1300|edition=2nd|place=Basingstoke; Stanford, CA|publisher=Palgrave; Stanford University Press|isbn=0-333-57690-X}} * {{cite book|last=Ricklefs|first=M.C.|author-link=Merle Ricklefs|year=2001|title=A history of modern Indonesia since c. 1200|edition=3rd|place=Basingstoke; Stanford, CA|publisher=Palgrave; Stanford University Press|isbn=978-0-8047-4480-5}} * {{cite book|last=Robinson|first=G.B.|date=2018|title=The Killing Season: A History of the Indonesian Massacres, 1965–66|url=https://press.princeton.edu/titles/11135.html|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-1-4008-8886-3}} * {{cite book|last=Schwarz|first=A.|year=1994|title=A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s|publisher=Westview Press|isbn=1-86373-635-2|url=https://archive.org/details/nationinwaitingi00schw}} * {{cite book|last=Taylor|first=J.B.|title=Indonesia|publisher=[[Yale University Press]]|year=2003|url=https://archive.org/details/indonesia00jean|isbn=978-0-300-09709-2}} * {{cite book|last=Vickers|first=A.|title=A History of Modern Indonesia|edition=2nd|url=https://www.cambridge.org/universitypress/subjects/history/south-east-asian-history/history-modern-indonesia-2nd-edition|publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2013|isbn=978-1-107-62445-0}} {{APEC}} {{ASEAN}} {{G-20}} {{asía}} [[Flokkur:Indónesía| ]] 1j1uhromfgaoieapen7f84wro5s6g0a 0 10386 1967718 1957191 2026-06-15T16:53:37Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967718 wikitext text/x-wiki {{Tilvísun|Venus|rómversku gyðjuna|Venus (gyðja)|aðra notkun á orðinu}} {{reikistjarna | bakgrunnur = #FFFDD0 | nafn = Venus | tákn = [[Mynd:Venus symbol (bold).svg|24px|alt=♀|Stjörnufræðitákn Venusar]] | mynd = Venus-real color.jpg | alt = Mynd af Venusi. Ljós og einkennalítil kúla. | myndatexti = Mynd af Venusi í raunverulegum litum. Yfirborðið er hulið þykkum lofthjúpi. | kyn = kvk | nefnt_eftir = [[Venus (gyðja)|Venus]] | viðmiðunartími = J2000 | forskeyti_nándogfirrð = Sól | nánd = 107.477.000 km<br />0,718440 [[Stjarnfræðieining|AU]] | firrð = 108.939.000 km<br />0,728213 AU | hálfur_langás = 108.208.000 km<br />0,723327 AU | miðskekkja = 0,006756 | umferðartími = 224,698 [[Sólarhringur|s]]<br />0,615190 [[ár|á]] | sólbundinn_umferðartími = 583,92 [[Sólarhringur|s]] | meðalhraði = 35,02 km/s | meðalbrautarhorn = 50.,115° | brautarhalli = 3,39458° (miðað við [[sólbaugur|sólbaug]])<br />3,86° (miðað við miðbaug sólar)<br />2,19° (miðað við [[Fastaslétta|fastasléttu]]) | rishnútslengd = 76,678° | stöðuhorn_nándar = 55,186° | tungl = engin | meðalgeisli = 6.051,8 ± 1.0 km<br />0,9499 jörð | pólfletja = 0 | flatarmál_yfirborðs = 4,60×10⁸km2</sup><br />0,902 jörð | rúmmál = 9.28×10¹¹ km³<br />(0,866 jörð) | massi = 4,8685×10²⁴ kg<br />(0,815 jörð) | þéttleiki = 5,243 g/cm³ | þyngdarafl = 8,87 m/s² (0,904 [[þyngdarhröðun|g]]) | lausnarhraði = 10,36 km/s | stjarnbundinn dagur = −243,0185 [[Sólarhringur|s]] <small>([[bakhreyfing]])</small> | snúningshraði = 6,52 km/klst (1,81 m/s) | möndulhalli = 177,3° | stjörnulengd_norðurpóls = 272,76° | stjörnubreidd = 67,16° | endurskinshlutfall = 0,67 | hitanafn1 = [[Kelvin]] | meðal1 = 735 K | hitanafn2 = [[Selsíus]] | meðal2 = 462&nbsp;°C | sýndarbirta = björtust −4,9 (hálfmáni)<br />−3,8 (full) | hornstærð = 9,7"–66,0 | loftþrýstingur = 9,2 [[Paskal|MPa]] (92 [[loftþyngd|atm]]) | samsetning_lofthjúps = {{einfaldur_listi|* ~96,5% [[koltvísýringur]] * ~3,5% [[nitur]] * 0,015% [[brennisteinstvísýringur]] * 0,007% [[argon]] * 0,002% [[vatn]]sgufa * 0,0017% [[kolsýringur]] * 0,0012% [[helín]] * 0,0007% [[neon]] * snefill [[karbónýl súlfíð]] * snefill [[vetnisklóríð]] * snefill [[vetnisflúoríð]]}} }} '''Venus''' er önnur [[reikistjarna]]n frá [[Sólin|sól]] og sú sjötta stærsta. [[Sporbraut]] Venusar er sú sem kemst næst því að vera hringlaga af öllum reikistjörnunum og nemur [[skekkja]]n frá hringlögun einungis einu prósenti. [[Þverganga|Þvergöngur]] Venusar eru tiltölulega sjaldgæfar og líður oft rúm [[öld]] á milli þeirra. Menn hafa þekkt Venus síðan á forsögulegum tíma. Hún er bjartasti hlutur á [[himinhvelfing]]unni fyrir utan sólina og [[tunglið]]. Eins og [[Merkúr (reikistjarna)|Merkúr]] var algengt að hún væri talin vera tveir aðskildir hlutir, þ.e. morgunstjarnan Eosfórus og kvöldstjarnan Hesperus. [[Grikkland|Grískir]] [[stjörnufræðingur|stjörnufræðingar]] vissu þó betur. Venus er [[jarðstjarna]] og er stundum kölluð systurpláneta jarðar enda eru þær á margan hátt mjög líkar: Venus er aðeins örlítið minni en [[jörðin]] (95% af [[þvermál]]i jarðar og 80% af [[massi|massa]] jarðar); fáir [[loftsteinagígur|lofsteinagígar]] eru á yfirborði hvorrar um sig, sem bendir til þess að yfirborð þeirra sé í yngra lagi; [[eðlisþyngd]] þeirra og [[efnafræði]]leg samsetning er svipuð. Vegna ofangreindra þátta var talið að neðan við þykka skýjahulu sína væri Venus mjög lík jörðinni og að þar væri jafnvel líf að finna. Frekari rannsóknir hafa þó leitt í ljós að í mörgum veigamiklum atriðum er Venus gjörólík jörðinni og jafnvel sú reikistjarna innan sólkerfis okkar sem er hvað fjandsamlegust öllu [[líf]]i. [[Þrýstingur]] [[lofthjúpur|lofthjúpsins]] við yfirborð Venusar er 90 [[loftþyngd]]ir. Þetta er nokkurn veginn sami þrýstingur og á 1 km dýpi í höfum jarðarinnar. Lofthjúpurinn er að mestu leyti úr [[koltvíoxíð|koltvísýring]]i (CO₂) og honum má skipta í nokkurra kílómetra þykk lög sem eru að mestu úr [[brennisteinssýra|brennisteinssýru]]. Það eru þessi skýjalög sem valda því að ókleift er að skoða yfirborð reikistjörnunnar með [[sjónauki|sjónaukum]]. Þéttur lofthjúpur Venusar hefur valdið þar svokölluðum [[gróðurhúsaáhrif]]um, sem hækkað hafa yfirborðshita upp í allt að 450&nbsp;°C. [[Hitastigið]] er í raun tvisvar sinnum hærra en á Merkúri þrátt fyrir næstum tvöfalt meiri fjarlægð frá sólinni. Lengd dags á Venusi er fjandsamleg lífríki eins og það hefur þróast á jörðinni. Einn dagur á Venus (einn snúningur plánetunnar um sjálfa sig) er ígildi 243 daga á jörðu. [[Ár]]ið er styttra á Venusi en dagurinn, það tekur plánetuna aðeins 224 daga að snúast um sólu. Venus er nefnd eftir hinni rómversku gyðju [[Venus (gyðja)|Venus]], sem var gyðja ástar og fegurðar. Nafnið er líklega komið til vegna birtu og litar Venusar eins og hún sést frá jörðu en hún hefur þótt afar falleg. Fyrirbæri á yfirborði Venusar hafa verið nefnd kvenkyns nöfnum (með nokkrum undantekningum þó). Í [[Kína|kínverskri]], [[japan]]skri, [[Kórea|kóreskri]] og [[víetnam]]skri menningu er hún kölluð Málmstjarnan, byggt á [[Frumefnin fimm|frumefnunum fimm]]. Venus á sér nokkur heiti á íslensku: Blóðstjarna, Friggjarstjarna, Glaðastjarna, Kvöldstjarna og Morgunstjarna. [[Könnun Venusar]] hófst fremur snemma vegna nálægðar plánetunnar við jörð. Sovéska könnunarfarið ''[[Venera 1]]'' flaug þar framhjá 1961 og ''[[Venera 7]]'' varð fyrsta könnunarfarið sem tókst að lenda á annarri reikistjörnu og senda þaðan gögn til jarðar árið 1970. Þykk skýjahula hindrar könnun yfirborðs Venusar og fyrstu kortin af plánetunni birtust ekki fyrr en geimkönnunarfarið ''[[Magellan (geimfar)|Magellan]]'' kortlagði hana með ratsjá 1991. Hugmyndir hafa verið uppi um könnun yfirborðsins með geimbílum eða öðrum hætti, en aðstæður á yfirborði Venusar eru mjög erfiðar sökum hita og þrýstings. == Könnun == Fyrsta sjálfstýrða [[geimkönnunarfar]]ið sem sent var til Venus var ''[[Venera 1]]'' frá sovésku [[Venera-áætlunin]]ni árið 1961, sem missti samband við jörð á leiðinni þangað.<ref name="mitchell_1">{{cite web |first=Don |last=Mitchell |date=2003 |work=The Soviet Exploration of Venus |title=Inventing The Interplanetary Probe |url=http://www.mentallandscape.com/V_OKB1.htm |access-date=27 December 2007 |archive-date=12 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181012053708/http://mentallandscape.com/V_OKB1.htm |url-status=live }}</ref> [[File:Venera_1_(a)_(Memorial_Museum_of_Astronautics).JPG|thumb|Endurgerð af ''Venera 1''-geimfarinu.]] Fyrsta geimferðin til Venus sem tókst (og auk þess fyrsta vel heppnaða ferðin til annarrar plánetu) var bandaríska ''[[Mariner 2]]'' geimfarið sem þann 14. desember 1962 flaug framhjá Venus í 34.833 km hæð og safnaði gögnum um lofthjúp plánetunnar.<ref>{{cite journal | last1=Mayer | first1=C. H. | last2=McCullough | first2=T. P. | last3=Sloanaker | first3=R. M. |title=Observations of Venus at 3.15-cm Wave Length | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1958-01_127_1/page/1 | journal=The Astrophysical Journal | date=January 1958 | bibcode=1958ApJ...127....1M | volume=127 | page=1 | doi=10.1086/146433 }}</ref><ref>{{cite web |author=Jet Propulsion Laboratory |title=Mariner-Venus 1962 Final Project Report |publisher=NASA |date=1962 |version=SP-59 |url=https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf |access-date=7 July 2017 |archive-date=11 February 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140211144532/http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660005413_1966005413.pdf |url-status=live }}</ref> [[File:Mariner 2.jpg|thumb|Málverk af ''[[Mariner 2]]'' sem var flöskulaga geimfar með stóran sendidisk.]] Þann 18. október 1967 náði sovéska geimfarið ''[[Venera 4]]'' að fljúga inn í lofthjúp Venus og framkvæma vísindarannsóknir. Ferð ''Venera 4'' sýndi fram á að yfirborðshiti Venus var hærri en ''Mariner 2'' hafði reiknað út, eða um 500˚C, og að 95% lofthjúpsins væri koltvísýringur. Þá kom líka í ljós að lofthjúpurinn var mun þéttari en hönnuðir geimfarsins höfðu gert ráð fyrir.<ref name="mitchell_2">{{cite web |first=Don |last=Mitchell |date=2003 |work=The Soviet Exploration of Venus |title=Plumbing the Atmosphere of Venus |url=http://www.mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm |access-date=27 December 2007 |archive-date=30 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180930201301/http://mentallandscape.com/V_Lavochkin1.htm |url-status=live }}</ref> Gögn frá ''Venera 4'' og ''[[Mariner 5]]'' voru greind sameiginlega af sovésk-bandarísku teymi vísindamanna í röð funda næsta árið.<ref>{{cite journal |title=Report on the Activities of the COSPAR Working Group VII |page=94 |date=11–24 May 1969 |location=Prague, Czechoslovakia |book-title=Preliminary Report, COSPAR Twelfth Plenary Meeting and Tenth International Space Science Symposium |publisher=[[National Academy of Sciences]]}}</ref> Þetta var eitt af fyrstu dæmunum um slíkt samstarf við geimrannsóknir risaveldanna.<ref>{{cite web |author=Sagdeev, Roald |author2=Eisenhower, Susan |date=28 May 2008 |title=United States-Soviet Space Cooperation during the Cold War |url=http://www.nasa.gov/50th/50th_magazine/coldWarCoOp.html |access-date=19 July 2009 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225032051/https://www.nasa.gov/50th/50th_magazine/coldWarCoOp.html |url-status=live }}</ref> [[File:Venus as captured by Mariner 10.jpg|left|thumb|Mynd í fölskum litum af Venusi tekin af útfjólubláum geislum af ''Mariner 10''.]] Árið 1974 nýtti ''[[Mariner 10]]'' sér þyngdarafl Venusar til að sveigja í átt að Merkúr og tók þá útfjólubláar myndir af skýjum í lofthjúpnum sem sýndu fram á ótrúlegan vindhraða. Þetta var í fyrsta sinn sem [[þyngdarhjálp]] var notuð, ný tækni sem mörg seinni geimför áttu eftir að nýta sér, sérstaklega ''[[Voyager 1]]'' og ''[[Voyager 2]]''. Árið 1975 sendu lendingarför ''[[Venera 9]]'' og ''[[Venera 10]]'' fyrstu svarthvítu myndirnar af yfirborði Venusar. Árið 1982 komu fyrstu litmyndirnar frá lendingarförum ''[[Venera 13]]'' og ''[[Venera 14]]''. Bandaríska geimferðastofnunin náði fleiri gögnum 1978 með [[Pioneer-Venus-verkefnið|Pioneer-Venus-verkefninu]] sem fól í sér tvö geimför:<ref>{{cite journal |author=Colin, L. |author2=Hall, C. |date=1977 |title=The Pioneer Venus Program |url=https://archive.org/details/space-science-review_1977-05_20_3/page/283 |volume=20 |issue=3 |pages=283–306 |journal=[[Space Science Reviews]] |bibcode=1977SSRv...20..283C |doi=10.1007/BF02186467|s2cid=122107496 }}</ref> ''[[Pioneer Venus Orbiter]]'' og ''[[Pioneer Venus Multiprobe]]''.<ref>{{cite web |first=David R. |last=Williams |date=6 January 2005 |title=Pioneer Venus Project Information |publisher=NASA/Goddard Space Flight Center |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html |access-date=19 July 2009 |archive-date=15 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190515084212/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/pioneer_venus.html |url-status=live }}</ref> Sovéska Venera-verkefninu var hætt í október 1983, þegar ''[[Venera 15]]'' og ''[[Venera 16]]'' voru sendar á braut um plánetuna til að kortleggja af nákvæmni 25% af yfirborði Venusar (frá norðurpólnum að 30˚N).<ref>{{cite book |last=Greeley |first=Ronald |author-link=Ronald Greeley |author2=Batson, Raymond M. |date=2007 |title=Planetary Mapping |page=47 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-03373-2 |url=https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 |access-date=19 July 2009 |archive-date=29 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929074424/https://books.google.com/books?id=ztodv66A1VsC&pg=PA47 |url-status=live }}</ref> Nokkrar aðrar geimferðir fengust við könnun Venusar á 9. og 10. áratugnum, þar á meðal ''[[Vega 1]]'' (1985), ''[[Vega 2]]'' (1985), ''[[Galileo (geimfar)|Galileo]]'' (1990), ''[[Magellan (geimfar)|Magellan]]'' (1994), ''[[Cassini–Huygens]]'' (1998) og ''[[MESSENGER]]'' (2006). Öll þessi tilvik, fyrir utan ''Magellan'', voru í tengslum við þyngdarhjálp. Í apríl 2006 sendi [[Evrópska geimferðastofnunin]] ''[[Venus Express]]'' á braut um plánetuna. ''Venus Express'' var með sjö mælitæki og sendi gögn frá lofthjúp Venus í miklu lengri tíma en áður hafði verið gert. ''Venus Express''-verkefninu lauk í desember 2014.<ref>{{cite web|url=https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/|title=Venus Express Out Of Gas; Mission Concludes, Spacecraft On Death Watch|website=[[Universe Today]]|last1=Howell|first1=Elizabeth|date=December 16, 2014|access-date=April 22, 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422084103/https://www.universetoday.com/117312/venus-express-out-of-gas-mission-concludes-spacecraft-on-death-watch/|url-status=live}}</ref> Frá 7. desember 2015 hefur japanska geimfarið ''[[Akatsuki (geimfar)|Akatsuki]]'' verið á mjög frámiðlægri braut um Venus. Nokkrar áætlanir um sendingar geimkönnunarfara hafa verið til umræðu hjá [[Roskosmos]], [[Geimferðastofnun Bandaríkjanna]], [[Geimrannsóknastofnun Indlands]], [[Geimferðastofnun Evrópu]] og einkareknum geimferðafyrirtækjum (t.d. [[Rocketlab]]). == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.stjornufraedi.is/solkerfid/venus/ Stjörnufræðivefurinn: Venus] * [http://www.timarit.is/?issueID=417469&pageSelected=6&lang=0 ''Venus''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1945] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305195628/http://timarit.is/?issueID=417469&pageSelected=6&lang=0 |date=2016-03-05 }} * {{Vísindavefurinn|2254|Getið þið sagt mér eitthvað um plánetuna Venus?}} * {{Vísindavefurinn|7036|Sést Venus með berum augum á himninum?}} * {{Vísindavefurinn|49323|Ef kveikt er á eldspýtu á Venus, brennur andrúmsloftið upp?}} {{Sólkerfið}} [[Flokkur:Sólkerfið]] [[Flokkur:Reikistjörnurnar]] oeefkij6blafdw5y6aa5qrpqhkdykqw 0 10654 1967680 1961966 2026-06-15T16:28:31Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967680 wikitext text/x-wiki {{land |nafn_á_frummáli = Mayotte |nafn_í_eignarfalli = Mayotte |þjóðsöngur = [[La Marseillaise]] |fáni = Flag_of_France.svg |skjaldarmerki = Coat_of_Arms_of_Mayotte.svg |staðsetningarkort = Département_976_in_France_(zoom).svg |höfuðborg = [[Mamoudzou]] |tungumál = [[franska]] |stjórnarfar = [[Handanhafssýsla]] |titill_leiðtoga1 = [[Forseti sýsluráðs Mayotte|Forseti sýsluráðs]] |nafn_leiðtoga1 = [[Soibahadine Ibrahim Ramadani]] |staða = Frönsk sýsla |atburður1 = Keypt af Frakklandi |dagsetning1 = 1843 |atburður2 = Handanhafssýsla |dagsetning2 = [[31. mars]] [[2011]] |flatarmál = 374 |hlutfall_vatns = 0,4 |mannfjöldaár = 2024 |fólksfjöldi = 320.901<ref name="mannfjöldi">{{Cite web |title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2024 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/7752095/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2024.xls |access-date=17 January 2024 |language=fr }}</ref> |íbúar_á_ferkílómetra = 858 |VLF_ár = 2019 |VLF = 2,96 |VLF_á_mann = 9.600 |gjaldmiðill = [[evra]] |símakóði = 262 |tld = yt |tímabelti = [[UTC+03:00]] }} '''Mayotte''' ([[shimaoríska]]: ''Maore''; [[malagasíska]]: ''Maiôty'') er [[Frönsk stjórnsýsla utan Evrópu|frönsk handanhafssýsla]] í [[Kómoreyjaklasinn|Kómoreyjaklasanum]] við norðurenda [[Mósambíksund]]s í [[Indlandshaf]]i, á milli [[Madagaskar]] og [[Mósambík]]. Mayotte nær yfir eina stóra eyju, [[Grande-Terre (Mayotte)|Grande-Terre]] (Maore), minni eyjuna [[Petite-Terre (Mayotte)|Petite-Terre]] (Pamanzi) og nokkrar smáeyjar í kringum þær. Mayotte er ríkasta landið í Mósambíksundi og er áfangastaður fyrir ólöglega innflytjendur. Land Mayotte er 374 km{{sup|2}} að stærð og þar búa um 321.000 manns (2024).<ref name="mannfjöldi" /> Eyjan er mjög þéttbýl með um 858 íbúa á ferkílómetra. Stærsta borgin er [[Mamoudzou]] á Grande-Terre. [[Dzaoudzi–Pamandzi-alþjóðaflugvöllurinn]] er staðsettur á Petite-Terre. Mayotte er ein af [[handanhafssýslur Frakklands|handanhafssýslum Frakklands]] og ein af 18 [[Héruð Frakklands|héruðum Frakklands]]. Sem sýsla í [[Frakkland|Frakklandi]] er Mayotte hluti af [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] og gjaldmiðillinn er [[evra]]. Mayotte er ysta landsvæðið sem er hluti af Evrópusambandinu. Rúmur helmingur íbúa talar [[shimaore]] sem er [[kómoreyska|kómoreysk]] mállýska. Annað algengasta móðurmál íbúa er [[kibushi]] sem er náskylt máli [[Sakalavar|Sakalava]] á Madagaskar. [[Franska]] er töluð sem annað mál og í manntali árið 2007 sögðust 63% íbúa yfir 14 ára kunna frönsku.<ref>{{Cite web|title=Mayotte : les langues en 2007 {{!}} Insee|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/2569783|access-date=2021-07-16|website=www.insee.fr}}</ref> 97% íbúa Mayotte eru [[íslam|múslimar]]. Efnahagslega er Mayotte háð fjárhagsaðstoð frá Frakklandi. [[Verg landsframleiðsla]] á mann er aðeins 38% af því sem hún er á [[Réunion]] og 24% af því sem hún er í Frakklandi, en hún er samt tólf sinnum hærri en á Kómoreyjum. Samkvæmt skýrslu frá [[Institut national de la statistique et des études économiques (France)|INSEE]] árið 2018 lifðu 84% íbúa undir [[fátæktarmörk]]um (sem miðast við €959 tekjur á heimili á mánuði) og 34% íbúa milli 15 og 64 ára aldurs voru [[atvinnuleysi|atvinnulaus]].<ref>[https://www.ouest-france.fr/mayotte/mayotte-le-gouvernement-annonce-1-9-million-d-euros-pour-le-plan-pauvrete-mayotte-6720980 Mayotte. Le gouvernement annonce 1,9 million d’euros pour le plan pauvreté à Mayotte].</ref> Árið 2019 var helmingur íbúa undir 17 ára aldri. Vegna fólksflutninga frá nágrannasvæðum eru 48% íbúa erlendir ríkisborgarar.<ref>Patrick Roger, [https://www.lemonde.fr/politique/article/2019/06/20/le-gouvernement-craint-un-regain-des-tensions-sociales-a-mayotte_5479000_823448.html Le gouvernement craint un regain des tensions sociales à Mayotte ], ''Le Monde'', 20. júní 2019.</ref> [[Mynd:2004 12 12 18-24-04 rose sea in mamoudzou mayotte island.jpg|thumb|right|Frá Mayotte]] ==Söguágrip== Fyrstu íbúar eyjarinnar komu frá Austur-Afríku. Síðar komu [[Arabar]] þangað og íbúar snerust til [[íslam]]. Soldánsdæmi var stofnað um 1500. Á 19. öld lagði Andriantsoly, fyrrum konungur [[Boina-ríkið|Boina-ríkisins]] á Madagaskar, Mayotte undir sig. Frakkar keyptu Mayotte af honum árið 1841. Eyjan var þá fámenn og vanþróuð. Frakkar reyndu fyrst að byggja þar upp sykurplantekrur, en gekk það illa. Seinna tók ræktun ilmjurta ([[vetivergras]]s, [[sítrónugras]]s, [[sandalviður|sandalviðar]] og [[ilmberkja|ilmberkju]]) við. Mayotte var eina eyjan í eyjaklasanum sem kaus að halda tengslunum við [[Frakkland]] í [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslum]] [[1974]] og [[1976]].<ref>{{Cite web|date=2018-03-12|title=Ce qu'il faut savoir sur Mayotte, le 101e département français|url=https://www.lexpress.fr/actualites/1/societe/ce-qu-il-faut-savoir-sur-mayotte-le-101e-departement-francais_1991787.html|access-date=2021-08-05|website=LExpress.fr|language=fr|archive-date=2021-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805175411/https://www.lexpress.fr/actualites/1/societe/ce-qu-il-faut-savoir-sur-mayotte-le-101e-departement-francais_1991787.html|url-status=dead}}</ref> Í þjóðaratkvæðagreiðslu árið 2009 var yfirgnæfandi meirihluti (95,2%) fylgjandi því að landið yrði frönsk handanhafssýsla sem það varð árið 2011. Árið [[2024]] lék stormurinn Chido eyjuna grátt og mikil eyðilegging og mannsfall varð. == Heiti == Allar eyjarnar eru saman kallaðar ''Mayotte'' (eða ''Maore''), eftir stærstu eyjunni sem líka nefnist [[Grande-Terre]]. Meðal annarra eyja eru [[Petite-Terre]] (Pamanzi). Nafnið Maore er talið dregið af orðinu ''Mawuti'' sem er stytting úr arabísku جزيرة الموت ''Jazīrat al-Mawt'' sem merkir „dauðaeyja“ (kannski út af hættulegum rifum í kringum eyjuna). Nafnið varð ''Mayotta'' á portúgölsku og síðar ''Mayotte'' á frönsku. Uppruni heitisins er þó umdeildur. == Landfræði == [[Mynd:Mayotte_topographic_map-fr.svg|thumb|right|Hæðakort af Mayotte sem sýnir kóralrifið.]] Aðaleyjan, [[Grande-Terre (Mayotte)|Grande-Terre]], er jarðfræðilega elst [[Kómoreyjaklasinn|Kómoreyja]].<ref name=":0">Ornella Lamberti, "L'île aux parfums : mémoires d'une indépendante", dans Glitter – hors-série spécial nouveaux arrivants, Mayotte, 2017</ref> Hún er 39 km löng og 22 km breið og hæsti punktur hennar er [[Benarafjall]], 660 metra hátt. Út af gosberginu er jarðvegur tiltölulega frjósamur á mörgum stöðum. Kóralrif sem liggur umhverfis eyjuna ver hana fyrir óvinaskipum og myndar búsvæði fyrir fiska. [[Dzaoudzi]] á Petite-Terre var höfuðborg Mayotte (og þar áður höfuðborg nýlendunnar Kómoreyja) til 1977 þegar hún var flutt til [[Mamoudzou]] á Grande-Terre. Petite-Terre er 10 km² að stærð og stærsta eyjan við Mayotte. Mayotte er hluti af [[Kómoreyjaklasinn|Kómoreyjaklasanum]] sem er röð eyja sem liggur á hálfhringlaga upphækkun neðansjávar við enda [[Mósambíksund]]s. Eyjarnar eru 295 km vestan við Madagaskar og 67 km suðaustan við [[Anjouan]] sem stundum sést í góðu skyggni. Þær eru þaktar gróðri. Tvær stærstu eyjarnar, Grande-Terre og Petite-Terre, eru umkringdar 160 km löngu [[kóralrif]]i. Lónið innan við kóralrifið er um 1.500 km² og mest 80 metra djúpt. Það hefur verið kallað „stærsta riflón í suðvesturhluta Indlandshafs“.<ref name="Zinke2003">{{cite journal |last1=Zinke |first1=J. |last2=Reijmer |first2=J. J. G. |last3=Thomassin |first3=B. A. |last4=Dullo |first4=W.-C. |last5=Grootes |first5=P. M. |last6=Erlenkeuser |first6=H. |title=Postglacial flooding history of Mayotte Lagoon (Comoro Archipelago, southwest Indian Ocean) |url=https://archive.org/details/marine-geology_2003-03-15_194_3-4/page/181 |journal=Marine Geology |date=2003 |volume=194 |issue=3–4 |pages=181–196 |doi=10.1016/S0025-3227(02)00705-3|bibcode=2003MGeol.194..181Z }}</ref> Hluti kóralrifsins er tvöfaldur sem er sjaldgæft. Það ver nær alla strönd Mayotte fyrir úthafsöldum og straumum, fyrir utan nokkur skörð, þar á meðal eitt sem nefnist „S-skarðið“. Í lóninu eru um hundrað litlar kóraleyjar, eins og [[Mtsamboro]]. Rifið er örugg höfn fyrir báta og hýsir fjölbreytt dýralíf. Mayotte er um 374 km² að stærð. Það er því minnsta handanhafssýsla Frakklands, á eftir [[Martinique]] sem er þrisvar sinnum stærri. Helstu eyjar Mayotte eru: * [[Grande-Terre]] (eða Maore; 363 km²) * [[Petite-Terre]] (eða Pamanzi; 11 km²) * [[Mtsamboro]] (2 km²) * [[Mbouzi]] (0.84 km²) - friðland * [[Bandrélé]] * [[Sable Blanc]] - við [[Saziley-hafverndarsvæðið]] == Stjórnmál == === Stjórnsýslueiningar === Mayotte skiptist í sautján sveitarfélög og samsvarandi kantónur, nema hvað sveitarfélagið [[Mamoudzou]] skiptist í þrjár kantónur. {| class="wikitable sortable" !Tala á korti !Nafn !Stærð (km²) !Íbúar !Staðsetningarkort !Tölusett kort |- |1 |[[Dzaoudzi]] |6,66 |17.831 |[[File:Locator map of Dzaoudzi 2018.png|frameless|62x62px]] | rowspan="17" |[[File:Mayotte administrative1.PNG|frameless|481x481px]] |- |2 |[[Pamandzi]] |4,29 |11.442 |[[File:Locator map of Pamandzi 2018.png|frameless|62x62px]] |- |3 |[[Mamoudzou]] |41,94 |71.437 |[[File:Locator map of Mamoudzou 2018.png|frameless|62x62px]] |- |4 |[[Dembeni]] |38,8 |15.848 |[[File:Locator map of Dembeni 2018.png|frameless|62x62px]] |- |5 |[[Bandrélé]] |36,46 |10.282 |[[File:Locator map of Bandrele 2018.png|frameless|62x62px]] |- |6 |[[Kani-Kéli]] |20,51 |5.507 |[[File:Locator map of Kani-Kéli 2018.png|frameless|62x62px]] |- |7 |[[Bouéni]] |14,06 |6.189 |[[File:Locator map of Bouéni 2018.png|frameless|62x62px]] |- |8 |[[Chirongui]] |28,31 |8.920 |[[File:Locator map of Chirongui 2018.png|frameless|62x62px]] |- |9 |[[Sada, Mayotte|Sada]] |11,16 |11.156 |[[File:Locator map of Sada 2018.png|frameless|62x62px]] |- |10 |[[Ouangani]] |19,05 |10.203 |[[File:Locator map of Ouangani 2018.png|frameless|62x62px]] |- |11 |[[Chiconi]] |8,29 |8.295 |[[File:Locator map of Chiconi 2018.png|frameless|62x62px]] |- |12 |[[Tsingoni]] |34,76 |13.934 |[[File:Locator map of Tsingoni 2018.png|frameless|62x62px]] |- |13 |[[M'Tsangamouji]] |21,84 |6.432 |[[File:Locator map of M'Tsangamouji 2018.png|frameless|62x62px]] |- |14 |[[Acoua]] |12,62 |5.192 |[[File:Locator map of Acoua 2018.png|frameless|62x62px]] |- |15 |[[Mtsamboro]] |13,71 |7.705 |[[File:Locator map of Mtsamboro 2018.png|frameless|62x62px]] |- |16 |[[Bandraboua]] |32,37 |13.989 |[[File:Locator map of Bandraboua 2018.png|frameless|62x62px]] |- |17 |[[Koungou]] |28,41 |32.156 |[[File:Locator map of Koungou 2018.png|frameless|62x62px]] |} == Efnahagslíf == [[File:Agropaysage mahorais.jpg|thumb|Landbúnaðarland á Mayotte. Helstu matjurtir eru [[kókospálmi|kókospálma]]<nowiki/>r, [[banani|bananar]], [[brauðaldin]], [[papaja]], [[mangó]] og [[kassava]].]] [[Evra]]n er opinber gjaldmiðill á Mayotte.<ref name=EURO>{{cite web| url=http://www.finances.gouv.fr/notes_bleues/nbb/nbb208/outre.htm| title=L'évolution du régime monétaire outre-mer| author=[[Minister of the Economy, Industry and Employment (France)]]| access-date=30 November 2008| language=fr| url-status=dead| archive-url=https://web.archive.org/web/20041119035715/http://www.finances.gouv.fr/notes_bleues/nbb/nbb208/outre.htm| archive-date=19 November 2004}}</ref> Árið 2019 var [[verg landsframleiðsla]] á Mayotte að nafnvirði 2,64 milljarðar evra (2,96 milljarðar dala).<ref name=GDP>{{cite web | url=https://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=nama_10r_2gdp&lang=en | title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by NUTS 2 regions | publisher=[[Eurostat]] | access-date=2021-03-22 | archive-date=2020-08-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818022005/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=nama_10r_2gdp&lang=en | url-status=dead }}</ref> Sama ár var verg landsframleiðsla á mann að nafnvirði (ekki [[kaupmáttarjöfnun|kaupmáttarjafnað]]) 9.600 evrur (10.800 dalir),<ref name="GDP" /><ref name=population>{{cite web| url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/1893198/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2021.xls| title=Estimation de population par région, sexe et grande classe d'âge – Années 1975 à 2021| author=INSEE| access-date=2021-03-22| language=fr| author-link=INSEE| archive-date=2021-03-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20210310050628/https://www.insee.fr/fr/statistiques/fichier/1893198/estim-pop-nreg-sexe-gca-1975-2021.xls|url-status=dead}}</ref> sem er átta sinnum hærra en á [[Kómorur|Kómorum]], en aðeins 42% af því sem hún er á [[Réunion]] og 26% af vergri landsframleiðslu á mann í Frakklandi. Lífskjör eru því verri en í Frakklandi. Í manntalinu 2017 voru 10% húsa á Mayotte án rafmagns, 29% voru ekki með rennandi vatn innandyra, og 54% heimila voru án klósetts innandyra.<ref>{{cite web|title=Recensement 2017 - Quatre logements sur dix sont en tôle en 2017 |url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/4202864?sommaire=4199393 |author=[[INSEE]]}}</ref> Landbúnaður á Mayotte býr við óvissu og getur ekki keppt við Madagaskar eða Kómoreyjar vegna hærri launa. Helstu tækifæri sýslunnar liggja í ferðaþjónustu, en glæpatíðni stendur vexti hennar fyrir þrifum. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Afríka}} {{Héruð Frakklands}} {{Stubbur|afríka}} [[Flokkur:Mayotte| ]] [[Flokkur:Héruð í Frakklandi]] kwe361bnuqmzwye5wxf854goi3m1e96 0 10855 1967786 1962804 2026-06-15T17:45:17Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967786 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Grænland | nafn_á_frummáli = Kalaallit Nunaat {{mál|gl}}<br />Grønland {{mál|da}} | nafn_í_eignarfalli = Grænlands | fáni = Flag of Greenland.svg | skjaldarmerki = Coat of arms Greenland.svg | staðsetningarkort = Greenland (orthographic projection).svg | tungumál = [[grænlenska]], [[danska]] | höfuðborg = [[Nuuk]] | stjórnarfar = [[Heimastjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Þjóðhöfðingjar Danmerkur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Grænlands|Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Forsætisráðherra Grænlands|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Friðrik 10. Danakonungur|Friðrik 10.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Julie Præst Wilche]] | nafn_leiðtoga3 = [[Jens-Frederik Nielsen]] | staða = Dönsk hjálenda | atburður1 = Heimastjórn | dagsetning1 = 1. maí 1979 | atburður2 = Aukið sjálfræði | dagsetning2 = 21. júní 2009 | flatarmál = 2.166.086 | hlutfall_vatns = 83,1 | mannfjöldaár = 2022 | fólksfjöldi = 56.466 | íbúar_á_ferkílómetra = 0,028 | VLF_ár = 2021 | VLF = 2,174 | VLF_á_mann = 38.575 | VÞL = {{hækkun}} 0.786 | VÞL_ár = 2010 | VÞL_sæti = 61 | gjaldmiðill = [[Dönsk króna|Dönsk króna (kr)]] (DKK) | tímabelti = [[UTC]]+0 til -4 | þjóðsöngur = [[Nunarput utoqqarsuanngoravit]] | tld = gl | símakóði = 299 }} '''Grænland''' ([[grænlenska]]: ''Kalaallit Nunaat''; [[danska]]: ''Grønland'') er [[Listi stærstu eyja heims|stærsta eyja jarðar]] sem ekki telst [[meginland]] út af fyrir sig, 2,2 milljónir km² að stærð. Grænland liggur milli [[Norður-Íshaf]]sins og [[Atlantshaf]]sins, austan við [[Kanadíski eyjaklasinn|kanadíska eyjaklasann]]. Landfræðilega tilheyrir Grænland heimsálfunni [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Höfuðborgin er [[Nuuk]] (''Godthåb'' á dönsku). Grænland er [[sjálfsstjórnarsvæði]] innan [[Danmörk|dönsku]] ríkisheildarinnar. Um 81 prósent landsins er þakið [[jökull|jökli]]. Nánast allir Grænlendingar búa í byggðum við firði á suðvesturhluta eyjunnar þar sem veður er talsvert mildara en annars staðar. Grænland hlaut heimastjórn frá Dönum árið 1979 og í nóvember árið [[2008]] var samþykkt í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] að landið fengi aukna sjálfstjórn.<ref>{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/frettir/erlent/2008/11/26/sjalfstaedi_fra_donum_fyrir_2021/|titill=Sjálfstæði frá Dönum fyrir 2021|mánuður=26. nóvember|ár=2008}}</ref> Margir Grænlendingar eru af blönduðum uppruna [[Inúítar|Inúíta]] og Evrópumanna og tala [[Grænlenska|grænlensku]] (''kalaallisut'') sem móðurmál. Um 50 þúsund manns tala grænlensku en það eru fleiri en mælendur allra annarra [[Eskimó-aleutísk tungumál|eskimó-aleutískra mála]] samanlagt. Um 20% íbúa Grænlands eru af dönskum uppruna og hafa dönsku að móðurmáli. Bæði þessi mál eru opinberar tungur. Hin formlega gerð grænlensku sem er kennd í skólum og notuð sem ritmál er aðallega mótuð úr vesturgrænlenskum mállýskum. Grænland var ein af [[Noregur|norsku]] [[Krúnunýlenda|krúnunýlendunum]] allt fram til [[1814]] þegar það varð formlega dönsk nýlenda, þó svo að Noregur og Danmörk hafi verið sameiginlegt konungdæmi um aldir, allt frá [[1536]]. Þann [[5. júní]] [[1953]] varð Grænland hluti af Danmörku sem danskt [[amt]]. Eftir þjóðaratkvæðagreiðslu [[1978]] fékk Grænland [[heimastjórn]] sem tók við völdum [[1. maí]] [[1979]]. [[Þjóðhöfðingi]] Grænlands er [[Friðrik 10. Danakonungur]]. Þann [[25. nóvember]] 2008 fór fram þjóðaratkvæðagreiðsla á Grænlandi um aukna sjálfstjórn landsins þar sem 76% voru fylgjandi.<ref>[http://dk.nanoq.gl/Emner/Landsstyre/Departementer/Landsstyreformandens%20Departement/Selvstyrekontor/Folkeafstemning.aspx Folkeafstemningen om Selvstyre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120120175654/http://dk.nanoq.gl/Emner/Landsstyre/Departementer/Landsstyreformandens%20Departement/Selvstyrekontor/Folkeafstemning.aspx |date=2012-01-20 }} Nanoq, vefur heimastjórnarinar</ref> Þann 21. júní 2009 lýstu Grænlendingar yfir fullum sjálfsákvörðunarrétti í málum er tengjast réttarfari, stefnumótun og náttúruauðlindum. Þá voru Grænlendingar viðurkenndir sem sérstök [[þjóð]] samkvæmt alþjóðalögum. Danska ríkið heldur enn eftir stjórn utanríkis- og varnarmála. == Heiti == Á [[grænlenska|grænlensku]] heitir landið ''Kalaallit Nunaat'' „land Kalaallíta (Grænlendinga)“. ''Kalaallit'' (eintala: ''Kalaaleq'') er það orð sem grænlenskir [[Inúítar]] nota um sig sjálfa. Samkvæmt danska trúboðanum [[Poul Egede]] sem skrifaði fyrstu grænlensku orðabókina, töldu þeir það komið af því orði sem norrænir menn notuðu um þá. Sú tilgáta hefur verið sett fram að orðið sé dregið af orðinu „[[skrælingi]]“ sem kemur fyrir í ''[[Eiríks saga rauða|Eiríks sögu rauða]]'' sem heiti á Inúítum og í ''[[Grænlendinga saga|Grænlendinga sögu]]'' mögulega sem heiti á [[Indíáni|Indíánum]].<ref>{{cite book|editor1-last=Store|editor1-first=P|editor2-last=Clarkson|editor2-first=Iain|title=Language Contact across the North Atlantic: Proceedings of the Working|date=1992|publisher=De Gruyter|location=Darmstadt|isbn=978-3-484-30359-1|page=135|url=https://books.google.com/books?id=O46ZKTUg2ogC&q=Kalaaleq&pg=PA135}}</ref> Nafn landsins (''Kalaallit Nunaat'') og tungumálsins (''kalallisut'') er dregið af ''Kalaallit''. Í ''Eiríks sögu'' segir frá því að [[Eiríkur rauði]] hafi ákveðið að nefna landið Grænland „því að hann kvað menn það mjög mundu fýsa þangað ef landið héti vel“.<ref>{{vefheimild|url=https://www.snerpa.is/net/isl/eirik.htm|titill=Eiríks saga rauða|vefsíða=Snerpa.is|skoðað=12.10.2022}}</ref> Þar er líka minnst á landnámsmanninn [[Gunnbjörn Úlfsson]] sem sagðist hafa komið í sker norðvestur af Íslandi sem hann nefndi „Gunnbjarnarsker“.<ref>{{vísindavefur|75173|Hvað vitum við um Gunnbjarnarsker? Hvar eru þau eða voru?}}</ref> Í langflestum tungumálum heims dregur landið nafn sitt af norræna heitinu Grænlandi fremur en því grænlenska Kalaallit Nunaat. Samanburður á nöfnum Grænlands og [[Ísland]]s hefur oft verið tilefni vangaveltna um hvort nöfnin séu rangnefni.<ref>{{vefheimild|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/iceland-greenland-name-swap|titill=Is Iceland Really Green and Greenland Really Icy?|vefsíða=National Geographic|höfundur=Andrew Evans|dagsetning=30.6.2016|skoðað=12.10.2022}}</ref> == Saga == === Elstu menningarsamfélög === Landnám á Grænlandi tók þúsundir ára. Fámennir hópar komu norðan frá, einkum frá [[Asía|Asíu]] yfir hafísinn og einnig frá [[Alaska]] og norðurhluta [[Kanada]]. Á tímaskeiðinu 2400 f.Kr. fram að 2000 f.Kr. bjó þar fólk af svonefndri [[Independence I-menning]]u (nefnt eftir [[Independence-fjörður|Independence-firði]]). Flestallar mannvistarleifar tengdar þessu skeiði hafa fundist lengst í norðri, á [[Pearyland]]i. Einkum virðist [[sauðnaut]]aveiði hafa verið mikilvæg. Fólk af [[Independence II-menningin|Independence II-menningunni]] bjó þar frá [[8. öldin f.Kr.|8. öld f.Kr.]] til [[1. öldin f.Kr.|1. aldar f.Kr.]] Á öldunum 1400 f.Kr. fram til 500 f.Kr. fluttu nýir hópar frá Kanada til Grænlands. Þetta menningarskeið er nefnt [[Saqqaq-menningin]] og íbúarnir tóku sér búsetu allt frá [[Upernavik]] í norðri til núverandi [[Nuuk]] í suðri. Þetta fólk bjó til steinkolur, boga og skutla. Það virðist einnig hafa haft með sér hunda.<ref>{{cite journal|author=A.B. Gotfredsen, T. Møbjerg|title=Nipisat - a Saqqaq Culture Site in Sisimiut, Central West Greenland|journal=Meddelelser om Grønland|volume=331|year=2004|doi=10.26530/OAPEN_342365}}</ref> Enn má víða finna fornleifar frá þessu menningarskeiði. Um 500 f.Kr. fluttist svonefnt [[Dorset-menningin|Dorset-fólk]] (hugsanlega kallað ''Tuniit'' af Inúítum) að nýju úr norðri inn á sama svæði og talað var um hér að ofan. Af fornminjafundum frá þessum menningarheimi má nefna stóra steina sem virðast hafa verið notaðir sem vörður til að vísa veg, fígúrur tálgaðar i stein og nálar úr [[rostungur|rostungstönnum]]. === Landnám Inúíta === Um árið 900 náðu nýir hópar fólks til Norður-Grænlands alla leið frá [[Alaska]]. Vitað er að þetta fólk var [[Inúítar]] og því forfeður núverandi Grænlendinga, en það á ekki við um eldri menningarskeið. Þeir höfðu með sér háþróaða veiðimannamenningu, smíðuðu og notuðu [[kajak]]a og svonefnda „[[konubátur|konubáta]]“ (''umiak''), auk [[hundasleði|hundasleða]].<ref>{{cite journal|author=Vitale, E., Rasmussen, J. A., Grønnow, B., Hansen, A. J., Meldgaard, M., & Feuerborn, T. R.|year=2023|title=An ethnographic framework for identifying dog sledding in the archaeological record|journal=Journal of Archaeological Science|volume=159|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S030544032300136X}}</ref> Þeir byggðu hús úr torfi og grjóti og notuðu hvalbein í sperrur. Þetta menningartímabil er kennt við [[Thule (Grænlandi)|Thule]] á vesturströnd Grænlands og kallað [[Thule-menningin]], því þar fundust fyrstu fornleifarnar. Hluti fólksins fór suður með austurströndinni og einangraðist frá hinum íbúunum. Stærsti hlutinn settist að á vesturströndinni og flutti sig smám saman sunnar og náðu þeir fyrstu til suðurodda Grænlands, [[Hvarf (Grænlandi)|Hvarfi]] (Kap Farvel), um árið 1500. Í kringum 1200 tók menningin umtalsverðum breytingum og er eftir það kölluð [[Inugsuk-menningin]].<ref>{{cite book|author=Jordan, R. H.|year=1979|chapter=Inugsuk revisited: An alternative view of Neo-Eskimo chronology and culture change in Greenland|title=Thule Eskimo Culture: An Anthropological Retrospective|series=National Museum of Man Mercury Series|publisher=Archaeological Survey of Canada Paper|volume=88|page=157}}</ref> Þetta er það menningarskeið sem ríkt hefur allt fram á okkar daga. === Landnám norænna manna === {{aðalgrein|Norrænir Grænlendingar}} Um árið [[900]] sá [[Gunnbjörn Úlfsson]] til lands á Grænlandi og nefndi það [[Gunnbjarnarsker]]. Þegar norrænir menn fóru að nema land á suðvesturströnd landsins í lok [[10. öld|10. aldar]] komu þeir að óbyggðu landi. Hins vegar fundu þeir húsarústir og leifar af bátum og veiðarfærum. Á sama tíma og norrænir menn fóru að nema land í suðri fluttu nýir hópar Inúíta inn í norðurhlutann. Árið [[982]] fór [[Eiríkur rauði]] í útlegð til Grænlands og valdi að setjast að í [[Brattahlíð]] og nefndi hann landið Grænland. Árið [[985]] eða [[986]] sigldu 25 skip frá [[Ísland]]i með 500 - 700 manns um borð, en einungis 14 af þeim náðu landi í [[Eystribyggð]]. Um [[1000]] sneri [[Leifur Eiríksson]], sonur Eiríks rauða, aftur til Grænlands frá Noregi og hafði hann þá tekið kristni. Hann boðaði norrænum mönnum á Grænlandi kristni og byggði [[Þjóðhildarkirkja|Þjóðhildarkirkju]] í Brattahlíð (sem á grænlensku heitir nú [[Qassiarsuk]]). Þar stendur enn mjög heilleg rúst af kirkjunni. Árið [[1126]] var biskupsstóll stofnaður í [[Garðar (Grænlandi)|Görðum]]. Fyrsti biskupinn var [[Arnaldur (Garðabiskup)|Arnaldur]]. Um 1150 hittust norrænir menn og Inúítar í fyrsta sinn í [[Norðurseta|Norðursetu]]. Árið [[1261]] gengu Grænlendingar Noregskonungi á hönd. Fyrir miðja 14. öld fór [[Vestribyggð]] í eyði. Er talið að tvennt hafi komið til: kólnandi loftslag og ágangur Inúíta að norðan. Upp úr þessu lögðust Norðursetuferðir af. Siglingum frá Noregi fækkaði mjög um sama leyti vegna áhrifa [[svartidauði|svartadauða]] þar í landi. Um [[1369]] fórst ''[[Grænlandsknörrinn]]'' og lögðust þá af reglulegar siglingar frá Noregi.<ref>{{cite journal|author=Guðmundur J. Guðmundsson|title=Grænland og umheimurinn: Norrænir menn á Grænlandi og samskipti þeirra við umheiminn fram til 1400|journal=Skírnir|pages=59-82|volume=178|year=2004|url=https://timarit.is/gegnir/991000627579706886}}</ref> Árið [[1377]] dó [[Álfur (Garðabiskup)|Álfur]] biskup og var Grænland biskupslaust eftir það. Árið [[1385]] hrakti [[Björn Einarsson Jórsalafari|Björn Jórsalafara]] til Grænlands og dvaldi hann þar í tvo vetur með liði sínu. Árið [[1406]] hrakti skip til Grænlands með fjölda stórættaðra Íslendinga um borð. Sigldu þeir á brott árið [[1410]] og spurðist ekki til norrænna manna á Grænlandi eftir það, svo öruggt sé. Óljósar sagnir frá miðri 15. öld herma að [[Baskar|baskneskir]] hvalveiðimenn hafi rænt Eystribyggð. Árið [[1540]] kom íslenskt skip til Grænlands og fundu þá skipverjar enga norræna menn á lífi. Er allt á huldu um hvernig stóð á því að norrænir menn hurfu frá Grænlandi. Kólnandi loftslag og sjúkdómar geta verið mikilvæg ástæða. Einnig eru ágiskanir um að barátta við Inúíta hafi átt sinn hlut í hvarfinu. [[Fridtjof Nansen]] hélt því fram í ritinu ''Eskimo Life'' frá 1893 að blöndun milli Inúíta og norrænna manna kynni að hafa átt þátt í hvarfi þeirra síðarnefndu. Þessi kenning naut þó nokkurra vinsælda, meðal annars hjá [[Vilhjálmur Stefánsson|Vilhjálmi Stefánssyni]] og [[Jón Dúason|Jóni Dúasyni]], sem taldi að Grænland heyrði með réttu undir [[Ísland]].<ref>{{vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2019/08/20/thegar_islendingar_girntust_graenland/|titill=Þegar Íslendingar girntust Grænland|dags=20.8.2019|skoðað=11.12.2022|höfundur=Skúli Halldórsson|vefsíða=mbl.is}}</ref> === Landkönnun á 16. og 17. öld === [[Mynd:Zentralbibliothek_Zürich_-_Merckliche_Beschreibung_sampt_eygenlicher_Abbildung_eynes_frembden_unbekanten_Volcks_-_000003625.jpg|thumb|right|Frásögn af þriðja leiðangri Martin Frobisher á þýsku frá 1578.]] Árið 1500 sendi [[Manúel 1. Portúgalskonungur]] skip undir stjórn [[Gaspar Corte-Real]] til Grænlands í leit að [[norðvesturleiðin]]ni til Asíu. Samkvæmt [[Tordesillas-sáttmálinn|Tordesillas-sáttmálanum]] heyrði Grænland undir yfirráð Portúgals. Árið eftir hélt Corte-Real aftur þangað ásamt bróður sínum, [[Miguel Corte-Real]]. Þeir komu að frosnu hafi og sneru því í suðurátt og komu að [[Labrador]] og [[Nýfundnaland]]i. Í Labrador er sagt að þeir hafi tekið innfædda höndum og selt í þrældóm þegar heim var komið upp í kostnað við ferðina.<ref name="The Telegram">{{cite web |last1=McLeod |first1=James |title=N.L. indigenous leaders say Corte-Real statue is an insulting relic |url=https://www.thetelegram.com/news/local/nl-indigenous-leaders-say-corte-real-statue-is-an-insulting-relic-25739/ |website=The Telegram |publisher=The Telegram |access-date=14 June 2020}}</ref> Mælingar þeirra á suðvesturströnd Grænlands urðu hluti af [[Cantino-heimskortið|Cantino-heimskortinu]] í [[Módena]].<ref>Nebenzahl, Kenneth. ''Rand McNally Atlas of Columbus and The Great Discoveries'' (Rand McNally & Company: Genova; 1990); ''The Cantino Planisphere, Lisbon, 1502'', pp. 34–37.</ref> Næstu ár komu ýmsir leiðangrar til Grænlands í leit að norðvesturleiðinni. Einn þekktasti könnuðurinn frá síðari hluta 16. aldar, [[Martin Frobisher]], taldi suðurodda Grænlands vera sagnalandið [[Frísland (sagnaland)|Frísland]].<ref name="Allen1997">{{cite book|author=David Beers Quinn|editor=John Logan Allen|title=North American Exploration|chapter-url=https://books.google.com/books?id=7RGlz9a4wVYC&pg=PA311|volume=I|year=1997|publisher=U of Nebraska Press|isbn=0-8032-1015-9|pages=311–312|chapter=The Northwest Passage in Theory and Practice}}</ref> Árin 1605 til 1607 sendi [[Kristján 4.]] Danakonungur þrjá leiðangra til Grænlands til að leita að Eystribyggð, sem hann áleit ranglega að væri á austurströndinni rétt norðan við [[Hvarf (Grænlandi)|Hvarf]], en þar er ströndin illfær vegna íss. Meðal annars þess vegna mistókust þessir leiðangrar þegar skipin komu að hafíslögðum sjó og lentu í erfiðum veðurskilyrðum í [[Grænlandssund]]i. Leiðsögumaður í öllum þremur ferðum var enski landkönnuðurinn [[James Hall]]. Í fyrsta leiðangrinum rændi eitt skipanna tveimur grænlenskum veiðimönnum ásamt kajökum þeirra og fluttu með sér til Kaupmannahafnar. Þar léku þeir listir sínar á bátunum fyrir konunginn, sem var fyrsta sýnikennslan í kajakróðri og kajakveltum í Evrópu. Í næsta leiðangri var fimm Grænlendingum rænt.<ref>{{vefheimild|url=https://sciencenordic.com/denmark-greenland-history/did-a-recently-found-bird-spear-belong-to-a-kidnapped-greenlander/1374238|titill=Did a recently found bird spear belong to a kidnapped Greenlander?|höfundur=Jens Winther Johannesen|dagsetning=2. ágúst 2012|vefsíða=ScienceNordic|skoðað=2.12.2022}}</ref> Þessi mannrán danskra Grænlandsfara á 17. öld gerðu að verkum að íbúar landsins sýndu aðkomumönnum fjandskap og forðuðust þá. Árið 1636 fékk skipafélag í Kaupmannahöfn einkaleyfi á verslun og hvalveiðum við Grænland. Félagið sendi tvö skip til Grænlands sem keyptu náhvalstennur af innfæddum. Síðasta mannránið á þessum tíma voru þrír leiðangrar á vegum danska embættismannsins [[Henrik Müller]] sem hafði fengið einkaleyfi á siglingum til Grænlands og Vestur-Indía. Skipin sigldu norður eftir vesturströndinni 1654 og tóku þar fjóra Grænlendinga. Málverk var gert af þeim í Bergen í Noregi sem er varðveitt í [[Þjóðminjasafn Danmerkur|Þjóðminjasafni Danmerkur]].<ref>{{vefheimild|url=https://samlinger.natmus.dk/es/asset/43730|titill=Oliemaleri, 1654|vefsíða=Nationalmuseets samlinger|skoðað=2.12.2022}}</ref> [[Thomas Bartholin]], sem skrifaði grænlenskt orðasafn eftir þeim, segir frá því að loftslagið í Danmörku hafi reynst þeim erfitt og þau hafi öll látist fljótlega eftir komuna þangað. === Trúboð og einokunarverslun === Árið [[1721]] sendi [[Friðrik 4.]] Danakonungur prestinn [[Hans Egede]] til Grænlands til að leita þar norrænna manna og breiða út [[lútherstrú]] meðal þeirra. Þá var hvergi að finna en Egede hitti hins vegar fyrir Inúíta og hóf trúboð meðal þeirra. Fyrsta bækistöðin sem hann reisti var á eyjunni [[Kangeq]]. Landnemarnir sem fylgdu Egede reistu hvalstöð á eyjunni [[Nipisat]], en hollenskir hvalveiðimenn brenndu hana til grunna. Auk þess þjáðust landnemarnir af [[skyrbjúgur|skyrbjúg]]. Félagið sem Egede leiddi varð gjaldþrota árið 1727. Friðrik konungur sendi þá herskip með hermönnum og föngum undir stjórn [[Claus Parss]] til að reisa þar virki, en sá leiðangur misfórst vegna skyrbjúgs og uppreisnar.<ref name="Cranny">Cranz, David & al. ''[https://books.google.com/books?id=L1pO_46g8OkC&pg=PA258 The History of Greenland: including an account of the mission carried on by the United Brethren in that country]''. Longman, 1820.</ref> Parss flutti nýlenduna á meginlandið á stað sem var nefndur ''Godt-håb'' („Góðravon“) og varð síðar [[Nuuk]]. Árið 1733 kom þangað skip með [[Herrnhútar|Herrnhúta]] sem höfðu fengið leyfi konungs til trúboðs á Grænlandi. Skipið bar líka með sér [[bólusótt]] sem næstu árin herjaði á landnema og innfædda. Gertrud, eiginkona Hans Egede, lést úr sjúkdómnum. Hann sneri aftur til Danmerkur með lík hennar og lét syni sínum, [[Poul Egede]], eftir stjórn trúboðsins. Árið 1734 fékk Íslandskaupmaðurinn [[Jacob Severin]] leyfi til verslunar á Grænlandi. Næstu ár stofnaði hann verslunarstaðina [[Qasigiannguit|Christianshåb]] (1734), [[Ilulissat|Jacobshavn]] (1741) og [[Paamiut|Frederikshåb]] (1742). Danir lentu oft í átökum við hollenska hvalveiðimenn sem veiddu hvali í [[Davissund]]i, versluðu við innfædda þrátt fyrir bann og brenndu bækistöðvar sem Danir höfðu byggt. Árið 1747 fékk [[Almenna verslunarfélagið]] einkaleyfi á verslun í nýlendum Dana í Norður-Atlantshafi og næstu ár voru stofnaðir verslunarstaðir víða meðfram strönd Grænlands, eins og [[Sisimiut|Holsteinsborg]] (1759), [[Upernavik]] (1771) og [[Qaqortoq|Julianehåb]] (1775). Árið 1774 tók [[Konunglega Grænlandsverslunin]] við stjórn verslunar á Grænlandi og hafði einkaleyfi á henni fram á miðja 20. öld, en 1908 tók danska ríkisstjórnin við stjórn félagsins. Félaginu var bannað að hvetja til frekari þéttbýlismyndunar á Grænlandi og háir tollar voru lagðir á „lúxusvörur“ eins og sykur, til að koma í veg fyrir að Grænlendingar legðu af hefðbundna lífshætti. === Samfélagsþróun og landkönnun á 19. öld === [[Mynd:Aron von Kangeq- Missionar.jpg|thumb|right|Trúboði í vetrarhúsi á mynd eftir Aron frá Kangeq.]] Með [[Kílarsamningurinn|Kílarsamningnum]] 1814 fékk [[Noregur]] sjálfstæði en Grænland, Færeyjar og Ísland heyrðu áfram undir dönsku krúnuna. Um miðja 19. öld var farið að þróa ritmál fyrir grænlensku. Árið 1851 kom út grænlensk málfræði eftir herrnhútann [[Samuel Kleinschmidt]]. Árið 1859 gaf landfræðingurinn [[Hinrich Rink]] út safn grænlenskra sagna eftir [[Aron frá Kangeq]] með myndum eftir hann og 1861 stofnaði Rink fyrsta dagblaðið á grænlensku, ''[[Atuagagdliutit]]''. Um miðja 19. öld höfðu Danir á Grænlandi áhyggjur af hnignun grænlensku byggðanna í kringum verslunarstaðina. Veturinn 1855 til 1856 var hungursneyð í kringum Godthåb og brjóstveikifaraldur fylgdi á eftir. Rink, Kleinschmidt og fleiri báðu um leyfi fyrir því að sett yrðu upp þorpsráð (''forstand'') með þátttöku Grænlendinga, til að fást við ýmis sameiginleg hagsmunamál byggðanna. Árið 1862 var landinu skipt í tólf svæði með hvert sitt forstand. Í ráðunum sátu prestur staðarins, verslunarstjórinn, assistentinn, læknirinn og aðrir danskir og grænlenskir meðlimir kosnir af íbúum.<ref>{{vefheimild|url=https://da.nka.gl/digitale-samlinger/qangagooqgl/om-arkivalierne/forstanderskaber/|höfundur=Grete Rendal|vefsíða=Dagens Grønland|titill=Forstanderskaberne i Grønland|ár=Júlí 2014|skoðað=22.12.2022}}</ref> Ráðin fengu til umráða 20% af þeirri upphæð sem ætluð var til kaupa á vörum Grænlendinga á hverjum stað. Að auki voru stofnaðir tveir sjóðir, einn fyrir Norður-Grænland og einn fyrir Suður-Grænland, að hluta fyrir uppihald nauðstaddra og að hluta til að styrkja kaup á búnaði veiðimanna, gerð húsnæðis og þess háttar. Árið 1862 hófst iðnaðarvinnsla á [[krýólít]]i í [[Ivittuut]]. Áður höfðu Inúítar notað þessa steind til að þvo skinn, en seinna var það notað til að framleiða [[vítissódi|vítissóda]] og enn síðar við framleiðslu á [[ál]]i. Krýólít var nauðsynlegt hjálparefni við rafgreiningu súráls fram til 1943 og eina náman sem eftir var á þeim tíma var í Ivittuut. Þetta var ástæða þess að kanadíska fyrirtækið [[Alcan]] lagði áherslu á að bandarísk eða kanadísk yfirvöld tryggðu yfirráð yfir Grænlandi í upphafi síðari heimsstyrjaldar.<ref>{{cite journal|author=Berry, D. A.|year=2012|title=Cryolite, the Canadian aluminium industry and the American occupation of Greenland during the Second World War|journal=The Polar Journal|volume=2|number=2|pages=219–235|doi=10.1080/2154896X.2012.735037}}</ref> Á 19. öld óx mannfjöldinn á Vestur-Grænlandi nokkuð ört. Nýir landnemar fluttu til norðurhlutans frá [[Kanada]] allt til 1864. Ekkert er vitað um mannfjölda á Austur-Grænlandi á sama tíma, en talið er að þar hafi fólki fækkað og byggðir lagst af vegna erfiðra skilyrða. Austur-Grænland var illfært skipum vegna hafíss og siglingar þangað þóttu lengi hættuspil. Franski landkönnuðurinn [[Jules de Blosseville]] er talinn hafa farist þar á skipinu ''La Lilloise'' árið 1833.<ref>{{cite journal|author=Taagholt, J.|year=1991|title=The early exploration of Greenland|url=https://archive.org/details/earth-sciences-history_1991_10_2/page/247|journal=Earth Sciences History|volume=10|number=2|pages=247-258}}</ref> Áhugi landkönnuða á [[Norðurslóðir|Norðurslóðum]] fór vaxandi þegar leið á 19. öldina. [[William Scoresby]] gaf árið 1828 út bók um leiðangra sína til Austur-Grænlands árin á undan með fyrstu nákvæmu landmælingunum af ströndinni.<ref>{{cite book|author=William Scoresby jr.|title=Journal of a Voyage to the Northern Whale-fishery: Including Researches and Discoveries on the Eastern Coast of West Greenland, Made in the Summer of 1822, in the Ship Baffin of Liverpool|year=1828|publisher=Constable and Company|publication-place=Edinburgh|url=https://books.google.is/books/about/Journal_of_a_Voyage_to_the_Northern_Whal.html?id=DXg9AAAAYAAJ}}</ref> [[Douglas Clavering]] bætti við þessar mælingar í leiðangri sínum 1823. Árið 1883 kom finnski landkönnuðurinn [[Adolf Erik Nordenskiöld]] til Austur-Grænlands og árið 1888 tókst [[Fridtjof Nansen]] að komast á skíðum yfir Grænlandsjökulinn, frá [[Umivik]] til Godthåb. Bandaríski landkönnuðurinn [[Robert Peary]] kannaði norður- og norðvesturströnd Grænlands í nokkrum leiðöngrum milli 1883 og 1909. Um aldamótin 1900 var búið að kortleggja megnið af Grænlandi nema nyrsta hluta norðausturstrandarinnar. === Hernám og styrjaldir === Árið 1908 tók [[ríkisstjórn Danmerkur]] við stjórn Grænlands af Konunglegu Grænlandsversluninni með lögum um stjórn Grænlands. Með lögunum voru stofnuð tvö [[landsráð Grænlands]] (Norður- og Suður-) sem tóku til starfa árið 1911. Landsráðin voru sameinuð í eitt landsráð árið 1950 og störfuðu fram að stofnun heimastjórnar 1979. Meðlimir landsráðanna voru kosnir til sex ára í senn í einmenningskjördæmum sem samsvöruðu þorpsráðunum frá 19. öld. Konur fengu ekki kosningarétt fyrr en 1948 og aðeins ein kona varð landsráðsmeðlimur.<ref>{{cite web|title=Grønlands Landsråd|author=Axel Kjær Sørensen|date=20.12.2016|website=Den store danske|url=https://denstoredanske.lex.dk/Gr%C3%B8nlands_Landsr%C3%A5d|access-date=26.12.2022}}</ref> Í [[fyrri heimsstyrjöld|heimsstyrjöldinni fyrri]] voru Danmörk og þar með einnig Grænland hlutlaus. Árið [[1925]] komu 89 Grænlendingar til [[Ísafjörður (þéttbýli)|Ísafjarðar]] með danska skipinu ''Gustav Holm'', en þeir voru fluttir frá [[Ammassalik]] til [[Scoresby-sund]]s til að stofna þar bæinn [[Ittoqqortoormiit]] að undirlagi danskra yfirvalda til að styrkja tilkall Danmerkur gegn ágangi Norðmanna á Norðaustur-Grænlandi.<ref>[https://www.ruv.is/frett/baru-graenlendinga-a-hondum-ser Báru Grænlendinga á höndum sér] Rúv, skoðað 17. janúar 2019.</ref> Danski landkönnuðurinn [[Ejnar Mikkelsen]] hafði þá lengi barist fyrir því að stofna byggðir norður eftir austurströnd Grænlands. Þegar styrjöldin hófst hélt [[Einar Benediktsson]] skáld fyrstur manna fram þeirri hugmynd að Grænland gæti hugsanlega tilheyrt Íslandi.<ref>{{vefheimild|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2019/08/20/thegar_islendingar_girntust_graenland/|titill=Þegar Íslendingar girntust Grænland|höfundur=Skúli Halldórsson|vefsíða=mbl.is|dags=20.8.2019|skoðað=26.12.2022}}</ref> Einkum amaðist hann við siglingabanni því sem Danir höfðu lagt á í Grænlandi á 17. öld og kom í veg fyrir siglingar íslenskra og færeyskra fiskiskipa þangað. Árið 1926 fengu Færeyingar leyfi til að sigla á eina höfn á Suður-Grænlandi (nú [[Takisup Qeqertarsua]]) og næstu ár fjölgaði höfnum um leið og umsvif Færeyinga þar jukust.<ref>{{cite web|title=Færingehavn|website=emu - Danmarks læringsportal|url=https://emu.dk/stx/rigsfaellesskabet/perspektiver-i-undervisningen-faeroeerne/faeringehavn}}</ref> Árið 1928 varði [[Jón Dúason]] ritgerð í réttarsögu við [[Óslóarháskóli|Óslóarháskóla]] þar sem hann færði rök fyrir því að á Íslandi og Grænlandi hefðu gilt ein lög á [[þjóðveldisöld]] og því hefðu löndin tvö verið eitt ríki. Margir urðu til að gagnrýna þennan málflutning, meðal annars [[Finnur Jónsson (málfræðingur)|Finnur Jónsson]], norrænufræðingur,<ref>{{cite journal|journal=Nordisk Tidsskrift|year=1929|author=Finnur Jónsson|title=Jón Dúason: Grønlands statsretslige stilling i middelalderen. Oslo 1928|volume=9|issue=6|pages=445-459|url=https://tidsskrift.dk/historisktidsskrift/article/view/55597/75646}}</ref> og [[Ólafur Lárusson]], lögfræðingur.<ref>{{cite journal|journal=Andvari|volume=1|year=1924|author=Ólafur Lárusson|title=Réttarstaða Grænlands að fornu|pages=28-64|url=https://timarit.is/page/4320096?iabr=on}}</ref> Árið 1922 reistu Norðmenn þráðlausa veðurstöð við [[Myggbukta]] á Austur-Grænlandi og [[1931]] hertóku norskir selveiðimenn landið þar í kring og nefndu það [[Eirik Raudes Land]], eftir deilur við danska sýslumanninn. Frá [[12. júlí]] [[1932]] til [[5. apríl]] [[1933]] var landsvæðið hersetið af norskum hermönnum og embættismönnum. [[Vidkun Quisling]], sem þá var norskur varnarmálaráðherra, hafði skipað fyrir um hersetuna. [[Alþjóðadómstóllinn]] í Haag úrskurðaði hins vegar að þetta landsvæði tilheyrði Danmörku og voru þá norsku hermennirnir kallaðir heim. Dómstóllinn vísaði sérstaklega til Kílarsamningsins þar sem tekið var fram að Færeyjar, Grænland og Ísland heyrðu áfram undir Danmörku. [[Mynd:Members of the Edelweiss II weather station in north-eastern Greenland taken prisoner by American soldiers, October 4 1944.jpg|thumb|right|Þýskir starfsmenn veðurstöðvarinnar Edelweiss II á Norðaustur-Grænlandi teknir höndum af bandarískum hermönnum.]] Í [[seinni heimsstyrjöld]]inni ákváðu sýslumenn á Grænlandi að starfa óháð stjórninni í Kaupmannahöfn og hunsa fyrirskipanir þaðan, að undirlagi sendiherra Danmerkur í Bandaríkjunum, [[Henrik Kauffman]].<ref name=":1">{{Cite news|url=http://arcticjournal.com/culture/2968/sledge-patrol|title=The Sledge Patrol|work=The Arctic Journal|access-date=2017-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170308222716/http://arcticjournal.com/culture/2968/sledge-patrol|archive-date=2017-03-08|url-status=dead}}</ref> Hann óttaðist að annars myndu Bandaríkin eða Kanada hertaka Grænland. Bandaríkjamenn reistu nokkra flugvelli á Grænlandi. Þeir helstu voru [[Bluie West One]] við [[Narsarsuaq]] og [[Bluie East Two]] við [[Ikateq]]. Grænland gegndi mikilvægu hlutverki fyrir fraktflug bandamanna milli [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]] og [[England]]s og einnig í eftirliti með þýskum kafbátum. Þjóðverjar gerðu tilraunir að setja upp veðurathugunarstöðvar á Norðaustur-Grænlandi en voru hraktir þaðan af [[Síríussveitin]]ni með stuðningi Bandaríkjahers. Árið [[1945]] hófu Bandaríkin byggingu [[Thule-herstöðin|flugstöðvar á Norður-Grænlandi]] þar sem þau höfðu áður byggt flugvöllinn Bluie West 6. Árið [[1951]] gerðu Bandaríkin og Danmörk samning um sameiginlegar varnir Grænlands. Öll kaldastríðsárin var Grænland mikilvægur hlekkur í varnarmálum Bandaríkjanna. === Amt og heimastjórn === [[Mynd:Greenland_flag_on_building.jpg|thumb|right|Steinsteypublokkir eins og þessi frá 8. áratugnum, voru reistar í bæjum sem ákveðið var að stækka.]] Um miðja 20. öld stofnaði ríkisstjórn [[Hans Hedtoft]] [[Grænlandsnefndin]]a til að fjalla um lífsskilyrði Grænlendinga og koma með tillögur að úrbótum. Ein af ástæðum þess voru [[Hugmyndir Bandaríkjanna um að kaupa Grænland|hugmyndir Bandaríkjamanna um að taka yfir stjórn Grænlands]]. Árið 1951 hófst tilraun til að bæta stöðu grænlenskra barna með því að taka þau frá fjölskyldum sínum á Grænlandi og koma fyrir hjá fósturfjölskyldum í Danmörku. Til 1975 voru hundruð barna þannig flutt til Danmerkur, oft gegn vilja fjölskyldna þeirra. Árið 2020 bað danska ríkisstjórnin fyrstu börnin sem flutt voru þannig á brott formlega afsökunar. Nýlendutíminn leið undir lok árið [[1953]] þegar [[stjórnarskrá Danmerkur]] var breytt á þann hátt að Grænland varð [[amt]] innan danska ríkisins. Um leið óskuðu Danir eftir því að Grænland yrði tekið af lista Sameinuðu þjóðanna yfir nýlendur. Málið kom þá aftur til umræðu á Alþingi á Íslandi og vildu sumir að Íslendingar greiddu atkvæði gegn tillögu Dana vegna þess tilkalls sem þeir vildu meina að Ísland ætti á Grænlandi. Niðurstaðan varð sú að fulltrúi Íslands sat hjá við atkvæðagreiðsluna. Óánægja með framgöngu Alþingis í málinu varð til þess að [[Ragnar V. Sturluson]] stofnaði tímaritið ''[[Grænlandsvinurinn|Grænlandsvininn]]'' sem kom út í eitt ár og fjallaði vítt og breitt um málefni Grænlands, meðal annars um rök Jóns Dúasonar fyrir tilkalli Íslands.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5823578 „Nokkrir stjórnarfarslegir atburðir úr sögu Grænlands“; grein úr Grænlandsvininum 1954]</ref> Einn liður í samfélagsumbótum á Grænlandi var að fækka byggðunum og stækka þær, en langflestir Grænlendingar bjuggu þá í 2-300 manna þorpum. Danska ríkið tók nú að sér að reisa mikinn fjölda íbúða, sjúkrahús og skóla, sem voru mönnuð með menntuðum Dönum. Þannig tókst að nær útrýma [[berklar|berklum]] á Grænlandi árið 1973. Þéttbýlisvæðingin olli miklu umróti i grænlenska veiðimannasamfélaginu og skapaði bil milli kynslóða. Um 1970 urðu fyrstu grænlensku stjórnmálaflokkarnir til. Árið 1953 hóf [[Bandaríkjaher]] að reisa [[Thule-herstöðin]]a samkvæmt varnarsamningi við dönsk yfirvöld og 1958 var [[Century-herstöðin]] reist undir ísnum 200 km austan við Thule. Grænlenskir íbúar í Thule voru neyddir til að flytja til [[Qaanaaq]]. Þeir fengu greiddar bætur vegna þess hálfri öld síðar. Árið 1968 fórst [[B-52]]-sprengjuflugvél við herstöðina þannig að geislavirkt efni dreifðist um stórt svæði. Eftir þjóðaratkvæðagreiðslu árið [[1979]] fékk Grænland heimastjórn með eigin þingi og [[Naalakkersuisut|ríkisstjórn]]. Í [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] [[1982]] var ákveðið að Grænland segði sig úr [[Evrópubandalagið|Evrópubandalaginu]]. Árið 1986 tók grænlenska heimastjórnin við Konunglegu Grænlandsversluninni sem breytti um nafn og heitir nú [[Kalaallit Niuerfiat]]. Árið [[2008]] kusu Grænlendingar um aukna sjálfsstjórn. Löggæsla, dómsvald, ýmis lög og fjármál heyra eftir það undir stjórn Grænlands. Danmörk fer með stjórn gjaldeyrismála og varnarmála, en utanríkisstefna Grænlands er samstarfsverkefni beggja. Stjórnmálatengslum milli Íslands og Grænlands var formlega komið á árið [[1985]] með stofnun [[Vestnorræna ráðið|Vestnorræna ráðsins]] <ref>[https://www.fullveldi1918.is/is/dagskra-arsins/hvernig-grannar-erum-vid-tengsl-islands-og-graenlands-a-20-old Hvernig grannar erum við, tengsl Íslands og Grænlands] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180221125819/http://www.fullveldi1918.is/is/dagskra-arsins/hvernig-grannar-erum-vid-tengsl-islands-og-graenlands-a-20-old |date=2018-02-21 }} Fullveldi2018, skoðað 17. janúar 2019.</ref>. [[Kalak]], vinafélag Íslands og Grænlands, var stofnað árið 1992.<ref>{{cite web|url=https://kalak.is/um-kalak/|website=Kalak|title=Um Kalak|access-date=12.2.2025}}</ref> Ísland stofnaði ræðismannsskrifstofu í Nuuk árið 2013. Grænland komst í heimsfréttirnar þegar [[Donald Trump]] bandaríkjaforseti lagði það til árið 2019 að [[Bandaríkin]] myndu kaupa landið. Stjórnvöld í Danmörku og Grænlandi tóku fálega í það og sögðu landið ekki vera til sölu. Trump endurtók þessar tillögur í janúar 2025, skömmu áður en hann tók á ný við embætti forseta. Hann gekk þá enn lengra og vildi ekki útiloka beitingu hervalds til að taka yfir Grænland og [[Panama]].<ref>{{Vefheimild|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-01-07-trump-utilokar-ekki-ad-beita-hervaldi-til-ad-taka-yfir-graenland-432467|titill=Trump útilokar ekki að beita hervaldi til að taka yfir Grænland|útgefandi=Ríkisútvarpið|mánuður=7. janúar|ár=2025}}</ref> == Landfræði == :''Sjá líka: [[Listi yfir þéttbýlissvæði á Grænlandi]]'' [[Mynd:Greenland ice stream.jpg|thumbnail|vinstri|200px|Skriðjökull á Grænlandi]] [[Mynd:Greenland big.png|thumbnail|Kort af Grænlandi.]] Að flatarmáli telst Grænland vera 2.099.988 [[Ferkílómetri|km²]], og af því er 1.799.992 km² (85,7%) þakið jökli. Grænland er stærsta eyja heims sem ekki er heimsálfa<ref>{{Cite web |title=The Island of Greenland |url=http://www.hiddenjourneys.co.uk/London-Vancouver/Greenland.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184902/https://www.hiddenjourneys.co.uk/London-Vancouver/Greenland.aspx |archive-date=14 July 2014 |access-date=8 July 2014 |website=Hidden Journeys – explore the world from the air }}</ref> og þriðja stærsta land Norður-Ameríku, á eftir Kanada og Bandaríkjunum.<ref>{{Cite journal |year=2008 |title=Demographic Yearbook – Table 3: Population by sex, rate of population increase, surface area, and density |url=http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |url-status=live |journal=[[United Nations Statistics Division]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224062814/http://unstats.un.org/unsd/demographic/products/dyb/dyb2008/Table03.pdf |archive-date=24 December 2010 |access-date=24 September 2010}}</ref> Fjarlægðin frá nyrsta odda, [[Kap Morris Jesup]], að þeim syðsta, [[Hvarf (Grænland)|Hvarfi]], eru 2.650 km. Strandlínan telst vera 39.330 km, og er það nánast sama vegalengd og ummál jarðar við [[Miðbaugur|miðbaug]]. Grænland nær sunnar, austar, vestar og norðar en Ísland.<ref>{{vísindavefurinn|52013|Nær Grænland virkilega lengra til austurs en Ísland?}}</ref> Strönd Grænlands liggur að [[Norður-Íshaf]]i í norðri, [[Grænlandssund]]i í austri, [[Norður-Atlantshaf]]i í suðaustri, [[Davis-sund]]i í suðvestri, [[Baffinsflói|Baffinsflóa]] í vestri, og [[Naressund]]i og [[Lincoln-haf]]i í norðvestri. Hæsta fjall á Grænlandi er [[Gunnbjörnsfjall|Gunnbjarnarfjall]] (um 3700 m) á austurströndinni, mitt á milli [[Ammassalik]] og [[Scoresbysund]]s. Milli [[Blosseville-strönd|Blosseville-strandar]] sunnan við [[Scoresbysund]] og [[Ritur|Rits]] við [[Aðalvík]] vestast á [[Hornstrandir|Hornströndum]] eru einungis um 290 km. Allar byggðir eru við strandlengjuna og flestar þeirra á suðvesturströndinni. Á Grænlandi eru fimm sveitarfélög: [[Kujalleq]], [[Qeqertalik]], [[Avannaata]], [[Qeqqata]] og [[Sermersooq]]. Helstu þéttbýlissvæði á Vestur-Grænlandi eru [[Aasiaat]], [[Ilulissat]], [[Kangaatsiaq]], [[Qasigiannguit]], [[Qeqertarsuaq]], [[Upernavik]], [[Uummannaq]], [[Maniitsoq]], [[Nuuk]], [[Paamiut]], [[Sisimiut]], [[Ivittuut]], [[Nanortalik]], [[Narsaq]], [[Qaqortoq]]; á austurströndinni [[Ammassalik]], [[Ittoqqortoormiit]] og einungis eitt á Norður-Grænlandi, [[Qaanaaq]]. Norðaustur-Grænland, hluti Norður-Grænlands og stór hluti Austur-Grænlands eru utan sveitarfélaga og er þar stærsti þjóðgarður í heimi, um það bil 972.000 km² að flatarmáli. Enginn jökull er á allra nyrsta hluta Grænlands, [[Peary Land|Peary-landi]], þar er loftslagið of þurrt til þess að jökull geti myndast. Áætlað er að ef allur Grænlandsjökull bráðnaði myndi yfirborð úthafa hækka um meira en 7 [[Metri|metra]]. Á árabilinu milli [[1989]] og [[1993]] boruðu vísindamenn ofan í Grænlandsjökul þar sem hann er hvað þykkastur og náðu þeir upp 3,2 [[km]] löngum borkjarna. Skoðun lagskiptingar og efnagreining á kjarnanum hafa kollvarpað mörgum kenningum um veðurfar og veðurþróun. Það hefur nefnilega komið í ljós að sú veðursaga sem hægt er að lesa úr kjarnanum nær um það bil 100.000 ár aftur í tímann og sýnir að loftslags- og hitabreytingar hafa verið mun meiri og gengið hraðar yfir en áður var talið. === Lífríki === Heimskautaloftslag einkennir lífríki Grænlands að fáeinum svæðum undanteknum, t.d. [[Narsarsuaq]], syðst á landinu. Við suðvesturströndina er aðeins hlýrra vegna þess að þangað nær angi af [[Golfstraumurinn|Golfstraumnum]]. Hitastig inni á jökli er allt frá –70&nbsp;°C á vetrum og upp að frostmarki á sumrin. [[Mynd:Greenland-sydkap hg.jpg|thumb|Túndrugróður við Scoresbysund.]] Á þeim svæðum sem ekki eru þakin jökli er dæmigerður [[túndra|túndrugróður]]. Lítið er af blómjurtum en meira um grös og mosa. [[Ilmbjörk]], [[grænlandsreynir]], [[grænelri]], [[einir]] og [[Víðir (ættkvísl)|víðitegundir]] eru meðal trjáa og runna sem vaxa í inndölum, aðallega á Suður-Grænlandi. Um 500 tegundir háplantna hafa fundist á eyjunni og eru þá frátaldar þær tegundir sem sáð hefur verið eða plantað. Átta tegundir [[spendýr]]a lifa á landi þó að [[ísbjörn|ísbirnir]] séu oftar á ís á hafi úti en á landi. [[Hreindýr]] eru algeng á Vestur-Grænlandi og [[sauðnaut]] og [[hreysikettir]] (''Mustela erminea'') á norðausturhluta Grænlands. [[Heimskautarefur|Heimskautarefir]], sem eru í tveimur litaafbrigðum, hvítir eða bláir, eru algengir um alla strandlengjuna. [[Úlfur (dýrategund)|Úlfar]] lifa hér og þar á norður- og norðausturhluta Grænlands, allt suður að 70°. [[Pólhéri|Pólhérar]] eru algengir víða um landið. [[Kragalæmingi|Kragalæmingjar]] (''Dicrostonyx groenlandicus'') eru einu upprunalegu [[nagdýr]]in. Fimm tegundir [[selur|sela]] lifa í hafinu við Grænland. Þær eru [[hringanóri]], [[landselur]], [[vöðuselur]], [[blöðruselur]] og [[kampselur]]. Þar að auki [[rostungur|rostungar]] (''Odobenus rosmarus) ''sem eru náskyldir selum''. '' Fimmtán tegundir [[hvalur|hvala]] lifa við Grænland, þar á meðal [[langreyður]], [[steypireyður]], [[búrhvalur]], [[hrefna (hvalur)|hrefna]], [[hnísa]], [[náhvalur]] og [[hnúfubakur]]. [[Grænlandssléttbakur]] eða [[norðhvalur]] er kenndur við Grænland á mörgum málum, en hann er í útrýmingarhættu. Um 230 tegundir fugla hafa sést á Grænlandi og eru þar af um 60 tegundir [[varpfugl]]a. Nefna má [[hrafn]], [[rjúpa|rjúpu]], [[snæugla|snæuglu]], [[lundi|lunda]], [[Hvítfálki|fálka]], [[æðarfugl]], [[haftyrðill|haftyrðil]] og [[álka|álku]]. ===Veðurfar=== Veðurfarslega má skipta Grænlandi í tvö svæði: strandsvæði og Grænlandsjökul. Jökullinn þekur um 80% landsins og er loftslag undir frostmarki þar allan ársins hring en meðalhæð hans er 2100 metrar. Strandsvæðin eru undir hafrænum áhrifum og er loftslag á Norður-Grænlandi í janúar aðeins mildara en í kanadíska eyjaklasanum sem er sunnar. Þar er þó meðalhitinn í janúar -25 til -30 gráður. Mildast er loftslagið á syðsta odda Grænlands og er hitametið þar tæp 25 stig. <ref>[https://www.ruv.is/frett/miklir-grodureldar-a-graenlandi] Rúv, skoðað 14. ágúst, 2017.</ref> Í Nuuk sveiflast meðalhiti mánaða milli −8 til 7 °C. == Stjórnmál == Grænland er heimastjórnarsvæði innan konungsríkisins [[Danmörk|Danmerkur]] þar sem er [[þingbundin konungsstjórn]] og [[Friðrik 10. Danakonungur]] er þjóðhöfðingi. [[Heimastjórn Grænlands]] fer með framkvæmdavaldið í innri málefnum Grænlands. [[Forsætisráðherra Grænlands]] er stjórnarleiðtogi. Núverandi forsætisráðherra er [[Jens-Frederik Nielsen]]. Grænlenska þingið, [[Inatsisartut]], hefur 31 þingmann og kemur saman í einni deild.<ref>{{Cite web |title=Inatsisartut |url=https://ina.gl/organisation/sammensaetning-af-inatsisartut/ |access-date=29 December 2020 |publisher=Inatsisartut.gl |language=kl |archive-date=17 ágúst 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180817182125/http://ina.gl/organisation/sammensaetning-af-inatsisartut/ |url-status=dead }}</ref> Grænlendingar kjósa til sveitarstjórna, þingmenn á grænlenska þinginu og þingmenn á [[danska þingið|danska þinginu]]. Helstu stjórnmálaflokkar á Grænlandi eru [[grænlenski demókrataflokkurinn]], miðjuflokkurinn [[Naleraq]], sósíaldemókrataflokkurinn [[Siumut]], sósíalistaflokkurinn [[Inuit Ataqatigiit]] og hægriflokkurinn [[Atassut]]. Fjórir fyrstnefndu flokkarnir hafa aukið sjálfræði Grænlands á stefnuskrá sinni, en með mismiklum fyrirvara. Árið 2008 var haldin ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla þar sem yfir 76% stuðningur var við aukið sjálfræði og heimastjórn. Árið 2009 voru ný lög um sjálfsstjórn Grænlands samþykkt í Danmörku, þar sem grænlenska stjórnin hefur rétt til að taka að sér ábyrgð á nýjum sviðum, en án þess að þeim fylgi fjármagn. Nýju lögin skilgreina Grænlendinga sem [[þjóð]] og tilgreina skilyrði fyrir fullu sjálfstæði frá Danmörku.<ref name="lov">{{cite web|website=Lovtidende|url=http://stm.dk/multimedia/selvstyreloven.pdf|title=Selvstyreloven|author=Simon Uldum og Mads Pedersen|date=13.07.2009|access-date=25.03.2017}}</ref> Grænland er hluti af Danmörku. Danakonungur fer formlega með framkvæmdavaldið á Grænlandi og skipar umboðsmann sinn þar. Vald konungs er samt að mestu táknrænt í reynd þar sem í Danmörku ríkir [[þingræði]]. Núverandi umboðsmaður er [[Julie Præst Wilche]]. Grænland er kjördæmi innan danska ríkisins og kýs tvo fulltrúa á danska þinginu af 179. Árið 1985 kusu Grænlendingar að segja sig úr [[Evrópusambandið|Evrópusambandinu]] þótt Danmörk væri áfram aðildarríki. Ástæðan var óánægja með [[sameiginleg fiskveiðistefna Evrópusambandsins|sameiginlegu fiskveiðistefnuna]]. Flest Evrópulög gilda þannig ekki á Grænlandi nema þau sem snúa að viðskiptum. Grænland getur samt sótt um styrki í nokkrar af áætlunum sambandsins.<ref name="euprofile">{{Cite web |title=EU Relations with Greenland |url=http://www.eeas.europa.eu/greenland/index_en.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110609050531/http://eeas.europa.eu/greenland/index_en.htm |archive-date=9 June 2011 |access-date=3 October 2020 |publisher=European Union}}</ref><ref>{{Cite web |title=Overseas Countries and Territories (OCT) |url=http://europa.eu/legislation_summaries/development/overseas_countries_territories/index_en.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813192112/http://europa.eu/legislation_summaries/development/overseas_countries_territories/index_en.htm |archive-date=13 August 2011 |access-date=3 October 2020 |publisher=European Union}}</ref> Danmörk fer með landvarnir og strandgæslu á Grænlandi. [[Síríussveitin]] var stofnuð af grænlenskum sjálfboðaliðum árið 1941 til að tryggja yfirráð yfir Austur-Grænlandi og verjast tilraunum Þjóðverja til að koma þar upp veðurstöðvum í tengslum við kafbátahernað í Norðurhöfum. [[Sameinuð herstjórn norðurslóða]] var stofnuð innan danska hersins árið 2012 til að stýra landvörnum, eftirliti, björgunaraðgerðum og strandgæslu á Grænlandi og í Færeyjum.<ref>{{Cite web|first=ft.dk|title=Denmark's military capacities in the Arctic Region, FOU Alm.del Bilag 138|url=https://www.ft.dk/samling/20151/almdel/fou/bilag/138/1642107.pdf}}</ref> [[Pituffik-geimherstöðin]] er í [[Thule-vík]] norðarlega á Vestur-Grænlandi og heyrir nú formlega undir [[Geimher Bandaríkjanna]]. Utanríkisstefna Grænlands er samstarfsverkefni heimastjórnarinnar og ríkisstjórnar Danmerkur. Fjögur ríki reka ræðismannsskrifstofur í Nuuk, [[Ísland]] (frá 2013)<ref>{{vefheimild|url=https://www.stjornarradid.is/sendiskrifstofur/adalraedisskrifstofa-islands-i-nuuk/um-sendiskrifstofu/|titill=Um sendiskrifstofu|vefsíða=Stjórnarráðið|skoðað=8.10.2022}}</ref> og [[Bandaríkin]] (frá 2020).<ref name="US consulate">{{cite news |last1=Wingate |first1=Sophie |title=US opens a consulate in Greenland, a year after a bid to buy |url=https://www.arctictoday.com/us-opens-a-consulate-in-greenland-a-year-after-a-bid-to-buy/ |accessdate=18 July 2020 |publisher=ArcticToday |date=11 June 2020}}</ref> Árið 2026 bættust svo [[Frakkland]] og [[Kanada]] við.<ref>{{cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2026-02-07-bandarikin-verja-ekki-evropu-okkar-vegna-466430|title=„Bandaríkin verja ekki Evrópu okkar vegna“|author=Hallgrímur Indriðason|date=7.2.2026|website=RÚV}}</ref> Frá setningu nýju heimastjórnarlaganna 2009 hefur grænlenska heimastjórnin opnað sendiskrifstofur í [[Brussel]], [[Beijing]], [[Kaupmannahöfn]], [[Reykjavík]] og [[Washington D.C.]]<ref>{{cite news |last1=McGwin |first1=Kevin |title=Greenland names first representative to Iceland |url=https://www.arctictoday.com/greenland-names-first-representative-iceland/ |accessdate=13 January 2020 |publisher=ArcticToday |date=28 August 2018}}</ref><ref>{{cite news|last1=McGwin|first1=Kevin|title=Starting from scratch|url=http://arcticjournal.com/politics/starting-scratch|accessdate=1 August 2014|publisher=The Arctic Journal|date=10 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140708013001/http://arcticjournal.com/politics/starting-scratch|archive-date=8 July 2014|url-status=dead}}</ref> === Stjórnsýslueiningar === Með nýjum sveitarstjórnarlögum á Grænlandi 2009 (í kjölfar sveitarstjórnaumbótanna miklu í Danmörku 2007) var sveitarfélögum á Grænlandi fækkað úr 18 í 4. Einu þeirra, [[Qaasuitsup]], var svo skipt í tvennt árið 2018. Norðausturhluti landsins er [[Þjóðgarður á Norðaustur-Grænlandi]] og heyrir ekki undir neitt sveitarfélag. Annað svæði utan sveitarfélaga er lítið land undir [[Thule-herstöðin]]ni á Norðvestur-Grænlandi sem er umkringt sveitarfélaginu [[Avannaata]]. {| class="wikitable" ! align="left" |Nafn!!align="left"|[[Grænlenska]]!!align="left"|Höfuðstaður ! align="left" class="unsortable" |Skjaldarmerki ! align="right" |[[ISO 3166-2:GL|ISO]]<ref>[[ISO 3166-2:GL]] ([[Alþjóðlega staðlaráðið|ISO]] [[ISO 3166-2|3166-2]]-kóði)</ref> ! align="right" |Íbúar ! align="right" |Stærð <small>(km²)</small> !Þéttleiki byggðar !Kort |- | [[Avannaata]] | Avannaata Kommunia | [[Ilulissat]] | [[File:Avannaata-coat-of-arms.jpg|75px]] | GL-AV | 10.726<ref>{{cite web|title=Kommuni pillugu|publisher=Avannaata Kommunia|url=http://www.avannaata.gl/Emner/Om_kommunen/Fakta%20om%20kommunen?sc_lang=kl-GL|access-date=2022-10-08|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304145253/https://www.avannaata.gl/Emner/Om_kommunen/Fakta%20om%20kommunen?sc_lang=kl-GL|url-status=dead}}</ref> | 522.700 |0,02 | rowspan=5 | [[File:Greenland-municipalities-2018.svg|thumb|Sveitarfélög Grænlands frá 2018.]] |- | [[Kujalleq]] | Kommune Kujalleq | [[Qaqortoq]] | [[File:Kujalleq-coat-of-arms.svg|75px]] | GL-KU | 6.439 | 32.000 |0,2 |- | [[Qeqertalik]] | Kommune Qeqertalik | [[Aasiaat]] |[[File:Qeqertalik-coat-of-arms.jpg|99x99px]] | GL-QT | 6.340<ref>{{cite web|title=Kommuni pillugu|publisher=Kommune Qeqertalik|url=http://www.qeqertalik.gl/Emner/Om_kommunen/Fakta%20om%20kommunen?sc_lang=kl-GL|access-date=2022-10-08|archive-date=2021-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225090527/https://www.qeqertalik.gl/Emner/Om_kommunen/Fakta%20om%20kommunen?sc_lang=kl-GL|url-status=dead}}</ref> | 62.400 |0,11 |- | [[Qeqqata]] | Qeqqata Kommunia | [[Sisimiut]] | [[File:Qeqqata-coat-of-arms.svg|75px]] | GL-QE | 9.378 | 115.500 |0,08 |- | [[Sermersooq]] | Kommuneqarfik Sermersooq | [[Nuuk]] | [[File:Sermersooq-coat-of-arms.svg|88x88px]] | GL-SM | 23.123 | 531.900 |0,04 |- |} == Efnahagslíf == [[Mynd:Ilulissat_fish.jpg|thumb|right|Löndun á fiski í Ilulissat.]] Grænland reiðir sig að meira og minna leyti á [[fiskveiðar]] sem eru yfir 90% af útflutningi landsins.<ref name=":0">{{Cite news |last=Walsh |first=Maurice |date=28 January 2017 |title='You can't live in a museum': the battle for Greenland's uranium |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/environment/2017/jan/28/greenland-narsaq-uranium-mine-dividing-town |url-status=live |access-date=28 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170129005150/https://www.theguardian.com/environment/2017/jan/28/greenland-narsaq-uranium-mine-dividing-town |archive-date=29 January 2017 |issn=0261-3077}}</ref> [[Rækja|Rækju]]- og [[fiskvinnsla]] eru langsamlega tekjuhæstu atvinnugreinarnar.<ref name="cia-factbook">{{Cite web |title=Greenland |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/ |access-date=15 May 2007 |website=[[The World Factbook|CIA World Factbook]] |archive-date=9 janúar 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210109162939/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/greenland/ |url-status=dead }}</ref> Á Grænlandi er mikið af verðmætum jarðefnum.<ref name=":0" /> Vinnsla í [[rúbín]]námum hófst árið 2007. Vinnsla á öðrum jarðefnum hefur smám saman orðið arðbærari eftir því sem verð hækka. Meðal jarðefna sem finnast á Grænlandi í vinnanlegu magni eru [[járn]], [[úran]], [[ál]], [[nikkel]], [[platína]], [[tungsten]] og [[kopar]]. Grænlenska ríkið á olíufyrirtæki, [[Nunoil]], sem vinnur að þróun olíuiðnaðar í landinu. Ríkisfyrirtækið [[Nunamineral]] var líka stofnað í kringum vinnslu á [[gull]]i 2007 og er skráð í [[kauphöllin í Kaupmannahöfn|kauphöllina í Kaupmannahöfn]]. Rafmagn hefur venjulega verið framleitt með díselknúnum rafstöðvum, jafnvel þótt nóg sé til af vatnsafli. Fyrsta og stærsta vatnsaflsvirkjun Grænlands er [[Buksefjord-virkjun]] sem var sett í gang árið 1993. Hugmyndir um að reisa stórt álver sem knúið væri rafmagni frá vatnsaflsvirkjunum hafa verið í þróun. Áætlað er að mest af vinnuaflinu sem þarf til að reisa álverið og virkjunina yrði innflutt.<ref>{{Cite journal |date=12 October 2011 |title=Greenland's red hot labour market |url=http://www.nordiclabourjournal.org/i-fokus/in-focus-2011/boom-for-nordic-mining-industry/article.2011-10-12.8124853746 |url-status=live |journal=[[Nordic Labour Journal]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20130201145836/http://www.nordiclabourjournal.org/i-fokus/in-focus-2011/boom-for-nordic-mining-industry/article.2011-10-12.8124853746 |archive-date=1 February 2013 |access-date=10 February 2013}}</ref> [[Evrópusambandið]] hefur hvatt Grænland til að takmarka námavinnslu kínverskra fyrirtækja í landinu, en stjórn Grænlands tilkynnti árið 2013 að hún hygðist ekki setja neinar slíkar takmarkanir.<ref>[http://www.businessweek.com/articles/2013-02-10/chinese-workers-in-greenland ''Chinese Workers—in Greenland?''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130213141927/http://www.businessweek.com/articles/2013-02-10/chinese-workers-in-greenland |date=13 February 2013 }} 10 February 2013 ''[[BusinessWeek]]''.</ref> Opinberi geirinn, þar á meðal opinber fyrirtæki í eigu ríkis og sveitarfélaga, leikur stórt hlutverk í hagkerfi Grænlands. Um helmingur opinberra tekna eru styrkir frá [[Danmörk]]u. Verg landsframleiðsla á mann er svipuð því sem gerist í Evrópu. Grænland gekk í gegnum litla efnahagskreppu snemma á 10. áratug 20. aldar, en síðan þá hefur hagkerfið vaxið. Heimastjórnin á Grænlandi hefur rekið stranga skattastefnu sem hefur skapað umframtekjur hjá hinu opinbera og tryggt lága verðbólgu. Frá 1990 hefur verið [[viðskiptahalli]] á viðskiptum við útlönd, eftir að síðustu [[blý]]- og [[sink]]námum landsins var lokað. Árið 2017 fundust nýjar rúbínnámur sem gætu orðið undirstaða fyrir frekari útflutning.<ref>{{Cite web |title=Greenland Rubies: What We Know At This Point {{!}} National Jeweler |url=https://www.nationaljeweler.com/blog/5818-greenland-rubies-what-we-know-at-this-point |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817153630/https://www.nationaljeweler.com/blog/5818-greenland-rubies-what-we-know-at-this-point |archive-date=17 August 2019 |access-date=17 August 2019 |website=www.nationaljeweler.com}}</ref> Árið 2017 var fyrirtækið [[AEX Gold]] stofnað af íslenskum, grænlenskum og dönskum fjárfestum til að stunda gullleit á Grænlandi.<ref>{{vefheimild|url=https://www.vb.is/frettir/gullleit-graenlandi-langt-umfram-vaentingar/|vefsíða=Viðskiptablaðið|dags=4. apríl 2022|titill=Gullleit á Grænlandi „langt umfram væntingar“|skoðað=4.10.2022}}</ref> Rúmlega 30 bændur stunda sauðfjárrækt á Grænlandi.<ref>{{vefheimild|url=https://www.bbl.is/frettir/vidtal/graenlenskir-baendur-natengdir-islandi|titill=Grænlenskir bændur nátengdir Íslandi|höfundur=Ástvaldur Lárusson|vefsíða=Bændablaðið|dags=3. maí 2026|skoðað=11. maí 2026}}</ref> == Íbúar == Íbúar Grænlands voru tæp 56.000 árið [[2019]] og langflestir [[Inúítar]], upprunnir þaðan sem í dag er [[Kanada]]. Síðustu hópflutningarnir áttu sér stað um miðja 19. öld. Í höfuðstaðnum Nuuk á Vestur-Grænlandi býr margt fólk af evrópskum ættum. Grænland er mjög strjálbýlt, en þar býr einn maður að meðaltali á hverja 0,14 ferkílómetra af íslausu landi. 91% íbúanna búa á Vestur-Grænlandi, 1,6% á Norður-Grænlandi og 6,3% á Austur-Grænlandi. Um 20% íbúanna eru fæddir utan Grænlands. 98% íbúanna eru [[Lútherstrú]]ar og tilheyra [[Danska kirkjan|dönsku þjóðkirkjunni]]. Á Grænlandi bera margir þýsk ættarnöfn svo sem Fleischer, Kleist og Kreutzmann. Þau eru komin frá þýskum [[trúboð]]um sem störfuðu þar lengi og ýmist giftust innfæddum konum eða ættleiddu innfædd börn. ==Menning== [[Mynd:Greenland_kayak_seal_hunter_2006.jpg|thumb|right|Grænlenskur veiðimaður á hefðbundnum kajak úr skinni árið 2006.]] [[Mynd:Upernavik_first_day_in_class_2007-08-14_2.jpg|thumb|right|Grænlensk skólabörn í þjóðbúningum í Upernarvik árið 2007.]] Menning Grænlendinga er blönduð menning frá [[Inúítar|Inúítum]] undir sterkum [[dönsk menning|dönskum menningaráhrifum]]. Hefðbundin menning Inúíta er í grunninn hreinræktuð [[veiðimaður|veiðimenning]]. Árið 2005 ritaði grænlenski menningarmálaráðherrann [[Henriette Rasmussen]] að Grænlendingar væru ekki einu sinni [[veiðimenn og safnarar]], heldur aðeins veiðimenn.<ref>{{cite journal|url=https://earthcharter.org/wp-content/assets/virtual-library2/images/uploads/ENG-Rasmussen.pdf|author=Henriette Rasmussen|title=Sustainable Greenland and Indigenous Ideals|date=2005|journal=The Earth Charter in Action: Towards a Sustainable World|access-date=2022-10-03|archive-date=2022-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003145707/https://earthcharter.org/wp-content/assets/virtual-library2/images/uploads/ENG-Rasmussen.pdf|url-status=dead}}</ref> Þrátt fyrir miklar takmarkanir á veiðinni síðustu áratugi vegna þrýstings frá náttúruverndarsamtökum og fækkunar í veiðistofnum, meðal annars vegna [[loftslagsbreytingar|loftslagsbreytinga]], er veiðin enn mjög mikilvægur hluti af menningu landsins. Eitt af mörgum einkennum veiðimenningar á Grænlandi eru veiðar með [[skutull|skutlum]] á litlum [[kajak|kajökum]] úr skinnum sem strengd eru á trégrind. Færni grænlenskra veiðimanna á þessum bátum hefur vakið athygli Evrópumanna frá fyrstu tíð og [[kajakróður]] barst þaðan til Evrópu sem íþrótt. Fyrsta sýningin á grænlenskum kajakróðri var haldin í Kaupmannahöfn árið 1605 af veiðimönnum sem dönsk hvalveiðiskip höfðu tekið höndum á Grænlandi.<ref>{{vefheimild|url=https://videnskab.dk/kultur-samfund/jagtspyd-sladrer-om-gronlandske-massebortforsler|titill=Jagtspyd sladrer om grønlandske massebortførsler|höfundur=Jens Winther Johannsen|dags=16. júní 2012|skoðað=3.10.2022|vefsíða=Forskerzonen}}</ref> Grænlenskir inúítar hafa notað [[hundasleði|hundasleða]] til ferða og flutninga, að minnsta kosti frá því [[Thule-fólkið]] fluttist þangað um árið 1000.<ref>{{cite journal|author=Vitale, E. et al.|year=2023|title=An ethnographic framework for identifying dog sledding in the archaeological record|journal=Journal of Archaeological Science|volume=159|doi=10.1016/j.jas.2023.105856 | issn=0305-4403 }}</ref> [[Anorak]] er hefðbundin grænlensk skinnflík sem varð vinsæl um allan heim á 20. öld í tengslum við útbreiðslu [[vetraríþróttir|vetraríþrótta]]. Íslenska [[lopapeysa]]n varð óbeint fyrir áhrifum frá [[grænlenskur þjóðbúningur|grænlenskum þjóðbúningi]] kvenna með skrautlega perlukraga sem ná yfir axlirnar og voru innblástur að nýjum prjónamynstrum á fyrri hluta 20. aldar.<ref>{{vísindavefurinn|62896|Hvað er íslenska lopapeysan gömul og hver er uppruni hennar?}}</ref> Grænlendingar eiga sér langa sögu [[munnleg hefð|munnlegra hefða]] og [[sagnamennska|sagnamennsku]], auk myndlistar og handverks úr tré og beini, meðal annars [[túpilak]]a, lítil skrímsli skorin út úr beini sem [[sjaman]]inn gat [[sending|sent]] óvinum til höfuðs. Þekktustu myndlistarmenn Grænlands frá 19. öld voru sagnamennirnir [[Aron frá Kangeq]] og [[Jens Kreutzmann]] sem gerðu myndir af sögulegum viðburðum og goðsögum Grænlendinga. [[Trommudans]] með skinntrommum er mikilvægur hluti af tónlistarhefð Grænlendinga, en önnur hljóðfæri eru líka notuð. Trommudansinn var aðferð til að leysa úr ágreiningsmálum og gat verið keppni milli tveggja dansara eða til að fara með gamanmál. Stundum voru stór [[snjóhús]] (''Qaggi'') reist sérstaklega fyrir trommudansinn. Þegar trúboð hófst á Grænlandi á 18. öld voru trommudansar bannaðir og íbúum kynntur fjölradda sálmasöngur. Á 20. öld hafa hljómsveitir á Grænlandi búið til sérstakar útgáfur af meðal annars [[polka]], [[kántrítónlist]] og [[pönktónlist]]. Ein af fyrstu rokkhljómveitum Grænlands var [[Sumé]] sem var stofnuð árið 1972 af [[Malik Høegh]] sem líka stofnaði tónlistarútgáfuna [[ULO]] í [[Sisimiut]]. Aðrar þekktar hljómsveitir frá Grænlandi eru meðal annars [[Chilly Friday]], [[Nuuk Posse]], [[Nanook (hljómsveit)|Nanook]] og [[Small Time Giants]]. Grænlenska ríkisútvarpið heitir [[Kalaallit Nunaata Radioa]] og er staðsett í [[Nuuk]]. Grænlenska tímaritið ''[[Atuagagdliutit/Grønlandsposten|Atuagagdliutit]]'' hóf útgáfu árið 1861. [[Landsbókasafn Grænlands]] var stofnað 1956 og [[Þjóðminjasafn Grænlands]] var stofnað 1965. Bæði söfnin eru staðsett í Nuuk en urðu ekki opinber þjóðarsöfn fyrr en eftir að heimastjórn komst á 1979. Milli 1982 og 2001 áttu Þjóðminjasafn Grænlands og [[Þjóðminjasafn Danmerkur]] í samstarfi um skil á safngripum frá Danmörku til Grænlands.<ref>{{cite book|author=Grønnow, B., & Jensen, E. L.|date=2008|chapter=Utimut: repatriation and collaboration between Denmark and Greenland.|title=Utimut: Past Heritage-Future Partnerships. Discussion on Repatriation in the 21st Century|pages=180-191|url=https://iwgia.org/images/publications/0028_Utimut_heritage.pdf#page=179}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.nanoq.gl/ Heimastjórn Grænlands] * [https://www.natur.gl Náttúrufræðistofnun Grænlands] * [https://visitgreenland.com/ Opinber ferðavefur] * [http://www.statgreen.gl/ Tölfræðistofnun Grænlands] * [https://www.norden.org/is/information/stadreyndir-um-graenland Staðreyndir um Grænland á Norden.org] === Greinar af Tímarit.is === * [http://www.timarit.is/?issueID=419507&pageSelected=0&lang=0 ''Ferðarolla frá Grænlandi - ágrip af sögu Grænlands''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1969]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=416006&pageSelected=0&lang=0 ''Fornminjarannsóknir á Grænlandi''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1927]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=416334&pageSelected=0&lang=0 ''Grænland''; grein í Lesbók Morgnblaðsins 1931]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=416510&pageSelected=0&lang=0 ''Grænland''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1934]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://www.timarit.is/?issueID=418531&pageSelected=28&lang=0 ''Næstu nágrannar vorir''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1957]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1083919 ''Á ókönnuðum slóðum á Grænlandi''; grein í Alþýðublaðinu 1950] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3550748 ''Nokkrir dagar'' (eftir Dr. Kristján Eldjárn); grein í Tímanum 1962] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2967365 ''Mikilvægi Grænlands''; grein í DV 1998] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3275473 ''Í vist með grænlenzkum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1944] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4229919 ''Á súð við Grænland''; grein í Sjómannablaðinu Víkingi 1950] {{Norður-Ameríka}} {{Norðurlandaráð}} {{Vestnorræna ráðið}} {{Grænland}} [[Flokkur:Grænland| ]] lk6gtmzi7qlpwz7kisjjqpbriybn9fu 0 11222 1967761 1956759 2026-06-15T17:25:28Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967761 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Íslamska lýðveldið Íran | nafn_á_frummáli = {{nobold|جمهوری اسلامی ایران<br />Jomhuri-ye Eslami-ye Iran}} | fáni = Flag of Iran.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_Iran.svg | nafn_í_eignarfalli = Írans | staðsetningarkort = Iran_(orthographic_projection).svg | kjörorð = Sjálfstæði, frelsi, íslamska lýðveldið<br />([[persneska]]: Esteghlâl, âzâdi, jomhoorie eslâmi) | þjóðsöngur = [[Sorood-e Melli-e Jomhoori-e Eslami]] | tungumál = [[persneska]] | höfuðborg = [[Teheran]] | stjórnarfar = [[Íslamskt lýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Æðsti leiðtogi Írans|Leiðtogi]] | titill_leiðtoga2 = [[Forseti Írans|Forseti]] | nafn_leiðtoga1 = [[Mojtaba Khamenei]] | nafn_leiðtoga2 = [[Masoud Pezeshkian]] | flatarmál = 1.648.195 | stærðarsæti = 17 | hlutfall_vatns = 1,63 | fólksfjöldi = 89.819.750 | mannfjöldaár = 2024 | mannfjöldasæti = 17 | íbúar_á_ferkílómetra = 55 | VLF = 1.855 | VLF_sæti = 19 | VLF_ár = 2024 | VLF_á_mann = 21.220 | VLF_á_mann_sæti = 78 | VÞL = {{hækkun}} 0.780 | VÞL_ár = 2022 | VÞL_sæti = 78 | gjaldmiðill = [[íranskt ríal]] (ریال) (IRR) | tímabelti = [[UTC]]+3:30 (+4:30 á sumrin) | tld = ir | símakóði = 98 | staða = Stofnun | atburður1 = [[Medaveldið]] | dagsetning1 = um 678 f.o.t. | atburður2 = [[Akkamenídar]] | dagsetning2 = 550 f.o.t. | atburður3 = [[Parþaveldið]] | dagsetning3 = 247 f.o.t. | atburður4 = [[Sassanídar]] | dagsetning4 = 224 | atburður5 = [[Buyídar]] | dagsetning5 = 934 | atburður6 = [[Safavídar]] | dagsetning6 = 1501 | atburður7 = [[Afsjarídar]] | dagsetning7 = 1736 | atburður8 = [[Zand-ætt]] | dagsetning8 = 1751 | atburður9 = [[Kadjar-veldið]] | dagsetning9 = 1796 | atburður10 = [[Pahlavi-ætt]] | dagsetning10 = 15. desember 1925 | atburður11 = [[Byltingin í Íran|Bylting]] | dagsetning11 = [[11. febrúar]], [[1979]] }} '''Íran''' ([[persneska]] ایران, opinbert heiti '''Íslamska lýðveldið Íran''') er land í [[Mið-Austurlönd]]um með landamæri að [[Aserbaísjan]], [[Armenía|Armeníu]] og [[Túrkmenistan]] í norðri, [[Pakistan]] og [[Afganistan]] í austri, [[Tyrkland]]i og [[Írak]] í vestri og strandlengju að [[Persaflói|Persaflóa]] í suðri og [[Kaspíahaf]]i í norðri. Íran er eina landið sem á bæði land að Kaspíahafi og [[Indlandshaf]]i. Þótt landið hafi verið kallað Íran að minnsta kosti frá tímum [[Akkamenídar|Akkamenída]] var það allt til ársins [[1935]] nefnt [[Grikkland|gríska]] nafninu [[Persía]] á [[Vesturlönd]]um. Árið [[1959]] tilkynnti [[Múhameð Resa Pahlavi]] að bæði nöfnin skyldu notuð. Árið [[1979]] var gerð [[bylting]] í landinu sem leiddi til [[klerkastjórn]]ar [[Ayatollah Khomeini]]s og stofnunar [[íslamskt lýðveldi|íslamska lýðveldisins]] Íran (جمهوری اسلامی ایران). Nafnið Íran þýðir „land [[Aríi|aríanna]]“. Eitt af elstu menningarríkjum heims, [[Elam]], varð til í Íran og hóf að myndast um 3200 f.Kr. Árið [[625 f.Kr.]] stofnuðu [[Medar]] hið fyrsta af mörgum keisaradæmum í sögu Írans og eftir það varð landið ríkjandi menningarlegt afl í sínum heimshluta. Það náði hátindi sínum með veldi [[Akkamenídaríkið|Akkamenída]] sem [[Kýros mikli]] stofnaði um [[550 f.Kr.]] Þá náði ríkið frá [[Indusdalur|Indusdal]] í austri að [[Þrakía|Þrakíu]] og [[Makedónía (fornöld)|Makedóníu]] í vestri. Þetta heimsveldi hrundi í kjölfar landvinninga [[Alexander mikli|Alexanders mikla]] árið [[330 f.Kr.]] Eftir það risu þar veldi [[Parþar|Parþa]] og síðar [[Sassanídar|Sassanída]]. Múslimar lögðu landið undir sig árið 651 og [[Íslam]] tók þá við af [[manikeismi|manikeisma]] og [[sóróismi|sóróisma]] sem ríkjandi trúarbrögð. Árið [[1501]] hófst veldi [[Safavídaríkið|Safavída]] sem studdu [[tólfungaútgáfa íslam|tólfungaútgáfu íslam]]. Eftir [[persneska stjórnarskrárbyltingin|persnesku stjórnarskrárbyltinguna]] [[1906]] var fyrsta [[þing Írans]] stofnað og [[þingbundin konungsstjórn]] tók við. Í kjölfar [[Valdaránið í Íran 1953|stjórnarbyltingar]] sem [[Bretland|Bretar]] og [[Bandaríkin|Bandaríkjamenn]] studdu árið [[1953]] varð stjórn landsins í vaxandi mæli [[alræði]]sstjórn. Óánægja með stjórnina og erlend áhrif leiddi til [[íranska byltingin|írönsku byltingarinnar]] og stofnunar [[íslamskt lýðveldi|íslamsks lýðveldis]] árið [[1979]]. Íran býr yfir miklum [[Jarðolía|olíuauðlindum]] og á stærstu [[jarðgas|gaslindir]] heims. Olíuiðnaður landsins stendur undir 15% af [[Verg landsframleiðsla|vergri landsframleiðslu]] og 45% af tekjum ríkisins. Landið er stofnaðili að [[Samtök olíuframleiðsluríkja|Samtökum olíuframleiðsluríkja]], [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]] og [[Samtök um íslamska samvinnu|Samtökum um íslamska samvinnu]]. Stjórnarfar landsins er blanda af [[lýðræði]] og [[klerkastjórn]] þar sem æðstiklerkur hefur mikil pólitísk áhrif. Íran er annað fjölmennasta ríki Mið-Austurlanda og 17. fjölmennasta ríki heims með tæplega 90 milljónir íbúa. Íran er fjölmenningarríki en [[Persar]] eru rúm 60% þjóðarinnar. Að auki búa þar [[Aserar]], [[Kúrdar]], [[Mazanderar]] og [[Lúrar]].<ref name="CIA">{{cite web|title=Iran|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|access-date=24 May 2018|work=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency (United States)|archive-date=5 maí 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240505102855/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/iran/|url-status=dead}}</ref> [[Persneska]] er opinbert tungumál landsins og [[sjía íslam]] er ríkistrú. == Heiti == [[File:Irnp105-Grobowce Naqsh-E Rustam.jpg|thumb|Lágmynd af [[Ardashir 1.]] (224–242 AD) í [[Naqsh-e Rostam]], með áletruninni „Þetta er mynd af Mazdadýrkandanum Ardashir, konungi Írans.“]] Heitið ''Íran'' kemur úr [[miðpersneska|miðpersnesku]], ''Ērān'', sem kemur fyrst fyrir í áletrun í [[Naqsh-e Rostam]], ásamt [[parþíska|parþísku]] útgáfunni ''Aryān'', sem heiti yfir Írana.<ref name="mackenzie">{{Cite encyclopedia |year=1998 |title=Ērān, Ērānڑahr |encyclopedia=Encyclopedia Iranica |publisher=Mazda |location=Costa Mesa |url=http://www.iranicaonline.org/articles/eran-eransah |last=MacKenzie |first=David Niel |volume=8 |access-date=8 August 2011 |archive-date=13 March 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170313095654/http://www.iranicaonline.org/articles/eran-eransah |url-status=live }}</ref> ''Ērān'' og ''Aryān'' eru óbeinar fleirtölumyndir þjóðaheitisins ''ēr-'' (miðpersneska) eða ''ary-'' (parþíska), sem eru dregin af [[frumíranska]] orðinu ''*arya-'' („[[Aríar|arískur]]“, það er íranskur),<ref name="mackenzie" /><ref>{{Cite encyclopedia |year=1987 |title=Aryans |encyclopedia=Encyclopedia Iranica |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=New York |url=http://www.iranicaonline.org/articles/aryans |last=Schmitt |first=Rüdiger |volume=2 |pages=684–687 |access-date=11 March 2016 |archive-date=20 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190420222159/http://www.iranicaonline.org/articles/aryans |url-status=live}}</ref> sem er talið dregið af [[frumindóevrópska]] oriðnu ''*ar-yo-'', sem merkir „sá sem setur saman (af list)“.<ref>Laroche. 1957</ref> Samkvæmt [[persnesk goðafræði|persneskri goðafræði]] er nafnið dregið af sagnkonunginum [[Iraj]].<ref>{{Cite encyclopedia |title=IRAJ |encyclopedia=Encyclopaedia Iranica |url=https://www.iranicaonline.org/articles/iraj |last=Shahbazi |first=Alireza Shapour |date=2004 |access-date=26 January 2024 |archive-date=24 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240224030714/https://www.iranicaonline.org/articles/iraj |url-status=live}}</ref> Heitið Íran er borið fram /{{IPA|ʔiːˈɾɒːn}}/ á nútímapersnesku. Á [[Vesturlönd]]um var Íran þekkt sem „Persía“, vegna grískra sagnaritara sem kölluðu allt Íran ''Persis'', sem merkir „land Persa“.<ref name="Arnold Wilson">{{Cite book |last=Wilson, Arnold |title=The Persian Gulf (RLE Iran A) |date=2012 |publisher=[[Routledge]] |isbn=978-1-136-84105-7 |page=71 |chapter=The Middle Ages: Fars |chapter-url=https://books.google.com/books?id=FocirvdZKjcC}}</ref><ref name="Fishman">{{Cite book |last1=Borjian |first1=Maryam |title=Handbook of Language and Ethnic Identity: Volume 2: The Success-Failure Continuum in Language and Ethnic Identity Efforts |last2=Borjian |first2=Habib |publisher=[[Oxford University Press]] |year=2011 |isbn=978-0-19-539245-6 |editor-last=Fishman |editor-first=Joshua A |location=New York |page=266 |language=en |chapter=Plights of Persian in the Modernization Era |editor-last2=García |editor-first2=Ofelia}}</ref><ref name="Lewis1984">{{Cite journal |last=Lewis |first=Geoffrey |year=1984 |title=The naming of names |journal=British Society for Middle Eastern Studies Bulletin |volume=11 |issue=2 |pages=121–124 |doi=10.1080/13530198408705394 |issn = 0305-6139}}</ref><ref>[https://www.britannica.com/place/Persia Persia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220615050900/https://www.britannica.com/place/Persia |date=15 June 2022 }}, ''[[Encyclopædia Britannica]]''</ref> Heitið Persía er dregið af [[Farshérað]]i í suðvesturhluta Írans og er líka þekkt sem ''Pârs''.<ref name="Your Gateway to Knowledge">{{Cite web |title=Your Gateway to Knowledge |url=https://knowledgezon.co.in/ |access-date=3 April 2024 |website=Knowledge Zone |language=en |archive-date=15 febrúar 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250215155355/https://knowledgezon.co.in/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Fars Province, Iran |url=https://www.persiaadvisor.com/about-persia/fars-province/ |access-date=2 May 2024 |website=Persia Advisor |language=en-US |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502233108/https://www.persiaadvisor.com/about-persia/fars-province/ |url-status=live }}</ref> [[Persneska]] orðið ''Fârs'' (فارس) er dregið af eldri orðmynd, ''Pârs'' (پارس), sem aftur er dregin af ''Pârsâ'' ([[fornpersneska]]: 𐎱𐎠𐎼𐎿). Vegna hins sögulega mikilvægis héraðsins<ref>{{Cite web |last=Foundation |first=Encyclopaedia Iranica |title=Welcome to Encyclopaedia Iranica |url=https://iranicaonline.org/ |access-date=3 April 2024 |website=iranicaonline.org |language=en-US |archive-date=10 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100410171658/https://iranicaonline.org/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=12 May 2005 |title=Eight Thousand Years of History in Fars Province, Iran |url=https://www.researchgate.net/publication/297866767 |access-date=3 April 2024 |website=Research Gate}}</ref> varð Persía heiti alls landsins í grísku um 550 f.o.t.,<ref>{{Cite web |title=From Cyrus to Alexander : a history of the Persian Empire {{!}} WorldCat.org |url=https://search.worldcat.org/title/733090738 |access-date=3 April 2024 |website=search.worldcat.org |language=en |archive-date=3 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403133123/https://search.worldcat.org/title/733090738 |url-status=live }}</ref> sem Vesturlandabúar tóku svo upp.<ref>{{Cite book |last=Austin |first=Peter |url=https://books.google.com/books?id=Q3tAqIU0dPsC&q=original+homeland+of+the+Persians.&pg=PA140 |title=One Thousand Languages: Living, Endangered, and Lost |date=2008 |publisher=University of California Press |isbn=978-0-520-25560-9 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dandamaev |first=M. A. |url=https://books.google.com/books?id=ms30qA6nyMsC&q=Fars+or+Persis&pg=PA4 |title=A Political History of the Achaemenid Empire |date=1989 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-09172-6 |language=en}}</ref> Þetta tók að breytast eftir 1935, þegar [[Reza Shah]] óskaði eftir því við alþjóðasamfélagið að nota heldur innlenda heitið Íran.<ref>{{Cite news |date=1 January 1935 |title=Persia Changes Its Name; To Be 'Iran' From Mar. 22 |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/1935/01/01/archives/persia-changes-its-name-to-be-iran-from-mar-22.html |access-date=26 December 2018 |archive-date=25 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225141734/https://www.nytimes.com/1935/01/01/archives/persia-changes-its-name-to-be-iran-from-mar-22.html |url-status=live }}</ref> Íranar hafa kallað landið Íran að minnsta kosti frá 1000 f.o.t.<ref name="Your Gateway to Knowledge"/> Í dag eru bæði heitin, Íran og Persía, notuð í almennu samhengi, en Íran er opinbera heitið.<ref name="artarena">{{Cite web |title=Persia or Iran, a brief history |url=http://www.art-arena.com/history.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130523020103/http://www.art-arena.com/history.html |archive-date=23 May 2013 |access-date=21 June 2013 |publisher=Art-arena.com}}</ref><ref>{{Cite book |last=Christoph Marcinkowski |url=https://books.google.com/books?id=F9khRsDDuX8C&pg=PA83 |title=Shi'ite Identities: Community and Culture in Changing Social Contexts |publisher=LIT Verlag Münster |year=2010 |isbn=978-3-643-80049-7 |page=83|access-date=21 June 2013}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Frye |first=Richard Nelson |date=October 1962 |title=Reitzenstein and Qumrân Revisited by an Iranian |url=https://archive.org/details/harvard-theological-review_1962-10_55_4/page/267 |journal=The Harvard Theological Review |volume=55 |issue=4 |pages=261–268 |doi=10.1017/S0017816000007926 |jstor=1508723 |s2cid=162213219}}</ref><ref>{{Cite book |last=Richard Frye |url=https://books.google.com/books?id=9QOfAvCP1jkC&pg=PA13 |title=Persia (RLE Iran A) |publisher=Routledge |year=2012 |isbn=978-1-136-84154-5 |page=13|access-date=21 June 2013}}</ref><ref>Farrokh, Kaveh. Shadows in the Desert: Ancient Persia at War. {{ISBN|1-84603-108-7}}</ref> == Saga == [[File:Choqa Zanbil Darafsh 1 (36).JPG|thumb|[[Chogha Zanbil]] er einn af fáum [[musterispíramídi|musterispíramídum]] heims sem finnast utan [[Mesópótamía|Mesópótamíu]] og einn af þeim best varðveittu.]] Íran er eitt af elstu samfelldu menningarsvæðum heims, með borgir sem rekja sögu sína allt til 4000 f.o.t.<ref name="People.cn">[http://en.people.cn/90001/90782/90874/6236885.html People, "New evidence: modern civilization began in Iran", 10 Aug 2007] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210224223600/http://en.people.cn/90001/90782/90874/6236885.html |date=24. febrúar 2021 }}, sótt 1. október 2007</ref> Vesturhluti írönsku hásléttunnar var ein af [[vöggur siðmenningar|vöggum siðmenningar]], fyrst með ríkinu [[Elam]] (3200-539 f.o.t.) og síðar með fleiri þjóðum, eins og [[Kassítar|Kassítum]], [[Mannear|Manneum]] og [[Gutiar|Gutium]]. [[Georg Wilhelm Friedrich Hegel]] hélt því fram að Persar væru „fyrsta sögulega þjóðin“.<ref name="IRHEGEL">{{cite encyclopedia |last=Azadpour |first=M |title=HEGEL, GEORG WILHELM FRIEDRICH |encyclopedia=Encyclopædia Iranica |access-date=2015-04-11 |url=http://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich |archive-date=2015-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150411142730/http://www.iranicaonline.org/articles/hegel-georg-wilhelm-friedrich |url-status=live }}</ref> Á [[járnöld]] varð íranska keisaraveldið til þegar [[Medar]] sameinuðu landið í eitt ríki árið 625 f.o.t.<ref name="Encyclopædia Britannica Concise Encyclopedia Article: Media">https://www.britannica.com/ebc/article-9371723 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429175334/https://www.britannica.com/ebc/article-9371723 |date=2008-04-29 }} Encyclopædia Britannica Concise Encyclopedia Article: Media</ref> [[Akkamenídar]] (550-330 f.o.t.) komust til valda undir [[Kýros mikli|Kýrosi mikla]] og stofnuðu stærsta ríki sem þá hafði verið til, og náði frá Balkanskaga til Norður-Afríku til Mið-Asíu. Á eftir þeim fylgdu [[Selevkídaríkið|Selevkídar]], [[Parþaveldið|Parþar]] og [[Sassanídar]], sem ríktu yfir Íran í næstum 1000 ár og gerðu landið að forysturíki að nýju. Erkióvinir Persíu á þeim tíma voru [[Rómaveldi]] og arftaki þess, [[Austrómverska ríkið]]. Þrátt fyrir innrásir [[Makedónía til forna|Makedóna]], [[Innrás múslima í Persíu|Araba]], [[Tyrkjar|Tyrkja]] og [[Mongólaveldið|Mongóla]], hélt Íran í menningarlega og pólitíska sérstöðu sína. Innrás múslima (632-654) batt enda á yfirráð Sassanída og leiddi til [[íslam|íslamsvæðingar]] frá 8. öld til 10. aldar, samhliða hnignun [[sóróismi|sóróisma]]. Hið nýja ríki leit þó á sig sem arftaka hinna fyrri. Hirðingjaþjóðir gerðu innrásir í Íran á [[síðfornöld]] og [[árnýöld]].<ref>{{cite book|last=Baten |first=Jörg |title=A History of the Global Economy. From 1500 to the Present.|date=2016|publisher=Cambridge University Press|page=214|isbn=978-1-107-50718-0}}</ref> Íran varð aftur sjálfstætt ríki 1501 undir stjórn [[Safavídar|Safavída]], sem gerðu [[sjía íslam]] að ríkistrú <ref name="savoryeiref">R. M. Savory, "Safavids", ''[[Encyclopedia of Islam]]'', 2nd edition</ref> og ollu þannig straumhvörfum í [[saga íslams|sögu íslams]].<ref name="islamic1600">[https://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html "The Islamic World to 1600"], Applied History Research Group, University of Calgary, 1998 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080612134542/http://www.ucalgary.ca/applied_history/tutor/islam/empires/safavid/abbas.html |date=2008-06-12 }}, sótt 1. október 2007</ref> Undir stjórn þeirra varð Íran forysturíki á ný og átti í samkeppni við [[Tyrkjaveldi]] í vestri. Á 19. öld missti Íran lönd sín í [[Kákasus]] til [[Rússaveldi]]s, eftir ósigra í [[stríð Rússa og Persa|stríðum Rússa og Persa]].<ref name="books.google.nl1">{{Cite book|last=Dowling|first=Timothy C.|url=https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728|title=Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond |year=2014|pages = 728–729 | series= 2 volumes|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-948-6|language=en}}</ref> Íran var einveldi til 1979 þegar [[íranska byltingin]] var gerð og lýst yfir stofnun [[íslamskt lýðveldi|íslamsks lýðveldis]].<ref>[https://www.britannica.com/ebi/article-202892 "Iran Islamic Republic"], {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060316040030/https://www.britannica.com/ebi/article-202892 |date=2006-03-16 }}, ''Encyclopædia Britannica'', sótt 23. janúar 2008</ref><ref name="Britannica">{{cite encyclopedia | url=https://www.britannica.com/eb/article-32981 | title=International relations / The Iranian revolution | encyclopedia=Encyclopædia Britannica | date=23 January 2008 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20071215140348/https://www.britannica.com/eb/article-32981 |archivedate=15 December 2007 | accessdate=26. september 2024 }}</ref> Síðan þá hefur Íran gengið í gegn um miklar pólitískar, samfélagslegar og efnahagslegar breytingar. Stofnun íslamsks lýðveldis varð til þess að umbylta stjórnkerfi landsins, þar sem erkiklerkurinn [[Ayatollah Khomeini]] var æðsti leiðtogi. Utanríkisstefna Írans mótaðist af [[stríð Írans og Íraks|stríði Írans og Íraks]] 1980-1988, spennu í samskiptum við [[Bandaríkin]] og [[kjarnorkuáætlun Írans]], sem olli deilum á alþjóðavettvangi. Árið 1989 tók [[Akbar Rafsanjani]] við forsetaembættinu. Rafsanjani einbeitti sér að endurreisn efnahagslífsins án þess að hverfa frá markmiðum byltingarinnar. Hann studdi [[frjáls markaður|frjálsan markað]] og [[einkavæðing]]u ríkisfyrirtækja heima fyrir, og stillingu í alþjóðasamskiptum. Árið 1997 tók umbótasinninn [[Mohammad Khatami]] við. Khatami jók [[tjáningarfrelsi]] og samskipti við ríki í Asíu og Evrópu, studdi frjálsa markaði og erlendar fjárfestingar. Í forsetakosningum 2005 komst popúlistinn og þjóðernissinninn [[Mahmoud Ahmadinejad]] til valda. Hann varð þekktur fyrir harðlínustefnu, kjarnorkuvæðingu og andúð á [[Ísrael]], [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]], [[Bretland]]i, Bandaríkjunum og fleiri ríkjum. Hann var fyrsti forsetinn sem þurfti að svara fyrir embættisverk sín fyrir íranska þinginu.<ref>{{Cite news |date=5 June 2012 |title=Ahmadinejad critic Larijani re-elected Iran speaker |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18328882 |access-date=10 May 2024 |work=BBC News |language=en-GB |archive-date=10 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240510171821/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-18328882 |url-status=live }}</ref> Árið 2013 var umbótasinninn [[Hassan Rouhani]] kjörinn forseti. Hann hvatti til aukins persónufrelsis, upplýsingafrelsis og kvenfrelsis. Hann bætti samskipti Írans við önnur ríki.<ref>{{Cite news |last1=Borger |first1=Julian |last2=Dehghan |first2=Saeed Kamali |date=19 September 2013 |title=Hassan Rouhani sets out his vision for a new and free Iran |url=https://www.theguardian.com/world/2013/sep/19/hassan-rouhani-vision-iran-free |access-date=10 May 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=12 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231112101132/https://www.theguardian.com/world/2013/sep/19/hassan-rouhani-vision-iran-free |url-status=live }}</ref> Árið 2015 komst Íran að samkomulagi við fastafulltrúa [[Öryggisráð Sameinuðu þjóðanna|Öryggisráðs Sameinuðu þjóðanna]] um að hætta framleiðslu auðgaðs úrans gegn afnámi viðskiptaþvingana.<ref name=":2">{{cite web |author=Kutsch, Tom |date=14 July 2015 |title=Iran, world powers strike historic nuclear deal |url=http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/14/iran-world-powers-strike-historic-nuclear-deal.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150715175516/http://america.aljazeera.com/articles/2015/7/14/iran-world-powers-strike-historic-nuclear-deal.html |archive-date=15 July 2015 |access-date=15 July 2015 |publisher=Aljazeera America}}</ref> Árið 2018 dró [[ríkisstjórn Donald Trump]] sig út úr samkomulaginu og hóf viðskiptaþvinganir að nýju. <ref>{{Cite news |last=Brewer |first=Eric |date=2024-06-25 |title=Iran's New Nuclear Threat |url=https://www.foreignaffairs.com/iran/irans-new-nuclear-threat |access-date=2024-07-02 |work=Foreign Affairs |language=en-US |issn=0015-7120}}</ref> Árið 2020 myrti [[Bandaríkjaher]] íranska herforingjann [[Qasem Soleimani]], annan valdamesta mann Írans,<ref>{{Cite web |date=4 January 2020 |title=U.S. killing of Iran's second most powerful man risks regional conflagration |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast-soleimani-analysi/u-s-killing-of-irans-second-most-powerful-man-risks-regional-conflagration-idUSKBN1Z21TJ/ |website=Reuters |access-date=7 May 2024 |archive-date=18 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418120615/https://www.reuters.com/article/us-iraq-security-blast-soleimani-analysi/u-s-killing-of-irans-second-most-powerful-man-risks-regional-conflagration-idUSKBN1Z21TJ/ |url-status=live }}</ref> sem jók mikið á spennu í samskiptum ríkjanna.<ref name="Roelants">Carolien Roelants, Iran expert of ''[[NRC Handelsblad]]'', in a debate on ''[[Buitenhof (TV series)|Buitenhof]]'' on Dutch television, 5 January 2020.</ref> Íran gerði hefndarárás með flugskeytum á bandaríska herstöð í Írak<ref>{{Citation |title=Never-before-seen video of the attack on Al Asad Airbase | date=28 February 2021 |url=https://www.youtube.com/watch?v=lGP7hZQuTL0 |access-date=8 January 2024 |language=en |archive-date=23 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220223104408/https://www.youtube.com/watch?v=lGP7hZQuTL0 |url-status=live }}</ref> þar sem 110 særðust.<ref>{{Cite web |title=109 US troops diagnosed with brain injuries from Iran attack |url=https://www.aljazeera.com/news/2020/2/10/109-us-troops-diagnosed-with-brain-injuries-from-iran-attack |access-date=7 April 2024 |website=Al Jazeera |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113740/https://www.aljazeera.com/news/2020/2/10/109-us-troops-diagnosed-with-brain-injuries-from-iran-attack |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Pentagon admits 109 brain injuries in Iran attack – DW – 02/10/2020 |url=https://www.dw.com/en/109-us-service-members-were-injured-in-the-iran-missile-attack/a-52331039 |access-date=7 April 2024 |website=dw.com |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113741/https://www.dw.com/en/109-us-service-members-were-injured-in-the-iran-missile-attack/a-52331039 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Starr |first=Barbara |date=10 February 2020 |title=Over 100 US troops have been diagnosed with traumatic brain injuries following Iran strike {{!}} CNN Politics |url=https://www.cnn.com/2020/02/10/politics/traumatic-brain-injuries-iran-strike/index.html |access-date=7 April 2024 |website=CNN |language=en |archive-date=7 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240407113740/https://www.cnn.com/2020/02/10/politics/traumatic-brain-injuries-iran-strike/index.html |url-status=live }}</ref> Í forsetakosningum 2021 var harðlínumaðurinn [[Ebrahim Raisi]] kjörinn. Hann jók framleiðslu á auðguðu úrani, hindraði eftirlit erlendra stofnana, gerði Íran að þátttakanda í ríkjasamstarfi [[SCO]] og [[BRICS]], studdi Rússa eftir [[innrás Rússa í Úkraínu]] og endurreisti stjórnmálasamband við Sádi-Arabíu. Í apríl 2024 gerði [[Ísraelsher]] sprengjuárás á sendiráð Írans í Damaskus þar sem nokkrir létu lífið.<ref>{{Cite web |title=Several killed in Israeli strike on Iranian consulate in Damascus |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/1/several-killed-in-israeli-strike-on-iranian-consulate-in-damascus-reports |access-date=1 May 2024 |website=Al Jazeera |language=en |archive-date=30 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240430180537/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/1/several-killed-in-israeli-strike-on-iranian-consulate-in-damascus-reports |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=1 April 2024 |title=Israeli strike on Iran's consulate in Syria killed 2 generals and 5 other officers, Iran says |url=https://apnews.com/article/israel-syria-airstrike-iranian-embassy-edca34c52d38c8bc57281e4ebf33b240 |access-date=1 May 2024 |website=AP News |language=en |archive-date=19 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240419075609/https://apnews.com/article/israel-syria-airstrike-iranian-embassy-edca34c52d38c8bc57281e4ebf33b240 |url-status=live }}</ref> Íran gerði hefndarárás með [[ómannað loftfar|ómönnuðum loftförum]], [[flugskeyti|flugskeytum]] og [[eldflaug]]um. Níu af þeim náðu skotmörkum í Ísrael.<ref>{{Cite web |last1=center |first1=This aerial view shows Tel Aviv's Ben Gurion International Airport in the |last2=April 5 |first2=the surrounding urban areas in Lodin central Israel on |last3=Images |first3=2024-ROY ISSA/AFP via Getty |date=15 April 2024 |title=How Iran's attack on Israel is disrupting air traffic – Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |url=https://www.al-monitor.com/originals/2024/04/how-irans-attack-israel-disrupting-air-traffic |access-date=1 May 2024 |website=www.al-monitor.com |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://www.al-monitor.com/originals/2024/04/how-irans-attack-israel-disrupting-air-traffic |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Toossi |first=Sina |date=2 May 2024 |title=Iran Has Defined Its Red Line With Israel |url=https://foreignpolicy.com/2024/04/18/iran-has-defined-its-red-line-with-israel/ |access-date=1 May 2024 |website=Foreign Policy |language=en-US |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://foreignpolicy.com/2024/04/18/iran-has-defined-its-red-line-with-israel/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=14 April 2024 |title=What was in wave of Iranian attacks and how were they thwarted? |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68811273 |access-date=1 May 2024 |language=en-GB |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414091527/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-68811273 |url-status=live }}</ref> Herir Vesturlanda og Jórdaníu aðstoðuðu Ísraelsher við að skjóta niður íranska dróna.<ref name="Borger">{{Cite news |last=Borger |first=Julian |date=14 April 2024 |title=US and UK forces help shoot down Iranian drones over Jordan, Syria and Iraq |url=https://www.theguardian.com/world/2024/apr/14/us-and-uk-forces-help-shoot-down-iranian-drones-over-jordan-syria-and-iraq |access-date=1 May 2024 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077 |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414002629/https://www.theguardian.com/world/2024/apr/14/us-and-uk-forces-help-shoot-down-iranian-drones-over-jordan-syria-and-iraq |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=15 April 2024 |title=Macron: France intercepted Iranian drones 'at Jordan's request' |url=https://www.politico.eu/article/france-intercepted-iranian-drones-at-jordans-request-emmanuel-macron/ |access-date=1 May 2024 |website=POLITICO |language=en-GB |archive-date=15 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240415095405/https://www.politico.eu/article/france-intercepted-iranian-drones-at-jordans-request-emmanuel-macron/ |url-status=live }}</ref> Þetta var mesta drónaárás sögunnar,<ref>{{Cite web |title=The largest drone attack in history |url=https://iranpress.com/aliaspage/277652 |access-date=1 May 2024 |website=iranpress.com |language=en}}</ref> stærsta flugskeytaárás í sögu Írans,<ref>{{Cite web |last=Motamedi |first=Maziar |title='True Promise': Why and how did Iran launch a historic attack on Israel? |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/4/14/true-promise-why-and-how-did-iran-launch-a-historic-attack-on-israel |access-date=1 May 2024 |website=Al Jazeera |language=en |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414145020/https://www.aljazeera.com/news/2024/4/14/true-promise-why-and-how-did-iran-launch-a-historic-attack-on-israel |url-status=live }}</ref> fyrsta beina árás Írans á Ísrael<ref>{{Cite web |date=13 April 2024 |title=Iran launches first-ever direct attack on Israel |url=https://abc7ny.com/israel-gaza-live-updates-iran-launches-dozens-of-drones-in-retaliatory-strike/14656640/ |access-date=1 May 2024 |website=ABC7 New York |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174027/https://abc7ny.com/israel-gaza-live-updates-iran-launches-dozens-of-drones-in-retaliatory-strike/14656640/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=18 April 2024 |title=How Israel could respond to Iran's drone and missile assault |url=https://www.france24.com/en/middle-east/20240418-how-israel-could-respond-to-iran-s-drone-and-missile-assault |access-date=1 May 2024 |website=France 24 |language=en |archive-date=1 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240501174029/https://www.france24.com/en/middle-east/20240418-how-israel-could-respond-to-iran-s-drone-and-missile-assault |url-status=live }}</ref> og fyrsta skiptið sem Ísrael varð fyrir beinni árás erlends ríkishers frá 1991.<ref>{{Cite news |last=Johny |first=Stanly |date=14 April 2024 |title=Analysis {{!}} By attacking Israel, Iran turns shadow war into direct conflict |url=https://www.thehindu.com/news/international/analysis-three-takeaways-from-irans-attack-on-israel/article68064678.ece |access-date=1 May 2024 |work=The Hindu |language=en-IN |issn=0971-751X |archive-date=14 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240414203401/https://www.thehindu.com/news/international/analysis-three-takeaways-from-irans-attack-on-israel/article68064678.ece |url-status=live }}</ref> Þetta var á sama tíma og spenna jókst vegna [[innrás Ísraels á Gasaströndina|innrásar Ísraels á Gasaströndina]]. Í maí 2024 fórst Raisi í þyrluslysi. Í júní var fyrrum heilbrigðisráðherra, umbótasinninn [[Masoud Pezeshkian]], kjörinn forseti.<ref>{{Cite web |date=2024-07-06 |title=Masoud Pezeshkian, a heart surgeon who rose to power in parliament, now Iran's president-elect |url=https://apnews.com/article/iran-presidential-runoff-election-masoud-pezeshkian-profile-a07e9921fa8c25b1a05333e128c03916 |access-date=2024-07-06 |website=[[AP News]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Fassihi |first1=Farnaz |last2=Vinograd |first2=Cassandra |date=2024-07-06 |title=Reformist Candidate Wins Iran's Presidential Election |url=https://www.nytimes.com/2024/07/05/world/middleeast/iran-election-reformist-wins.html |access-date=2024-07-06 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref> ==Stjórnsýslueiningar og borgir== {{Image label begin|image=Blank-Map-Iran-With-Water-Bodies.PNG|width=450|float=right}} {{Image label small|x=0.300|y=0.260|scale={{{width|450}}}|text=[[Alborz-fylki|Alborz]]}} {{Image label small|x=0.176|y=0.102|scale={{{width|450}}}|text=[[Ardabil-fylki|Ardabil]]}} {{Image label small|x=0.327|y=0.704|scale={{{width|450}}}|text=[[Bushehr-fylki|Bushehr]]}} {{Image label small|x=0.251|y=0.487|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Chaharmahal og Bakhtiari-fylki|Chaharmahal<br>og Bakhtiari]]</center>}} {{Image label small|x=0.364|y=0.418|scale={{{width|450}}}|text=[[Isfahan-fylki|Isfahan]]}} {{Image label small|x=0.422|y=0.658|scale={{{width|450}}}|text=[[Fars-fylki|Fars]]}} {{Image label small|x=0.242|y=0.180|scale={{{width|450}}}|text=[[Gilan-fylki|Gilan]]}} {{Image label small|x=0.484|y=0.200|scale={{{width|450}}}|text=[[Golestan-fylki|Golestan]]}} {{Image label small|x=0.176|y=0.311|scale={{{width|450}}}|text=[[Hamadan-fylki|Hamadan]]}} {{Image label small|x=0.556|y=0.780|scale={{{width|450}}}|text=[[Hormozgan-fylki|Hormozgan]]}} {{Image label small|x=0.107|y=0.427|scale={{{width|450}}}|text=[[Ilam-fylki|Ilam]]}} {{Image label small|x=0.620|y=0.620|scale={{{width|450}}}|text=[[Kerman-fylki|Kerman]]}} {{Image label small|x=0.025|y=0.342|scale={{{width|450}}}|text=[[Kermanshah-fylki|Kermanshah]]}} {{Image label small|x=0.173|y=0.538|scale={{{width|450}}}|text=[[Khuzestan-fylki|Khuzestan]]}} {{Image label small|x=0.242|y=0.569|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Kohgiluyeh og Boyer-Ahmad-fylki|Kohgiluyeh og<br>Boyer-Ahmad]]</center>}} {{Image label small|x=0.100|y=0.271|scale={{{width|450}}}|text=[[Kúrdistan-fylki|Kurdistan]]}} {{Image label small|x=0.169|y=0.413|scale={{{width|450}}}|text=[[Lúristan-fylki|Luristan]]}} {{Image label small|x=0.244|y=0.382|scale={{{width|450}}}|text=[[Markazi-fylki|Markazi]]}} {{Image label small|x=0.360|y=0.238|scale={{{width|450}}}|text=[[Mazandaran-fylki|Mazandaran]]}} {{Image label small|x=0.241|y=0.240|scale={{{width|450}}}|text=[[Qazvin-fylki|Qazvin]]}} {{Image label small|x=0.324|y=0.338|scale={{{width|450}}}|text=[[Qom-fylki|Qom]]}} {{Image label small|x=0.689|y=0.260|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Razavi Khorasan-fylki|Razavi<br>Khorasan]]</center>}} {{Image label small|x=0.480|y=0.296|scale={{{width|450}}}|text=[[Semnan-fylki|Semnan]]}} {{Image label small|x=0.802|y=0.740|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Sistan og Baluchestan-fylki|Sistan og<br>Baluchestan]]</center>}} {{Image label small|x=0.349|y=0.284|scale={{{width|450}}}|text=[[Tehran-fylki|Tehran]]}} {{Image label small|x=0.513|y=0.489|scale={{{width|450}}}|text=[[Yazd-fylki|Yazd]]}} {{Image label small|x=0.180|y=0.210|scale={{{width|450}}}|text=[[Zanjan-fylki|Zanjan]]}} {{Image label small|x=0.600|y=0.164|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Norður-Khorasan-fylki|Norður-<br>Khorasan]]</center>}} {{Image label small|x=0.711|y=0.451|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Suður-Khorasan-fylki|Suður-<br>Khorasan]]</center>}} {{Image label small|x=0.038|y=0.184|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Vestur-Aserbaísjan-fylki|Vestur-<br>Aserbaísjan]]</center>}} {{Image label small|x=0.087|y=0.122|scale={{{width|450}}}|text=<center>[[Austur-Aserbaísjan-fylki|Austur-<br>Aserbaísjan]]</center>}} {{Image label small|x=0.300|y=0.100|scale={{{width|450}}}|text=[[Kaspíahaf|<b style="color: #48A3B5">Kaspíahaf</b>]]}} {{Image label small|x=0.325|y=0.850|scale={{{width|450}}}|text=[[Persaflói|<b style="color: #48A3B5">Persaflói</b>]]}} {{Image label small|x=0.8|y=0.1|scale={{{width|450}}}|text=[[Túrkmenistan|<i style="color: #48A3B5">Túrkmenistan</i>]]}} {{Image label small|x=0.87|y=0.4|scale={{{width|450}}}|text=[[Afganistan|<i style="color: #48A3B5">Afganistan</i>]]}} {{Image label small|x=0.90|y=0.66|scale={{{width|450}}}|text=[[Pakistan|<i style="color: #48A3B5">Pakistan</i>]]}} {{Image label small|x=0.15|y=0.02|scale={{{width|450}}}|text=[[Aserbaísjan|<i style="color: #48A3B5">Aserbaísjan</i>]]}} {{Image label small|x=0.04|y=0.02|scale={{{width|450}}}|text=[[Armenía|<i style="color: #48A3B5">Armenía</i>]]}} {{Image label small|x=0.01|y=0.05|scale={{{width|450}}}|text=[[Tyrkland|<i style="color: #48A3B5">T<br>y<br>r<br>k<br>l<br>a<br>n<br>d</i>]]}} {{Image label small|x=0.05|y=0.5|scale={{{width|450}}}|text=[[Írak|<i style="color: #48A3B5">Írak</i>]]}} {{Image label small|x=0.1|y=0.66|scale={{{width|450}}}|text=[[Kúveit|<i style="color: #48A3B5">Kúveit</i>]]}} {{Image label small|x=0.05|y=0.8|scale={{{width|450}}}|text=[[Sádí-Arabía|<i style="color: #48A3B5">Sádí-Arabía</i>]]}} {{Image label end}} Íran er skipt í fimm landshluta sem aftur skiptast í 31 [[fylki]] (''ostān''). Yfir hverju fylki er skipaður landstjóri (''ostāndār''). Fylkin skiptast í [[sýsla|sýslur]] (''shahrestān'') sem aftur skiptast í umdæmi (''bakhsh'') og undirumdæmi (''dehestān''). Íran er það land í heiminum þar sem [[þéttbýlisvæðing]] er hvað hröðust. Frá 1952 til 2002 óx hlutfall íbúa í þéttbýli úr 27% í 60%. Samkvæmt spá [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] munu 80% íbúa búa í þéttbýli árið 2030. Þær borgir sem vaxið hafa hraðast eru [[Teheran]], [[Isfahan]], [[Avaz]] og [[Qom]]. Íbúafjöldi í Teheran er um 8,1 milljón. Borgin er bæði efnahagsleg og stjórnsýsluleg höfuðborg landsins auk þess að vera miðstöð samskipta og fólksflutninga. Önnur stærsta borg Írans er [[Mashhad]] með um 2,7 milljón íbúa. Hún er helg borg meðal sjíamúslima því þar er [[helgidómur Reza]]. Á milli 15 og 20 milljónir pílagríma heimsækja borgina árlega. Þriðja stærsta borgin er [[Isfahan]] með um 1,7 milljón íbúa. Isfahan var höfuðborg Persaveldis [[Safavídar|Safavída]] og átti sitt blómaskeið á 17. og 18. öld. Þar er mikið af sögulegum minjum. Í Isfahan er ein stærsta verslunarmiðstöð heims, [[Isfahan City Center]]. Fjórða stærsta borg landsins er iðnaðarborgin [[Karaj]] með um 1,6 milljón íbúa. Borgin stendur við rætur [[Alborzfjöll|Alborzfjalla]]. Þar eru stórar verksmiðjur sem framleiða vefnaðarvöru, sykur, stálvíra og áfengi. [[Tabriz]] er fimmta stærsta borg landsins með um 1,4 milljón íbúa. Borgin var fyrsta höfuðborg Safavída. Tabriz er önnur stærsta iðnaðarborg landsins á eftir Teheran og var önnur fjölmennasta borgin fram undir lok 7. áratugarins. Sjötta stærsta borg Írans er [[Shiraz]] með um 1,4 milljón íbúa. Hún er höfuðborg [[Farsfylki]]s. Hún var höfuðborg landsins á valdatíma [[Zandætt]]ar frá 1750 til 1794. Rústir tveggja helstu borga [[Persaveldi]]s, [[Persepólis]] og [[Pasargadae]] er að finna í nágrenni borgarinnar. == Landfræði == Íran er 18. stærsta land heims, 1.648.195 km² að stærð. Það liggur á milli 24. og 40. breiddargráðu norður og 44. og 64. lengdargráðu austur. Íran á landamæri að [[Aserbaísjan]], [[Armenía|Armeníu]] og útlendunni [[Naxcivan]] í norðvestri, [[Kaspíahaf]]i og [[Túrkmenistan]] í norðri, [[Afganistan]] og [[Pakistan]] í austri og [[Tyrkland]]i og [[Írak]] í vestri. Landið á strönd að [[Persaflói|Persaflóa]] og [[Ómanflói|Ómanflóa]] í suðvestri og suðri. Íran liggur aðallega á [[íranska hásléttan|Írönsku hásléttunni]] nema við Kaspíahaf og í héraðinu [[Khuzestan]] í vestri. Landið er eitt það fjalllendasta í heimi og margir fjallgarðar skipta hásléttunni upp. Flestir þeirra eru í vesturhlutanum sem jafnframt er þéttbýlasti hlutinn. Þar eru [[Kákasusfjöll]], [[Zagrosfjöll]] og [[Alborzfjöll]]. Hæsti tindur Írans er [[Damavandfjall]] sem rís 5610 metra yfir sjávarmáli. Það er jafnframt hæsta fjall [[Evrasía|Evrasíu]] vestan við [[Hindu Kush]]. Í norðurhluta Írans eru þéttir [[regnskógur|regnskógar]], [[Hyrkaníuskógarnir]]. Í austurhlutanum eru aðallega [[eyðimörk|eyðimerkur]] eins og salteyðimörkin [[Dasht-e Kavir]]. Þar er að finna [[saltstöðuvatn|saltstöðuvötn]]. Þar eru fjöllin svo há að regnský ná ekki yfir þau. Einu stóru [[slétta|slétturnar]] er að finna við strönd Kaspíahafs og norðurströnd Persaflóa þar sem landamæri Írans og Íraks liggja við ána [[Arvand Rood]]. Minni sléttur er að finna við strönd Persaflóa, við [[Hormússund]] og Ómanflóa. === Dýralíf === Mörg stór spendýr finnast í Íran, þar á meðal [[bjarndýr]], [[gasella|gasellur]], [[villisvín]], [[úlfur|úlfar]], [[sjakali|sjakalar]], [[hlébarði|hlébarðar]], [[gaupa|gaupur]] og [[refur|refir]]. Íranskir bændur rækta [[hestur|hesta]], [[kind]]ur, [[geit]]ur, [[vatnabuffall|vatnabuffla]], [[asni|asna]] og [[drómedari|drómedara]]. Meðal fugla sem lifa í Íran eru [[fashani|fasanar]], [[lynghæna|lynghænur]], [[storkur|storkar]], [[örn|ernir]] og [[fálki|fálkar]]. Eitt frægasta spendýr Írans er [[asíublettatígur]] sem er [[í bráðri útrýmingarhættu]]. Stofninn hrundi eftir írönsku byltinguna 1979. [[Persneskur hlébarði]] er stærsta undirtegund hlébarða og lifir aðallega í norðurhluta landsins. Hann er líka í útrýmingarhættu. Áður lifðu [[asíuljón]] og [[kaspíahafstígur]] í landinu en þeim var útrýmt snemma á 20. öld. Að minnsta kosti 74 tegundir lífvera í Íran eru á [[rauði listi IUCN|rauðum lista Alþjóðlegu náttúruverndarsamtakanna]]. Iðnaðarþróun, vaxandi þéttbýli og námavinnsla ógna líffræðilegri fjölbreytni landsins. [[Íransþing]] hefur ítrekað heimilað nýtingu náttúruauðlinda án tillits til áhrifa þess á náttúru og dýralíf. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == {{wikiorðabók}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3299684 ''Brestur í innviðunum''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1978] {{Samtök olíuútflutningsríkja}} {{Asía}} [[Flokkur:Persaflóaríki]] [[Flokkur:Íran]] l2qq72j1ft2rgrabvkjf6rdggdpt3g7 0 11429 1967794 1961645 2026-06-15T17:50:22Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967794 wikitext text/x-wiki {{land |nafn_á_frummáli = Svalbard |nafn_í_eignarfalli = Svalbarða |land=Noregs |fáni = Flag of Norway.svg |skjaldarmerki = Logo of the Governor of Svalbard.svg |staðsetningarkort = Norway-Svalbard.svg |tungumál = [[norska]] |höfuðborg = [[Longyearbyen]] |þjóðsöngur = [[Kongesangen]] |stjórnarfar = Noregsstjórn |titill_leiðtoga1 = [[Noregskonungur|Konungur]] |titill_leiðtoga2 = [[Sýslumaðurinn á Svalbarða|Sýslumaður]] |nafn_leiðtoga1 = [[Haraldur 5.]] |nafn_leiðtoga2 = [[Lars Fause]] |flatarmál = 61.022 |mannfjöldaár = 2020 |fólksfjöldi = 2.939 |íbúar_á_ferkílómetra = 0,04 |staða = Landsvæði í [[Noregur|Noregi]] |atburður1 = [[Svalbarðasamningurinn]] |dagsetning1 = 9. febrúar 1920 |atburður2 = [[Svalbarðalögin]] |dagsetning2 = 17. júlí 1925 |gjaldmiðill = [[norsk króna]] (NOK) |tímabelti = [[UTC]]+1 (+2 [[Evrópskur sumartími|á sumrin]]) |tld = no |símakóði = 47 }} '''Svalbarði''' ([[norska]]: ''Svalbard'') er [[eyjaklasi]] í [[Norður-Íshaf]]i, um það bil miðja vegu milli meginlands [[Evrópa|Evrópu]] og [[Norðurpóllinn|Norðurpólsins]]. Eyjarnar eru milli 74. og 81. breiddargráðu norður og 10. til 35. lengdargráðu austur. [[Spitsbergen]] er stærsta eyjan, en þar á eftir koma [[Norðausturlandið]] og [[Edge-eyja]]. Stærsta byggðin á eyjunum er [[Longyearbyen]].<ref name="SA-2021">{{cite journal |last1=Dickie |first1=Gloria |title=The World's Northernmost Town Is Changing Dramatically|format=Original title: "The Polar Crucible" |journal=Scientific American |date=1.6.2021 |volume=324|issue=6|pages=44–53|url=https://www.scientificamerican.com/article/the-worlds-northernmost-town-is-changing-dramatically/}}</ref> Eyjarnar voru fyrst notaðar sem veiðistöð af hvalveiðimönnum sem sigldu langt norður í höf á 17. og 18. öld, en sem yfirgáfu þær síðar. [[Kolanám]] hófst þar í upphafi 20. aldar og nokkrar varanlegar byggðir voru stofnaðar. [[Svalbarðasamningurinn]] frá 1920 kveður á um yfirráð Noregs yfir eyjunum og með [[Svalbarðalögin|Svalbarðalögunum]] 1925 lýstu Norðmenn Svalbarða hluta af norska konungsríkinu. Svalbarði var gerður að [[fríverslunarsvæði]] og [[herlaust svæði|herlausu svæði]]. Norska fyrirtækið [[Store Norske Spitsbergen Kulkompani]] og rússneska fyrirtækið [[Arktikugol]] eru einu námafyrirtækin sem enn starfa á eyjunum, en rannsóknarstarfsemi og ferðaþjónusta hafa í seinni tíð orðið mikilvægari. [[Háskólamiðstöðin á Svalbarða]] (UNIS) og [[Fræbankinn á Svalbarða]] leika lykilhlutverk í efnahagslífi eyjanna. Fyrir utan [[Longyearbyen]] eru helstu byggðir á eyjunum rússneski námabærinn [[Barentsburg]], rannsóknarstöðin [[Ny-Ålesund]] og námabærinn [[Sveagruva]]. Aðrar byggðir eru norðar en eina fólkið sem þar býr eru hópar vísindamanna sem dvelja þar tímabundið. Engir vegir liggja milli byggðanna. [[Snjósleði|Snjósleðar]], flugvélar og bátar eru helstu samgöngutækin. [[Svalbarðaflugvöllur]] í Longyearbyen er aðalsamgöngumiðstöð eyjanna.<ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2840513|title=Svalbarði: Ný samgöngumiðstöð á Norðurslóðum?|journal=Þjóðviljinn|year=1974|number=80|date=21.5.1974|volume=39|page=12}}</ref> Um 60% af eyjunum eru þakin [[jökull|jöklum]] og þar eru mörg fjöll og firðir. Þar ríkir [[íshafsloftslag]] þótt hitastig sé mun hærra en annars staðar á sömu breiddargráðum. [[Flóra Svalbarða]] nýtir sér [[miðnætursól]]ina til að bæta upp fyrir [[skammdegi]]ð á veturnar. Margar tegundir sjófugla verpa á Svalbarða og þar er að finna [[tófa|tófu]], [[hreindýr]] og [[ísbjörn|ísbirni]], auk [[sjávarspendýr]]a. Á Svalbarða eru sjö þjóðgarðar og 22 friðlönd sem ná yfir 2/3 hluta af landi eyjanna.<ref>{{cite web|title=The national parks on Svalbard|website=Norwegian national parks|url=https://www.norgesnasjonalparker.no/en/nationalparks/svalbard/}}</ref> [[Noregur]] fer með yfirráð á Svalbarða samkvæmt Svalbarðasamningnum frá 1920, en eyjarnar eru ekki stjórnsýslulegur hluti Noregs og falla ekki undir neitt norskt fylki. Þess í stað fer [[ríkisstjórn Noregs]] með stjórn eyjanna beint í gegnum skipaðan [[sýslumaðurinn á Svalbarða|sýslumann]]. Svalbarði er utan við [[Schengen-svæðið]], [[Evrópska efnahagssvæðið]] og [[Norræna vegabréfasambandið]]. [[Svalbarði og Jan Mayen]] eiga saman ISO 3166-1-landakóðann SJ þótt stjórn þeirra sé alveg aðskilin. Í Svalbarðasamningnum er kveðið á um að allir aðilar (nú yfir 40 talsins) skuli hafa rétt til að nýta auðlindir Svalbarða og að allar eyjarnar skuli vera herlaust svæði. Nú á dögum eru það eingöngu [[Rússland|Rússar]] sem nýta sér þetta ákvæði og stunda [[kol]]anám á Svalbarða. Einnig hafa [[Ísland|íslensk]] stjórnvöld vísað í þetta ákvæði varðandi [[fiskveiðar]] íslenskra skipa í grennd við Svalbarða. Svalbarði er nyrsta svæði í heimi þar sem er föst búseta. == Heiti == Nafnið Svalbarði kemur fyrir í fyrsta kafla [[Landnámabók]]ar þar sem segir að frá [[Langanes]]i á Íslandi sé fjögurra dægra sigling norður til Svalbarða. Í [[Konungsannáll|Konungsannál]] frá 14. öld er sagt frá „Svalbarðsfundi“ árið 1194.<ref name="konungsannall" /> Nafnið merkir „köld strönd“ og gæti hafa átt við eitthvað annað land, til dæmis [[Jan Mayen]] eða [[Grænland]]. Með [[Svalbarðalögin|Svalbarðalögunum]] 1925 var ákveðið að láta eyjaklasann heita þessu norræna nafni, fremur en Spitsbergen. Það var hluti af því að staðfesta yfirráð Norðmanna.<ref name="Berg2013">{{cite journal |last1=Berg |first1=Roald |title=From "Spitsbergen" to "Svalbard". Norwegianization in Norway and in the "Norwegian Sea", 1820–1925 |journal=Acta Borealia |date=December 2013 |volume=30 |issue=2 |pages=154–173 |doi=10.1080/08003831.2013.843322|s2cid=145567480 }}</ref> Nafnið Spitsbergen kemur frá hollenska landkönnuðinum [[Willem Barents]] sem sá hvassa fjallstinda (''spitse bergen'') á vesturströnd aðaleyjunnar. Barents vissi ekki að um eyjaklasa væri að ræða og nafnið Spitsbergen hefur því verið notað bæði um eyjaklasann og aðaleyjuna.<ref>[http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic48-3-248.pdf ''In Search of Het Behouden Huys: A Survey of the Remains of the House of Willem Barentsz on Novaya Zemlya'', LOUWRENS HACQUEBORD, p. 250] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327084815/http://pubs.aina.ucalgary.ca/arctic/Arctic48-3-248.pdf |date=27 March 2009 }}.</ref> == Saga == === Landkönnun === [[Mynd:1598_map_of_the_Polar_Regions_by_Willem_Barentsz.jpg|thumb|right|Kort af Norðurslóðum eftir þriðja leiðangur Barents 1596 þar sem Svalbarði er nefndur ''Het nieuwe land'' („nýja landið“).]] Elsta heimildin sem minnist á Svalbarða er ''[[Landnámabók]]'' frá 12. öld sem segir að frá [[Langanes]]i sé fjögurra dægra sigling til Svalbarða „í hafsbotn“.<ref>{{cite book|title=Landnámabók (Sturlubók)|chapter=1. kafli|url=https://www.snerpa.is/net/snorri/landnama.htm}}</ref> Í [[Konungsannáll|Konungsannál]] frá 14. öld stendur við árið 1194 „Svalbarðsfundur“.<ref name="konungsannall">{{vefheimild|url=https://heimskringla.no/wiki/Konungsann%C3%A1ll|vefsíða=Heimskringla.no|titill=Konungsannáll|skoðað=12.10.2023}}</ref> Nafnið merkir einfaldlega „köld strönd“ og gæti átt við eitthvað annað land en það sem kallað er Svalbarði í dag. Rússar hafa haldið því fram að [[Pómorar]] sem búa við strendur [[Hvítahaf]]s hafi uppgötvað Svalbarða á 16. öld eða fyrr, en heimildir skortir fyrir þeirri staðhæfingu og engar minjar hafa fundist sem staðfesta veru norrænna manna eða Pómora á Svalbarða fyrir lok 16. aldar þótt það sé umdeilt.<ref>{{cite journal|author=Hultgreen, T.|year=2002|title=When did the Pomors come to Svalbard?|journal=Acta Borealia|volume=19|number=2|pages=125-145|url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/080038302321117551}}</ref> Fyrsti landkönnuðurinn sem sá Svalbarða svo vitað sé með vissu var [[Willem Barents]] sem kom auga á Svalbarða í síðasta leiðangri hans til [[Novaja Semlja]] í júní árið 1596. Hann gaf eyjunum, sem hann taldi vera eitt land, nafnið Spitsbergen („hvöss fjöll“ á hollensku). Eyjarnar voru merktar á kort sem fylgdi frásögn af leiðangrinum og urðu brátt hluti af almennum landakortum. Árið 1607 kom [[Henry Hudson]] til eyjanna og kannaði þær. Hann sagði frá því að þar væru miklar hvalavöður, sem dró að [[hvalveiði]]skip.<ref name="hacquebord">{{cite journal|author=Hacquebord, L., Steenhuisen, F., & Waterbolk, H.|year=2003|title=English and Dutch whaling trade and whaling stations in Spitsbergen (Svalbard) before 1660|url=https://archive.org/details/international-journal-of-maritime-history_2003-12_15_2/page/117|journal=International Journal of Maritime History|volume=15|number=2|pages=117-134|doi=10.1177/084387140301500207}}</ref> === Hvalveiðar === [[Mynd:Walvisvangst_bij_de_kust_van_Spitsbergen_-_Dutch_whalers_near_Spitsbergen_(Abraham_Storck,_1690).jpg|thumb|right|Hvalveiðiskip við strönd Svalbarða á málverki eftir [[Abraham Storck]] frá 1690.]] Þegar árið 1604 hélt leiðangur í veiðiferð til [[Bjarnarey (Svalbarða)|Bjarnareyjar]] undir stjórn enska selfangarans [[Steven Bennet]] á vegum [[Moskvufélagið|Moskvufélagsins]]. Þeir sáu þúsundir rostunga, en náðu aðeins að drepa nokkra vegna lítillar reynslu af slíkum veiðum. Veiðin gekk betur árið eftir og næstu ár kom hann þangað árlega þar til rostungsstofninum hafði verið útrýmt á eyjunni.<ref>{{cite book|author=Conway, M.|year=2012|title=No man's land: a history of Spitsbergen from its discovery in 1596 to the beginning of the scientific exploration of the country|publisher=Cambridge University Press}}</ref> [[Jonas Poole]] sem var í ferðum á vegum félagsins sagði frá miklum hvalavöðum við Svalbarða og Moskvufélagið sendi brátt hvalveiðiskip þangað til að veiða [[norðhvalur|norðhvali]] fyrir verðmætt [[lýsi]]ð. Félagið reyndi að hrekja hollensk og spænsk hvalveiðiskip þaðan og gera tilkall til einkaréttar á veiðinni, sem leiddi til átaka. Það flækti enn málin að [[Kristján 4.]] gerði tilkall til eyjanna fyrir hönd [[Danaveldi]]s vegna yfirráða yfir [[Noregur|Noregi]] og Grænlandi. Árið 1614 ákváðu hollensku og ensku skipin að skipta aðaleyjunni á milli sín. Sama ár var hvalveiðifélagið [[Noordsche Compagnie]] stofnað í Hollandi. Allar þjóðirnar notuðust í fyrstu við [[Baskar|baskneska]] hvalveiðimenn, en þegar leið á dró úr því. Þegar Moskvufélagið lenti í fjárhagsörðugleikum nokkrum árum síðar náðu Hollendingar yfirhöndinni. Þeir stofnuðu hvalveiðibæinn [[Smeerenburg]] á [[Amsterdameyja|Amsterdameyju]] árið 1619.<ref name="hacquebord" /> Eftir miðja 17. öld tók hvölum að fækka við strönd Svalbarða og hvalveiðiskipin færðu sig utar. Með stærri skipum var hægt að flensa hvalina við skipshlið og flytja spikið til meginlandsins til bræðslu. Á 18. öld minnkuðu hvalveiðar Hollendinga og Bretar tóku við, en eftir aldamótin 1800 var norðhvalur nær horfinn af miðunum við Svalbarða. Um 1830 var hvalveiðum hætt.<ref>{{cite book|author=Vaughan, R.|year=1983|chapter=Historical survey of the European whaling industry|title=Arctic Whaling. Proceedings of the International symposium Arctic Whaling (February 1983|page=131|url=https://research.rug.nl/files/3409408/Arcticwhaling-complete.pdf#page=123}}</ref> === Pómorar === [[Mynd:Auguste_Mayer_La_Recherche.png|thumb|right|Teikning af Pómorakrossi á Svalbarða eftir [[Auguste Mayer]] úr leiðangri Paul Gaimard til Norðurslóða 1838.]] Fræðimenn greinir á um það hvenær [[Pómorar]] frá ströndum [[Hvítahaf]]s tóku fyrst að stunda skinnaveiðar á Svalbarða. Á 7. áratug 20. aldar framkvæmdi sovéski fornleifafræðingurinn [[Vadím F. Starkov]] fjölda rannsókna á veiðistöðvum Pómora og notaði aldursgreiningu á viðarleifum til að rökstyðja að þeir hefðu komið þar fyrir miðja 16. öld.<ref>{{cite journal|title=When Did the Pomors Come to Svalbard?|year=2002|joural=Acta Borealia|volume=19|number=2|pages=125-145|doi=10.1080/080038302321117551|author=Tora Hultgreen}}</ref> Þetta var notað til að styðja við tilkall [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] til auðlindanýtingar á Svalbarða. Niðurstaðan hefur verið gagnrýnd á þeim forsendum að aldur timbursins segi ekki til um aldur stöðvarinnar. Gagnrýnendur benda líka á að engar frásagnir um Pómora sé að finna í ritheimildum frá 17. öld, sem Starkov útskýrði með því að þá hefði veiði þeirra hnignað.<ref>{{cite journal |last1=Albrethsen |first1=S. E. |last2=Arlov |first2=T. B. |date=1988 |title=The Discovery of Svalbard - A Problem Reconsidered |url=http://www.sarks.fi/fa/PDF/FA5_105.pdf |journal=Fennoscandia archaeologica |publisher=Archaeological Society of Finland |volume=5 |archive-date=2024-12-31 |access-date=2023-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241231220926/http://www.sarks.fi/fa/PDF/FA5_105.pdf |url-status=dead }}</ref> Flestir viðurkenna þó að frá lokum 17. aldar, eftir að landvinnslu hvalfangara lauk, hafi Pómorar byrjað að fara reglulega í veiðiferðir til Svalbarða, þar sem þeir veiddu rostunga, seli, hreindýr, refi og ísbirni. Þeir reistu veiðikofa og einkennandi og áberandi viðarkrossa, og höfðust þar við yfir vetrartímann. Flestir urðu þeir undir lok 18. aldar þegar 100 til 150 Pómorar héldu sig á Svalbarða yfir veturinn. Veiðar Pómora gengu ekki jafnhart gegn dýrastofnum og hvalveiðarnar höfðu gert og héldust því í jafnvægi.<ref>{{cite book |last=Arlov |first=Thor B. |title=A short history of Svalbard |year=1994 |url=http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2007032002001 |publisher=[[Norwegian Polar Institute]] |location=Oslo |isbn=82-90307-55-1}}</ref> Síðustu heimildir um vetrardvöl Pómora eru frá vetrinum 1851 til 1852. Eftir það lögðust veiðarnar af meðal annars vegna minnkandi rostungsstofna. Norðmenn kynntust Svalbarða gegnum [[Pómoraverslunin]]a í Norður-Noregi á 18. öld. Fyrstu Norðmennirnir sem vitað er að fóru til Svalbarða voru [[Samar]] sem fengnir voru með í rússneskan leiðangur þangað 1795 frá höfninni í [[Hammerfest]].<ref>{{cite book |last=Carlheim-Gyllensköld|first=V. |title=På åttionda breddgraden. En bok om den svensk-ryska gradmätningen på Spetsbergen; den förberedande expeitionen sommaren 1898, dess färd rundt spetsbergens kuster, äfventyr i båtar och på isen; ryssars och skandinavers forna färder; m.m., m.m. |year=1900 |publisher=Albert Bonniers förlag| location=Stockholm}}</ref> Ári áður höfðu norskir veiðimenn haldið til veiða á Bjarnarey. Frá 3. áratug 19. aldar hófu Norðmenn reglulegar veiðar á Svalbarða, en [[Tromsø]] tók við af Hammerfest sem helsta höfnin. Á síðari hluta 19. aldar sigldu 27 norsk skip til Svalbarða að meðaltali. Veturinn 1872 til 1873 létust 17 norskir selveiðimenn úr blýeitrun í veiðikofa sem nefndist [[Svenskhuset]] á Svalbarða.<ref>{{cite news |url=http://www.aftenposten.no/english/local/article2664864.ece |title=Arctic mystery resolved after 135 years |date=19 September 2008 |last=Goll |first=Sven |work=[[Aftenposten]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629061200/http://www.aftenposten.no/english/local/article2664864.ece |archive-date=29 June 2011}}</ref> === Rannsóknarleiðangrar === [[Mynd:Andrees_Station3.jpg|thumb|right|Loftbelgsstöð sem leiðangur Andrées reisti á Danska eyja 1897.]] Á síðari hluta 18. aldar héldu nokkrir stórir rannsóknarleiðangrar til Svalbarða ýmist til að kortleggja [[Norðurslóðir]] eða freista þess að finna [[Norðausturleiðin]]a. Árið 1773 leiddi [[Constantine Phipps]] leiðangur á vegum [[breski flotinn|breska flotans]] til Svalbarða þar sem skip hans, ''[[Carcass]]'' og ''[[Racehorse]]'' festust í ísnum við [[Sjöeyjar]], en náðu að losa sig og komast heilu og höldnu til baka.<ref>{{cite journal|author=Fjågesund, P.|year=2008|title=When Science Came to the Arctic: Constantine Phipps’s Expedition to Spitsbergen in 1773|journal=Journal of Northern Studies|number=2|pages=77-91|url=https://www.diva-portal.org/smash/get/diva2:412660/FULLTEXT01.pdf}}</ref> Árið 1827 kom norski jarðfræðingurinn [[Baltazar Mathias Keilhau]] til Svalbarða og rannsakaði landið innan við ströndina.<ref>{{cite book|author=Keilhau B. M.|year=1831|title=Reise i øst- og vest-finmarken samt til beeren-eiland og spitsbergen i aarene 1827 og 1828|publisher=Johan Krohn|location=Christiania}}</ref> Veturinn 1838-1839 kom Norðurslóðaleiðangur [[Paul Gaimard]] á skipinu ''[[La Recherche]]'' til Svalbarða og fékkst þar við margvíslegar rannsóknir.<ref>{{cite book|author=Paul Gaimard|title=Voyage en Scandinavie, en Laponie, au Spitzberg et aux Feröe pendant les années 1838-1840 sur la corvette La Recherche, commandée par M. Fabvre. Publiés par ordre du Roi sous la direction de M. Paul Gaimard.|year=1842-1855|publisher=A. Bertrand|location=Paris}}</ref> Svíar hófu að sýna Svalbarða mikinn áhuga um miðja 19. öld. Sænski náttúrufræðingurinn [[Otto Martin Torell]] rannsakaði [[jökull|jökla]] á eyjunum á 6. áratug 19. aldar. [[Adolf Erik Nordenskiöld]] tók þátt í þremur af þessum leiðöngrum Torells og leiddi eftir það frekari rannsóknir á Norðurslóðum á 7. og 8. áratugnum. Breski náttúrufræðingurinn og kortagerðamaðurinn [[Martin Conway]] gerði fyrsta kortið af landslagi eyjanna eftir leiðangur veturinn 1896-1897.<ref>{{cite web |url=http://www.npolar.no/en/the-arctic/place-names.html |title=The history of place names in the Arctic |last=Ørvoll |first=Oddveig Øien |publisher=[[Norwegian Polar Institute]] |access-date=19 April 2012 |archive-date=29 April 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120429100718/http://www.npolar.no/en/the-arctic/place-names.html |url-status=dead }}</ref> Svalbarði var upphafsstaður fyrir nokkrar tilraunir manna til að ná [[Norðurpóllinn|norðurpólnum]] í loftfari. [[Loftbelgsleiðangur Andrées]], þar sem allir leiðangursmenn týndu lífinu, lagði upp frá stöð sem reist var á [[Danska eyja|Dönsku eyju]] 1897. Fjórar slíkar tilraunir voru gerðar út frá [[Ny-Ålesund]] á milli 1925 og 1928, þar á meðal fyrsta tilraun [[Roald Amundsen]] til að komast á norðurpólinn með [[flugbátur|flugbát]]. [[Floyd Bennett]] og [[Richard E. Byrd]] héldu því fram að þeim hefði tekist það 1926, en því hefur síðan verið hafnað.<ref name="Hisdal 1998: 103">Hisdal (1998): 103</ref> [[Loftskip]]ið ''[[Norge (loftskip)|Norge]]'' er nú talið hafa verið fyrst til að ná pólnum. Loftskip [[Umberto Nobile]], ''[[Italia (loftskip)|Italia]]'', hrapaði árið 1928 sem leiddi til umfangsmikillar leitar og björgunaraðgerða, þar sem Amundsen er talinn hafa farist.<ref name="Hisdal 1998: 103"/> === Námavinnsla og yfirtaka Norðmanna === [[Mynd:Longyear_City_1908.jpg|thumb|right|Longyear City árið 1908.]] Kolavinnsla á Svalbarða hafði lengi verið stunduð í smáum stíl áður en iðnaðarvinnsla hófst árið 1899. Einn af þátttakendum í leiðöngrum Nordenskiölds, [[Alfred Gabriel Nathorst]], reyndi fyrstur að stofna varanlega byggð við [[Ísfjörður|Ísfjörð]] á Svalbarða og hugðist vinna þar [[fosfórít]] en ekkert varð úr þeim fyrirætlunum. [[Søren Zachariassen]] frá Tromsø stofnaði fyrsta námafyrirtækið og gerði tilkall til nokkurra staða umhverfis Ísfjörð en skorti fjármagn til að hefja þar uppbyggingu. Fyrsta námafyrirtækið sem náði að komast á legg var [[Arctic Coal Company]] í eigu bandaríska athafnamannsins [[John Munroe Longyear]] sem keypti tilkall Norðmanna og stofnaði [[Longyearbyen|Longyear City]] árið 1906. Um 200 manns störfuðu þar árið 1910. Norska námafyrirtækið [[Store Norske Spitsbergen Kulkompani]] var stofnað til að kaupa fyrirtæki Longyears árið 1916. [[Pyramiden]] og [[Sveagruva]] voru námabækistöðvar sem sænsk fyrirtæki stofnuðu á sama tíma, og hollenskir fjárfestar stofnuðu [[Barentsburg]] árið 1920. Norskir fjárfestar stofnuðu [[Kings Bay Kull Compani]] árið 1916 í kringum kolavinnslu í [[Konungsfjörður|Konungsfirði]].<ref>{{cite book|author=Gümrükçü, H., Soylu, Z. S., Alabaş, S., & Güneş, S.|year=2022|title=Employment and Migration in the Arctic Region: A Case Study of Spitzbergen/Svalbard Archipelago|title=The Future of the Arctic Human Population|pages=179-195|publisher=Routledge}}</ref> Áhugi Norðmanna á auðlindum á Norðurslóðum fór vaxandi undir lok 19. aldar á sama tíma og upp kom þörf fyrir einhvers konar stjórn á námavinnslu á Svalbarða. Engin yfirvöld voru á eyjunum og námafyrirtækin áttu erfitt með að staðfesta tilkall sitt til ákveðinna staða. Árið 1907 átti Noregur frumkvæði að viðræðum milli hinna ýmsu landa sem gerðu tilkall til eyjanna. Norska ríkisstjórnin var treg til að taka að sér yfirstjórnina vegna hás kostnaðar, en það breyttist smám saman eftir því sem kolavinnslan jókst. Á [[Friðarráðstefnan í París 1919-1920|Friðarráðstefnunni í París]] 1919 var ákveðið að Noregur fengi yfirráð yfir Svalbarða. [[Svalbarðasamningurinn|Spitsbergensamningurinn]] (eins og hann hét þá) var undirritaður 9. febrúar 1920 með þeim skilyrðum að nýting auðlinda væri öllum samningsaðilum frjáls og að eyjarnar mætti ekki nota í hernaðarlegum tilgangi. Eftir nokkra umræðu um fyrirkomulag stjórnar á eyjunum voru [[Svalbarðalögin]] sett í Noregi árið 1925 þar sem ákveðið var að eyjarnar hétu Svalbarði (en ekki Spitsbergen) og að þeim skyldi stjórnað af sérstökum sýslumanni sem skipaður væri af Noregskonungi.<ref>{{cite journal|author=Berg, R.|year=2013|title=From “Spitsbergen” to “Svalbard”. Norwegianization in Norway and in the “Norwegian Sea”, 1820–1925|journal=Acta Borealia|volume=30|number=2|pages=154-173|url=https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/08003831.2013.843322}}</ref> Á 3. áratug 20. aldar hnignaði námavinnslunni og margar bækistöðvar voru yfirgefnar. Á endanum voru aðeins eftir Store Norske Spitsbergen Kulkompani og sovéska námafyrirtækið [[Arktikugol]] sem tók yfir nokkrar fyrrverandi námabyggðir á eyjunum. Kolaframleiðslan náði hátindi fyrir stríð árið 1936 þegar 786.000 tonn af kolum voru unnin þar. Á 4. áratugnum hófust þorskveiðar í smáum stíl við eyjarnar og reglulegar ferjusiglingar frá Noregi. === Síðari heimsstyrjöld === Fyrst eftir að Þjóðverjar [[innrásin í Noreg|réðust inn í Noreg]] 1940 hélt kolavinnslan á Svalbarða áfram eins og ekkert hefði í skorist. Það var ekki fyrr en Þjóðverjar [[Barbarossa-aðgerðin|réðust inn í Sovétríkin]] 1941 að [[bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|bandamenn]] ákváðu að flytja allt fólk þaðan og eyðileggja kolabirgðir við námurnar í [[Gauntlet-aðgerðin]]ni. Á þeim tíma hófust ferðir [[skipalestir í Norður-Atlantshafi í síðari heimsstyrjöld|skipalesta]] með hergögn og hjálpargögn til Sovétríkjanna um [[Norðurhöf]]. Í fyrstu höfðu Þjóðverjar aðallega áhuga á að koma upp [[veðurstöð]]vum á Svalbarða og komu sér upp mannaðri veðurstöð í [[Aðventufjörður|Aðventufirði]] 1941.<ref>{{cite book|author=Parker, L.|year=2017|chapter=From Ice Stations to Action Stations: The Importance of the Svalbard Archipelago in the Second World War|title=War and Geography|pages=63-75|editor=Brill Schöningh}}</ref> Vorið 1942 var [[Fritham-aðgerðin]]ni hrint í framkvæmd, þar sem tvö norsk selveiðiskip sigldu með mannafla frá [[norska útlagastjórnin|norsku útlagastjórninni]] til Svalbarða til að taka kolanámurnar yfir. Um sumarið sendu Þjóðverjar tvö herskip þangað í [[Zitronella-aðgerðin]]ni og lögðu Longyearbyen og Barentsburg í rúst með stórskotaárás frá skipunum ''[[Tirpitz (herskip)|Tirpitz]]'' og ''[[Scharnhorst (skip)|Scharnhorst]]''. Sex Norðmenn létu lífið og yfir 30 voru sendir í fangabúðir. Aðgerðin náði þó ekki að tryggja yfirráð Þjóðverja yfir Svalbarða. Með [[Gearbox-aðgerðin]]ni og [[Gearbox II-aðgerðin]]ni sumarið 1942 tryggðu bandamenn sér aðstöðu á Svalbarða til að verja skipalestirnar um Norðurhöf. Þjóðverjar héldu þó áfram tilraunum til að koma upp veðurstöðvum á Svalbarða til að styðja við kafbátahernaðinn, eins og í [[Haudegen-aðgerðin]]ni 1944. Síðasta hersveit Þjóðverja sem gafst upp fyrir bandamönnum í Evrópu voru starfsmenn veðurstöðvarinnar í Haudegen sem gáfust upp fyrir norsku selveiðiskipi 6. september 1945.<ref>{{cite journal|author=Barr, W.|year=1986|title=Wettertrupp Haudegen: the last German Arctic weather station of World War II. Part 1.|journal=Polar Record|volume=23|number=143|pages=143-158}}</ref> === Samtímasaga === [[File:Kulltaubane.jpg|thumb|Yfirgefinn kláfur til að flytja kol.]] Eftir styrjöldina hóf Noregur aftur starfsemi í Longyearbyen og Ny-Ålesund,<ref>{{cite book|author=Torkildsen T. & Barr S.|year=1984|title=Svalbard: Vårt nordligste Norge|publisher=Det Norske Svalbardselskap}}: 206</ref> en [[Sovétríkin]] hófu á ný námastarfsemi í Barentsburg, Pyramiden og [[Grumant]].<ref name=t202>Torkildsen (1984): 202</ref> Í námunni í Ny-Ålesund biðu 71 bana í slysum frá 1945 til 1954 og 1960 til 1963. [[Kings Bay-málið]] þar sem 21 verkamaður lét lífið, leiddi til afsagnar [[þriðja ríkisstjórn Geirhardsens|þriðju ríkisstjórnar Geirhardsens]].<ref>{{cite web |url=http://www.caplex.no/Web/ArticleView.aspx?id=9318238|archive-url=https://web.archive.org/web/20061103103405/http://www.caplex.no/Web/ArticleView.aspx?id=9318238|url-status=dead|archive-date=3 November 2006|title=Kings Bay|language=no|access-date=24 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.caplex.no/Web/ArticleView.aspx?id=9318239|archive-url=https://web.archive.org/web/20061109115607/http://www.caplex.no/Web/ArticleView.aspx?id=9318239|url-status=dead|archive-date=9 November 2006|title=Kings Bay-saken|language=no|access-date=24 March 2010}}</ref> Kolavinnslan var lengi rekin með tapi og norska ríkið lagði milljarða króna í að halda starfsemi og samfélagi þar úti.<ref>{{cite journal|author=Gísli Kristjánsson|year=1999|title=Ísbirnir vilja ekki fólk|journal=Dagblaðið Vísir|volume=25|number=116|page=28|url=https://timarit.is/page/2984745}}</ref><ref>{{cite journal|author=Reynir Traustason|title=Berum ekki beinin hérna|journal=Dagblaðið Vísir|year=1995|volume=21|number=122|page=10|url=https://timarit.is/page/2728632}}</ref> Frá 1964 varð Ny-Ålesund að rannsóknarmiðstöð og aðstöðu fyrir [[Geimrannsóknastofnun Evrópu]].<ref>{{cite book|last=Arlov|first=Thor B.|title=Svalbards historie: 1596-1996|url=https://books.google.com/books?id=HRLeNQAACAAJ|access-date=22 May 2021|year=1996| publisher=Aschehoug| location=Oslo|language=no|isbn=82-03-22171-8}}: 412</ref> Prufuboranir í leit að olíu hófust árið 1963 og héldu áfram til 1984, en engar olíulindir fundust.<ref>Torkildsen (1984): 261</ref> Frá 1960 hófust reglulegar flugferðir til [[Hotellneset]];<ref>{{cite book|author1=Tjomsland, Audun |author2=Wilsberg, Kjell |name-list-style=amp |year=1995 |title=Braathens SAFE 50 år: Mot alle odds |location=Oslo |isbn=82-990400-1-9}}: 163</ref> og árið 1975 var [[Svalbarðaflugvöllur]] opnaður í Longyearbyen með heilsársþjónustu.<ref>Tjomsland and Wilsberg (1995): 162–164</ref> Nokkrar deilur urðu um fjölda Aeroflot-starfsmanna sem Sovétmenn vildu að störfuðu á vellinum.<ref>{{cite journal|author=Gísli Sveinn Loftsson|title=Tilraunir rússa til að sölsa undir sig Svalbarða|year=1976|journal=Vísir|volume=66|number=28|pages=8-9|url=https://timarit.is/page/3350424}}</ref> Í [[kalda stríðið|kalda stríðinu]] voru íbúar Sovétríkjanna tveir þriðju af íbúum eyjanna (Norðmenn voru þá einn þriðji) og heildaríbúafjöldinn rétt innan við 4000.<ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1638700|title=Sambýlið á Svalbarða|journal=Morgunblaðið|year=1986}}</ref><ref name=t202 /> Starfsemi Rússa hefur minnkað umtalsvert síðan þá og aðeins 450 Rússar voru á Svalbarða 2010.<ref>{{cite web |url=http://www.ssb.no/english/subjects/00/00/20/nos_svalbard_en/nos_d330_en/tab/045.html |title=Persons in settlements 1 January. 1990–2005 |website=[[Statistics Norway]] |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114020929/http://www.ssb.no/english/subjects/00/00/20/nos_svalbard_en/nos_d330_en/tab/045.html |archive-date=14 November 2011 |df=dmy-all }}</ref><ref name=demographics>{{cite web |url=http://www.ssb.no/english/subjects/00/00/20/nos_svalbard_en/nos_d330_en/tab/049.html |title=Non-Norwegian population in Longyearbyen, by nationality. Per 1 January. 2004 and 2005. Number of persons |website=[[Statistics Norway]] |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100523054216/http://www.ssb.no/english/subjects/00/00/20/nos_svalbard_en/nos_d330_en/tab/049.html |archive-date=23 May 2010 |df=dmy-all }}</ref> Námabyggðinni Grumant var lokað eftir að náman var þurrausin árið 1962.<ref name=t202 /> Pyramiden var lokað árið 1998.<ref>Fløgstad (2007): 127</ref> Útflutningur á kolum frá Barentsburg stöðvaðist 2006 vegna eldsvoða,<ref name=chp10 /> en hélt áfram eftir 2010.<ref>{{Cite news|last=Staalesen |first=Atle |title=Russians restarted coal mining at Svalbard |work=Barents Observer |date=8 November 2010 |url=http://www.barentsobserver.com/russians-restarted-coal-mining-at-svalbard.4840198-116321.html |access-date=26 January 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101120015113/http://barentsobserver.com/russians-restarted-coal-mining-at-svalbard.4840198-116321.html |archive-date=20 November 2010 }}</ref> Rússar lentu í tveimur flugslysum: 141 fórust með [[Vnukovo Airlines flug 2801|Vnukovo Airlines flugi 2801]] 1996<ref>{{cite web |url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19960829-0 |title=29 Aug 1996 |website=[[Aviation Safety Network]] |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100417153006/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=19960829-0 |archive-date=17 April 2010 |df=dmy-all }}</ref> og þrír létust í þyrluslysinu á [[Heerodden-slysið|Heerodden]] 2008.<ref>{{cite news |url=http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=513681 |title=- Kraftig vindkast trolig årsaken |author1=Eisenträger, Stian |author2=Per Øyvind Fange |name-list-style=amp |work=[[Verdens Gang]] |date=30 March 2008 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610164323/http://www.vg.no/nyheter/innenriks/artikkel.php?artid=513681 |archive-date=10 June 2011 |df=dmy-all }}</ref> Árið 1971 var [[Svalbarðaráðið]] stofnað sem samráðsvettvangur íbúa, en það hafði engin raunveruleg völd og krafan um sveitarstjórn varð háværari eftir því sem leið að lokum 20. aldar.<ref>{{cite journal|author=Urður Gunnarsdóttir|title=Á hjara veraldar|journal=Morgunblaðið|year=1998|volume=86|number=213|pages=B 6-7|url=https://timarit.is/page/1914834}}</ref> Longyearbyen var fyrirtækisbær til 1989 þegar stofnunin Svalbard Samfundsdrift var stofnuð utan um opinbera þjónustu, menningu og menntun.<ref name=ah49>Arlov and Holm (2001): 49</ref> Árið 1993 var stofnunin seld ríkinu og [[Háskólamiðstöð Svalbarða]] stofnuð í staðinn, rekin sameiginlega af fjórum háskólum í Noregi.<ref name=unis>{{cite web |url=http://www.unis.no/30_ABOUT_UNIS/4010_Root/intro.htm |title=Arctic science for global challenges |website=[[University Centre in Svalbard]] |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206141732/http://www.unis.no/30_ABOUT_UNIS/4010_Root/intro.htm |archive-date=6 February 2012 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite journal|author=Hrafnhildur Hannesdóttir|title=Dagurinn myrkur sem nótt|journal=Morgunblaðið|volume=90|number=175|pages=14-15|year=2002|url=https://timarit.is/page/3449715}}</ref><ref>{{cite journal|author=Hörður Kristjánsson|title=Á veraldarhjara|journal=DV|year=2002|volume=92|number=112|pages=46-47|url=https://timarit.is/page/1914834}}</ref> Á 10. áratug 20. aldar jókst ferðamennska á Svalbarða og efnahagur Longyearbyen varð óháður námafyrirtækinu.<ref>{{cite journal|author=Páll Þórhallsson|year=1995|title=Þar sem engin tré festa rætur|journal=Morgunblaðið|volume=83|number=130|pages=B 16-17|url=https://timarit.is/page/1831657}}</ref><ref name="naering">{{cite book |chapter-url=http://www.regjeringen.no/nb/dep/jd/dok/regpubl/stmeld/2008-2009/stmeld-nr-22-2008-2009-/9.html?id=554987 |title=St.meld. nr. 22 (2008–2009): Svalbard |publisher=[[Norwegian Ministry of Justice and the Police]] |chapter=9 Næringsvirksomhet |date=17 April 2009 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825003249/http://www.regjeringen.no/nb/dep/jd/dok/regpubl/stmeld/2008-2009/stmeld-nr-22-2008-2009-/9.html?id=554987 |archive-date=25 August 2011 |df=dmy-all }}</ref> Longyearbyen fékk sveitarstjórn árið 2002.<ref name=ah49 /> == Landfræði == [[Mynd:Parhelia on a sunny arctic morning; Svalbard.jpg|thumb|right|Sól með hjásólir (gíl og úlf) yfir Svalbarða.]] [[Mynd:Topographic map of Svalbard.svg|thumb|right|Hæðakort af Svalbarða.]] Svalbarðasamningurinn skilgreinir Svalbarða sem allar eyjar og sker milli 74. og 81. breiddargráðu norður, og 10. til 35. lengdargráðu austur.<ref name=npi>{{cite news |title=Svalbard |publisher=[[Norwegian Polar Institute]] |url=http://npweb.npolar.no/english/geografi/svalbard |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415125926/http://www.npolar.no/en/the-arctic/svalbard/index.html |archive-date=15 April 2012 |df=dmy-all }}</ref><ref name=treaty>{{cite news |title=Svalbard Treaty |publisher=[[Wikisource]] |url=http://en.wikisource.org/wiki/Svalbard_Treaty |date=9 February 1920 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100324002033/http://en.wikisource.org/wiki/Svalbard_Treaty |archive-date=24 March 2010 |df=dmy-all }}</ref> Landsvæðið er 61.022 km² að stærð. Þrjár stærstu eyjar Svalbarða eru [[Spitsbergen]] (37.673 km²), [[Nordaustlandet]] (14.443 km²) og [[Edgeøya]] (5.074 km²).<ref>{{Vísindavefurinn|48622|Hvort er stærra Ísland eða Svalbarði?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=10.12.2009}}</ref> Öll þorpin á Svalbarða eru á Spitsbergen, fyrir utan veðurstöðvar á [[Bjarnarey (Svalbarða)|Bjarnarey]] og [[Hopen (Svalbarða)|Hopen]].<ref name=cia>{{cite web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/svalbard/ |title=Svalbard |work=[[World Fact Book]] |publisher=[[Central Intelligence Agency]] |date=15 January 2010 |access-date=24 March 2010 |df=dmy-all |archive-date=20 apríl 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240420062728/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/svalbard |url-status=dead }}</ref> Norska ríkið lagði allt land á Svalbarða undir sig, sem aðrir höfðu ekki gert tilkall til, eða 95,2% af eyjaklasanum þegar Svalbarðasamningurinn gekk í gildi. Norska námafyrirtækið [[Store Norske Spitsbergen Kulkompani|Store Norske]] á 4% og rússneska námafyrirtækið [[Arktikugol]] 0,4%. Aðrir einkaaðilar eiga 0,4% landsins. Svalbarði er norðan [[norðurheimskautsbaugur|norðurheimskautsbaugs]] og þar er [[miðnætursól]] í 99 daga á sumrin og [[heimskautanótt]] í 84 daga á veturnar.<ref name=sun>Torkilsen (1984): 96–97</ref> Í Longyearbyen er bjart frá 20. apríl til 23. ágúst, og dimmt frá 26. október til 15. febrúar.<ref name=npi /> Á veturnar er oft tunglbjart og snjóþekja magnar birtuna upp.<ref name=sun /> Á Svalbarða eru [[ljósaskipti]]n löng. Fyrsta og síðasta dag skammdegisins stendur rökkrið í sjö og hálfan tíma og samfelld birta stendur tveimur vikum lengur en miðnætursólin.<ref>{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/sun/norway/longyearbyen|title=Sunrise and sunset in Longyearbyen October 2019|website=Timeanddate.com|access-date=29 October 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/sun/norway/longyearbyen?month=4&year=2019|title=Sunrise and sunset in Longyearbyen April 2019|website=Timeanddate.com|access-date=29 October 2019}}</ref> Á [[sumarsólstöður|sumarsólstöðum]] fer sólin neðst í 12° yfir sjóndeildarhring á miðnætti.<ref>{{cite web|url=https://www.timeanddate.com/sun/norway/longyearbyen?month=6|title=Sunrise and sunset in Longyearbyen June|website=Timeanddate.com|access-date=29 October 2019}}</ref> Um 60% af Svalbarða eru þakin jökli, 30% er berg og 10% eru klædd gróðri.<ref name="Umbreit2005">{{cite book|last=Umbreit|first=Andreas |title=Spitsbergen: Svalbard, Franz Josef, Jan Mayen|url=https://books.google.com/books?id=TExU1p6Cy20C|access-date=21 May 2021|edition=3rd|year=2005|publisher=Bradt Travel Guides|location=Chalfont St. Peter, Bucks|isbn=978-1-84162-092-3}}</ref> Stærsti jökullinn er [[Austfonna]], 8.412 km², á Nordaustlandet, og þar á eftir koma [[Olav V Land]] og [[Vestfonna]]. Á sumrin er hægt að fara á skíðum frá [[Sørkapp]] syðst á Spitsbergen að norðurströndinni, á næstum samfelldum ís. 99,3% af eyjunni [[Kvitøya]] eru þakin ís.<ref>Torkildsen (1984): 102–104</ref> Svalbarði hefur mótast af [[ísöld|ísaldarjöklinum]] sem hefur skorið firði, dali og fjöll inn í þessa fyrrum hásléttu.<ref name="Umbreit2005" /> Hæsti tindurinn er [[Newtontoppen]] sem er 1.717 metra hár, og þar á eftir koma [[Perriertoppen]] (1.712 metrar), [[Ceresfjellet]] (1.675 metrar), [[Chadwickryggen]] (1.640 metrar) og [[Galileotoppen]] (1.637 metrar). Lengsti fjörðurinn er [[Wijdefjorden]], 108 km að lengd, og þar á eftir koma [[Isfjorden]] (107 km), [[Van Mijenfjorden]] (83 km), [[Woodfjorden]] (64 km) og [[Wahlenbergfjorden]] (46 km).<ref>{{cite web |url=http://www.ssb.no/english/subjects/00/00/20/nos_svalbard_en/nos_d330_en/tab/013.html |title=Geographical survey. Fjords and mountains |website=[[Statistics Norway]] |date=22 October 2009 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114020834/http://www.ssb.no/english/subjects/00/00/20/nos_svalbard_en/nos_d330_en/tab/013.html |archive-date=14 November 2011 |df=dmy-all }}</ref> Svalbarði er hluti af [[Heimskautaflæðibasaltið|Heimskautaflæðibasaltinu]]<ref>{{cite web |url=http://maps.unomaha.edu/maher/svalbard/wwwHALIP/ |title=Research Project on the manifestation of the High Arctic Large Igneous Province (HALIP) on Svalbard |last=Maher |first=Harmon D. Jr. |website=[[University of Nebraska at Omaha]] |date=November 1999 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20100628203436/http://maps.unomaha.edu/maher/svalbard/wwwHALIP/ |archive-date=28 June 2010 |df=dmy-all }}</ref> og þar reið yfir öflugasti jarðskjálfti Noregs 6. mars 2009, 6,5 að stærð.<ref>{{cite news|title=Svalbard hit by major earthquake |url=http://www.norwaypost.no/news/svalbard-hit-by-major-earthquake.html |agency=[[Norwegian Broadcasting Corporation]] |work=The Norway Post |date=7 March 2009 |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314054518/http://www.norwaypost.no/news/svalbard-hit-by-major-earthquake.html |archive-date=14 March 2012 }}</ref> Helstu landspendýr eru [[heimskautarefur]], [[ísbjörn]] og [[hreindýr]]. Sjávarspendýr eru meðal annars [[hvalir]], [[höfrungar]], [[selir]] og [[rostungur|rostungar]]. 165 plöntutegundir hafa fundist á Svalbarða. Ísbirnir hafa orðið 6 manns að bana síðan 1971. <ref>[https://www.visir.is/g/20202005549d/isbjorn-drap-mann-a-svalbarda Ísbjörn drap mann á Svalbarða] Vísir.is, skoðað 29. ágúst 2020</ref> === Eyjar === Eyjar á Svalbarða í röð eftir stærð: # [[Spitsbergen]] (37.673 km²) # [[Nordaustlandet]] (14.443 km²) # [[Edge-eyja]] (5074 km²) # [[Barentseyja]] (1250 km²) # [[Hvítey]] (682 km²) # [[Prins Karls Forland]] (615 km²) # [[Bjarnarey (Svalbarða)|Bjarnarey]] (178 km²) # [[Danska Eyja]] # [[Amsterdameyja (Svalbarða)|Amsterdameyja]] == Stjórnmál == [[Mynd:Longyearbyen_main_street.JPG|thumb|right|Vegna hins sérstaka skattafyrirkomulags er verð á sumum vörum mun ódýrara á Svalbarða en á meginlandi Noregs.]] [[Svalbarðasamningurinn]] 1920 staðfesti full yfirráð Noregs yfir eyjaklasanum. Ólíkt [[Norsku Suðurskautssvæðin|Norsku Suðurskautssvæðunum]] er Svalbarði hluti af konungsríkinu Noregi og ekki [[hjálenda]]. Norsku [[Svalbarðalögin]] frá 1925 staðfestu samninginn, kváðu á um norska lögsögu á Svalbarða og stofnun sýslumannsembættis þar sem [[sýslumaður Svalbarða]] er skipaður af Noregskonungi. Svalbarði heyrir ekki undir neitt [[fylki Noregs|fylki]] og þar eru engin sveitarfélög, en [[bæjarráð Longyearbyen]] var stofnað 2002 með sambærilegt hlutverk.<ref name=naering/> Bæirnir Ny-Ålesund og Barentsburg eru enn [[fyrirtækisbær|fyrirtækisbæir]] þar sem allir innviðir eru í eigu fyrirtækjanna Kings Bay og Arktikugol.<ref name=naering /> Samkvæmt Svalbarðasamningnum hafa allir samningsaðilar (48 árið 2024; Ísland gerðist aðili að samningnum 31. maí 1994) leyfi til að stunda atvinnurekstur á eyjunum, án mismununar, en samkvæmt norskum lögum. Samningurinn takmarkar líka getu Noregs til að innheimta skatta á eyjunum, þannig að þar er til dæmis enginn [[virðisaukaskattur]] og lægri [[tekjuskattur]] en á meginlandinu.<ref>{{cite web|url=http://www.lovdata.no/all/nl-19961129-068.html|website=Lovdata|title=Svalbardskatteloven|date=25.8.2021}}</ref> <ref>{{cite web|url=http://www.lovdata.no/for/sf/fd/xd-20071204-1354.html|title=Forskrift om ligningsmyndigheter og skatteoppkrever for Svalbard|website=Lovdata|date=7.12.2007}}</ref> Skatttekjum af íbúum Svalbarða á að verja á eyjunum.<ref>{{Cite web |title=The Svalbard Treaty - Svalbard Museum |url=https://svalbardmuseum.no/en/the-svalbard-treaty |access-date=2024-06-24 |website=svalbardmuseum.no}}</ref> Á móti kemur að íbúar Svalbarða njóta ekki velferðarþjónustu, almannatrygginga og eftirlauna, nema í gegnum sín heimasveitarfélög annars staðar.<ref>{{cite news |title=From the cradle, but not to the grave |website=[[Statistics Norway]] |url=http://www.ssb.no/this_is_svalbard/velferdstilbud.pdf |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515164104/http://www.ssb.no/this_is_svalbard/velferdstilbud.pdf |archive-date=15 May 2016 |df=dmy-all }}</ref> [[Mynd:Polarsyssel.jpg|thumb|right|Sýslumaðurinn á Svalbarða notast við þjónustuskipið ''Polarsyssel''.]] Sýslumannsembættið á Svalbarða (norska: ''Sysselmester'', áður ''Sysselmanden'' til 2021) fer bæði með völd [[fylkisstjóri (Noregi)|fylkisstjóra]] og [[lögreglustjóri|lögreglustjóra]], auk annarra skylda sem felast í [[framkvæmdavald]]inu. Meðal hlutverka embættisins er að hafa umsjón með umhverfismálum, framkvæmd laga, [[leit og björgun]], ferðaþjónustu, upplýsingaþjónustu, samskipti við erlendar byggðir, auk þess að fara með dómsvald á sumum sviðum siglingaréttar og réttarrannsókna, þó ekki á sömu sviðum og þar sem hann fer með hlutverk lögreglu.<ref>{{cite book |chapter-url=http://www.regjeringen.no/en/dep/jd/Documents-and-publications/Reports-to-the-Storting-White-Papers/Reports-to-the-Storting/19992000/report-no-9-to-the-storting-/5-The-administration-of-Svalbard.html?id=456897 |title=Report No. 9 to the Storting (1999–2000): Svalbard |publisher=[[Norwegian Ministry of Justice and the Police]] |chapter=5 The administration of Svalbard |date=29 October 1999 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120718092450/http://www.regjeringen.no/en/dep/jd/documents-and-publications/reports-to-the-storting-white-papers/reports-to-the-storting/19992000/report-no-9-to-the-storting-/5-The-administration-of-Svalbard.html?id=456897 |archive-date=18 July 2012 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite web |url=http://lovdata.no/all/hl-19250717-011.html |title=Lov om Svalbard |publisher=[[Lovdata]] |date=19 June 2009 |language=no |access-date=24 March 2010 |archive-date=9 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140309000141/http://www.lovdata.no/all/hl-19250717-011.html |url-status=live }}</ref> Frá 2021 hefur [[Lars Fause]] gegnt embættinu, sem heyrir undir [[dómsmálaráðuneyti Noregs]] en hefur samráð við önnur ráðuneyti eftir þeirra málaflokkum.<ref>{{cite news|title=Organisation |publisher=[[Governor of Svalbard]] |url=http://www.sysselmannen.no/enkel.aspx?m=44377 |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723004354/http://www.sysselmannen.no/enkel.aspx?m=44377 |archive-date=23 July 2011 }}</ref> [[Sjúkrahúsið á Svalbarða]] er rekið sem hluti af [[Háskólasjúkrahúsið í Norður-Noregi|Háskólasjúkrahúsinu í Norður-Noregi]] og [[Svalbarðaflugvöllur]] er rekinn af norska ríkisfyrirtækinu [[Avinor]]. Önnur opinber þjónusta er rekin af [[Námastofnun Noregs]], [[Norska Norðurpólsstofnunin|Norsku Norðurpólsstofnuninni]], [[Norska skattstofan|Norsku skattstofunni]] og [[Norska þjóðkirkjan|Norsku þjóðkirkjunni]].<ref>{{cite book |chapter-url=http://www.regjeringen.no/nb/dep/jd/dok/regpubl/stmeld/2008-2009/stmeld-nr-22-2008-2009-/6.html?id=554944 |title=St.meld. nr. 22 (2008–2009): Svalbard |publisher=[[Norwegian Ministry of Justice and the Police]] |chapter=6 Administrasjon |date=17 April 2009 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011142633/http://www.regjeringen.no/nb/dep/jd/dok/regpubl/stmeld/2008-2009/stmeld-nr-22-2008-2009-/6.html?id=554944 |archive-date=11 October 2012 |df=dmy-all }}</ref> Svalbarði heyrir undir [[Héraðsdómstóll Norður-Troms|héraðsdómstól Norður-Troms]] og [[áfrýjunardómstóll Hálogalands|áfrýjunardómstól Hálogalands]], sem báðir eru staðsettir í [[Tromsø]].<ref>{{cite web |url=http://www.domstol.no/DAtemplates/CourtDetails____2995.aspx?epslanguage=EN |title=Nord-Troms tingrett |publisher=[[Norwegian National Courts Administration]] |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110825002850/http://www.domstol.no/DAtemplates/CourtDetails____2995.aspx?epslanguage=EN |archive-date=25 August 2011 |df=dmy-all }}</ref> Þótt Svalbarði sé hluti af Noregi, eru eyjarnar ekki hluti af [[Schengen-svæðið|Schengen-svæðinu]] eða [[Evrópska efnahagssvæðið|Evrópska efnahagssvæðinu]]. [[Norræna vegabréfasambandið]] gildir þar ekki heldur.<ref>{{cite web|url=http://www.lovdata.no/all/tl-19921127-109-0.html |title=Lov om gjennomføring i norsk rett av hoveddelen i avtale om Det europeiske økonomiske samarbeidsområde (EØS) m.v. (EØS-loven). |website=[[Lovdata]] |date=10 August 2007 |language=no |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20001210194300/http://www.lovdata.no/all/tl-19921127-109-0.html |archive-date=10 December 2000 }}</ref> Fólk sem kemur til Svalbarða frá löndum utan Schengen þarf því ekki Schengen-vegabréfsáritun nema það ferðist um meginland Noregs fyrst. Samkvæmt Svalbarðasamningnum hafa borgarar aðildarríkjanna heimild til að dvelja og stunda atvinnustarfsemi á Svalbarða og í reynd hefur það líka gilt um borgara annarra landa. Sýslumaðurinn getur samt neitað fólki um aðgang sem ekki uppfyllir tiltekin skilyrði, til dæmis um húsnæði og tekjur til framfærslu.<ref name=residence>{{cite news |title=Entry and residence |publisher=[[Governor of Svalbard]] |url=http://www.sysselmannen.no/en/Visitors/Entry-and-residence/ |access-date=24. ágúst 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924112740/http://www.sysselmannen.no/en/Visitors/Entry-and-residence/ |archive-date=24 September 2015 |df=dmy-all }}</ref> [[Mynd:Kystvakten_Longyearbyen_IMG_6889.JPG|thumb|right|Skip Norsku strandgæslunnar í Longyearbyen.]] [[Rússland]] rekur ræðismannsskrifstofu í Barentsburg.<ref>{{cite news |title=Diplomatic and consular missions of Russia |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of Russia]] |url=http://www.mid.ru/zu_r.nsf/strawebeng?OpenView&Start=1&Count=300&Expand=120#120 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20091002034927/http://www.mid.ru/zu_r.nsf/strawebeng?OpenView&Start=1&Count=300&Expand=120#120 |archive-date=2 October 2009 |df=dmy-all }}</ref> Árið 2010 var undirritað samkomulag um landamæri Rússlands og Noregs milli Svalbarða og [[Novaja Zemlja]]. Það þótti nauðsynlegt vegna áforma um olíuleit á hafsbotni.<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2010/09/16/world/europe/16russia.html|title=Russia and Norway Agree on Boundary|author=Andrew E. Kramer|website=The New York Times|date=15. september 2010|access-date=20 október 2024|archive-date=11 desember 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161211175859/http://www.nytimes.com/2010/09/16/world/europe/16russia.html|url-status=dead}}</ref> Umdeilt er hvort ákvæði Svalbarðasamningsins um frjálsa nýtingu náttúruauðlinda gildi um alla [[efnahagslögsaga|efnahagslögsöguna]] umhverfis Svalbarða (200 [[sjómíla|sjómílur]]), eða aðeins um [[landhelgi]]na (12 sjómílur).<ref>{{cite journal|title=Folkerettspragmatisme|journal=Kritisk juss|doi=10.18261/issn.2387-4546-2020-03-0|url=http://www.idunn.no/doi/10.18261/issn.2387-4546-2020-03-0|dato=2020-12-04|author=Tor-Inge Harbo|volume=3|lang=no|number=46|pages=222–235|issn=0804-7375}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fiskifrettir.vb.is/segja-nordmenn-brjota-svalbardasattmalann/|title=Segja Norðmenn brjóta Svalbarðasáttmálann|website=Viðskiptablaðið|date=21.9.2016}}</ref> Öll hernaðarumsvif á Svalbarða eru bönnuð samkvæmt Svalbarðasamningnum, en þar sem norska ríkisstjórnin gerir tilkall til fullveldis yfir efnahagslögsögu Svalbarða, túlkar hún það með þeim hætti að [[Norska strandgæslan]] hafi heimild til að fara með eftirlit og löggæslu á stóru hafsvæði umhverfis eyjarnar.<ref>{{Cite web|title=Svalbard: NATO's Arctic 'Achilles' Heel' |url=https://perconcordiam.com/svalbard-natos-arctic-achilles-heel/ |website=Per Concordiam |last=Wither |first=James |date=8 September 2021 |access-date=16 August 2023}}</ref> Gagnrýni á þetta tilkall hefur einkum komið frá Evrópusambandinu, Rússlandi og Íslandi.<ref>{{Cite journal|title=The constrained politics of the Svalbard offshore area |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0308597X08000171#! |journal=Marine Policy |last=Pedersen |first=Torbjørn |date=November 2008 |volume=32 |issue=6 |pages=913–919 |doi=10.1016/j.marpol.2008.01.006 |bibcode=2008MarPo..32..913P |access-date=17 August 2023}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.thearcticinstitute.org/norwegian-svalbard-policy-respected-contested/|website=The Arctic Institute|title=The Norwegian Svalbard Policy - Respected or Contested?|author=Ragnhild Groenning|date=22. nóvember 2017}}</ref> == Efnahagslíf == Helstu atvinnugreinar á Svalbarða eru kolavinnsla, ferðaþjónusta og rannsóknir. Svalbarði er ekki hluti af [[Schengen]] eða [[EFTA|Evrópska efnahagssvæðinu]], en hver sem er má starfa þar í samræmi við norsk lög, samkvæmt Svalbarðasáttmálanum. Í reynd er þó ómögulegt að setjast að á Svalbarða nema hafa þar húsnæði sem er mjög af skornum skammti, þrátt fyrir miklar framkvæmdir síðustu ár. Nær allt húsnæði á Svalbarða er í eigu fyrirtækja og stofnana sem þar eru. Svalbarði er [[fríverslunarsvæði]] og [[herlaust svæði]]. Kolavinnsla var lengi forsenda byggðar á Svalbarða og undirstaða efnahagslífsins í námabæjunum Longyearbyen, Barentsburg og Pyramiden. Lengst af var kolavinnslan samt ríkisstyrkt og tilgangur hennar fremur að tryggja yfirráð, aðgang og viðveru fólks á mikilvægu landsvæði.<ref>{{cite journal|author=Hansen, T. V.|year=2024|title=Phasing out coal on Svalbard: From a conflict of interest to a contest over symbolic capital|journal=Polar Record|volume=60|doi=10.1017/S0032247424000020}}</ref> Eftir 2010 hafa rannsóknarstarfsemi og ferðaþjónusta tekið við sem þungamiðja efnahagslífsins. Um þriðjungur af kolaframleiðslu Norðmanna síðustu ár fór í kolaraforkuver sem sá Svalbarða fyrir raforku. Árið 2023 var raforkuverið lagt niður og raforka var eftir það framleidd með díselolíu.<ref>{{cite web|url=https://www.nrk.no/nyheter/slutt-for-kullkraftverket-i-longyearbyen--1.16601776|title=Slutt for kullkraftverket i Longyearbyen|website=NRK|date=19. október 2023}}</ref> [[Mynd:UNIS The university centre in Svalbard from S in distance Adventtoppen Hiorthfjellet May 23 2025.jpg|thumb|right|Háskólamiðstöð Svalbarða]] Nokkur lönd hafa komið upp rannsóknarstofum á Svalbarða. [[Pólska pólrannsóknastofnunin]] var stofnuð 1957 og [[Háskólamiðstöð Svalbarða]] hóf starfsemi 1993. Árið 2008 var [[Fræbankinn á Svalbarða]] tekinn í notkun. Árið 1997 tók [[Geimvísindastofnun Noregs]] jarðstöðina [[SvalSat]] í notkun á Svalbarða og 2003 var lagður sæstrengur milli [[Harstad]] í [[Troms]] og Hotellneset. Svalbarði hefur verið kynntur sem prófunarstaður fyrir siglingatæki, björgunarbúnað og byggingarefni, sem dæmi. Um 60.000 ferðamenn heimsækja Svalbarða árlega og gistinætur eru um 150.000. Þriðjungur ferðamanna kemur með skemmtiferðaskipum á sumrin.<ref>{{cite report|url=https://www.visitsvalbard.com/dbimgs/%C3%85rsstatistikk2023.pdf|title=Svalbard-statistikken 2023 Markeds- og gjestestatistikk|publisher=Visit Svalbard|page=4}}</ref> Aukin skipaumferð vegna ferðamennsku og fiskveiða (sem hafa aukist vegna [[loftslagsbreytingar|loftslagsbreytinga]]) kalla á aukin umsvif leitar- og björgunarsveita sýslumannsins og [[Norska strandgæslan|Norsku strandgæslunnar]]. Í framhaldi hefur höfnin í Longyearbyen verið stækkuð.<ref>{{cite report|url=https://www.menon.no/wp-content/uploads/2016-Longyearbyen-hovedrapport.pdf|publisher=Kystverket|title=Ny havnestruktur i Longyearbyen|date=1. nóvember 2016}}</ref> Ákveðið var að fjölga íbúðum og gistirýmum vegna ferðaþjónustu og umsvifa háskólasetursins eftir [[snjóflóðið í Longyearbyen 2015]] þar sem 11 hús eyðilögðust og tveir létust.<ref>{{cite web|url=https://www.nrk.no/tromsogfinnmark/boligmangel-i-longyearbyen-skaper-store-problemer-for-reiselivet-1.16221834|title=Boligmangel i Longyearbyen skaper store problemer for reiselivet|date=22.12.2022|author=Rune N. Andreassen|website=NRK}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.ssb.no/bygg-bolig-og-eiendom/artikler-og-publikasjoner/rekordmange-nye-byggetillatelser|title=Rekordmange nye byggetillatelser|date=17.2.2017|website=Statistisk sentralbyrå}}</ref> Stærstu greinar atvinnulífs á Svalbarða miðað við veltu árið 2023 voru flutningar og geymsla; fjarskipti, fjármála- og tryggingastarfsemi; byggingariðnaður; fyrirtækjaþjónusta, og gisting. Ef miðað er við ársverk eru stærstu geirarnir gisting, byggingariðnaður og fyrirtækjaþjónusta.<ref>{{cite web|url=https://www.ssb.no/virksomheter-foretak-og-regnskap/virksomheter-og-foretak/statistikk/naeringer-pa-svalbard|title=Næringar på Svalbard|website=Statistisk sentralbyrå|date=29. ágúst 2024}}</ref> == Íbúar == Þrjár af eyjum Svalbarða eru byggðar: [[Spitsbergen]], [[Bjarnarey (Svalbarða)|Bjørnøya]] og [[Hopen]]. Árið 2020 bjuggu tæplega 3000 manns á Svalbarða, meira en helmingur af norskum uppruna. Stærstu hópar á eyjunni sem ekki hafa norskt ríkisfang eru frá Rússlandi, Úkraínu, Póllandi, Þýskalandi, Svíþjóð, Danmörku og Taílandi.<ref name=demographics/> Stærsti bærinn í eyjaklasanum er [[Longyearbyen]]. Þar er sjúkrahús, grunnskóli og menntaskóli og [[Háskólasetur Svalbarða]], íþróttamiðstöð með sundlaug, bókasafn, menningarmiðstöð og kvikmyndahús,<ref name=chp10>{{cite book |chapter-url=http://www.regjeringen.no/nb/dep/jd/dok/regpubl/stmeld/2008-2009/stmeld-nr-22-2008-2009-/10.html?id=555006 |title=St.meld. nr. 22 (2008–2009): Svalbard |publisher=[[Norwegian Ministry of Justice and the Police]] |chapter=10 Longyearbyen og øvrige lokalsamfunn |date=17 April 2009 |access-date=24 March 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121011142448/http://www.regjeringen.no/nb/dep/jd/dok/regpubl/stmeld/2008-2009/stmeld-nr-22-2008-2009-/10.html?id=555006 |archive-date=11 October 2012 |df=dmy-all }}</ref> almenningsvagnar, hótel, banki<ref>{{cite web |url=http://www.svalbard.net/reiser/uk/Shops-services-1-280.html |title=Shops/services |publisher=Svalbard Reiseliv |access-date=24 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100412182450/http://www.svalbard.net/reiser/uk/Shops-services-1-280.html |archive-date=12 April 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> og nokkur söfn.<ref>{{cite web |url=http://www.svalbard.net/reiser/uk/Attractions-1-78.html |title=Attractions |publisher=Svalbard Reiseliv |access-date=24 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100125232446/http://www.svalbard.net/reiser/uk/Attractions-1-78.html |archive-date=25 January 2010 |url-status=dead |df=dmy-all }}</ref> Vikulega kemur út dagblaðið ''Svalbardposten''<ref>http://www.svalbardposten.no</ref>. Engin námavinnsla er eftir í Longyearbyen. Starfsemi var hætt í kolanámum í [[Sveagruva]] og Luckerfjellet árið 2017 og þeim var lokað 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.spitsbergen-svalbard.com/2019/02/15/lunckefjellet-the-end-of-an-arctic-coal-mine.html|title=Lunckefjellet: the end of an arctic coal mine|last=Stange|first=Rolf|date=2019-02-15|website=Spitsbergen {{!}} Svalbard|language=en-US|access-date=2020-01-28}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.spitsbergen-svalbard.com/2020/02/26/svea-nord-is-history.html|title=Svea Nord is history|last=Stange|first=Rolf|date=2020-02-26|website=Spitsbergen {{!}} Svalbard|language=en-US|access-date=2020-10-19}}</ref> [[Ny-Ålesund]] er varanleg rannsóknarstöð á norðvesturströnd Spitsbergen og nyrsta varanlega byggð heims. Ny-Ålesund var áður námabær og er enn rekinn af norska ríkisfyrirtækinu [[Kings Bay]]. Þar er ferðaþjónusta takmörkuð til að draga úr áhrifum hennar á vísindastarf.<ref name=chp10 /> Íbúar í Ny-Ålesund eru 35 á veturnar og um 180 á sumrin.<ref>{{cite web|url=http://www.kingsbay.no/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=29 |title=Ny-Ålesund |website=[[Kings Bay (company)|Kings Bay]] |access-date=24 March 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090310235351/http://www.kingsbay.no/index.php?option=com_content&view=article&id=70&Itemid=29 |archive-date=10 March 2009 }}</ref> [[Norska veðurstofan]] rekur veðurstöðvar á Bjørnøya og Hopen, með 10 og 4 starfsmenn. Báðar stöðvarnar hýsa líka rannsóknarteymi tímabundið.<ref name=chp10 /> [[Pólska heimskautamiðstöðin]] er rekin af pólska ríkinu í [[Hornsund]] með 10 starfsmenn árið um kring.<ref name=chp10 /> [[File:Piramida Svalbard IMG 6283.JPG|thumb|Yfirgefni sovéski námabærinn [[Pyramiden]].]] Sovéski námabærinn [[Pyramiden]] var yfirgefinn árið 1998. Eftir það var [[Barentsburg]] eina varanlega rússneska byggðin á Svalbarða. Barentsburg er í eigu fyrirtækisins Arktikugol sem rekur þar kolanámu. Til viðbótar við námavinnsluna hefur fyrirtækið opnað hótel og minjagripaverslun fyrir ferðamenn sem koma þangað frá Longyearbyen.<ref name=chp10 /> Í þorpinu eru skóli, bókasafn, íþróttamiðstöð, tómstundamiðstöð, sundlaug, býli og gróðurhús. Svipuð aðstaða er í Pyramiden. Í báðum þorpunum er að finna dæmigerðan sovéskan eftirstríðsáraarkitektúr. Þar er að finna tvær nyrstu styttur af [[Vladimír Lenín|Lenín]] í heimi, auk annarra listaverka.<ref name="Umbreit2005" /> Árið 2013 voru nokkrir starfsmenn í Pyramiden til að halda byggingunum við og reka þar lítið hótel. == Menning == [[Mynd:North_Pole_Expedition_Museum_2022.jpg|thumb|right|North Pole Expedition Museum í Longyearbyen.]] Menning á Svalbarða hefur tekið miklum breytingum eftir að námavinnslu lauk. Miklar minjar eru um námavinnsluna og heilu námabæirnir standa enn, þótt þeir séu að mestu mannlausir. Námavinnsla Sovétríkjanna hafði þann tilgang fyrst og fremst að viðhalda stöðu þeirra á Norðurslóðum, því kolavinnslan sjálf stóð aldrei undir sér. [[Pyramiden]] átti að vera eins konar „fyrirmyndarbær“ til að sýna umheiminum fram á yfirburði sovéskra lifnaðarhátta í [[kalda stríðið|kalda stríðinu]]. Á Svalbarða er líka að finna eldri minjar um [[hvalveiðar]]. Síðustu ár hefur [[náttúruferðamennska]] farið vaxandi sem leggur áherslu á ósnortna náttúru og víðerni. Þannig verður umdeilt hvort líta eigi á leifar af 20. aldar iðnaði á svæðinu sem „minjar“ til að varðveita eða „rusl“ til að fjarlægja.<ref>{{cite journal|author=Kotašková, E.|year=2022|title=From mining tool to tourist attraction: Cultural heritage as a materialised form of transformation in Svalbard society. |journal=Polar Record|volume=58|doi=10.1017/S0032247422000092}}</ref> Minjar sem eru eldri en frá 1945 eru varðveittar með lögum.<ref>{{cite web|url=https://cruise-handbook.npolar.no/en/svalbard/cultural-remains.html|author=Kristin Prestvold|title=Svalbard's cultural remains - traces of history in an Arctic landscape|date=2008|website=Norsk polarinstitutt}}</ref> Nokkrum námum og hluta námabæjanna hefur verið breytt í söfn og gististaði fyrir ferðafólk. Rannsóknarstarf, einkum loftslagsrannsóknir, hefur farið vaxandi á Svalbarða. Á milli 2003 og 2006 var rannsóknarsetrið [[Svalbard Forskningspark]] reist yfir starfsemi nokkurra rannsóknarstofnana í Longyearbyen. Þar er [[Minjasafn Svalbarða]] til húsa. Í Longyearbyen eru líka [[North Pole Expedition Museum]] og [[Gruve 3]]-náman sem er opin ferðamönnum. Þá eru minjasöfn um námavinnslu og minjar frá [[Pómorar|Pómorum]] bæði í Barentsburg og Pyramiden. Ýmsar árlegar hátíðir eru haldnar á Svalbarða, flestar stofnaðar síðustu ár. Meðal þeirra eru „sólarhátíð“ (Solfestuka) til að fagna endurkomu sólarinnar í mars. Tónlistarhátíðir, bókmenntahátíð og matarhátíðir eru líka haldnar árlega. ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.sysselmesteren.no Sýslumaðurinn á Svalbarða] * [http://toposvalbard.npolar.no TopoSvalbard] – Gagnvirkt kort (norska/enska) * [https://en.visitsvalbard.com/ Ferðavefur] {{Evrópa}} [[Flokkur:Svalbarði| ]] 40h7h0gnuvjo3h4iqv65hvtfaym2jxc 0 11636 1967670 1952318 2026-06-15T16:19:15Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967670 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn = Sambandslýðstjórnarlýðveldið Nepal | nafn_á_frummáli = संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल <br />Sanghiya Loktāntrik Ganatantra Nepāl | fáni = Flag of Nepal.svg | skjaldarmerki = Emblem of Nepal.svg | nafn_í_eignarfalli = Nepals | kjörorð = जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी <small>([[sanskrít]])</small><br />Móðir og móðurland er meira virði en himnarnir | þjóðsöngur = [[Sayaun Thunga Phool Ka]] | staðsetningarkort = Nepal_(orthographic_projection).svg | höfuðborg = [[Katmandú]] | tungumál = [[nepalska]] | stjórnarfar = [[Sambandslýðveldi]] | titill_leiðtoga1 = [[Forseti Nepals|Forseti]] | titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Nepals|Forsætisráðherra]] | nafn_leiðtoga1 = [[Ram Chandra Paudel]] | nafn_leiðtoga2 = [[Balen Shah]] | staða = [[Sjálfstæði]] | atburður1 = Stofnun konungsríkis | dagsetning1 = [[21. desember]] [[1768]] | atburður2 = Stofnun lýðveldis | dagsetning2 = [[29. maí]] [[2008]] | flatarmál = 147.181 | stærðarsæti = 93 | hlutfall_vatns = 2,8 | mannfjöldasæti = 40 | fólksfjöldi = 26.494.504 | mannfjöldaár = 2012 | íbúar_á_ferkílómetra = 180 | VLF_ár = 2018 | VLF_sæti = 90 | VLF = 84 | VLF_á_mann = 2.842 | VLF_á_mann_sæti = 155 | VÞL = {{hækkun}} 0.602 | VÞL_ár = 2021 | VÞL_sæti = 143 | gjaldmiðill = [[Nepölsk rúpía]] (NPR) | tímabelti = [[UTC]]+5:45 | tld = np | símakóði = 977 }} '''Nepal''' ([[nepalska]]: ''नेपाल'' ''Nepāl''), opinberlega '''Sambandslýðstjórnarlýðveldið Nepal''' (nepalska: सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल ''Saṅghīya Lokatāntrik Gaṇatantra Nepāl''), er [[landlukt land]] í [[Suður-Asía|Suður-Asíu]]. Stærstur hluti landsins er í [[Himalajafjöll]]um en það nær líka yfir hluta [[Indus-Ganga-sléttan|Indus-Ganga-sléttunnar]]. Landið á landamæri að [[Kína]] ([[Tíbet]]) í norðri og [[Indland]]i í suðri, austri og vestri. Aðeins 27 km ræma skilur milli suðausturodda landsins og [[Bangladess]]. Í austri skilur indverska fylkið [[Sikkim]] milli þess og [[Bútan]]s. Landslag í Nepal er fjölbreytt og nær frá frjósömum sléttum, yfir gróðurvaxnar hæðir að snævi þöktum fjöllum. Suðurhluti Nepals er frjósamur til ræktunar og þar er mjög þéttbýlt. Mikið rignir í Nepal, sérstaklega þegar monsúnrigningarnar skella á Himalajafjöllunum. Átta af tíu [[Listi yfir hæstu fjöll heims|hæstu tindum heims]] eru í Nepal. Þar á meðal er hæsta fjall heims, [[Everestfjall]]. Nepal er 147.181 ferkílómetrar að stærð og fólksfjöldi þar er um 30 milljónir. Meirihluti íbúa Nepal eru hindúar en sögulega er landið tengt [[búddismi|búddisma]]. Höfuðborgin og stærsta borg landsins heitir [[Katmandú]]. Nepal er fjölmenningarríki. [[Nepalska]] er [[opinbert tungumál]] landsins en innan við helmingur íbúa á nepölsku að móðurmáli. Heitið Nepal kemur fyrst fyrir í ritum frá [[Vedatímabilið|Vedatímabilinu]] þegar [[hindúatrú]], ríkjandi trúarbrögð landsins, varð til á [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]]. Um mitt [[1. árþúsundið f.Kr.]] fæddist [[Gautama Búdda]], stofnandi búddisma, í [[Lumbini]] í suðurhluta Nepals. Hlutar af Norður-Nepal hafa verið nátengdir sögu og menningu Tíbets. [[Katmandúdalur]] í miðju landsins tengist menningu [[Indóaríar|Indóaría]] og var miðstöð hins öfluga sambandsríkis [[Newarar|Newara]] sem er kallað [[Nepalmandalan]]. [[Lhasa Newar|Farandkaupmenn]] frá dalnum sem ferðuðust milli Katmandú og Tíbet stýrðu verslun um þá grein [[Silkivegurinn|Silkivegarins]] sem lá um Himalajafjöll. Þar þróaðist sérstök [[myndlist]] og [[byggingarlist]]. Um miðja 18. öld lagði [[Prithvi Narayan Shah]], konungur [[Gorkaríkið|Gorkaríkisins]], Nepal undir sig og sameinaði landið undir sinni stjórn. Eftir [[Stríð Bretlands og Nepals]] 1814-16 gerðu ríkin með sér [[Sugauli-samningurinn|Sugauli-samninginn]] þar sem Bretar fengu nokkur landsvæði sem Nepalir höfðu nýlega lagt undir sig á Indlandsskaga og leyfi til að ráða nepalska [[Gúrkar|Gúrka]] í her sinn. Um miðja 19. öld varð [[Rana-ætt]] einráð í ríkinu í gegnum embætti forsætisráðherra en konungurinn varð leppkonungur. Landið varð aldrei nýlenda en hélt fast við bandalag sitt við breska heimsveldið. Alræði Rana-ættar lauk 1951 þegar [[Tribhuvan]] konungur náði að hrekja forsætisráðherrann frá völdum með aðstoð [[nepalski kongressflokkurinn|nepalska kongressflokksins]]. Takmörkuðu [[lýðræði]] var komið á en konungur leysti þingið tvisvar upp, 1960 og 2005. Um miðjan [[1991-2000|10. áratuginn]] hófst [[Borgarastyrjöldin í Nepal]] þegar [[kommúnistaflokkur Nepals]] hóf vopnaða baráttu gegn konungsveldinu. Borgarastyrjöldinni lauk 2008 þegar þetta síðasta konungsríki hindúa var lagt niður og landinu var breytt í [[lýðveldi]]. [[Stjórnarskrá Nepals]] frá 2015 skilgreinir landið sem [[veraldleg stjórn|veraldlegt]] [[sambandslýðveldi]] með [[þingræði]]. Landið skiptist í sjö fylki. Nepal gerðist aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]] árið 1955. Landið gerði vináttusamninga við [[Indland]] 1950 og [[Alþýðulýðveldið Kína]] 1960. [[Samstarfsráð Suður-Asíu]] er með höfuðstöðvar í Katmandú. Það er líka aðili að [[Samtök hlutlausra ríkja|Samtökum hlutlausra ríkja]] og [[BIMSTEC]], efnahagssamstarfi ríkja við Bengalflóa. [[Nepalsher]] er sá fimmti stærsti í Suður-Asíu. Hann er aðallega þekktur fyrir sögu [[Gúrkar|Gúrkaherdeilda]] sem börðust í báðum heimsstyrjöldum og hafa tekið þátt í friðargæsluverkefnum á vegum Sameinuðu þjóðanna. == Heiti == Fyrir [[sameining Nepals|sameiningu Nepals]] var [[Katmandúdalur]] þekktur sem Nepal.<ref>{{Cite book |title=A history of ancient and early medieval India: from the Stone Age to the 12th century|last=Singh|first=Upinder|year=2008|location=New Delhi|publisher=Pearson Longman|isbn=9788131716779|page=477}}</ref> Uppruni orðsins er óviss. Það kemur fyrir í fornindverskum ritum allt frá 4. öld f.o.t., en jafnvel elstu textar geta innihaldið seinni tíma viðbætur allt frá árnýöld. Samkvæmt [[goðafræði hindúa]] er kemur nafnið Nepal frá öldungnum Ne, sem er ýmist kallaður Ne Muni eða Nemi. Samkvæmt ''Pashupati Purāna'' var landið sem Ne verndaði í Himalajafjöllum þekkt sem ''Nepāl''. Samkvæmt ''Nepāl Mahātmya'' fékk ''Nemi'' það hlutverk frá [[Pashupati]] að vernda landið.<ref name=Prasad>{{Cite book |title=The Life and Times of Maharaja Juddha Shumsher Jung Bahadur Rana of Nepal|last=Prasad|first=Ishwari|year=1996|publisher=Ashish Publishing House|location=New Delhi|isbn=817024756X|via=Google Books|url=https://books.google.com/books?id=yEvbH8Fv-boC}}</ref> Samkvæmt [[goðafræði búddisma]] þurrkaði bodisattvann [[Manjushri]] upp frumvatn [[Nāga|slanga]] til að skapa Katmandúdalinn og lýsti því yfir að [[adibúdda]]nn ''Ne'' myndi sjá um byggðina sem myndaðist þar. Dalurinn var því kallaður ''Nepāl'' sem merkir „það sem er elskað af ''Ne''“.<ref>{{Cite book |title=History of Nepal: As told by its own and contemporary chroniclers|last=Hasrat|first=Bikram Jit|year=1970|location=Hoshiarpur|page=7}}</ref> Samkvæmt ''Gopalarājvamshāvali'', ættfræði [[Gópalaveldið|Gópalaveldisins]] sem var samin á 14. öld, var Nepal nefnt eftir kúahirðinum ''Nepa'', stofnanda [[Abhirar|Abhira]]. Í þeirri sögu var kýrin sem mjólkaði á staðnum þar sem Nepa fann ''[[Jyotirlinga]]'' í hofinu [[Pashupatināth]], líka kölluð ''Ne''.<ref name=Malla>{{cite conference |title=Nepāla: Archaeology of the Word|last=Malla|first=Kamal P.|author-link=Kamal P. Malla|work=The Nepal Heritage Society Souvenir for PATA Conference|pages=33–39|conference=3rd PATA International Tourism & Heritage Conservation Conference (1–4 November)|location=Kathmandu|year=1983|url=http://www.kpmalla.com/?attachment_id=285|access-date=5. maí 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322214352/http://www.kpmalla.com/wp-content/uploads/2011/03/Nepala.pdf |archive-date=22. mars 2012}}</ref> Norski [[indverskufræði]]ngurinn [[Christian Lassen]] stakk upp á því að ''Nepāla'' væri samsett úr ''Nipa'' (fjallsrætur) og ''-ala'' (stytting á ''alaya'' sem merkir byggð), þannig að ''Nepāla'' merkti „byggð við fjallsrætur“. Hann taldi að sagan um ''Ne Muni'' væri uppspuni.<ref>{{Cite book |title=Indische Alterthumskunde|url=https://archive.org/details/indischealterth08lassgoog|trans-title=Indian Archaeology|last=Lassen|first=Christian|author-link=Christian Lassen|year=1847–1861}}</ref> Indverskufræðingurinn [[Sylvain Levi]] taldi kenningu Lassens ónothæfa, og taldi heitið ýmist dregið af þjóðarheiti [[Newarar|Newara]] eða þjóðaheitið afbökun á orðinu ''Nepala'' í [[sanskrít]].<ref>{{Cite book |title=Le Nepal : Etude Historique d'Un Royaume Hindou|last=Levi|first=Sylvain|author-link=Sylvain Lévi|location=Paris|publisher=Ernest Leroux|year=1905|volume=1|pages=222–223}}</ref> Þessi kenning skýrir samt ekki uppruna heitisins.<ref>{{Cite book |last1=Majupuria |first1=Trilok Chandra |last2=Majupuria |first2=Indra |year=1979 |title=Glimpses of Nepal |url=https://books.google.com/books?id=jDNuAAAAMAAJ|publisher=Maha Devi |page=8}}</ref><ref>{{Cite book |last=Turner |first=Ralph L. |url=https://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.1.turner.1333792 |archive-url=https://archive.today/20120714053644/http://dsal.uchicago.edu/cgi-bin/philologic/contextualize.pl?p.1.turner.1333792 |url-status=dead |archive-date=14. júlí 2012 |title=A Comparative and Etymological Dictionary of the Nepali Language |publisher=London: Routledge and Kegan Paul |year=1931 |access-date=8. maí 2011}}</ref><ref>{{Cite book |last=Hodgson |first=Brian H. |url=https://archive.org/details/essaysonlanguage00hodg |title=Essays on the Languages, Literature and Religion of Nepal and Tibet |publisher=London: Trübner & Co |year=1874 |access-date=8. maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121111204021/http://archive.org/details/essaysonlanguage00hodg |archive-date=11. nóvember 2012 |url-status=live }} Page 51.</ref><ref name=Malla/> Eins hefur verið stungið upp á því að uppruna orðsins ''Nepa'' sé að finna í [[tíbetó-búrmísk mál|tíbetó-búrmískum málum]] sem stofn myndaðan úr ''Ne'' (nautgripir) og ''Pa'' (hirðir), sem vísar til þess að elstu íbúar dalsins voru ''gópalar'' (kúahirðar) og ''mahispalar'' (bufflahirðar).<ref name=Malla/> Indverski málfræðingurinn [[Suniti Kumar Chatterji]] taldi orðið ''Nepal'' komið af tíbetó-búrmískri rót, ''Ne,'' af óvissum uppruna (ýmsir möguleikar) og ''pala'' eða ''bal'', sem ekkert er lengur vitað um hvað merkir.<ref>{{Cite book |title=Kirata-Jana-Krti: The Indo-Mongoloids: Their Contribution to the History and Culture of India|last=Chatterji|first=Suniti Kumar|author-link=Suniti Kumar Chatterji|year=1974|location=Calcutta|publisher=The Asiatic Society|edition=2|page=64}}</ref> ==Saga== Verkfæri frá [[nýsteinöld]] sem fundist hafa í [[Katmandúdal]] benda til búsetu manna á Himalajasvæðinu í að minnsta kosti 11.000 ár. Nafn Nepal kemur fyrir í ''Atharvaveda Pariśiṣṭa'' frá [[Vedatímabilið|Síð-Vedatímabilinu]] og í [[Upanishad]]-textanum ''Atharvashirsha''. Nafnið kemur líka fyrir í textum á [[hindí]] eins og ''Narayana Puja'' og í textanum „Nepal Mahatmya“ sem segist vera hluti af trúarritinu ''[[Skanda Purana]]''. [[Gópalar]] byggðu dalinn að öllum líkindum fyrir komu [[Kíratar|Kírata]]. Kíratar, sem töluðu [[sínó-tíbesk mál]], lögðu svæðið undir sig hugsanlega um 800 f.Kr. Fyrsti konungur þeirra var [[Yalambar]]. Ríki Kírata stóð lengi og náði hugsanlega allt að árósum Ganges. Um 500 f.Kr. komu upp ýmis furstadæmi og ættbálkasamtök í suðurhluta landsins. Í ættbálki [[Shakyar|Shakya]] fæddist fursti sem síðar hafnaði stöðu sinni og hóf meinlætalíf sem [[Gátama Búdda]]. Hann er venjulega sagður hafa verið uppi frá 563 til 483 f.Kr. Um 250 f.Kr. voru suðurhéruðin orðin hluti af [[Maurya-veldið|Maurya-veldinu]] í Indlandi og urðu síðar undirkonungar [[Guptaveldið|Guptaveldisins]] á 4. öld. Á [[Allahabadsúlan|Allahabadsúlu]] [[Samudragupta]] er Nepal nefnt sem landamæraríki. ===Miðaldir=== [[Licchavi-veldið]], upprunalega frá [[Vaishali]] í [[Bihar]] á Indlandi, ríkti yfir Katmandúdal frá því um 400. Hugsanlega hafa þeir lagt landið undir sig með sigri á Kírötum. Þessu konungsveldi hnignaði á 8. öld og við tók ríki [[Newarar|Newara]]. [[Simroun-veldið]] með [[Simroungarh]] sem höfuðborg stóð frá 11. til 14. aldar og [[Thakuri-veldið]] ríkti yfir hlutum landsins frá 9. öld til 12. aldar. Snemma á 12. öld kom [[Malla-veldið]] upp í austurhluta Nepals (úr sanskrít ''malla'' „glímukappi“). Þeir konungar ríktu í um tvær aldir en eftir það klofnaði ríkið í mörg smáríki. Annað Malla-veldi kom upp seint á 14. öld og sameinaði miðhluta landsins í eitt ríki. Árið 1482 skiptist landið milli þriggja ríkja, [[Kathmandu]], [[Patan]] og [[Bhaktapur]]. ===Sameining Nepals=== Um miðja 18. öld sameinaði konungur [[Gorkaríkið|Gorkaríkisins]] í vesturhluta Nepals, [[Prithvi Narayan Shah]], mörg minni konungdæmi í eitt ríki. Honum tókst að tryggja hlutleysi fjallahéraðanna og eftir nokkra bardaga, sérstaklega [[orrustan um Kirtipur|orrustuna um Kirtipur]], náði hann að leggja allan Katmandúdal undir sig 1769. Faðir Jósep, kaþólskur trúboði í Nepal, ritaði nákvæma lýsingu á stríðinu. Gorkaríkið náði hátindi sínum þegar norðurindversku ríkin [[Kumaonríkið]] og [[Garhwal-ríkið]] komust undir nepalska stjórn, allt að [[Sikkim]] í vestri. Deilur við [[Tíbet]] um stjórn fjallvega leiddu til [[Stríð Kína og Nepals|Stríðs Kína og Nepals]] 1788 til 1792. Stríðið leiddi til aukinna yfirráða Kínverja í Tíbet, en Nepal hélt sjálfstæði sínu. Deilur Nepals við [[Breska Austur-Indíafélagið]] um yfirráð yfir norðurhéruðum Indlands leiddu til [[Stríð Bretlands og Nepals|Stríðs Bretlands og Nepals]] 1815-1816. Í fyrstu vanmátu Bretar hernaðarmátt Nepals og biðu ósigra þar til þeir sendu nægjanlegt lið. Það orðspor sem [[gúrkahermaður|gúrkahermenn]] nutu má rekja til þessa stríðs. Með [[Sugaulisamningurinn|Sugaulisamningnum]] lét Nepal af hendi landamærahéruð og gaf Bretum leyfi til að ráða hermenn frá Nepal. ===Alræði Ranaættar=== Flokkadrættir innan konungsfjölskyldunnar leiddu til óstöðugleika um miðja 19. öld. Árið 1846 komst upp um ráðagerð drottningar sem hugðist losa sig við valdamikinn herforingja, [[Jung Bahadur Rana|Jung Bahadur Kunwar]]. Hann og bræður hans brugðust við með því að myrða 30-40 hermenn, hallarliða og fursta sem studdu drottninguna í [[Kotblóðbaðið|Kotblóðbaðinu]]. Jung Bahadur Kunwar gerðist nú einvaldur forsætisráðherra sem Jung Bahadur Rana en konungur varð valdalaus. Ranaættin studdi Breta ötullega og barðist með þeim í [[Indverska byltingin 1857|Indversku byltingunni 1857]] (og síðar í báðum heimsstyrjöldum). Í þakkarskyni létu Bretar Nepal eftir héruð í [[Terai-hérað]]i við suðurlandamæri landsins. Árið 1923 gerðu Bretar og Nepal með sér [[Samningur Bretlands og Nepals 1923|vináttusamning]] sem tók við af Sugaulisamningnum frá 1816. [[Þrælahald]] var afnumið í Nepal árið 1924. Annars einkenndust yfirráð Ranaættar af gerræði, spillingu og trúarofsóknum. ===Lýðræði eftir 1951=== Óánægja með alræði Ranaættar, einkum meðal menntaðra Nepala, óx og gagnrýni á stjórnina varð meira áberandi á 5. áratug 20. aldar. Á sama tíma reyndi Indland að treysta áhrif sín í Nepal eftir [[Innrás Kína í Tíbet 1950]]. Indland studdi einkum konunginn [[Tribhuvan]] og [[Nepalski kongressflokkurinn|Nepalska kongressflokkinn]] gegn Ranastjórninni. Eftir misheppnaða tilraun [[Mohan Shamsher Jang Bahadur Rana]] til að skipta um konung tókst Tribhuvan að afnema völd Ranaættar á fyrri hluta árs 1951. Við tók stutt lýðræðistímabil. Árið 1960 afnam [[Mahendra]] konungur stjórnarskrána og leysti þingið upp. [[Panchayat (Nepal)|Panchayat]]-kerfi var komið á án stjórnmálaflokka. Árið 1989 neyddi samstöðuhreyfing ólíkra stjórnmálahópa konunginn, [[Birendra]], til að samþykkja stjórnarskrárbreytingar og fjölflokkaþing sem hóf störf árið 1991. Árin 1991-1992 hrakti [[Bútan]] um 100.000 bútanska borgara af nepölskum uppruna úr landi. Flestir þeirra hafa hafst við í flóttamannabúðum í austurhluta Nepals síðan. Árið [[1996]] hóf [[Kommúnistaflokkur Nepals]] vopnaða baráttu fyrir afnámi konungsveldisins og stofnun [[alþýðulýðveldi]]s í Nepal. Þetta leiddi til áralangrar [[Borgarastyrjöldin í Nepal|borgarastyrjaldar]] og um 12.000 dauðsfalla. Árið 2001 áttu [[konunglegu fjöldamorðin í Nepal]] sér stað, þar sem Birendra konungur og [[Aishwarya]] drottning féllu ásamt sjö öðrum meðlimum konungsfjölskyldunnar. Bróðir konungs, [[Gyanendra]], tók við völdum. ===Stofnun lýðveldis=== Þann 1. febrúar 2005 ákvað konungur að leysa upp þingið og taka sér alræðisvald til að kljást við vopnaða hreyfingu Maóista. Síðar sama ár lýstu Maóistarnir yfir einhliða vopnahléi. Árið 2006 urðu nokkurra vikna fjöldamótmæli allra stjórnmálaflokka í Nepal til þess að konungur neyddist til að kalla þingið saman aftur. Sjö flokka samsteypustjórn samþykkti að afnema flest völd konungsins. Þann 24. desember 2007 var ákveðið að afnema konungsveldið sem tók gildi þann 28. maí 2008. Fyrsti forseti lýðveldisins Nepal, [[Ram Baran Yadav]], tók við völdum 23. júlí 2008. Eftir tvö stjórnlagaþing var ný stjórnarskrá loks samin og tók gildi árið 2015. Minnihlutahópar í landamærahéruðum eins og [[Madeshar]] og [[Tharuar]] hafa mótmælt nýju stjórnarskránni harðlega. Átök milli þeirra og stjórnarinnar leiddu til þess að Indland beitti Nepal viðskiptaþvingunum. == Landfræði == [[File:Nepal topo en.jpg|thumb|Hæðakort af Nepal.]] Nepal er um 800 km langt og 200 km breitt, nokkurn veginn ferkantað, 147.516 km² að stærð. Það liggur milli 26. og 31. breiddargráðu norður og 80. og 89. lengdargráðu austur. Landið tók að mótast fyrir 75 milljón árum þegar [[Indlandsflekinn]], sem þá var hluti af risameginlandinu [[Gondvana]], hóf að flytja sig í norðaustur vegna [[botnrek]]s sunnan við hann.<ref name=ali>{{cite journal |last1=Ali|first1=J. R.|last2=Aitchison|first2=J. C.|year=2005|title=Greater India|url=https://archive.org/details/sim_earth-science-reviews_2005-10_72_3-4/page/170|journal=Earth-Science Reviews|volume=72|issue=3–4|pages=170–173|doi=10.1016/j.earscirev.2005.07.005|bibcode=2005ESRv...72..169A}}</ref> Á sama tíma hóf [[úthafsskorpa]]n undir [[Teþyshaf]]inu norðaustan við að sökkva undir [[Evrasíuflekinn|Evrasíuflekann]].<ref name=ali/> Þessir tveir ferlar sem stöfuðu af hreyfingum í [[möttull jarðar|möttli jarðar]] leiddu til myndunar [[Indlandshaf]]s og leiddu meginlandsskorpuna undir Evrasíu sem lyfti [[Himalajafjöll]]um.<ref name=ali/> Landrisið lokaði á árfarvegi og til urðu stór stöðuvötn sem runnu ekki út fyrr en fyrir 100.000 árum þegar þau skildu eftir sig frjósama dali í miðhæðunum, eins og Katmandúdal. Í vesturhéruðunum tókst ánum að grafa út einhverjar dýpstu gjár heims.<ref name=Jwhelpton/> Beint fyrir sunnan Himalajafjöll myndaðist stór [[sigdalur]] sem fylltist fljótt af seti úr ánum.<ref>{{cite encyclopedia |last1=Dikshit|first1=K. R.|last2=Schwartzberg|first2=Joseph E.|author2-link=Joseph E. Schwartzberg|title=India: Land|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India|work=Encyclopædia Britannica|pages=1–29|access-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20150508084916/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/285248/India|archive-date=8 May 2015|url-status=live}}</ref> Þar er [[Indó-Gangessléttan]] nú.<ref>{{cite journal |last1=Prakash|first1=B.|last2=Kumar|first2=S.|last3=Rao|first3=M. S.|last4=Giri|first4=S. C.|year=2000|title=Holocene Tectonic Movements and Stress Field in the Western Gangetic Plains|journal=Current Science|volume=79|issue=4|pages=438–449|url=http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf|access-date=18 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20110504075319/http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf|archive-date=4 May 2011|url-status=live}}</ref> Nepal liggur nær allt innan þessara landmóta og er um þriðjungur af 2.400 km löngum Himalajafjallgarðinum.<ref>{{cite journal |last1=van der Beek |first1=Peter |first2=Xavier |last2=Robert |first3=Jean-Louis |last3=Mugnier |first4=Matthias |last4=Bernet |first5=Pascale |last5=Huyghe |first6=Erika |last6=Labrin |title=Late Miocene- Recent Exhumation of the Central Himalaya and Recycling in the Foreland Basin Assessed by Apatite Fission-Track Thermochronology of Siwalik Sediments, Nepal |journal=Basin Research |volume=18 |issue=4 |pages=413–434 |year=2006 |doi=10.1111/j.1365-2117.2006.00305.x |bibcode=2006BasR...18..413V |s2cid=10446424 |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-00137089/file/vdbeek_et_al_BR_2006.pdf }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Berger |first1=Antoine |first2=Francois |last2=Jouanne |first3=Riad |last3=Hassani |first4=Jean Louis |last4=Mugnier |title=Modelling the Spatial Distribution of Present day Deformation in Nepal: how cylindrical is the Main Himalayan Thrust in Nepal? |journal=Geophys. J. Int. |volume=156 |issue=1 |pages=94–114 |year=2004 |doi=10.1111/j.1365-246X.2004.02038.x |bibcode=2004GeoJI.156...94B |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last2=Bilham |first2=Roger |first1=Michael |last1=Jackson |title=Constraints on Himalayan Deformation inferred from Vertical Velocity Fields in Nepal and Tibet |journal=[[Journal of Geophysical Research]] |volume=99 |issue=B7 |pages=897–912 |year=1994 |doi=10.1029/94JB00714 |bibcode=1994JGR....9913897J }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Chamlagain |first1=Deepak |first2=Daigoro |last2=Hayashi |title=Neotectonic Fault Analysis by 2D Finite Element Modeling for Studying the Himalayan Fold and Thrust belt in Nepal |journal=Journal of Asian Earth Sciences |volume=29 |issue=2–3 |pages=473–489 |year=2007 |doi=10.1016/j.jseaes.2005.10.016 |bibcode=2007JAESc..29..473C }}</ref><ref>{{cite journal |first1=F. |last1=Jouanne |display-authors=1 |first2=J. L. |last2=Mugnier |first3=J. F. |last3=Gamond |first4=P. |last4=Le Fort |first5=M. R. |last5=Pandey |first6=L. |last6=Bollinger |first7=M. |last7=Flouzat |first8=J. P. |last8=Avouac |title=Current Shortening Across the Himalayas of Nepal |journal=Geophys. J. Int. |volume=157 |issue=1 |pages=1–14 |year=2004 |doi=10.1111/j.1365-246X.2004.02180.x |bibcode=2004GeoJI.157....1J |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Pandey |first1=M. R. |first2=R. P. |last2=Tandukar |first3=J. P. |last3=Avouac |first4=J. |last4=Vergne |first5=Th. |last5=Heritier |title=Seismotectonics of the Nepal Himalaya from a Local Seismic Network |journal=Journal of Asian Earth Sciences |volume=17 |issue=5–6 |pages=703–712 |year=1999 |doi=10.1016/S1367-9120(99)00034-6 |bibcode=1999JAESc..17..703P }}</ref> Lítil landræma syðst í Nepal nær inn á Indus-Gangessléttuna og tvö landsvæði í norðvestri ná upp að tíbetsku hásléttunni.<ref name=Jwhelpton>{{Cite book |last=Whelpton |first=John |title=A History of Nepal |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-80470-7 |url=https://archive.org/details/historyofnepal00whel }}</ref> [[File:Everest kalapatthar crop.jpg|thumb|left|[[Everestfjall]], hæsti tindur jarðar, er á landamærum Nepals og Kína.]] Nepal skiptist í þrjú landfræðileg belti sem nefnast [[Himal]], [[Pahad]] og [[Terai]]. Himal er fjallahérað í Himalajafjöllum þar sem er [[snjór]] allt árið. Það er í norðurhluta landsins. Þar eru einhver hæstu fjöll heims, þar á meðal [[Everestfjall]] (''Sagarmāthā'' á nepölsku), 8.848,86 metrar á hæð. Sjö önnur fjöll yfir 8.000 metrar á hæð eru í Nepal eða á landamærunum að Tíbet: [[Lhotse]], [[Makalu]], [[Cho Oyu]], [[Kangchenjunga]], [[Dhaulagiri]], [[Annapurna]] og [[Manaslu]]. Pahad er líka fjallahérað, en ekki þakið snjó. Fjöllin eru frá 800 að 4.000 metrum á hæð. Syðst er loftslag [[hlýtemprað loftslag|hlýtemprað]] en nyrst er [[alpaloftslag]] ríkjandi. [[Neðri-Himalajafjöll]] sem eru milli 1.500 og 3.000 metrar á hæð mynda suðurmörk þessa beltis, en norðan við þau skiptast á hlýtempraðir árdalir og hæðir. Í dölunum er mest um mannabyggð sem verður miklu dreifðari þegar komið er yfir 2.000 metra hæð og mjög lítil í yfir 2.500 metra hæð þar sem snjóar stundum á vetrum. Terai er láglendið í suðri við landamærin að Indlandi sem mynda norðurmörk Indus-Gangessléttunnar. Í Terai eru nokkur hæðadrög. Sléttan myndaðist með seti úr helstu ánum sem renna úr Himalajafjöllum: [[Koshi-fljót]]i, [[Gandakifljót]]i og [[Ghaghara-fljót]]i, auk minni vatnsfalla sem koma upp neðan við snjólínuna. Á þessu landsvæði er ríkjandi hlýtemprað eða [[hitabeltisloftslag]]. Neðstu fjallsrætur Himalajafjalla, [[Sivalikhæðir]], sem ná mest 700 til 1.000 metra hæð, mynda mörk Gangessléttunnar. Norðan við hæðirnar eru nokkrir breiðir og láglendir dalir. [[File:Köppen climate types of Nepal.svg|thumb|Köppen-loftslagbelti í Nepal.]] Indlandsflekinn færir sig enn norður um 50mm á ári miðað við Asíu.<ref>Bilham ''et al.'', 1998; Pandey ''et al.'', 1995.</ref> Þetta gerir það að verkum að jarðskjálftar ríða reglulega yfir í Nepal og valda þar miklu tjóni sem hefur staðið í vegi fyrir efnahagsþróun.<ref>{{cite web |title=National Earthquake Monitoring & Research Center |url=http://www.seismonepal.gov.np/ |publisher=Nepal Department of Mines and Geology |access-date=1 July 2022 |archive-date=30 júní 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220630045443/http://seismonepal.gov.np/ |url-status=dead }}</ref> Upptök árframburðarins sem rennur svo út í Indlandshaf liggja í veðrun Himalajafjalla.<ref>Summerfield & Hulton, 1994; Hay, 1998.</ref> [[Saptakoshi]] ber mikið af seti út úr Nepal og lækkar skyndilega í [[Bihar]] þar sem áin veldur flóðum og breytir stöðugt um farveg. Hún er því þekkt þar sem „sorg Bihar“. Flóð og skriður valda mann- og eignatjóni, eyðileggja ræktarlönd og flutningsnet á monsúntímabilinu á hverju ári. Loftslagsbeltin í Nepal eru fimm, og svara gróflega til hæðar landsins. Hitabeltisloftslag og hlýtemprað loftslag eru ríkjandi undir 1.200 metrum, [[temprað loftslag]] milli 1.200 og 2.400 metra, kalt belti milli 2.400 og 3.600 metra, [[kaldtemprað loftslag]] milli 3.600 og 4.400 metra og [[íshafsloftslag]] yfir 4.400 metrum. Í Nepal eru fimm árstíðir: sumar, monsúntími, haust, vetur og vor. Himalajafjöllin stöðva kalda vinda frá Mið-Asíu á veturna og mynda norðurmörk áhrifasvæðis monsúnvinda. ==Stjórnmál== ===Stjórnsýslueiningar=== {{Image label begin|font-size=85%|width=480|image=Nepal adm location map.svg|float=right}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.070|y=0.2050|text=[[Sudurpashchim Pradesh|Sudurpashchim]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.280|y=0.2400|text=[[Karnali Pradesh|Karnali]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.300|y=0.4000|text=[[5. hérað (Nepal)|5. hérað]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.450|y=0.3500|text=[[Gandaki Pradesh|Gandaki]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.600|y=0.4500|text=[[3. hérað (Nepal)|3. hérað]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.620|y=0.5300|text=[[2. hérað (Nepal)|2. hérað]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.800|y=0.5000|text=[[1. hérað (Nepal)|1. hérað]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.620|y=0.2000|text=[[Alþýðulýðveldið Kína|KÍNA]]}} {{Image label|scale={{{width|480}}}|x=0.300|y=0.5500|text=[[Indland|INDLAND]]}} {{Image label end}} Nepal er sambandslýðveldi með 7 [[héruð Nepals|sjálfstjórnarhéruð]]. Hvert hérað skiptist í 8 til 14 umdæmi. Umdæmin skiptast svo aftur í sveitarstjórnir og bæjarstjórnir. Alls eru 753 staðbundin stjórnvöld, þar á meðal 6 í borgum, 11 á borgarsvæðum og 276 bæjarfélög, eða alls 293 bæjarfélög og 460 sveitarfélög<ref name=asia1>{{Citation|title=Diagnostic Study of Local Governance in Federal Nepal 2017|author=Australian Government-The Asia Foundation Partnership on Subnational Governance in Nepal|publisher=The Asia Foundation|url=https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/07/Diagnostic-Study-of-Local-Governance-in-Federal-Nepal-07112018.pdf|accessdate=20 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720153050/https://asiafoundation.org/wp-content/uploads/2018/07/Diagnostic-Study-of-Local-Governance-in-Federal-Nepal-07112018.pdf|archive-date=20 July 2019|url-status=live}}</ref>. Hvert sveitarfélag skiptist í deildir. Alls eru deildirnar 6.743. Héraðsstjórnir hafa takmarkað framkvæmda-, löggjafar- og dómsvald í sínu umdæmi. Héruðin eru með þing samkvæmt [[Westminster-kerfið|Westminster-kerfinu]]. Sveitarstjórnir og héraðsstjórnir hafa algert vald á sumum sviðum en deila völdum með héraðsstjórnum og alríkisstjórninni þar sem það á við, samkvæmt fyrirmælum í stjórnarskrá Nepals. Á sama hátt geta héraðsþing ekki sett lög í andstöðu við núverandi lög á héraðs- og alríkisstigi eða stjórnarskrá landsins. Öll svið sem stjórnarskráin nær ekki yfir heyra undir alríkisstjórnina. Samræmingarnefndir héraða sem skipaðar eru öllum kjörnum fulltrúum sveitarstjórna í umdæminu, hafa mjög takmarkað hlutverk. {| class="wikitable sortable" |+ |- style="background:#98fb98;" ! scope="col" | Nr. ! scope="col" | Hérað ! scope="col" | Höfuðstaður ! scope="col" | Umdæmi ! scope="col" | Stærð<br />(km²) ! scope="col" | Íbúafjöldi<br />(2011) ! scope="col" | Þéttleiki<br />(íbúar/km²) |- | 1 || [[1. hérað (Nepal)|1. hérað]] || [[Biratnagar]] || 14 || 25.905&nbsp;km² || 4.534.943 || 175 |- | 2 || [[2. hérað (Nepal)|2. hérað]] || [[Janakpur]] || 8 || 9.661&nbsp;km² || 5.404.145 || 559 |- | 3 || [[3. hérað (Nepal)|3. hérað]] || [[Hetauda]] || 13 || 20.300&nbsp;km² || 5.529.452 || 272 |- | 4 || [[Gandaki Pradesh]] || [[Pokhara]] || 11 || 21.504&nbsp;km² || 2.413.907 || 112 |- | 5 || [[5. hérað (Nepal)|5. hérað]] || [[Butwal]] || 12 || 22.288&nbsp;km² || 4.891.025 || 219 |- | 6 || [[Karnali Pradesh]] || [[Birendranagar]] || 10 || 27.984&nbsp;km² || 1.168.515 || 41 |- | 7 || [[Sudurpashchim Pradesh]] || [[Godawari (Seti)|Godawari]] || 9 || 19.539&nbsp;km² || 2.552.517 || 130 |- ! ''Alls'' ! Nepal ! [[Katmandú]] ! 77 ! 147.181&nbsp;km² ! 26.494.504 ! 180 |} ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Wikiorðabók|Nepal}} {{Asía}} {{Stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Nepal| ]] [[Flokkur:Asíulönd]] [[Flokkur:Landlukt lönd]] 3t7fhyov5v082n8x6k8v8oh2s2ygsfr 0 11820 1967795 1958915 2026-06-15T17:50:48Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967795 wikitext text/x-wiki {{land |nafn = Mex­íkóska ríkja­sam­band­ið |nafn_á_frummáli = Estados Unidos Mexicanos |nafn_í_eignarfalli = Mexíkó |fáni = Flag of Mexico.svg |skjaldarmerki = Coat of arms of Mexico.svg |staðsetningarkort = Mexico (orthographic_projection).svg |tungumál = [[spænska]] (''de facto'') |stjórnarfar = [[lýðveldi]] |höfuðborg = [[Mexíkóborg]] |titill_leiðtoga1 = [[Forseti Mexíkó|Forseti]] |nafn_leiðtoga1 = [[Claudia Sheinbaum]] |stærðarsæti = 14 |flatarmál = 1.972.550 |hlutfall_vatns = 2,5 |mannfjöldaár = 2022 |fólksfjöldi = 129.150.971 |mannfjöldasæti = 10 |íbúar_á_ferkílómetra = 61 |staða = [[Sjálfstæði]] |staða_athugasemd = frá Spáni |atburður1 = Lýst yfir |atburður2 = Viðurkennt |dagsetning1 = [[16. september]] [[1810]] |dagsetning2 = [[28. desember]] [[1836]] |VLF = 2.715 |VLF_sæti = 11 |VLF_ár = 2020 |VLF_á_mann = 21.362 |VLF_á_mann_sæti = 64 |VÞL = {{lækkun}} 0.758 |VÞL_ár = 2021 |VÞL_sæti = 86 |gjaldmiðill = [[Mexíkóskur pesói|Pesói]] |tímabelti = [[UTC]]-8 til -5 |þjóðsöngur = [[Himno Nacional Mexicano]] |tld = mx |símakóði = 52 }} '''Mexíkó''' ([[spænska]]: ''México''; [[nahúamál]]: ''Mēxihco''), formlega '''Mex­íkóska ríkja­sam­band­ið''' ([[spænska]]: ''Estados Unidos Mexicanos''), er land í sunnanverðri [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Mexíkó á landamæri að [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] í norðri, [[Kyrrahafið|Kyrrahafinu]] í vestri og suðri, [[Mexíkóflói|Mexíkóflóa]] og [[Karíbahaf]]i í austri og [[Belís]] og [[Gvatemala]] í suðaustri. Landið þekur tæplega tvær milljónir [[ferkílómetri|ferkílómetra]] og er [[Listi yfir lönd og útliggjandi yfirráðasvæði eftir stærð|13. stærsta]] land heims að flatarmáli. Landið er það fimmta stærsta í [[Norður-Ameríka|Norður-]] og [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]]. Íbúafjöldi er talinn vera yfir 129 milljónir og er landið því [[Listi yfir lönd eftir mannfjölda|10. fjölmennasta]] land heims, fjölmennasta spænskumælandi land heims og næstfjölmennasta land [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]] á eftir [[Brasilía|Brasilíu]]. Landið er sambandsríki 31 fylkis, auk höfuðborgarinnar, [[Mexíkóborg]]ar, sem er ein [[Listi yfir fjölmennustu stórborgarsvæði heims|fjölmennasta]] borg heims. Aðrar stórar borgir í Mexíkó eru meðal annars [[Guadalajara]], [[Monterrey]], [[Puebla (borg)|Puebla]], [[Toluca]], [[Tijuana]] og [[León (Guanajuato)|León]]. Skipulegan landbúnað í [[Mexíkó fyrir landafundina|Mexíkó fyrir landafundina]] má rekja aftur til um 8.000 f.Kr. og landið er talið vera ein af sex [[vöggur siðmenningar|vöggum siðmenningar]] í heiminum. Í Mexíkó komu upp mörg háþróuð menningarríki Mið-Ameríku, eins og [[Toltekar]], [[Olmekar]], [[Teotihuakar]], [[Sapótekar]], [[Majar]] og [[Astekar]], fyrir komu Evrópubúa þangað. Árið [[1521]] lagði [[Spænska heimsveldið]] landið undir sig og gerði að nýlendu með höfuðstöðvar í stórborginni [[Tenochtitlan|Mexíkó-Tenochtitlan]]. Landið var hluti af [[Varakonungdæmið Nýi-Spánn|Varakonungdæminu Nýja-Spáni]]. [[Rómversk-kaþólska kirkjan]] lék stórt hlutverk í stjórn nýlendunnar eftir að milljónir íbúa snerust til [[kristni]], þótt [[Karl 3. Spánarkonungur]] hafi rekið [[Jesúítar|Jesúíta]] frá landinu seint á 18. öld. Landið varð sjálfstætt eftir sigur í [[Sjálfstæðisstríð Mexíkó|sjálfstæðisstríði Mexíkó]] árið 1821. Eftir það tók rósturtími við sem einkenndist af miklum ójöfnuði og tíðum stjórnmálabreytingum. [[Stríð Bandaríkjanna og Mexíkó]] 1846-1848 leiddi til þess að landið missti stóran hluta af norðurhéruðum sínum til Bandaríkjanna. Auk þess gekk Mexíkó í gegnum [[kökustríðið]], [[Innrás Frakka í Mexíkó|stríð Mexíkó og Frakklands]], tvö [[Keisari Mexíkó|keisaradæmi]] og einræði [[Porfirio Díaz]] á 19. öld. [[Mexíkóska byltingin]] 1910 leiddi til nýrrar [[stjórnarskrá Mexíkó|stjórnarskrár]] 1917 og upphafs [[flokksræði]]s sem stóð meginhlutann af 20. öld þar til sigrar stjórnarandstöðunnar leiddu til lýðræðisumbóta á [[1991-2000|10. áratugnum]]. Frá 2006 hafa hörð átök staðið yfir milli ríkisstjórnarinnar og glæpagengja sem hafa dregið 120.000 manns til dauða. Mexíkó er nú með 11. mestu landsframleiðslu heims með kaupmáttarjöfnuði og þá 15. mestu að nafnvirði. [[Efnahagur Mexíkó]] byggist mjög á viðskiptum við Bandaríkin í gegnum [[USMCA]]-fríverslunarsamninginn. Árið 1994 varð Mexíkó fyrsta land Rómönsku Ameríku með aðild að [[Efnahags- og framfarastofnunin|OECD]]. Landið er skilgreint af [[Heimsbankinn|Heimsbankanum]] sem efri-miðtekjuland og margir greinendur telja það til [[nýiðnvætt land|nýiðnvæddra landa]]. Landið er stórveldi í sínum heimshluta og oft talið til [[nýveldi|nývelda]], ásamt Kína, Brasilíu, Evrópusambandinu, Rússlandi og Indlandi. Landið á flestar færslur á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] af löndum Rómönsku Ameríku og er í sjöunda sæti á heimsvísu. Mexíkó er eitt af sautján löndum heims þar sem [[líffjölbreytni]] er hlutfallslega langmest. Mikill fjöldi ferðamanna heimsækir Mexíkó ár hvert. Árið 2018 var landið sjötta mesta ferðamannaland heims með 39 milljón heimsóknir. Mexíkó er aðili að [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðunum]], [[Alþjóðaviðskiptastofnun]]inni, [[G-20]] og [[Kyrrahafsbandalagið|Kyrrahafsbandalaginu]]. == Heiti == Orðið ''Mēxihco'' kemur úr málinu [[nahúatl]] og var notað yfir kjarnasvæði [[Astekaveldið|Astekaveldisins]], það er [[Mexíkódalur|Mexíkódal]] og héruðin þar í kring. Íbúar þar voru kallaðir [[Mexíkar]]. Almennt er talið að þjóðarheitið sé dregið af staðarheitinu, þótt það gæti hafa verið á hinn veginn. Uppruni heitisins er óviss en stungið hefur verið upp á að það sé dregið af einu af nöfnum stríðsguðsins [[Huitzilopochtli]], ''Mexitl'', eða mánaguðsins [[Metztli]]. Á nýlendutímanum þegar Mexíkó (ásamt núverandi suðurríkjum Bandaríkjanna) var kallað [[Nýi Spánn]], var þetta svæði umdæmið Mexíkó, og þegar Nýi Spánn fékk sjálfstæði varð það [[Mexíkófylki]]. Þegar hið skammlífa [[Fyrsta mexíkóska keisaradæmið|Mexíkóska keisaradæmi]] var stofnað 1821 dró það nafn sitt af höfuðborginni, Mexíkóborg. Nafninu var haldið þegar Bandaríki Mexíkó voru stofnuð 1823 og æ síðan. == Saga == === Frumbyggjaveldi === [[File:Teotihuacán-5963r.JPG|thumb|right|[[Sólarpýramídinn]] í hinu forna borgríki [[Teotihuacan]] sem var 6. stærsta borg heims á hátindi sínum (frá 1. til 5. aldar).]] [[File:Chichen Itza 3.jpg|thumb|right|[[El Castillo (Chichen Itza)|Hof Kukulcáns (El Castillo)]] í Majaborginni [[Chichen Itza]].]] [[File:Murales Rivera - Markt in Tlatelolco 3.jpg|thumb|right|Veggmálverk eftir Diego Rivera af [[Tenochtitlan]], stærstu borg Ameríku á þeim tíma.]] Forsaga Mexíkó nær þúsundir ára aftur í tímann. Elstu ummerki um [[maður|mannabyggð]] í Mexíkó eru brot af [[steinverkfæri|steinverkfærum]] við leifar af varðeldi í Mexíkódal sem hafa verið greindir um 10.000 ára gamlir með kolefnisgreiningu.{{sfn|Werner|2001|pp=386–}} Í Mexíkó voru þróuð fyrstu ræktunarafbrigði [[maís]]s, [[tómatur|tómata]] og [[strengjabaun]]a, sem sköpuðu umframmagn landbúnaðarafurða. Það skapaði aðstæður fyrir þróun frá samfélögum veiðimanna og safnara ([[frumindíánar|frumindíána]]) til þorpa sem hófst um 5000 f.o.t.<ref name="EvansWebster2013">{{cite book|author1=Susan Toby Evans|author2=David L. Webster|title=Archaeology of Ancient Mexico and Central America: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=6ba_AAAAQBAJ&pg=PT54|year=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-136-80186-0|page=54}}</ref> Aldirnar á eftir þróuðust maísræktunin og innfædd trúarbrögð og [[tvítugakerfi]]ð, sem breiddust út um [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] frá Mexíkó.<ref name="MacLachlan">{{cite book|author=Colin M. MacLachlan|title=Imperialism and the Origins of Mexican Culture|url=https://books.google.com/books?id=fqdKCAAAQBAJ&pg=PT39|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-28643-6|page=39|date=13 April 2015}}</ref> Á þessum tíma urðu þorpin þéttbýlli og þar varð til stéttaskipting með stétt handverksfólks og [[höfðingjaveldi]]. Öflugustu leiðtogarnir höfðu bæði trúarleg og pólitísk völd og stóðu fyrir byggingu stórra trúarmiðstöðva.<ref>{{cite book |last1=Carmack |first1=Robert M. |last2=Gasco |first2=Janine L. |last3=Gossen |first3=Gary H. |title=The Legacy of Mesoamerica: History and Culture of a Native American Civilization |date=2016 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-34678-4 }}</ref> Elstu siðmenningarsamfélög Mexíkó voru samfélög [[Olmekar|Olmeka]] sem blómstruðu við strönd Mexíkóflóa frá því um 1500 f.o.t. Menningarleg áhrif Olmeka breiddust um Mexíkó, til Chiapas, Oaxaca og Mexíkódals. Þaðan komu sérstæðar trúarlegar og listrænar hefðir.<ref>{{cite book |last1=Diehl |first1=Richard A. |title=The Olmecs: America's First Civilization |url=https://archive.org/details/olmecsamericasfi0000dieh |date=2004 |publisher=Thames & Hudson |isbn=978-0-500-02119-4 |pages=[https://archive.org/details/olmecsamericasfi0000dieh/page/9 9]–25 }}</ref> Þetta frumtímabil Mið-Ameríkumenningarinnar er talið með sex [[vöggur siðmenningar|vöggum siðmenningar]]. Seinna byggðu samfélög [[Majar|Maja]] og [[Sapótekar|Sapóteka]] miðstöðvar í [[Calakmul]] og [[Monte Albán]]. Á þessum tíma urðu fyrstu miðamerísku [[ritmál|ritkerfin]] til meða [[Epi-Olmekar|Epi-Olmeka]] og Sapóteka. Þau þróuðust út í [[myndletur Maja]]. Elstu sagnaritin eru frá þessum tíma. Rithefðin hélt velli um skeið eftir hernám Spánverja 1521 og innfæddir skrifarar héldu áfram að nota myndletur samhliða latínuletri.<ref>[[Matthew Restall|Restall, Matthew]], "A History of the New Philology and the New Philology in History", ''Latin American Research Review'' - Volume 38, Number 1, 2003, pp.113–134</ref><ref>{{cite book |last1=Sampson |first1=Geoffrey |title=Writing Systems: A Linguistic Introduction |url=https://archive.org/details/writingsystemsli0000samp |date=1985 |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-1756-4 }}</ref> Á hátindi klassíska tímabilsins reis borgin [[Teotihuacan]] í miðju Mexíkó og varð miðpunktur hernaðar- og verslunarveldis sem náði suður til landa Maja og í norður. Íbúar Teotihuacan voru um 150.000 og reistu einhverja stærstu [[miðamerískur pýramídi|pýramída]] Ameríku.<ref>{{cite journal |last1=Cowgill |first1=George L. |title=State and Society at Teotihuacan, Mexico |journal=Annual Review of Anthropology |date=21 October 1997 |volume=26 |issue=1 |pages=129–161 |doi=10.1146/annurev.anthro.26.1.129 |oclc=202300854 |s2cid=53663189 |s2cid-access=free }}</ref> Teotihuacán féll um árið 600 e.o.t. og þá tók við tími samkeppni nokkurra valdamiðstöðva í Mið-Mexíkó, eins og [[Xochicalco]] og [[Cholula (minjastaður)|Cholula]]. Á þessum tíma fluttust [[Nahúar]] suður til Mið-Ameríku frá norðrinu og náðu pólitískum og menningarlegum undirtökum í miðhlutanum þar sem þeir ruddu burt fólki sem talaði [[oto-mangue-mál]]. Snemma á póstklassíska tímabilinu (um 1000-1519) ríktu [[Toltekar]] yfir Mið-Mexíkó, [[Mixtekar]] yfir Oaxaca og [[Majar]] í [[Chichén Itzá]] og [[Mayapán]]. Undir lok þessa tímabils náðu [[Mexíkar]] yfirráðum og stofnuðu borgina [[Tenochtitlan]] þar sem Mexíkóborg stendur nú. Veldi þeirra náði frá miðhluta Mexíkó að landamærum Gvatemala.<ref>{{cite web|website=Ancient Civilizations World|title=Ancient Civilizations of Mexico|url=https://ancientcivilizationsworld.com/mexico/|date=12 January 2017|access-date=14 July 2019}}</ref> [[Alexander von Humboldt]] átti þátt í að gera heitið [[Astekar]] vinsælt sem yfirheiti yfir allar þær þjóðir sem tengdust ríki Mexíka og [[Astekaveldið|þríveldabandalaginu]].<ref>{{cite web|url=https://mexika.org/2014/05/31/the-word-azteca-was-not-created-by-von-humboldt/|website=Mexicka.org|title=The word "Azteca" was NOT created by Von Humboldt!|access-date=13 July 2019|date=31 May 2014}}</ref> Árið 1843 var þetta heiti almennt tekið upp eftir útgáfu bókar [[William H. Prescott]], þar á meðal af mexíkóskum fræðimönnum sem notuðu það til að aðgreina Mexíkóa nútímans frá Mexíkóum tímabilsins fyrir hernám Spánverja. Þessi hugtakanotkun hefur verið umdeild frá síðari hluta 20. aldar.<ref name="Port">{{cite journal |last1=León Portilla |first1=Miguel |title=Los aztecas, disquisiciones sobre un gentilico |journal=Estudios de Cultura Náhuatl |date=10 May 2009 |volume=31 |issue=31 |url=https://www.revistas.unam.mx/index.php/ecn/article/view/9231 }}</ref> Astekaveldið var óformlegt bandalag borgríkja því þeir höfðu ekki bein völd yfir þeim löndum sem þeir sigruðu, heldur létu sér nægja að heimta af þeim skatt. Ríkið var ekki samfellt, því löndin sem það náði yfir tengdust ekki öll. Suðursvæðið [[Soconusco]] var til dæmis ekki samtengt miðsvæðinu. Astekar settu staðbundna höfðingja aftur á valdastól eftir að þeir höfðu sigrað borgríkin og skiptu sér ekki af stjórn þeirra meðan þeir greiddu þeim skatt.<ref>Berdan, ''et al.'' (1996), ''Aztec Imperial Strategies.'' Dumbarton Oaks, Washington, DC</ref> Astekarnir í Mið-Mexíkó komu sér þannig upp veldi byggðu á skattlöndum sem náði yfir megnið af miðhluta landsins.<ref>{{cite book |author=Coe, Michael D. |author-link=Michael D. Coe |author2=Rex Koontz |year=2002 |title=Mexico: from the Olmecs to the Aztecs |edition=5th edition, revised and enlarged |publisher=[[Thames & Hudson]] |location=London and New York |isbn=978-0-500-28346-2 |oclc=50131575 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/mexicofromolmecs0000coem }}</ref> Astekar voru þekktir fyrir miklar [[mannfórn]]ir. Þeir forðuðust að drepa andstæðinga á vígvellinum og mannfall í bardögum þeirra var miklu minna en hjá Spánverjum sem reyndu að drepa sem flesta í orrustum.<ref>{{cite web|url= https://www.latinamericanstudies.org/aztecs/sacrifice.htm|title=The Enigma of Aztec Sacrifice|access-date=16 December 2011 |publisher=[[Natural History (tímarit)|Natural History]]}}</ref> Mannfórnahefðin í Mið-Ameríku leið undir lok eftir hernám Spánverja á 16. öld, þegar önnur frumbyggjaríki voru smám saman lögð undir nýlenduveldi þeirra.<ref>{{cite book |author=Weaver, Muriel Porter |year=1993 |title=The Aztecs, Maya, and Their Predecessors: Archaeology of Mesoamerica |edition=3rd |location=San Diego, CA |publisher=[[Academic Press]] |isbn=978-0-12-739065-9 |oclc=25832740|url=https://books.google.com/books?id=J2UkAQAAIAAJ }}</ref> Frá nýlendutímanum og fram á 21. öld hefur menning frumbyggja skipt miklu máli fyrir mótum mexíkóskrar sjálfsmyndar. [[Mannfræðisafn Mexíkó]] í Mexíkóborg er helsta safn muna frá því fyrir innrásina. Sagnfræðingurinn [[Enrique Florescano]] hefur kallað það þjóðargersemi og þjóðartákn.<ref>Florescano, Enrique. "The creation of the Museo Nacional de Antropología and its scientific, educational, and political purposes." Í ''Nationalism: Critical Concepts in Political Science'', Vol. IV p. 1257. John Hutchinson and Anthony D. Smith, eds. London and New York: Routledge 2000.</ref> Mexíkóski nóbelsverðlaunahafinn [[Octavio Paz]] sagði að safnið upphefði Mexíkó-Tenochtitlan þannig að safnið umbreyttist í hof.<ref>Octavio Paz, ''Posdata'', Mexico: Siglo Veintiuno 1969, tilvísun í Florescano, "The creation of the Museo Nacional de Antropología", p. 1258, nmgr. 9.</ref> Mexíkó hefur sóst eftir alþjóðlegri viðurkenningu þessa menningararfs og á fleiri staði á [[Heimsminjaskrá UNESCO]] en nokkuð annað ríki í heimshlutanum. Hugmyndin um þróað ríki frumbyggja í Nýja heiminum fyrir komu Evrópumanna hefur líka haft áhrif á evrópska heimspeki.<ref>[[Benjamin Keen|Keen, Benjamin]]. ''The Aztec Image in Western Thought''. New Brunswick: Rutgers University Press 1971. {{ISBN|9780813515724}}</ref> === Hernám og nýlendutími (1519-1821)=== [[File:Leutze, Emanuel — Storming of the Teocalli by Cortez and His Troops — 1848.jpg|thumb|''Áhlaup Cortés á [[Teocalli]]'' (málverk frá 1848).]] [[Spænska heimsveldið]] hafði stofnað nýlendur í [[Karíbahaf]]i frá 1493 en hóf ekki að kanna austurströnd Mexíkó fyrr en á öðrum áratug 16. aldar. Spánverjar komust fyrst að tilvist Mexíkó í leiðangri [[Juan de Grijalva]] árið 1518. Hernám [[Astekaveldið|Astekaveldisins]] hófst árið eftir þegar [[Hernán Cortés]] tók land við strönd Mexíkóflóa og stofnaði spænsku borgina [[Veracruz (borg)|Veracruz]]. Um 500 [[landvinningamaður|landvinningamenn]], með hesta, fallbyssur, sverð og byssur, höfðu tæknilega yfirburði yfir stríðsmenn innfæddra, en lykillinn að sigri Spánverja voru samningar þeirra við óánægð borgríki (''[[altepetl]]'') sem gengu í lið með þeim gegn þríveldabandalagi Asteka. Annað sem skipti sköpum fyrir sigur Cortés var túlkurinn hans, [[Malinche]], Nahúakona sem hafði verið þræll og Spánverjar fengu að gjöf. Hún lærði fljótt spænsku og gaf þeim hernaðarlega mikilvægar upplýsingar um það hvernig haga ætti samskiptum við innfædda bandamenn og óvini.<ref>{{cite book |last1=Townsend |first1=Camilla |title=Malintzin's Choices: An Indian Woman in the Conquest of Mexico |date=2006 |publisher=UNM Press |isbn=978-0-8263-3406-0 }}</ref> Hernámið var mjög vel skrásett frá ýmsum sjónarhornum. Til eru frásagnir spænska leiðtogans, Cortés<ref>Cortés, Hernán. ''Five Letters to the Emperor''. Trans. J. Bayard Morris. New York: W.W. Norton 1969</ref> og margar frásagnir frá öðrum spænskum þátttakendum, eins og [[Bernal Díaz del Castillo]].<ref>Díaz del Castillo, Bernal. ''True History of the Conquest of Mexico''. ýmsar útgáfur.</ref><ref>Fuentes, Patricia de. ''The Conquistadors: First-Person Accounts of the Conquest of Mexico''. Norman: Norman: University of Oklahoma Press 1993.</ref> Eins eru til frásagnir innfæddra á spænsku, nahúatl og myndasögur eftir bandamenn Spánverja, mest frá [[Tlaxkaltekar|Tlaxkaltekum]] og fólki frá [[Tetszcoco (altepetl)|Tetszcoco]]<ref>Alva Ixtlilxochitl, Fernando de. ''Ally of Cortés: Account 13 of the Coming of the Spaniards and the Beginning of Evangelical Law''. Trans. Douglass K. Ballentine. El Paso: Texas Western Press 1969.</ref> og [[Huejotzincar|Huejotzincum]], auk hinna sigruðu Mexíka sjálfra, í síðasta bindi handritsins [[Codex Florentinus]] eftir [[Bernardino de Sahagún]].<ref>{{cite book |chapter=Narratives of the Conquest |pages=[https://archive.org/details/earlyhistoryofgr0000altm/page/73 73]–96 |last1=Altman |first1=Ida |last2=Cline |first2=S. L. |last3=Pescador |first3=Juan Javier |title=The Early History of Greater Mexico |url=https://archive.org/details/earlyhistoryofgr0000altm |date=2003 |publisher=Prentice Hall |isbn=978-0-13-091543-6 }}</ref><ref>León-Portilla, Miguel. ''The Broken Spears: The Aztec Accounts of the Conquest of Mexico''. Boston: Beacon Press 1992.</ref><ref>Lockhart, James. ''We People Here: Nahuatl Accounts of the Conquest of Mexico''. Berkeley: University of California Press 1993.</ref> [[File:Vista de la Plaza Mayor de la Ciudad de México - Cristobal de Villalpando.jpg|thumb|left|Útsýni yfir Plaza Mayor (nú [[Zócalo]]) í Mexíkóborg um 1695 eftir [[Cristóbal de Villalpando]].]] [[Fall Tenochtitlan]] árið 1521 og stofnun spænsku höfuðborgarinnar [[Mexíkóborg]]ar á rústum hennar varð upphafið að 300 ára nýlendutíma þar sem Mexíkó var þekkt sem ''Nueva España'' ([[Nýi Spánn]]). Sérstaða Nýja Spánar innan Spænska heimsveldisins byggðist einkum á tvennu: fjölmennum og stéttskiptum þjóðum Mið-Ameríku sem greiddu skatta og unnu þegnskylduvinnu fyrir nýlenduherrana, og miklum silfurnámum sem fundust í Norður-Mexíkó.<ref>[[James Lockhart (historian)|Lockhart, James]] og [[Stuart B. Schwartz]]. ''Early Latin America''. Cambridge: Cambridge University Press 1983, 59</ref> [[Konungsríkið Nýi Spánn]] var stofnað úr leifum Astekaveldisins. Tvær stoðir yfirráða Spánverja voru ríkisvaldið og rómversk-kaþólska kirkjan, sem bæði heyrðu undir spænsku krúnuna. Árið 1493 hafði páfi veitt spænska konunginum víðtæk völd í nýlendunum, með því skilyrði að hann tæki að sér að breiða þar út kristni. Árið 1524 stofnaði [[Karl 5. keisari]] [[Indíaráðið]] á Spáni til að hafa umsjón með stjórn nýlendnanna. Á Nýja Spáni stofnaði krúnan hæstarétt í Mexíkóborg, ''[[Real Audiencia]]'', og stofnaði síðan [[Varakonungsdæmið Nýi Spánn|Varakonungsdæmið Nýja Spán]] árið 1535. Varakonungurinn var æðsti embættismaður ríkisins í nýlendunni. Biskupsdæmið Mexíkó var stofnað árið 1530 og gert að [[erkibiskupsdæmið Mexíkó|erkibiskupsdæmi]] árið 1546. Kastilísk spænska var tungumál nýlenduherranna. Kaþólsk trú voru einu trúarbrögðin sem voru leyfð og aðrir trúarhópar (gyðingar og mótmælendur) ofsóttir af [[mexíkóski rannsóknarrétturinn|mexíkóska rannsóknarréttinum]] sem var stofnaður 1571.<ref>Chuchiak, John F. IV, "Inquisition" in ''Encyclopedia of Mexico''. Chicago: Fitzroy Dearborn 1997, pp. 704–708</ref> Fyrstu hálfu öldina var komið á neti spænskra borga, stundum á grunni eldri borga þar sem fyrir var þétt byggð innfæddra. Höfuðborgin, Mexíkóborg, var aðalborgin, en aðrar borgir sem stofnaðar voru á 16. öld eru enn mikilvægar, eins og [[Puebla de los Angeles]], [[Guadalajara]], [[Guanajuato]], [[Zacatecas]], [[Oaxaca-borg]] og hafnarborgin [[Veracruz (borg)|Veracruz]]. Borgir og bæir voru staðir þar sem embættismenn, kirkjur, viðskipti og spænska yfirstéttin komu sér fyrir, auk blandaðra og innfæddra handverks- og verkamanna. Þegar silfurnámur fundust í dreifbýlum norðurhéruðum Mexíkó, langt frá þéttbýlinu í miðju landinu, sáu Spánverjar um að berja niður [[Chichimeca-stríðið|harða andstöðu frumbyggja þar]]. Þegar varakonungsdæmið var sem stærst náði það yfir landið sem í dag heyrir undir Mexíkó, auk [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] allt að Kosta Ríka og það sem er í dag vesturhluti [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]]. Yfirstjórn annarra nýlendna í [[Spænsku Vestur-Indíur|Spænsku Vestur-Indíum]], [[Spænsku Austur-Indíur|Spænsku Austur-Indíum]] og [[Spænska Flórída|Spænsku Flórída]] var líka staðsett í Mexíkóborg. Árið 1819 undirrituðu Spánverjar [[Adams-Onís-samningurinn|Adams-Onís-samninginn]] um norðurlandamæri Nýja Spánar að Bandaríkjunum.<ref>Salvucci, Linda. "Adams-Onís Treaty (1819)". ''[[Encyclopedia of Latin American History and Culture]]'', vol. 1, pp. 11–12.</ref> [[Image:Map_of_the_Viceroyalty_of_New_Spain.svg|thumb|upright=1.3|[[Nýi Spánn]] var miðpunktur hins hnattræna spænska verslunarveldis.]] Hinar auðugu silfurnámur, sérstaklega í [[Zacatecas]] og [[Guanajuato]], urðu til þess að silfurframleiðsla varð undirstaða efnahags Nýja Spánar. Mexíkóskir silfurpesóar urðu fyrsti alþjóðlegi gjaldmiðillinn. Skattur á silfurframleiðsluna varð ein helsta tekjulind spænsku krúnunnar. Annar mikilvægur iðnaður var landbúnaður, búgarðar og verslun í helstu borgum og höfnum. Verslunarleiðir til Asíu, annarra staða í Ameríku, Afríku og Evrópu, og hin miklu efnahagslegu áhrif silfurs frá Nýja heiminum, gerðu það að verkum að Mexíkó lenti í miðri hringiðu alþjóðaviðskipta. Mexíkóborg hefur því verið kölluð fyrsta [[heimsborg]] sögunnar.<ref>{{cite web|last1=Sempa|first1=Francis P.|title=China, Spanish America, and the 'Birth of Globalization'|url=https://thediplomat.com/2017/01/china-spanish-america-and-the-birth-of-globalization/|website=The Diplomat|access-date=7 February 2017}}</ref> Manílagaleónin sigldu í tvær og hálfa öld og tengdu Nýja Spán við Asíu. Silfur og rauða litarefnið [[karmín]] voru flutt út frá höfninni í Veracruz til annarra hafna við Atlantshafið. Veracruz var líka aðalinnflutningshöfnin fyrir vörur frá Evrópu, landnema frá Spáni og þræla frá Afríku. Vegurinn ''[[Camino Real de Tierra Adentro]]'' tengdi Mexíkóborg við innri héruð Nýja Spánar. Íbúar Mexíkó á þessum tíma voru langflestir innfæddir frumbyggjar sem bjuggu í sveitum, þrátt fyrir að þeim hefði fækkað mikið vegna sjúkdómsfaraldra. Evrópumenn og afrískir þrælar báru með sér smitsjúkdóma eins og bólusótt og mislinga, sem ollu mikilli mannfækkun meðal frumbyggja á 16. öld. Mannfjöldinn varð stöðugur í kringum eina og hálfa milljón á 17. öld, en almennt er talið að hann hafi verið milli fimm og þrjátíu milljónir áður.<ref name="McCaa">{{cite web|access-date=13 July 2019 |url=https://users.pop.umn.edu/~rmccaa/mxpoprev/cambridg3.htm|website=University of Minnesota.edu|title=The Peopling of Mexico from Origins to Revolution|last=McCaa|first=Robert|date=8 December 1997}}</ref> Á þeim þrjú hundruð árum sem nýlendutíminn stóð, fluttust milli 400.000 og 500.000 Evrópubúar,<ref>{{cite book|last1=Sluyter|first1=Andrew|title=Black Ranching Frontiers: African Cattle Herders of the Atlantic World, 1500–1900|date=2012|publisher=Yale University Press |isbn=9780300179927|page=240 |url=https://books.google.com/books?id=fjt50jcGNu4C&pg=PA240|access-date=8 October 2016}}</ref> milli 200.000 og 250.000 afrískir þrælar<ref>{{cite book|last1=Russell|first1=James W.|title=Class and Race Formation in North America|publisher=University of Toronto Press|isbn=9780802096784|page=26|url=https://books.google.com/books?id=PZgR6ubuUXcC&pg=PA26|access-date=13 December 2016|language=en|year=2009}}</ref> og milli 40.000 og 120.000 Asíubúar til Mexíkó.<ref>{{cite web|last1=Carrillo|first1=Rubén|title=Asia llega a América. Migración e influencia cultural asiática en Nueva España (1565–1815)|url=http://www.raco.cat/index.php/asiademica/article/download/286846/375066|website=www.raco.cat|publisher=Asiadémica|access-date=13 December 2016|archive-date=21 desember 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221104552/http://www.raco.cat/index.php/asiademica/article/download/286846/375066|url-status=dead}}</ref><ref>The Penguin Atlas of World Population History, pp.&nbsp;291–92.</ref> Fyrsta allsherjarmanntalið var gert í stjórnartíð [[Juan Vicente de Güemes]] árið 1793. Mest af upprunalegu gögnunum hefur tapast og það sem er vitað um það kemur úr ritgerðum fræðimanna sem höfðu aðgang að þeim, eins og [[Alexander von Humboldt]]. Evrópumenn voru þá milli 18 og 22% af íbúum Nýja Spánar, [[Mestísar]] (blandaðir) milli 21 og 25%, [[Indíánar]] milli 51 og 61%, og Afríkumenn milli 6.000 og 10.000. Heildarmannfjöldinn var á bilinu 3.799.561 og 6.122.354. Af þessu er dregin sú ályktun að vöxtur í hópi hvítra og blandaðra íbúa hafi verið jafn, meðan hlutfall frumbyggja hafi minnkað um 13-17% á öld, aðallega vegna hærri dánartíðni vegna erfiðra búsetuskilyrða og stöðugra átaka við landnema.<ref name=aleph>{{cite web |last1=Lerner |first1=Victoria |title=Consideraciones sobre la población de la Nueva España (1793–1810) |trans-title=Considerations on the population of New Spain (1793–1810) |url=http://aleph.org.mx/jspui/bitstream/56789/29809/1/17-067-1968-0327.pdf |publisher=El Colegio de México |location=Mexico City |language=es |access-date=4 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181113062234/http://aleph.org.mx/jspui/bitstream/56789/29809/1/17-067-1968-0327.pdf |archive-date=13 November 2018 |url-status=dead}}</ref> Stjórnkerfi nýlendutímans notaðist við [[castas|kynþáttaflokkun]] með heitum sem enn eru notuð, þótt hún hafi formlega verið lögð niður eftir að landið fékk sjálfstæði. [[File:Casta_Painting_by_Luis_de_Mena.jpg|thumb|upright|left|Mynd [[Luis de Mena]], ''[[Mærin frá Guadalupe]] og kynþættir Mexíkó'', sýnir blöndun kynþátta og stigveldi þeirra, auk ávaxta nýlendunnar<ref>{{cite journal |last1=Cline |first1=Sarah |title=Guadalupe and the Castas |journal=Mexican Studies/Estudios Mexicanos |date=1 August 2015 |volume=31 |issue=2 |pages=218–247 |doi=10.1525/mex.2015.31.2.218 |s2cid=7995543 |s2cid-access=free }}</ref> frá um 1750.]] Spænsk lög voru innleidd og tengd við hefðarrétt frumbyggja og komið var á stigveldi milli [[Cabildo-ráð]]a og spænsku krúnunnar. Innfæddir áttu ekki möguleika á að komast í æðstu embætti stjórnkerfisins, jafnvel þótt þeir væru af hreinræktuðum spænskum uppruna ([[criollo]]). Stjórnkerfið byggðist á [[kynþáttaaðskilnaður|kynþáttaaðskilnaði]] þar sem hvítir voru æðstir, blandaðir og þeldökkir í miðið, og frumbyggjar lægst settir. Stjórn landsins skiptist í tvö aðskilin svið: ''República de Españoles'', sem náði yfir fólk af spænskum uppruna, blandaða og svarta íbúa af afrískum uppruna; og ''República de Indios'' sem náði yfir frumbyggja. Meðlimir fyrra hópsins greiddu enga skatta, höfðu aðgang að æðri menntun og gátu hlotið embætti í stjórnkerfinu og innan kirkjunnar, heyrðu undir mexíkóska rannsóknarréttinn og þurftu að gegna herskyldu eftir að fastaher var stofnaður seint á 18. öld. Frumbyggjar greiddu skatta, en heyrðu ekki undir valdsvið rannsóknarréttarins, gátu ekki orðið prestar og voru undanþegnir herskyldu. Þetta kerfi var samt oft sveigjanlegt í reynd og yfirráð hvítra íbúa voru aldrei algjör.<ref name="Cope, R. Douglas 1994">Cope, R. Douglas. ''The Limits of Racial Domination: Plebeian Society in Colonial Mexico City, 1660–1720''. Madison, Wis.: U of Wisconsin, 1994.</ref> Þar sem fjöldi frumbyggja var mikill, var minni eftirspurn eftir dýrum þrælum frá Afríku í Mexíkó en annars staðar í Spænsku Ameríku.<ref>{{cite book |last1=Vinson III |first1=Ben |title=Before Mestizaje: The Frontiers of Race and Caste in Colonial Mexico |date=2017 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02643-8 |url=https://www.cambridge.org/core/books/before-mestizaje/0715B9B73FD9C23DC0F301D73959870F }}</ref><ref>Sierra Silva, Pablo Miguel. ''Urban Slavery in Colonial Mexico: Puebla de los Angeles 1531-1706''. New York: Cambridge University Press 2018.</ref> Seint á 18. öld hóf krúnan [[umbætur Búrbóna]] þar sem íbúar fæddir á Spáni (''peninsulares'') nutu forréttinda yfir innfædda hvíta íbúa (''criollos'') þegar kom að skipun í embætti. Þessi mismunun olli mikilli óánægju innan yfirstéttarinnar í nýlendunni.<ref>Deans-Smith, Susan. "Bourbon Reforms", ''[[Encyclopedia of Mexico]]''. p. 156</ref> Sá atburður þegar [[Mærin frá Guadalupe]] vitraðist frumbyggjanum [[Juan Diego]] árið 1531 gaf kristniboði í miðhluta Mexíkó aukinn kraft.<ref>{{citation|website=Catholic News Agency |url=https://www.catholicnewsagency.com/news/god_intervened_through_our_lady_of_guadalupe_to_evangelize_the_americas_explains_guadalupe_expert|title=God intervened through Our Lady of Guadalupe to evangelize the Americas, explains Guadalupe expert|date=11 August 2009|access-date=14 July 2019}}</ref><ref name="huff">{{citation|website=Huff Post Latino Voices|url=https://www.huffpost.com/entry/virgen-de-guadalupe_n_4434582|title=Everything You Need To Know About La Virgen De Guadalupe|date=12 December 2013|access-date=14 July 2019}}</ref> Mærin frá Guadalupe varð að táknmynd fyrir innfædda af spænskum uppruna sem litu á hana sem innlent tákn, aðgreint frá Spáni.<ref>{{cite book|last1=Ortiz-Ramirez|first1=Eduardo A.|title=The Virgin of Guadalupe and Mexican Nationalism: Expressions of Criollo Patriotism in Colonial Images of the Virgin of Guadalupe|isbn=9780549596509|page=6|url=https://books.google.com/books?id=NEvkyV2y2r0C&pg=PA6|access-date=9 February 2017|language=en}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Mærin varð að sameiningartákni fylgismanna [[Miguel Hidalgo]] í sjálfstæðisbaráttunni.<ref name="huff" /> Spænskar hersveitir, stundum með innfæddum bandamönnum, héldu í leiðangra til að hernema lönd eða berja niður uppreisnir allan nýlendutímann. Meðal uppreisna frumbyggja í dreifbýlum héruðum Norður-Mexíkó má nefna [[Chichimeca-stríðið]] (1576-1606)<ref>{{cite web|website=Latino LA: Comunidad|title=The Indigenous People of Zacatecas|url=http://latinola.com/story.php?story=1109|date=17 July 2003|access-date=14 July 2019|last=Schmal|first=John P.|archive-date=14 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160314015134/http://latinola.com/story.php?story=1109|url-status=dead}}</ref> [[Tepehuán-uppreisnin]]a (1616–1620),<ref>{{cite journal|title=The Tepehuan Revolt of 1616: Militarism, Evangelism, and Colonialism in Seventeenth-Century Nueva Vizcaya|journal=The Americas|volume=58|issue=2|pages=302–303|author=Charlotte M. Gradie|location=Salt Lake City |publisher=University of Utah Press|year=2000|doi=10.1353/tam.2001.0109|s2cid=144896113}}</ref> og [[Púeblóuppreisnin]]a (1680). [[Tzeltal-uppreisnin]] 1712 var staðbundin uppreisn Maja.<ref>{{cite journal | last1 = Wasserstrom | first1 = Robert | year = 1980 | title = Ethnic Violence and Indigenous Protest: The Tzeltal (Maya) Rebellion of 1712 | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-latin-american-studies_1980-05_12/page/1 | journal = Journal of Latin American Studies | volume = 12 | pages = 1–19 | doi = 10.1017/S0022216X00017533 | s2cid = 145718069 }}</ref> Flestar uppreisnirnar voru litlar og staðbundnar og ógnuðu ekki ráðandi yfirstétt.<ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=William B. |title=Drinking, Homicide, and Rebellion in Colonial Mexican Villages |url=https://archive.org/details/drinkinghomicide0000tayl |date=1 June 1979 |publisher=Stanford University Press |location=Stanford |isbn=978-0804711128 |edition=1st}}</ref> Til að verjast árásum enskra, franskra og hollenskra [[sjórán|sjóræningja]] og verja verslunareinokun krúnunnar, voru aðeins tvær hafnir opnar erlendum skipum: Veracruz Atlantshafsmegin og [[Acapulco]] Kyrrahafsmegin. Ein þekktasta sjóræningjaárásin var [[árásin á Campeche (1663)]]<ref>{{cite web|website=In Search of Lost Places|title=Campeche, Mexico – largest pirate attack in history, now UNESCO listed|date=31 January 2017|access-date=14 July 2019|last=White|first=Benjamin|url=http://insearchoflostplaces.com/2017/01/campeche-mexico/|archive-date=15 júlí 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715021345/http://insearchoflostplaces.com/2017/01/campeche-mexico/|url-status=dead}}</ref> og [[árásin á Veracruz]] (1683).<ref>{{cite web|website=University of Rochester Newsletter|title=The mysterious aftermath of an infamous pirate raid |url=https://www.rochester.edu/newscenter/pablo-sierra-silva-mysterious-aftermath-infamous-pirate-raid-287352/|date=13 December 2017|access-date=14 July 2019|first=Sandra|last=Knispel}}</ref> Spánverjar óttuðust líka innrás erlendra ríkja, sérstaklega eftir að Bretar hertóku spænsku hafnirnar í Havana og Maníla árið 1762 í [[sjö ára stríðið|sjö ára stríðinu]]. Ákveðið var að stofna fastaher, auka varnir við ströndina og reisa virki og trúboðsstöðvar í [[Alta California]]. Viðkvæm staða fátækra í Mexíkóborg kom berlega í ljós í uppþotinu í Zócalo árið 1692, þar sem óánægja með verð á maís þróaðist út í árás á höll varakonungsins og aðsetur erkibiskupsins.<ref name="Cope, R. Douglas 1994"/> === Sjálfstæðisbarátta (1808–1821)=== [[File:Batalla_de_la_Alhóndiga_de_Granaditas.jpg|thumb|Umsátrið um Alhondiga de Granaditas, Guanajuato, 28. september 1810.]] Þegar [[Napoléon Bonaparte]] réðist inn í Spán 1808, neyddi spænska konunginn [[Karl 4. Spánarkonungur|Karl 4.]] til að segja af sér og skipaði [[Joseph Bonaparte]], bróður sinn, í hans stað, kom upp stjórnarkreppa í spænska heimsveldinu. Viðbrögðin urðu mismunandi á Spáni og í nýlendunum. Í Mexíkó færði yfirstéttin rök fyrir því að úr því valdaræningi sæti í hásætinu á Spáni flyttist valdið „til fólksins“ og að bæjarráðin væru bestu fulltrúar þess. Landnemar sem höfðu fæðst í Nýja heiminum sendu bænarskjal til varakonungsins, [[José de Iturrigaray]] (1803–08) um að kalla saman þing til að ákveða hvernig stjórn Mexíkó yrði háttað meðan á kreppunni stæði. Landnemar fæddir á Spáni voru andsnúnir þessu, en varakonungurinn kallaði samt saman þing auðugra landeigenda, námamanna, kaupmanna, klerka, menntamanna og bæjarráða. Þeim tókst ekki að komast að samkomulagi og því tóku Spánverjar frumkvæðið og handtóku Iturrigaray og leiðtoga innfæddra í höfuðborginni. Valdaránið batt enda á það sem hefði getað orðið friðsamleg þróun í átt að auknu sjálfræði í Mexíkó, og varð til þess að innfæddir leituðu annarra leiða til að ná fram pólitískum markmiðum.<ref>Altman, et al. ''The Early History of Greater Mexico'', 342-43</ref> Þann 16. september 1810 lýsti presturinn [[Miguel Hidalgo y Costilla]] andstöðu við „slæm stjórnvöld“ í smábænum [[Dolores Hidalgo|Dolores]] í Guanajuato. Atburðurinn varð þekktur sem [[kallið frá Dolores]] (spænska: ''Grito de Dolores'') og er minnst árlega.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/event/Grito-de-Dolores |title=Grito de Dolores |encyclopedia=[[Encyclopaedia Britannica]] |access-date=12 September 2018}}</ref> Fyrsti uppreisnarhópurinn var stofnaður af herforingjanum [[Ignacio Allende]], höfuðsmanninum [[Juan Aldama]] og eiginkonu bæjardómarans (''Corregidor'') [[Josefa Ortiz de Domínguez]], sem var þekkt sem ''La Corregidora''. Yfirlýsing Hidalgos hleypti af stað fjöldauppreisn sem beindist gegn eigum og persónum spænsku yfirstéttarinnar, hvort sem það fólk var fætt á Spáni eða í Nýja heiminum. Í Guanajuato leituðu þau skjóls í kornhlöðu (''alhondiga'') með fjármuni sína og reyndu að verjast fylgismönnum Hidalgos, en var slátrað. Hernám silfurborgarinnar Guanajuato 28. september 1810 varð frægasti einstaki atburður uppreisnarinnar.<ref>[[Eric Van Young|Van Young, Eric]], ''Stormy Passage: Mexico from Colony to Republic, 1750-1850''. (2022), 127.</ref> Á endanum voru Hidalgo og sumir manna hans handteknir. Hidalgo var sviptur kjól og kalli og þeir voru teknir af lífi í [[Chihuahua (Chihuahua)|Chihuahua]] 31. júlí 1811. Höfuð uppreisnarmannanna voru síðan hengd upp á kornhlöðuna. Eftir dauða Hidalgos tóku [[Ignacio López Rayón]] og síðan presturinn [[José María Morelos]] við leiðtogahlutverki í uppreisninni og hertóku borgir í suðrinu með stuðningi [[Mariano Matamoros]] og [[Nicolás Bravo]]. Árið 1813 var [[Chilpancingo-þingið]] kallað saman og 6. nóvember var undirrituð [[Yfirlýsing um sjálfstæði Norður-Ameríku]]. Yfirlýsingin kallaði líka eftir afnámi þrælahalds og þess stigveldis ólíkra kynþátta sem ríkt hafði fram að því, og einræði kaþólsku kirkjunnar í trúmálum. Morelos var handtekinn og tekinn af lífi 22. desember 1815. [[File:Flag of the Three Guarantees.svg|thumb|Fáni [[Þríheitaherinn|Þríheitahersins]] sem var myndaður af fyrrum konungssinnanum Iturbide og uppreisnarmanninum [[Vicente Guerrero]] í febrúar 1821.]] Næstu árin staðnaði uppreisnin, en 1820 tóku frjálslyndir við völdum á Spáni. Íhaldsmenn í Mexíkó óttuðust útflutning frjálslyndra gilda til nýlendnanna, þar á meðal takmarkanir á valdi kaþólsku kirkjunnar. Konungssinnaði herforinginn [[Agustín de Iturbide]] átti að berjast við uppreisnarmenn [[Vicente Guerrero]] í suðri, en hóf þess í stað samræður við hann um bandalag til að taka völdin í Mexíkó. Iturbide gaf út [[Iguala-áætlunin]]a 24. febrúar 1821 þar sem því var lýst yfir að kaþólsk trú væru einu trúarbrögð Mexíkó, óskað eftir stofnun þingbundins konungsvalds, að landnemar fæddir á Spáni og í Nýja heiminum væru jafn réttháir. Þessi þrjú „heit“ voru því dregin saman sem „trú, sjálfstæði og eining“. Allir áttu að njóta jafnréttis í hinu nýja sjálfstæða ríki, óháð uppruna eða kynþætti, en það var krafa frá Guerrero sem sjálfur var blandaður. Fáni [[Þríheitahersins]] sem þeir stofnuðu þróaðist síðan út í [[fáni Mexíkó|fána Mexíkó]]. Þann 24. ágúst 1821 undirrituðu varakonungurinn og Iturbide [[Córdoba-samningurinn|Córdoba-samninginn]] og [[Sjálfstæðisyfirlýsing Mexíkóska keisaradæmisins|Sjálfstæðisyfirlýsingu Mexíkóska keisaradæmisins]] sem viðurkenndi sjálfstæði Mexíkó samkvæmt Iguala-áætluninni. Spænska krúnan hafnaði samningnum og viðurkenndi sjálfstæði Mexíkó ekki formlega fyrr en 1836. ===Fyrstu ár sjálfstæðis (1821–1855)=== [[File:First_Mexican_Empire_(orthographic_projection).svg|right|thumb|Kort af [[fyrsta mexíkóska keisaradæminu]].]] Fyrstu 35 árin eftir að Mexíkó fékk sjálfstæði einkenndust af óstöðugleika og breytingu frá skammlífu einveldi í átt að viðkvæmu sambandslýðveldi.<ref>Van Young, ''Stormy Passage'', 179-226</ref> Á þessum tíma gekk landið gegnum herforingjauppreisnir, innrásir erlendra ríkja, stjórnmálaátök íhaldsmanna og frjálslyndra og efnahagslega stöðnun. [[Rómversk-kaþólsk trú]] var einu löglegu trúarbrögðin í landinu og [[kaþólska kirkjan]] naut sérstakra [[fueros|forréttinda]], auk þess að eiga miklar eignir og vera einn helsti stuðningsaðili íhaldsaflanna. Íhaldsmenn réðu lögum og lofum innan hersins, sem líka naut sögulegra forréttinda. Fyrrum herforingi í konunglega hernum, [[Agustín de Iturbide]], varð ríkisstjóri meðan hið nýja ríki leitaði að þjóðhöfðingja í Evrópu. Þegar enginn meðlimur evrópsku konungsættanna vildi taka stöðunni, var Iturbide sjálfur lýstur keisari, sem Agustín 1. Hin ungu [[Bandaríkin|Bandaríki Norður-Ameríku]] voru fyrsta ríkið sem viðurkenndi sjálfstæði Mexíkó. Þau sendu sendiherra til hirðar keisarans og gáfu til kynna með [[Monroe-stefnan|Monroe-stefnunni]] að þau hygðust styðja hið nýja ríki gegn ásælni Evrópuþjóða. Valdatíð keisarans varð þó stutt og honum var steypt af stóli af herforingjum, samkvæmt [[Casa Mata-áætlunin]]ni.<ref>[[Nettie Lee Benson|Benson, Nettie Lee]]. "The Plan of Casa Mata." ''[[Hispanic American Historical Review]]'' 25 (February 1945): 45-56.</ref> Eftir þvingaða afsögn keisarans var [[fyrsta mexíkóska lýðveldið]] stofnað. Árið 1824 var [[stjórnarskráin frá 1824]] samþykkt og fyrrum herforinginn [[Guadalupe Victoria]] varð fyrsti [[forseti Mexíkó]], í langri röð herforingja. Fylki Mið-Ameríku, [[Chiapas]] þar á meðal, sögðu sig úr sambandsríkinu. Árið 1829 varð fyrrum herforingi og eindreginn frjálslyndissinni, [[Vicente Guerrero]], forseti í umdeildum kosningum. Á stuttri valdatíð afnam hann þrælahald. Þar sem hann var sýnilega af blönduðum uppruna og auk þess úr lágt settri fjölskyldu litu aðrir stjórnmálamenn á hann sem aðskotadýr.<ref>[[Charles A. Hale|Hale, Charles A.]] ''Mexican Liberalism in the Age of Mora''. New Haven: Yale University Press 1968. p. 224</ref> Íhaldssamur varaforseti hans, [[Anastasio Bustamante]], leiddi valdarán gegn honum og Guerrero var tekinn af lífi.<ref>{{cite encyclopedia |url=https://www.britannica.com/blackhistory/article-24160 |title=Ways of ending slavery |encyclopedia= [[Encyclopædia Britannica]]}}</ref> Á þessum tíma voru stöðug átök milli frjálslyndra sem studdu dreifða stjórn og voru oft kallaðir sambandsstjórnarsinnar, og íhaldsmanna sem vildu einingarríki og voru kallaðir miðstjórnarsinnar. [[File:Antonio López de Santa Anna, siglo XIX, óleo sobre tela.png|thumb|upright|[[Antonio López de Santa Anna]] herforingi.]] Við þessar erfiðu aðstæður reyndi Spánn að endurheimta fyrrum nýlendu sína, en varð að lokum að viðurkenna sjálfstæði hennar. Frakkar reyndu að endurheimta kröfur franskra borgara og settu hafnbann á ströndina að Mexíkóflóa í [[kökustríðið|kökustríðinu]] svokallaða 1838-39.<ref>Costeloe, Michael P. "Pastry War" in ''[[Encyclopedia of Latin American History and Culture]]'', vol. 4, p. 318.</ref> Herforinginn [[Antonio López de Santa Anna]] missti fót í þessum átökum og nýtti sér það til að sýna fram á þær fórnir sem hann hefði fært fyrir þjóðina. Hann kom fram sem þjóðhetja af blönduðum uppruna sem hafði barist gegn ásælni Spánverja. Santa Anna varð þannig áhrifamesti maður mexíkóskra stjórnmála næstu 25 árin, sem eru oft kölluð „Santa Anna-tímabilið“, þar til honum var steypt af stóli árið 1855.<ref>Van Young, ''Stormy Passage'', "The Age of Santa Anna", 227-270</ref> Mexíkóska ríkið átti líka í átökum við frumþjóðir sem ríktu yfir landi sem Mexíkó gerði tilkall til í norðurhlutanum. [[Kómansjastríðin|Kómansjar]] réðu yfir [[Chomanchería|stóru landsvæði]] í strjálbýlum héruðum Mið- og Norður-Texas.<ref>Weber, David J., ''The Mexican Frontier, 1821–1846: The American Southwest under Mexico,'' University of New Mexico Press, 1982</ref> Til að ná tökum á þessum landamærasvæðum hvatti stjórn Mexíkó til landnáms enskumælandi innflytjenda þangað sem nú er Texas. Landsvæðið lá að Bandaríkjunum en var í raun undir stjórn [[Kómansjar|Kómansja]] og fáir landnemar frá miðju Mexíkó kusu að flytjast á þetta óvinveitta land. Samkvæmt lögum var Mexíkó kaþólskt land, en enskumælandi landnemarnir voru flestir mótmælendur frá suðurríkjum Bandaríkjanna. Sumir komu með svarta þræla, sem var andstætt mexíkóskum lögum eftir 1829. Santa Anna hugðist koma á sterku miðstjórnarvaldi með því að afnema stjórnarskrána og setja fram [[Siete Leyes|lögin sjö]] sem gáfu honum öll völd. Þegar hann afnam stjórnarskrána braust út borgarastyrjöld um allt land. Þrjú ný ríki lýstu yfir sjálfstæði: [[Lýðveldið Texas]], [[Lýðveldið Rio Grande]] og [[Lýðveldið Yucatán]].<ref name="miranda">{{cite book|author=Angel Miranda Basurto|title=La Evolucíon de Mėxico|publisher=Editorial Porrúa|year=2002|location=Mexico City|edition=6th|isbn=970-07-3678-4|page=358|language=es|trans-title=The Evolution of Mexico}}</ref>{{rp|129–137}} Mesta höggið var innrás Bandaríkjanna í Mexíkó 1846 og [[stríð Mexíkó og Bandaríkjanna]] sem fylgdi í kjölfarið. Mexíkó missti mest af dreifbýlu norðurhéruðunum til Bandaríkjanna með [[Guadalupe Hidalgo-sáttmálinn|Guadalupe Hidalgo-sáttmálanum]] 1848. Þrátt fyrir það tap varð Santa Anna aftur forseti þar til frjálslyndir steyptu honum af stóli í [[Ayutla-byltingin|Ayutla-byltingunni]]. === Stjórn frjálslyndra (1855–1911)=== [[File:Retrato_de_Benito_Juárez,_1861-1862.png|thumb|upright|Málverk af forsetanum [[Benito Juárez]].]] Þegar frjálslyndir höfðu steypt stjórn Santa Anna af stóli og komið aftur á borgaralegri stjórn gátu þeir sett lög sem þeir álitu lykil að efnahagsþróun Mexíkó. Þau urðu undanfari fleiri borgarastyrjalda og afskipta erlendra ríkja. Efnahagsumbæturnar [[La Riforma]] áttu að nútímavæða efnahag og stjórnkerfi Mexíkó í anda frjálslyndisstefnunnar. Ný [[stjórnarskráin frá 1857|stjórnarskrá]] var samþykkt 1857 sem kvað á um aðskilnað ríkis og kirkju og afnam sérréttindi bæði kirkjunnar og hersins. Stjórnarskráin kvað líka á um sölu kirkjujarða og landa frumbyggja, og veraldlegt menntakerfi.<ref>Britton, John A. "Liberalism" in ''[[Encyclopedia of Mexico]]''739</ref> Þetta fékk íhaldsmenn til að gera uppreisn og hefja [[Umbótastríðið]] (1858-1861). Frjálslyndir sigruðu íhaldsmenn í bardögum, en íhaldsmenn reyndu þá að fá frönsk yfirvöld til að beita sér í Mexíkó. Þeir sendu [[Napóleon 3.]] boð um að skipa evrópskan konung yfir Mexíkó. Franski herinn sigraði mexíkóska herinn og setti [[Maximilian 1. Mexíkókeisari|Maximilian Habsburg]] á valdastól með stuðningi íhaldsmanna. Ríkisstjórn frjálslyndra, undir forsæti [[Benito Juárez]], varð útlagastjórn innan lands, en þegar [[þrælastríðið|þrælastríðinu]] lauk í Bandaríkjunum árið 1865 hóf [[Bandaríkjastjórn]] að styðja mexíkóska lýðveldið. Tveimur árum síðar dró franski herinn stuðning sinn til baka. Maximilian kaus að vera eftir í Mexíkó fremur en snúa aftur til Evrópu. Lýðveldisherinn náði honum á sitt vald og tók hann af lífi í [[Querétaro (borg)|Querétaro]], ásamt tveimur herforingjum íhaldsmanna. Lýðveldið var endurreist undir forsæti Juárez.<ref>Hamnett, Brian. "Benito Juárez" in ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', pp. 719–20</ref> Eftir þetta voru íhaldsmenn gersigraðir bæði hernaðarlega og pólitískt, eftir samstarf þeirra við franska innrásarherinn og frjálslyndisstefnan varð að samheiti yfir föðurlandsást.<ref>Britton, "Liberalism" p. 740.</ref> Mexikóski herinn sem átti rætur að rekja til nýlenduhersins og síðan hers fyrsta lýðveldisins var í rúst. Nýir herforingjar komu fram í Umbótastríðinu og átökum við Frakka. Einn sá frægasti var [[Porfirio Díaz]] sem hafði getið sér hetjuorð í [[orrustan við Puebla|orrustunni við Puebla]]. Díaz bauð sig fram gegn Juárez án árangurs 1867. Díaz gagnrýndi Juárez fyrir að bjóða sig fram í annað sinn og gerði uppreisn sem Juárez braut á bak aftur. Juárez lést í embætti í júlí 1872 og [[Sebastián Lerdo de Tejada]] tók við. Hann lýsti yfir „ríkistrúarbrögðum“ sem byggðust á lögum, friði og reglu. Þegar Lerdo bauð sig fram gerði Díaz aftur uppreisn og setti fram [[Tuxtepec-áætlunin]]a. Í þetta sinn hafði Díaz meiri stuðning og stundaði skæruhernað gegn Lerdo. Þegar Díaz var við það að vinna sigur flúði Lerdo og hélt í útlegð.<ref>Sullivan, Paul. "Sebastián Lerdo de Tejada" in ''[[Encyclopedia of Mexico]]''. pp. 736–38</ref> [[File:Edouard Manet 022.jpg|thumb|left|''[[Aftaka Maximilians keisara]]'', 19. júní 1867. [[Tomás Mejía]] herforingi til vinstri, Maximiian í miðið og [[Miguel Miramón]] herforingi til hægri. Málverk eftir [[Édouard Manet]] frá 1868.]] Eftir langt óróatímabil frá 1810 til 1876 tók við 35 ára stjórn frjálslynda herforingjans [[Porfirio Díaz]] sem skapaði aðstæður fyrir því sem kallað var „regla og framþróun“. [[Porfiríatið]] einkenndist af efnahagsstöðugleika og hagvexti, aukningu erlendrar fjárfestingar og áhrifa, stækkun járnbrautakerfisins, símkerfisins og fjárfestingu í listum og vísindum.<ref>{{cite web|website=Inside Mexico.com|url=https://www.inside-mexico.com/el-porfiriato-en-mexico/|title=El Porfiriato en Mexico|date=2 February 2018|access-date=18 July 2019|author=Adela M. Olvera|language=es|trans-title=The Porfiriato in Mexico}}</ref> Þetta tímabil einkenndist líka af miklum ójöfnuði og pólitískri kúgun. Díaz var meðvitaður um hættuna á uppreisnum innan hersins, svo hann dró kerfisbundið úr fjárframlögum til hans, en efldi í staðinn lögregluna í sveitum landsins, sem var undir beinni stjórn forsetans. Díaz forðaðist átök við kaþólsku kirkjuna, en afnam ekki ákvæðin í stjórnarskránni sem beint var gegn henni. Frá því seint á 19. öld fjölgaði mótmælendum nokkuð, þótt landið væri að langmestu leyti áfram kaþólskt. Ríkisstjórnin hvatti til fjárfestinga breskra og bandarískra fjárfesta. Í Norður-Mexíkó eignuðust bandarískir fjárfestar stóra búgarði og stækkuðu áveitur fyrir ræktun markaðsvara. Mexíkóska stjórnin hóf landmælingar í þeim tilgangi að selja land fyrir landbúnaðarþróun. Mörg frumbyggjasamfélög misstu við þetta lönd sín og fólkið varð landlaust launafólk á stórjarðeignum (''[[hacienda]]s'').<ref>Hart, John Mason. ''Empire and Revolution: The Americans in Mexico since the Civil War''. Berkeley: University of California Press Du 2002</ref> Breskir og bandarískir fjárfestar þróuðu námavinnslu á kopar, blýi og öðrum jarðefnum, auk þess að hefja olíuvinnslu við strönd Mexíkóflóa. Með breytingum á lögum fengu einkaaðilar rétt á auðlindum í jörðu, en áður hafði ríkið átt allar auðlindir undir yfirborði jarðar. Iðnaðargeirinn þróaðist líka, sérstaklega á sviðið [[vefnaðarvara]]. Á sama tíma varð til ný stétt iðnverkafólks sem hóf að berjast fyrir réttindum. Díaz stjórnaði með hópi ráðgjafa sem voru kallaðir „vísindamennirnir“ (''científicos'').<ref>Buchenau, Jürgen. "Científicos". ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', pp. 260–265</ref> Einn áhrifamesti vísindamaðurinn var fjármálaráðherrann [[José Yves Limantour]].<ref>Schmidt, Arthur, "José Ives Limantour" in ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', pp. 746–49.</ref> Stjórn Díaz var undir áhrifum frá [[framhyggja|framhyggju]]<ref name="cientifico">{{cite web |title=cientifico |url=https://www.britannica.com/topic/cientifico|website=Encyclopædia Britannica|access-date=7 February 2017|language=en}}</ref> sem hafnaði guðfræði og [[hughyggja|hughyggju]] og vildi beita vísindalegum aðferðum við þróun samfélagsins. Lykilþáttur í stjórn frjálslyndra var veraldlegt menntakerfi. Ríkisstjórn Díaz átti í langvinnum átökum við [[Yagui-stríðin|Yaquia]] sem náðu hápunkti með nauðungarflutningum þúsunda [[Yaquiar|Yaquia]] til Yucatán og Oaxaca. Díaz gerði ekki tilraun til að skapa ættarveldi og tilnefna einhvern ættingja sinn sem eftirmann. Þegar aldarafmæli sjálfstæðis Mexíkó nálgaðist sagði Díaz í viðtali við [[James Creelman]] að hann hygðist ekki bjóða sig fram í kosningunum 1910, þegar hann væri orðinn áttræður. Öll stjórnarandstaða hafði verið barin niður og því voru ekki margar leiðir fyrir nýja kynslóð stjórnmálaleiðtoga, en þessi tilkynning leiddi strax til aukinnar stjórnmálaþátttöku. Meðal þess var ólíklegt framboð [[Francisco I. Madero]] sem kom úr ríkri landeigendafjölskyldu og tókst að afla sér mikils stuðnings á stuttum tíma. Þá gerðist það að Díaz skipti um skoðun og bauð sig fram í kosningunum, en varpaði Madero í fangelsi. Aldarafmæli sjálfstæðis í september reyndist vera síðasta hátíð Porfiriatsins. Þegar mexíkóska byltingin hófst 1910 tók við tíu ára borgarastríð.<ref>{{cite book |last1=Brenner |first1=Anita |title=The Wind that Swept Mexico: The History of the Mexican Revolution of 1910–1942 |date=1 January 1984 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0292790247 |edition=New}}</ref> ===Mexíkóska byltingin (1910–1920)=== {{Aðalgrein|Mexíkóska byltingin}} [[File:Presidente_Francisco_I._Madero.jpg|thumb|upright|[[Francisco I. Madero]] sem varð forseti þegar Díaz neyddist til að segja af sér í maí 1911.]] [[Mexíkóska byltingin]] stóð í áratug og afleiðingar hennar eru enn áberandi í mexíkósku samfélagi.<ref>Benjamin, Thomas. ''La Revolución: Mexico's Great Revolution as Memory, Myth, and History''. Austin: University of Texas Press 2000</ref> Hún hófst með uppreisnum gegn Díaz forseta eftir kosningasvik í forsetakosningunum 1910, afsögn hans í maí 1911 og síðan kjöri auðugs landeiganda, [[Francisco I. Madero]] haustið 1911. [[Tíu sorgardagar|Tíu daga í febrúar 1913]] framdi herinn valdarán og steypti stjórn Maderos af stóli með stuðningi Bandaríkjanna. Madero var svo myrtur af útsendurum [[Alríkisherinn|Alríkishersins]] undir stjórn [[Victoriano Huerta]] herforingja. Þetta varð til þess að andstæðingar Huertas í norðurhlutanum stofnuðu [[Stjórnarskrárherinn]] undir stjórn landstjórans í Coahuila, [[Venustiano Carranza]], og í suðurhlutanum bændaher undir stjórn [[Emiliano Zapata|Emilianos Zapata]]. Þeir sigruðu svo Alríkisherinn.<ref name="Matute"/> Árið 1914 var Alríkisherinn leystur upp sem formleg stofnun svo byltingarherirnir voru einir eftir. Eftir sigur byltingarmanna á Huerta reyndu þeir að semja um frið, sem mistókst. Niðurstaðan varð borgarastyrjöld sigurvegaranna um yfirráð yfir Mexíkó. [[Pancho Villa]], sem stýrði herdeild í norðurhlutanum, klauf sig frá Carranza og gerði bandalag við Zapata. Besti herforingi Carranzas, [[Alvaro Obregón]], sigraði Villa í [[orrustan við Celaya|orrustunni við Celaya]] árið 1915 og her hans leystist upp í kjölfarið. Sveitir Zapata í suðrinu hófu skæruhernað, en Carranza varð forseti Mexíkó í reynd og Bandaríkin viðurkenndu stjórn hans.<ref name="Matute"/> Árið 1916 komu sigurvegararnir saman á stjórnlagaþingi til að skrifa [[Stjórnarskráin frá 1917|stjórnarskrána frá 1917]] sem tók gildi í febrúar 1917. Stjórnarskráin gaf ríkisstjórninni heimild til að taka yfir lykilauðlindir, eins og land (27. grein); kvað á um réttindi verkafólks (123. grein); og styrkti þær greinar stjórnarskrárinnar frá 1857 sem beindust gegn kirkjunni.<ref name="Matute">Matute, Alvaro. "Mexican Revolution: May 1917 – December 1920" í ''[[Encyclopedia of Mexico]]'', 862–864.</ref> Þessi stjórnarskrá er, með viðaukum, sú sama og gildir í dag. Áætlað er að 900.000 af 15 milljón íbúum landsins árið 1915 hafi týnt lífinu í byltingunni.<ref>{{cite web |url=https://www.pbs.org/opb/historydetectives/investigations/505_mexicanrevolution.html |title=The Mexican Revolution |publisher=Public Broadcasting Service |date=20 November 1910 |access-date=17 July 2013 |archive-date=14 maí 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514205614/http://www.pbs.org/opb/historydetectives/investigations/505_mexicanrevolution.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.hist.umn.edu/~rmccaa/missmill/ |title=Missing millions: the human cost of the Mexican Revolution |author=Robert McCaa |publisher=University of Minnesota Population Center |access-date=17 July 2013}}</ref> Þótt oft sé litið á byltinguna sem innanlandsátök hafði hún ýmis tengsl við atburði utan landamæranna.<ref>[[Friedich Katz|Katz, Friedrich]]. ''The Secret War in Mexico''. Chicago: University of Chicago Press.</ref> Bandaríkin léku þar mikilvægt hlutverk þar sem stjórn Repúblikana í forsetatíð [[William Howard Taft]] studdi valdarán Huerta gegn Madero, en þegar Demókratinn [[Woodrow Wilson]] tók við árið 1913, neitaði hann að viðurkenna stjórn Huerta og heimilaði vopnasölu til stjórnarskrársinna. Wilson skipaði líka [[Bandaríkjaher]] að hernema höfnina í Veracruz árið 1914.<ref>{{cite web|website=Library of Congress|title=The Mexican Revolution and the United States in the Collections of the Library of Congress, U.S. Involvement Before 1913 |url=https://www.loc.gov/exhibits/mexican-revolution-and-the-united-states/us-involvement-before-1913.html|access-date=18 July 2019}}</ref> [[File:Zapataandvilla.png|thumb|left|Byltingarforingjarnir [[Pancho Villa]] (til vinstri) og [[Emiliano Zapata]] (til hægri).]] Eftir ósigur Pancho Villa gegn byltingarhernum árið 1915 leiddi hann herfarir inn í [[Columbus (Nýju-Mexíkó)|Columbus]], sem varð til þess að Bandaríkin sendu [[Pancho Villa-herförin|10.000 hermenn]] undir stjórn [[John J. Pershing]] til Mexíkó til að reyna að ná Villa, en án árangurs. Carranza mótmælti veru bandarísks herliðs í Norður-Mexíkó. Herliðið var dregið til baka þegar Bandaríkin hófu þátttöku í [[fyrri heimsstyrjöld]].<ref>{{cite web|website=U.S. Department of State archive|date=20 January 2009|access-date=18 July 2019|title=Punitive Expedition in Mexico, 1916–1917|url=https://2001-2009.state.gov/r/pa/ho/time/wwi/108653.htm}}</ref> Í stríðinu reyndi Þýskaland að fá Mexíkó til að gerast bandamaður sinn með [[Zimmermann-símskeytið|dulmálsskeyti]] árið 1917. Mexíkó átti að hefja stríð gegn Bandaríkjunum til að endurheimta þau lönd sem Mexíkó hafði misst í [[Stríð Mexíkó og Bandaríkjanna|stríði Bandaríkjanna og Mexíkó]].<ref>{{cite web|website=The National WWI Museum and Memorial |url=https://www.theworldwar.org/explore/centennial-commemoration/us-enters-war/zimmermann-telegram|title=ZIMMERMANN TELEGRAM|access-date=18 July 2019|date=2 March 2017}}</ref> Mexíkó var hlutlaust í heimsstyrjöldinni. Carranza herti tökin á stjórn landsins og lét myrða bændaforingjann Emiliano Zapata árið 1919. Margir bændur höfðu stutt Carranza í byltingunni, en þegar hann komst til valda gerði hann ekki mikið í að bæta eignarhald á jörðum sem hafði verið fyrir marga meginástæðan fyrir þátttöku í átökunum. Raunar skilaði Carranza mörgum jörðum sem áður höfðu verið gerðar upptækar. Helsti foringi Carranzas, Obregón, tók þátt í ríkisstjórn um stutt skeið, en sneri svo aftur til Sonora til að búa sig undir framboð í næstu forsetakosningum. Þar sem Carranza mátti ekki bjóða fram aftur valdi hann sér eftirmann sem enginn þekkti og ætlaði sér að stjórna á bak við tjöldin. Obregón og tveir aðrir foringjar frá Sonora gerðu þá [[Agua Prieta-áætlunin]]a og steyptu Carranza af stóli. Hann lést á flótta frá Mexíkóborg. [[Adolfo de la Huerta]] tók tímabundið við, en síðan var [[Álvaro Obregón]] kjörinn forseti. ===Efling stjórnar og flokksræði (1920-2000)=== [[File:PRI logo (Mexico).svg|thumb|right|Merki [[Byltingarsinnaði stofnanaflokkurinn|Byltingarsinnaða stofnanaflokksins]], sem var stofnaður 1929 og hélt völdum samfleytt í 71 ár, til 2000.]] Fyrstu 25 árin eftir byltinguna (1920 til 1946) voru byltingarforingjar [[forseti Mexíkó|forsetar Mexíkó]]; þar á meðal [[Álvaro Obregón]] (1920–24), [[Plutarco Elías Calles]] (1924–28), [[Lázaro Cárdenas]] (1934–40), og [[Manuel Avila Camacho]] (1940–46). Frá 1946 hefur enginn meðlimur í her landsins verið forseti. Eftir byltinguna reyndi stjórn Mexíkó að koma á friði, binda enda á afskipti hersins af stjórnmálum og skapa ný ríkisrekin hagsmunasamtök. Obregón hóf jarðaumbætur og efldi verkalýðsfélög. Hann var viðurkenndur af Bandaríkjunum og hóf sáttagerð við fyrirtæki og einstaklinga sem höfðu misst eignir í byltingunni. Hann skipaði félaga sinn, annan herforingja frá Sonora, Calles, sem eftirmann sinn, sem leiddi til misheppnaðrar uppreisnar innan hersins. Calles lenti í [[Cristero-stríðið|átökum við kirkjuna]] og kaþólska skæruliðaflokka þegar hann hóf að beita ákvæði stjórnarskrárinnar frá 1917 sem beint var gegn klerkum. Átökin milli ríkis og kirkju voru leyst með því að skilgreina ábyrgðarsvið hvors um sig. Stjórnarskráin bannaði endurkjör forseta, en var breytt svo Obregón gæti boðið sig fram aftur. Hann sigraði kosningarnar 1928, en var myrtur af kaþólskum ofsatrúarmanni sem olli stjórnarkreppu. Calles gat ekki orðið forseti aftur, því stjórnarskráin bannaði enn samfellda stjórnarsetu í tvö kjörtímabil í röð. Hann stofnaði þá [[Byltingarsinnaði stofnanaflokkurinn|flokkinn]] sem átti eftir að halda um valdataumana í Mexíkó næstu 70 árin. Calles lýsti því yfir að byltingin hefði þróast frá ''[[caudillo|caudillismo]]'' (stjórn sterka mannsins) í ''era institucional'' (stofnanatímabilið).<ref>{{cite web|website=Instituto Nacional de Estudios Historicos de las Revoluciones de Mexico|url=https://inehrm.gob.mx/es/inehrm/Articulo_85_aniversario_de_la_Fundacion_del_Partido_Nacional_Revolucionario_PNR|title=85º ANIVERSARIO DE LA FUNDACIÓN DEL PARTIDO NACIONAL REVOLUCIONARIO (PNR)|access-date=18 July 2019|language=es|trans-title=85th anniversary of the founding of the National Revolutionary Party (PRN)|author=Rafael Hernández Ángeles|archive-date=19 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190719051635/https://inehrm.gob.mx/es/inehrm/Articulo_85_aniversario_de_la_Fundacion_del_Partido_Nacional_Revolucionario_PNR|url-status=dead}}</ref> Þótt hann væri ekki forseti var Calles áfram í lykilstöðu í mexíkóskum stjórnmálum á tímabilinu sem er kallað [[Maximato]] (1929-1934). Því lauk með forsetatíð [[Lázaro Cárdenas]] sem hrakti Calles úr landi og hóf efnahagslegar og samfélagslegar umbætur. Þær fólu meðal annars í sér [[þjóðnýting olíu í Mexíkó|þjóðnýtingu olíu í Mexíkó]] í mars 1938, þar sem fyrirtækið [[Mexican Eagle Petroleum Company]], sem var í eigu Bandaríkjamanna, Breta og Hollendinga, var þjóðnýtt og ríkisfyrirtækið [[Pemex]] stofnað. Þetta leiddi til milliríkjadeilna við lönd fyrrum eigenda, en síðan þá hefur fyrirtækið leikið mikilvægt hlutverk í efnahagsþróun í Mexíkó. Arftaki Cárdenas, [[Manuel Ávila Camacho]] (1940-1946) var hófsamari og í valdatíð hans bötnuðu samskiptin við Bandaríkin. Mexíkó var mikilvægur bandamaður og birgi Bandaríkjanna í [[síðari heimsstyrjöld]]. Árið 1946 var [[Miguel Alemán Valdés]] kjörinn. Hann var fyrsti borgaralegi forsetinn sem kosinn var eftir byltinguna. Hann hóf miklar efnahagsumbætur sem urðu þekktar sem [[kraftaverkið í Mexíkó]] og einkenndust af iðnvæðingu, þéttbýlisvæðingu og auknum ójöfnuði milli þéttbýlis og dreifbýlishéraða.<ref>{{cite web|title=The Mexican Miracle: 1940–1968|work=World History from 1500|publisher=Emayzine|url=http://www.emayzine.com/lectures/mex9.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20070403000322/http://www.emayzine.com/lectures/mex9.html|archive-date=3 April 2007|access-date=30 September 2007}}</ref> [[Image:Estudiantes sobre cammión quemado (A68).JPG|thumb|left|Stúdentar í brenndum strætisvagni í mótmælum árið 1968.]] Efnahagslíf Mexíkó óx hratt og landið vildi sýna umheiminum fram á styrk sinn með því að hýsa [[Sumarólympíuleikarnir 1968|Sumarólympíuleikana 1968]]. Ríkisstjórnin jós fé í byggingu nýrra íþróttaleikvanga. Á sama tíma fóru pólitísk óánægja og mótmæli stúdenta vaxandi. Mótmæli stóðu vikum saman í miðborg [[Mexíkóborg]]ar fyrir opnun leikanna. Ríkisstjórn [[Gustavo Díaz Ordaz]] barði mótmælin niður af hörku, sem náði hápunkti með [[fjöldamorðin í Tlatelolco|fjöldamorðunum í Tlatelolco]]<ref name=MMex>{{Cite book|title=Massacre in Mexico|author=Elena Poniatowska|publisher=Viking, New York|year=1975|isbn=978-0-8262-0817-0|url=https://books.google.com/books?id=CmnDdj7eP-wC|author-link=Elena Poniatowska}}</ref> þar sem 300 mótmælendur létu lífið að minnsta kosti (sumir segja allt að 800).<ref>{{cite news|last=Kennedy |first=Duncan |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/from_our_own_correspondent/7513651.stm |title=Mexico's long forgotten dirty war |work=BBC News |date=19 July 2008 |access-date=17 July 2013}}</ref> Þótt efnahagslífið héldi áfram að blómstra var ójöfnuður enn ástæða óróa, um leið og stjórn Stofnanaflokksins varð í meira mæli að [[alræði]]sstjórn sem kúgaði almenning í því sem kallað hefur verið [[skítuga stríðið í Mexíkó]].<ref>{{cite web|last=Krauze |first=Enrique |title=Furthering Democracy in Mexico |date=January–February 2006 |publisher=Foreign Affairs |url=https://www.foreignaffairs.org/20060101faessay85106/enrique-krauze/furthering-democracy-in-mexico.html? |archive-url=https://web.archive.org/web/20060110074536/http://www.foreignaffairs.org/20060101faessay85106/enrique-krauze/furthering-democracy-in-mexico.html |archive-date=10 January 2006 |access-date=7 October 2007 }}</ref> [[Luis Echeverría]], sem var innanríkisráðherra í ríkisstjórn Díaz Ordaz og bar ábyrgð á kúguninni meðan á Ólympíuleikunum stóð, var kosinn forseti árið 1970. Ríkisstjórn hans stóð frammi fyrir vaxandi vantrausti almennings og efnahagsvandræðum. Hann kom á takmörkuðum lýðræðisumbótum.<ref>{{Cite book|last=Schedler|first=Andreas|title=Electoral Authoritarianism: The Dynamics of Unfree Competition|year=2006|publisher=L. Rienner Publishers|isbn=978-1-58826-440-4|url=https://books.google.com/books?id=I-QPAQAAMAAJ}}</ref><ref name="Crandall">{{Cite book|last=Crandall|first=R.|author2=Paz and Roett|title=Mexico's Democracy at Work|chapter=Mexico's Domestic Economy: Policy Options and Choices|publisher=Lynne Reinner Publishers|year=2004|isbn=978-0-8018-5655-6|page=[https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160 160]|chapter-url=https://books.google.com/books?id=I8jgyZQliQgC|url=https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160}}</ref> Echeverría gerði [[José López Portillo]] að arftaka sínum árið 1976. Efnahagsástandið versnaði snemma á kjörtímabilinu, en síðan uppgötvuðust stórar olíulindir undan strönd landsins í Mexíkóflóa. Pemex hafði ekki bolmagn til að nýta auðlindirnar og fékk því erlend fyrirtæki til samstarfs. Olíuverð var hátt vegna takmarkana á olíuframleiðslu [[OPEC]]-ríkjanna, og López Portilla tók erlend lán til að fjármagna samfélagsleg verkefni. Þessi lán voru auðfengin vegna þess að olíubirgðir Mexíkó voru miklar og framtíðartekjur af þeim voru því lagðar að veði. Þegar olíuverð hrundi á 9. áratugnum, hrundi efnahagur Mexíkó um leið þegar [[skuldakreppa Rómönsku Ameríku]] hófst árið 1982. Vextir hækkuðu, pesóinn var gjaldfelldur og ríkisstjórnin lenti í [[greiðslufall]]i. [[Miguel de la Madrid|Miguel de la Madrid]] (1982–88) brást við með gjaldfellingum sem leiddu aftur til verðbólgu. [[File:President Bush, Canadian Prime Minister Brian Mulroney and Mexican President Carlos Salinas participate in the... - NARA - 186460.jpg|thumb|right|Undirritun NAFTA-fríverslunarsamninganna í október 1992. Frá vinstri til hægri: (standandi) [[Carlos Salinas de Gortari]] (Mexíkó), [[George H. W. Bush]] (Bandaríkin) og [[Brian Mulroney]] (Kanada).]] Á 9. áratugnum tóku brestir að koma í alræði Byltingarsinnaða stofnanaflokksins. Í fylkinu [[Baja California]] vann frambjóðandi Aðgerðaflokksins, [[Ernesto Ruffo Appel]], landstjórakosningar. Þegar De la Madrid kaus [[Carlos Salinas de Gortari]] sem frambjóðanda Stofnanaflokksins, klauf annar mögulegur frambjóðandi, [[Cuauhtémoc Cárdenas]], sonur fyrrum forsetans [[Lázaro Cárdenas]], sig frá flokknum og bauð fram gegn Salinas í kosningunum 1988. Í þeim kosningum var [[kosningasvindl]] áberandi og niðurstöður sýndu að Salinas hafði sigrað með minnsta sögulega mun. Mikil mótmæli brutust út í Mexíkóborg. Salinas tók við embætti 1. desember 1988.<ref>{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/mexico/government/mexico_government_the_1988_elections.html|title="Mexico The 1988 Elections" (Sources: The Library of the Congress Country Studies, CIA World Factbook)|publisher=Photius Coutsoukis |access-date=30 May 2010}}</ref> Árið 1990 lýsti rithöfundurinn [[Mario Vargas Llosa]] stjórn Stofnanaflokksins sem „fullkomnu einræði“, en þá höfðu þegar komið fram ýmis öfl sem ógnuðu alræði flokksins.<ref>{{cite web |url=http://theconversation.com/massacres-disappearances-and-1968-mexicans-remember-the-victims-of-a-perfect-dictatorship-104196 |last=Gomez Romero|first=Luis |title=Massacres, disappearances and 1968: Mexicans remember the victims of a 'perfect dictatorship' |date= 5 October 2018 |website= The Conversation }}</ref><ref>{{cite news |url=https://elpais.com/diario/1990/09/01/cultura/652140001_850215.html |title=Vargas Llosa: "México es la dictadura perfecta" |date= 1 September 1990 |newspaper= El País }}</ref><ref>{{cite journal |last=Reding |first=Andrew |year=1991 |title=Mexico: The Crumbling of the "Perfect Dictatorship" |url=https://archive.org/details/sim_world-policy-journal_spring-1991_8_2/page/255 |jstor=40209208 |journal=World Policy Journal |volume=8 |issue=2 |pages=255–284}}</ref> Salinas hóf efnahagsumbætur í anda [[nýfrjálshyggja|nýfrjálshyggju]], festi gengi pesóans, hélt verðbólgu niðri, opnaði fyrir erlenda fjárfestingu og hóf samningaviðræður við Bandaríkin og Kanada um að Mexíkó gerðist aðili að fríverslunarsamkomulagi þeirra. Til að það væri hægt var stjórnarskránni frá 1917 breytt á ýmsan hátt. Grein 27 sem heimilaði ríkisstjórninni að þjóðnýta náttúruauðlindir og dreifa landareignum, var breytt til að tryggja eignarétt landeigenda. Andklerkaákvæðin sem múlbundu kaþólsku kirkjuna voru endurskoðuð og Mexíkó tók aftur upp stjórnmálasamband við [[Vatíkanið]]. [[NAFTA]]-fríverslunarsamningurinn milli Mexíkó, Bandaríkjanna og Kanada tók gildi 1. janúar 1994. Sama dag hófu [[Zapatistar]] uppreisn í [[Chiapas]]. Vopnuð átök stóðu stutt og uppreisnin hefur lifað áfram sem friðsöm stjórnarandstöðuhreyfing sem stefnt er gegn nýfrjálshyggju og [[hnattvæðing]]u. Árið 1994 tók [[Ernesto Zedillo]] við embætti forseta og þurfti að glíma við [[mexíkóska gjaldmiðilskreppan|mexíkósku gjaldmiðilskreppuna]] með því að taka 50 milljarða dala lán frá [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn|Alþjóðagjaldeyrissjóðnum]]. Zedillo hóf efnahagsumbætur sem leiddu til skjótrar endurheimtar hagvaxtar sem náði næstum 7% undir lok árs 1999.<ref>{{cite web|last=Cruz Vasconcelos|first=Gerardo|title=Desempeño Histórico 1914–2004|url=http://www.imef.org.mx/NR/rdonlyres/F722BEDD-A8DE-49BA-AF4F-1A00889CE618/1192/CAPITULOI1.pdf|access-date=17 February 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060703181721/http://www.imef.org.mx/NR/rdonlyres/F722BEDD-A8DE-49BA-AF4F-1A00889CE618/1192/CAPITULOI1.pdf |archive-date=3 July 2006|language=es}}</ref> ===Samtíminn=== [[File:Vicente Fox flag (cropped).jpg|thumb|right|[[Vicente Fox]] og stjórnarandstöðuflokkurinn [[Aðgerðaflokkur Mexíkó]] unnu forsetakosningarnar árið 2000 þar sem einsflokksræði lauk.]] Eftir 71 árs valdatíð tapaði Byltingarsinnaði stofnanaflokkurinn forsetakosningum og [[Vicente Fox]] úr [[Aðgerðaflokkur Mexíkó|Aðgerðaflokknum]] vann. Í forsetakosningum árið 2006 var [[Felipe Calderón]] úr Aðgerðaflokknum lýstur sigurvegari með mjög litlum mun (0,58%) yfir frambjóðanda vinstrimanna, [[Andrés Manuel López Obrador]], sem var frambjóðandi [[Lýðræðislegi byltingarflokkurinn|Lýðræðislega byltingarflokksins]].<ref>{{cite journal |last1=Valles Ruiz |first1=Rosa María |title=Elecciones presidenciales 2006 en México. La perspectiva de la prensa escrita |trans-title=2006 presidential Elections in Mexico. The Perspective of the Press |language=es |journal=Revista mexicana de opinión pública |date=June 2016 |issue=20 |pages=31–51 |url=http://www.scielo.org.mx/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S2448-49112016000100031 }}</ref> López Obrador dró kosningaúrslitin í efa og hét því að mynda „hliðarstjórn“.<ref>{{cite journal|last=Reséndiz|first=Francisco|title=Rinde AMLO protesta como "presidente legítimo"|journal=El Universal|year=2006|url=http://www.eluniversal.com.mx/notas/389114.html|language=es|access-date=2022-12-14|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118162332/http://www.eluniversal.com.mx/notas/389114.html|url-status=dead}}</ref> Árið 2012 vann Byltingarsinnaði stofnanaflokkurinn forsetaembættið á ný þegar [[Enrique Peña Nieto]], landstjóri í [[Mexíkófylki]] frá 2005 til 2011, var kosinn. Hann fékk þó aðeins 38% atkvæða og var ekki með meirihluta á þinginu.<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/centralamericaandthecaribbean/mexico/9369278/Enrique-Pena-Nieto-wins-Mexican-presidential-election.html |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/centralamericaandthecaribbean/mexico/9369278/Enrique-Pena-Nieto-wins-Mexican-presidential-election.html |archive-date=10 January 2022 |url-access=subscription |url-status=live|title=Enrique Pena Nieto wins Mexican presidential election|date=2 July 2012|work=Telegraph.co.uk|access-date=25 August 2015}}</ref> Andrés Manuel Obrador stofnaði [[Hreyfing um þjóðarendurnýjun|Hreyfingu um þjóðarendurnýjun]] (MORENA) og vann forsetakosningar árið 2018 með yfir 50% atkvæða. Þetta kosningabandalag inniheldur stjórnmálamenn alls staðar að úr mexíkóskum stjórnmálum. Bandalagið náði líka meirihluta í bæði efri og neðri deild mexíkóska þingsins. Þessi sigur López Obrador leiddi meðal annars af því að aðrir sterkir valkostir höfðu þegar fengið tækifæri og hann lagði áherslu á hófsaman málflutning með áherslu á sættir.<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/the_americas/lopez-obrador-a-leftist-wins-sweeping-mandate-in-mexican-presidential-election/2018/07/02/4c5e1de4-7be3-11e8-ac4e-421ef7165923_story.html|title=López Obrador, winner of Mexican election, given broad mandate|last=Sieff|first=Kevin|newspaper=Washington Post}}</ref> Mexíkó hefur glímt við [[glæpir í Mexíkó|háa glæpatíðni]], [[spilling]]u, [[Eiturlyfjastríðið í Mexíkó|stríð við eiturlyfjahringi]] og stöðnun í efnahagslífinu. Mörg ríkisfyrirtæki voru einkavædd eftir að umbætur í anda [[nýfrjálshyggja|nýfrjálshyggju]] hófust á 10. áratugnum, en ríkisrekna olíufyrirtækið [[Pemex]] hefur verið einkavætt í hægum skrefum.<ref>{{cite news |last1=Sharma |first1=Gaurav |title=Mexico's Oil And Gas Industry Privatization Efforts Nearing Critical Phase |url=https://www.forbes.com/sites/gauravsharma/2018/05/10/mexicos-oil-and-gas-industry-privatization-efforts-nearing-critical-phase/ |access-date=4 June 2020 |work=Forbes |date=10 May 2018}}</ref> Fyrrverandi framkvæmdastjóri Pemex var handtekinn í aðgerðum López Obrador gegn spillingu.<ref>{{cite news |last1=Barrera Diaz |first1=Cyntia |last2=Villamil |first2=Justin |last3=Still |first3=Amy |title=Pemex Ex-CEO Arrest Puts AMLO in Delicate Situation |url=https://www.rigzone.com/news/wire/pemex_exceo_arrest_puts_amlo_in_delicate_situation-14-feb-2020-161099-article/ |access-date=4 June 2020 |work=Rigzone |agency=Bloomberg |date=14 February 2020}}</ref> Í miðannarkosningum [[2021]] tapaði flokkur López Obrador þingsætum í neðri deild, en bandalagið hélt einföldum meirihluta. Helsta stjórnarandstaðan er frá þremur hefðbundnum valdaflokkum: Byltingarsinnaða stofnanaflokknum, Aðgerðaflokknum og Lýðræðislega byltingarflokknum.<ref>{{cite news |author=Karol Suarez, Rafael Romo and Joshua Berlinger |title=Mexico's President loses grip on power in midterm elections marred by violence |url=https://edition.cnn.com/2021/06/07/americas/mexico-elections-intl-hnk/index.html |work=CNN}}</ref> [[Claudia Sheinbaum]] varð fyrsti kvenforseti Mexíkó árið [[2024]]. == Landfræði == [[File:Mexico topo.jpg|thumb|Hæðakort af Mexíkó.]] [[File:Citlaltépetl_-_panoramio_(cropped).jpg|thumb|Hæsti tindur Mexíkó, [[Pico de Orizaba]].]] Mexíkó liggur milli 14. og 33. breiddargráðu norður, og 86. og 119. lengdargráðu vestur í suðurhluta [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Næstum allt Mexíkó situr á [[Norður-Ameríkuflekinn|Norður-Ameríkuflekanum]], en hlutar skagans [[Baja California]] sitja á [[Kyrrahafsflekinn|Kyrrahafsflekanum]] og [[Kókoslflekinn|Kókosflekanum]]. Sumir landfræðingar skilgreina [[Tehuantepec-eiðið]] sem hluta [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]],<ref>{{cite web |url=http://www.grec.cat/ |archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515192216/http://www.grec.cat/ |url-status=dead |archive-date=15 maí 2016 |title=Nord-Amèrica, in Gran Enciclopèdia Catalana |publisher=Grec.cat |access-date=17 July 2013 }}</ref> en almennt er Mexíkó talið með löndum Norðanverðrar Ameríku, ásamt Kanada og Bandaríkjunum.<ref>{{cite book |last=Parsons |first=Alan |author2=Jonathan Schaffer |title=Geopolitics of oil and natural gas |publisher=U.S. Department of State |series=Economic Perspectives |date=May 2004}}</ref> Mexíkó er 1.972.550 km² að stærð og er því 13. stærsta land heims. Landið á strönd að [[Kyrrahaf]]i og [[Kaliforníuflói|Kaliforníuflóa]] í vestri, og [[Mexíkóflói|Mexíkóflóa]] og [[Karíbahaf]]i í austri. Tvö síðarnefndu höfin eru innhöf í [[Atlantshaf]]i.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=MuN7xR6wR-4C&pg=PA405 |page=405 |last=Vargas |first=Jorge A. |title=Mexico and the Law of the Sea: Contributions and Compromises |year=2011 |isbn=9789004206205}}</ref> Á þessum strandsvæðum eru 6000 km² af eyjum (þar á meðal hinar fjarlægu [[Guadalupe-eyja]] og [[Revillagigedo-eyjar]]). Ef miðað er við ystu útpunkta landsins er Mexíkó rétt um 3.219 km á lengd. Landið skiptist í níu landfræðileg héruð: skagann [[Baja California]], láglendið við Kyrrahafsströndina, [[Mexíkóhásléttan|Mexíkóhásléttuna]], [[Sierra Madre Oriental]], [[Sierra Madre Occidental]], [[Cordillera Neo-Volcánica]], strandsléttuna við Mexíkóflóa, syðra hálendið og [[Júkatanskagi|Júkatanskaga]].<ref>[https://www.britannica.com/place/Mexico Fact Book] Mexico. Sótt 4. maí 2022</ref> Þótt Mexíkó sé stórt land er mikið af landsvæðinu óhentugt til landbúnaðar vegna þurrka, jarðvegs eða landslags. Árið 2018 var áætlað að 54,9% landsins hentaði fyrir landbúnað og skiptist þannig: 11,8% er ræktarland, 1,4% er lagt undir langtímaafurðir, 41,7% er beitiland og 33,3% skógar.<ref>[https://cia.gov/the-world-fact-book/countries/Mexico/#geography]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=July 2022|bot=medic}} Mexico Fact Book. Sótt 6. maí 2022</ref> Frá norðri til suðurs ganga tveir fjallgarðar eftir Mexíkó sem nefnast [[Sierra Madre Oriental]] og [[Sierra Madre Occidental]]. Þeir eru framhald á [[Klettafjöll]]um í Norðanverðri Ameríku. Frá austri til vesturs um miðbik landsins liggur [[mexíkóska eldfjallabeltið]], líka þekkt sem Sierra Nevada. Fjórði fjallgarðurinn, [[Sierra Madre del Sur]], liggur frá [[Michoacán]] til [[Oaxaca]]. Megnið af mið- og norðurhéruðum Mexíkó liggur á hálendi og hæstu fjöllin er að finna í eldfjallabeltinu: [[Pico de Orizaba]] (5.636 m), [[Popocatépetl]] (5.462 m) og [[Iztaccihuatl]] (5.286 m) auk [[Nevado de Toluca]] (4.577 m). Þrjú þéttbýlissvæði er að finna í dölunum milli þessara fjalla: [[Toluca]], [[Mexíkóborg]] og [[Puebla (borg)|Puebla]]. [[Chicxulub-gígurinn]] einkennir hluta af landslagi Mexíkó, en talið er að hann sé afleiðing áreksturs loftsteins við jörðina sem leiddi til [[krítar-paleógen-fjöldaútdauðinn|krítar-paleógen-fjöldaútdauðans]]. Margs konar náttúruhamfarir herja á Mexíkó, þar á meðal fellibyljir við báðar strendurnar, flóðbylgjur við Kyrrahafið og [[eldvirkni]].<ref>[https://www.cia.gov/the-world-fact-book/countries/mexico/#geography]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=July 2022|bot=medic}} Mexico Fact Book. Sótt 5. maí 2022</ref> Í Mexíkó er ekki mikið um vatnsföll. [[Lerma-á]] rennur í vestur í [[Chapala-vatn]] sem er stærsta náttúrulega stöðuvatn landsins. [[Santiago-á]] rennur úr Chapala-vatni í Kyrrahafið. [[Pánuco-á]] rennur í Mexíkóflóa. [[Pátzcuaro-vatn]] og [[Cuitzeo-vatn]], vestan við Mexíkóborg, eru leifar af risastórum stöðuvötnum og mýrum sem þöktu megnið af suðurhluta Mesa Central áður en Evrópubúar settust þar að. Vatnakerfið í miðju landinu þar sem höfuðborg Asteka, [[Tenochtitlán]], og byggðir í kring blómstruðu fyrir [[Landvinningar Spánverja í Ameríku|landvinninga Spánverja]], hefur nú verið nær algerlega þurrkað upp. Nokkur heilsársvatnsföll er að finna á þurrlendinu í Mesa del Norte og flest þeirra renna inn í landið fremur en út í sjó. Langmikilvægasta fljótið í þeim landshluta er [[Rio Grande]] sem í Mexíkó nefnist Río Bravo del Norte, sem myndar 3.141 km af landamærunum frá [[Ciudad Juárez]] að strönd Mexíkóflóa. [[Balsas-fljót]] er virkjað fyrir raforku. [[Grijalva-á]] og [[Usumacinta-á]] taka við afrennsli af Chiapas-hálendinu. [[Papaloapan-á]] rennur út í Mexíkóflóa sunnan við Veracruz. Bæði Baja California-skagi og Júkatanskagi eru mjög þurrir og engar ár renna þar ofanjarðar. ==Stjórnmál== [[File:Bandera Mexicana - panoramio - cz354x (3).jpg|right|thumb|[[Þjóðarhöll Mexíkó]] austan megin við [[Plaza de la Constitución]] eða ''[[Zócalo]]'', aðaltorgið í Mexíkóborg. Hún var áður aðsetur varakonunga og forseta Mexíkó og er nú stjórnarsetur.]] [[File:Mexico_Chamber_of_Deputies_backdrop.jpg|thumb|right|[[Fulltrúaþing Mexíkó]] er neðri deild [[mexíkóska þingið|mexíkóska þingsins]].]] Sambandsríki Mexíkó eru [[sambandslýðveldi]] sem býr við [[fulltrúalýðræði]] með [[forsetaræði]] samkvæmt [[stjórnarskrá Mexíkó|stjórnarskrá]] frá 1917. Stjórnarskráin kveður á um þrjú stjórnsýslustig: alríkisstjórnina, fylkisstjórir og sveitarstjórnir. Samkvæmt stjórnarskránni eiga öll aðildarríki sambandsins að vera lýðveldi með þrískiptingu valds: framkvæmdavald undir stjórn landstjóra og skipaðrar stjórnar, löggjafarvald með þing sem kemur saman í einni deild<ref>{{cite web|url=https://www.livingmexico.com/government.html|title= Government of Mexico |website=Living Mexico |language=en|access-date=27 January 2019}}</ref>, og dómsvald með hæstarétt. Fylkin eru líka með sín eigin lagasöfn. [[Mexíkóska þingið]] er tvískipt og myndað úr [[Öldungadeild Mexíkó]] og [[Fulltrúaþing Mexíkó|Fulltrúaþingi Mexíkó]]. Þingið setur [[alríkislög]], lýsir yfir stríði, setur á skatta, samþykkir fjárlög alríkisins og alþjóðasamninga, og staðfestir skipan sendiherra.<ref name="congress">{{cite web|title=Articles 50 to 79|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-date=13 November 2006|access-date=3 October 2007}}</ref> Þingmenn alríkisþingsins og fylkisþinga eru kosnir með [[samhliða kosning]]u meirihluta- og hlutfallskosningu.<ref>{{cite web|title=Third Title, First Chapter, About Electoral systems |work=Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales (Federal Code of Electoral Institutions and Procedures) |date=15 August 1990 |publisher=Congress of the Union of the United Mexican States |url=http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |access-date=3 October 2007 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025020343/http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Í fulltrúadeildinni sitja 500 þingmenn. Af þeim eru 300 kosnir með meirihlutakosningu í [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]] ([[alríkiskjördæmi Mexíkó]]) og 200 með [[hlutfallskosning]]u af listum<ref name="COFIPE_congreso">{{cite web|title=Third Title, First Chapter, About Electoral systems, Article 11–1 |work=Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales (Federal Code of Electoral Institutions and Procedures) |date=15 August 1990 |publisher=Congress of the Union of the United Mexican States |url=http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |access-date=3 October 2007 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025020343/http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> sem lagðir eru fram í fimm kjördæmum.<ref>{{cite web|title=Fourth Title, Second Chapter, About coalitions, Article 59–1 |work=Código Federal de Instituciones y Procedimientos Electorales (Federal Code of Electoral Institutions and Procedures) |date=15 August 1990 |publisher=Congress of the Union of the United Mexican States |url=http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |access-date=3 October 2007 |language=es |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025020343/http://normateca.ife.org.mx/normanet/files_otros/COFIPE/cofipe.pdf |archive-date=25 October 2007}}</ref> Öldungadeildin er skipuð 128 öldungadeildarþingmönnum. Þar af eru 64 (tveir í hverju fylki og tveir fyrir Mexíkóborg) kosnir með meirihlutakosningu í pörum: 32 eru efsti minnihluti eða næstur inn (einn fyrir hvert fylki og einn fyrir Mexíkóborg), og 32 eru kosnir með hlutfallskosningu af listum.<ref name="COFIPE_congreso"/> [[Forseti Mexíkó]] fer með framkvæmdavaldið sem bæði [[þjóðhöfðingi]] og [[stjórnarleiðtogi]]. Hann er auk þess yfirmaður herafla Mexíkó. Forsetinn skipar [[ríkisstjórn Mexíkó]] og aðra embættismenn. Forsetinn ber ábyrgð á framkvæmd laga og getur beitt [[neitunarvald]]i til að stöðva lagafrumvörp.<ref>{{cite web|title=Articles 80 to 93|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-date=13 November 2006|access-date=3 October 2007}}</ref> Æðsti dómstóll Mexíkó er [[Hæstiréttur Mexíkó]] með ellefu dómara sem skipaðir eru af forsetanum og samþykktir af öldungadeildinni. Hæstiréttur túlkar lögin og dæmir mál sem snúast um valdsvið alríkisins. Aðrar stofnanir dómsvaldsins eru kosningadómstóll alríkisins, kirkjudómstólar, sameinaðir dómstólar og héraðsdómstólar, og ráð alríkisdómara.<ref>{{cite web|title=Articles 90 to 107|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-url=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archive-date=13 November 2006|access-date=3 October 2007}}</ref> Dómsvaldið er að nafninu til óháð framkvæmdavaldinu, en forsetinn López Obrador gróf undan sjálfstæði margra stofnana þess í viðleitni til að efla forsetavaldið, meðal annars með því að lækka laun dómara og neita að heimila sjálfstæða skipun ríkissaksóknara.<ref>[https://www.brookings.edu/media-mentions/20210506-inter-american-dialogue-vanda-felbab-brown/] "Interamerican Dialogue", Vanda Felbab Brown. [[Brookings Institution]], accessed 19 May 2022</ref> Eftir kosningasvik af hálfu innanríkisráðuneytisins í forsetakosningunum 1988, var ný stofnun búin til til að hafa eftirlit með framkvæmd kosninga. Stjórn López Obrador hefur stungið upp á umdeildum breytingum á stjórn stofnunarinnar þannig að hún yrði kosin í almennum kosningum en ekki skipuð sérfræðingum.<ref>[https://www.latimes.com/world-nation/story/2022-04-28/mexicos-president-proposes-dramatic-electoral-reforms "Mexico leader proposes electoral reforms"] [[Los Angeles Times]] accessed 3 May 2022</ref> ===Stjórnsýslueiningar=== Bandaríki Mexíkó eru sambandsríki 31 fylkis sem hafa að hluta umsýslu með [[Mexíkóborg]]<ref name="thought">{{cite web|publisher=Thought.Co.|title=Mexico's 31 States and One Federal District|url=https://www.thoughtco.com/states-of-mexico-1435213|author=Amanda Briney|date=8. október, 2018|accessdate=15. júlí, 2019}}</ref>. Hvert fylki á sína eigin stjórnarskrá, [[þing]] og dómsvald, og íbúar þeirra kjósa [[landstjóri|landstjóra]] í [[beinar kosningar|beinum kosningum]] til sex ára í senn, og þingmenn til þriggja ára í senn<ref>{{cite web|title=Article 116|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archivedate=13. nóvember, 2006 |accessdate=7. október, 2007}}</ref>. Mexíkóborg er sérstök stjórnsýslueining sem tilheyrir sambandsríkinu í heild en ekki einhverju einu fylki<ref name="thought" />. Hún var áður þekkt sem Alríkisumdæmið og hafði takmarkaða sjálfstjórn í samanburði við fylkin<ref>{{cite web|title=Article 112|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archivedate=13. nóvember, 2006 |accessdate=7. október, 2007}}</ref>. Þessi einkunn var afnumin árið 2016 og borgin mun fá aukna sjálfstjórn með því að verða sérstakt fylki með eigin stjórnarskrá og þing<ref>{{cite web |title=Federal District is now officially Mexico City: The change brings more autonomy for the country's capital |date=30. janúar, 2016 |work=Mexico News Daily |url=http://mexiconewsdaily.com/news/federal-district-is-now-officially-mexico-city/ |accessdate=5. janúar, 2018 |archive-date=2017-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170721155716/http://mexiconewsdaily.com/news/federal-district-is-now-officially-mexico-city |url-status=dead }}</ref>. Fylkin skiptast í [[Sveitarfélög Mexíkó|sveitarfélög]] sem eru minnsta stjórnsýslueiningin í landinu. Sveitarfélögin eru með borgarstjóra eða sveitarstjóra sem íbúar kjósa með meirihlutakosningu<ref>{{cite web|title=Article 115|work=Political Constitution of the United Mexican States|publisher=Congress of the Union of the United Mexican States|url=http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20061113175736/http://constitucion.gob.mx/index.php?idseccion=12|archivedate=13. nóvember, 2006|accessdate=7. október, 2007}}</ref>. {{Image label begin|image=Division politica mexico.svg|width={{{width|600}}}|float=none}} {{Image label small|x=0.75|y=0.348|scale={{{width|600}}}|text=Mexíkóflói}} {{Image label small|x=0.15|y=0.5|scale={{{width|600}}}|text=Kyrrahaf}} {{Image label small|x=0.89|y=0.63|scale={{{width|600}}}|text=Mið-Ameríka}} {{Image label small|x=0.4|y=0.068|scale={{{width|600}}}|text=Bandaríkin}} {{Image label small|x=0.715|y=0.435|scale={{{width|600}}}|text=[[Mexíkóborg]]}} {{Image label small|x=0.468|y=0.42|scale={{{width|600}}}|text=[[Aguascalientes|AG]]}} {{Image label small|x=0.048|y=0.10|scale={{{width|600}}}|text=[[Baja California|Baja<br>California]]}} {{Image label small|x=0.13|y=0.25|scale={{{width|600}}}|text=[[Baja California Sur|Baja<br>California<br>Sur]]}} {{Image label small|x=0.826|y=0.52|scale={{{width|600}}}|text=[[Campeche]]}} {{Image label small|x=0.785|y=0.605|scale={{{width|600}}}|text=[[Chiapas]]}} {{Image label small|x=0.315|y=0.19|scale={{{width| 600}}}|text=[[Chihuahua (fylki)|Chihuahua]]}} {{Image label small|x=0.447|y=0.23|scale={{{width| 600}}}|text=[[Coahuila]]}} {{Image label small|x=0.385|y=0.522|scale={{{width| 600}}}|text=[[Colima]]}} {{Image label small|x=0.36|y=0.32|scale={{{width| 600}}}|text=[[Durango]]}} {{Image label small|x=0.47|y=0.467|scale={{{width| 600}}}|text=[[Guanajuato]]}} {{Image label small|x=0.53|y=0.58|scale={{{width| 600}}}|text=[[Guerrero]]}} {{Image label small|x=0.58|y=0.48|scale={{{width| 600}}}|text=[[Hidalgo|HD]]}} {{Image label small|x=0.4|y=0.485|scale={{{width| 600}}}|text=[[Jalisco]]}} {{Image label small|x=0.551|y=0.51|scale={{{width| 600}}}|text=[[Mexíkó-fylki|EM]]}} {{Image label small|x=0.45|y=0.514|scale={{{width| 600}}}|text=[[Michoacán]]}} {{Image label small|x=0.578|y=0.535|scale={{{width| 600}}}|text=[[Morelos|MO]]}} {{Image label small|x=0.36|y=0.436|scale={{{width| 600}}}|text=[[Nayarit]]}} {{Image label small|x=0.54|y=0.298|scale={{{width| 600}}}|text=[[Nuevo León|Nuevo<br>León]]}} {{Image label small|x=0.65|y=0.6|scale={{{width| 600}}}|text=[[Oaxaca]]}} {{Image label small|x=0.61|y=0.54|scale={{{width| 600}}}|text=[[Puebla]]}} {{Image label small|x=0.555|y=0.45|scale={{{width| 600}}}|text=[[Querétaro|QU]]}} {{Image label small|x=0.92|y=0.495|scale={{{width| 600}}}|text=[[Quintana Roo|Quintana<br>Roo]]}} {{Image label small|x=0.51|y=0.39|scale={{{width| 600}}}|text=[[San Luis Potosí|San Luis<br>Potosí]]}} {{Image label small|x=0.3|y=0.35|scale={{{width| 600}}}|text=[[Sinaloa]]}} {{Image label small|x=0.195|y=0.15|scale={{{width| 600}}}|text=[[Sonora]]}} {{Image label small|x=0.773|y=0.546|scale={{{width| 600}}}|text=[[Tabasco]]}} {{Image label small|x=0.570|y=0.36|scale={{{width| 600}}}|text=[[Tamaulipas]]}} {{Image label small|x=0.615|y=0.510|scale={{{width| 600}}}|text=[[Tlaxcala|TL]]}} {{Image label small|x=0.666|y=0.528|scale={{{width| 600}}}|text=[[Veracruz (fylki)|Veracruz]]}} {{Image label small|x=0.885|y=0.445|scale={{{width| 600}}}|text=[[Yucatán]]}} {{Image label small|x=0.428|y=0.37|scale={{{width| 600}}}|text=[[Zacatecas]]}} {{Image label end}} {| class="wikitable" style="width:100%" |- ! Fylki (skst.) !! Höfuðborg !! Fylki (skst.) !! Höfuðborg |- | [[Aguascalientes]] (AGS) | [[Aguascalientes-borg|Aguascalientes]] | [[Morelos]] (MOR) | [[Cuernavaca]] |- | [[Baja California]] (BC) | [[Mexicali]] | [[Nayarit]] (NAY) | [[Tepic]] |- | [[Baja California Sur]] (BCS) | [[La Paz (Baja California Sur)|La Paz]] | [[Nuevo León]] (NL) | [[Monterrey]] |- | [[Campeche]] (CAM) | [[Campeche-borg|Campeche]] | [[Oaxaca]] (OAX) | [[Oaxaca-borg|Oaxaca]] |- | [[Chiapas]] (CHIS) | [[Tuxtla Gutiérrez]] | [[Puebla (fylki)|Puebla]] (PUE) | [[Puebla (borg)|Puebla]] |- | [[Chihuahua (fylki)|Chihuahua]] (CHIHU) | [[Chihuahua-borg|Chihuahua]] | [[Querétaro]] (QRO) | [[Querétaro-borg|Querétaro]] |- | [[Coahuila]] (COAH) | [[Saltillo]] | [[Quintana Roo]] (QR) | [[Chetumal]] |- | [[Colima]] (COL) | [[Colima-borg|Colima]] | [[San Luis Potosí]] (SLP) | [[San Luis Potosí-borg|San Luis Potosí]] |- | [[Durango]] (DUR) | [[Durango-borg|Durango]] | [[Sinaloa]] (SNL) | [[Culiacán]] |- | [[Guanajuato]] (GTO) | [[Guanajuato-borg|Guanajuato]] | [[Sonora]] (SON) | [[Hermosillo]] |- | [[Guerrero]] (GRO) | [[Chilpancingo]] | [[Tabasco]] (TAB) | [[Villahermosa]] |- | [[Hidalgo]] (HGO) | [[Pachuca]] | [[Tamaulipas]] (TAMPS) | [[Ciudad Victoria|Victoria]] |- | [[Jalisco]] (JAL) | [[Guadalajara]] | [[Tlaxcala]] (TLAX) | [[Tlaxcala-borg|Tlaxcala]] |- | [[México (fylki)|México]] (EM) | [[Toluca]] | [[Veracruz]] (VER) | [[Xalapa]] |- | [[Mexíkóborg]] (CDMX) | Mexíkóborg | [[Yucatán]] (YUC) | [[Mérida (Yucatán)|Mérida]] |- | [[Michoacán]] (MICH) | [[Morelia]] | [[Zacatecas]] (ZAC) | [[Zacatecas-borg|Zacatecas]] |} == Efnahagslíf == [[File:Mexico_Product_Exports_(2019).svg|thumb|Graf sem sýnir hlutfallslega skiptingu útflutningstekna Mexíkó. Hagkerfi landsins er með því flóknasta í Rómönsku Ameríku.]] [[File:Mexico_City_(2018)_-_508.jpg|thumb|[[Kauphöllin í Mexíkó]] í Mexíkóborg.]] Í apríl 2018 var verg landsframleiðsla að nafnvirði í Mexíkó sú 15. mesta í heimi (1,15 billjónir bandaríkjadala)<ref name="invest">{{cite web |website=Investopedia.com |title=Top 20 Economies in the World|url=https://www.investopedia.com/insights/worlds-top-economies/|date=7 June 2019|access-date=15 July 2019|author=Caleb Silver}}</ref> og sú 11. mesta kaupmáttarjöfnuð (2,45 billjónir bandaríkjadala). Hagvöxtur var að meðaltali 2,9% árið 2016 og 2% árið 2017.<ref name="invest" /> Landbúnaður hefur staðið undir 4% af landsframleiðslunni síðustu tvo áratugi, en iðnaður stendur undir 33% (aðallega bílaiðnaður, olíuiðnaður og rafeindaiðnaður), meðan þjónusta (aðallega fjármálaþjónusta og ferðaþjónusta) stendur undir 63%.<ref name="invest"/> Kaupmáttarjöfnuð landsframleiðsla á mann í Mexíkó var 18.714,05 bandaríkjadalir. Samkvæmt Heimsbankanum árið 2009 voru [[vergar þjóðartekjur]] Mexíkó að markaðsvirði þær aðrar hæstu í Rómönsku Ameríku, á eftir [[Brasilía|Brasilíu]],<ref name="GNI">{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GNI.pdf |title=Total GNI Atlas Method 2009, World Bank |access-date=27 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101105181216/http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GNI.pdf |archive-date=5 November 2010 |url-status=dead }}</ref> sem gerði hæstu þjóðartekjur á mann, eða 15.311 dali.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2017/12/11/health/obesity-mexico-nafta.html |title=A Nasty, Nafta-Related Surprise: Mexico's Soaring Obesity |author=Andrew Jacobs |author2=Matt Richtel |work=The New York Times|access-date=12 December 2017|date=11 December 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171212130727/https://www.nytimes.com/2017/12/11/health/obesity-mexico-nafta.html|archive-date=12 December 2017}}</ref><ref name="GNIPC">{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/DATASTATISTICS/Resources/GNIPC.pdf |title=GNI per capita 2009, Atlas method and PPP, World Bank |access-date=27 December 2010 }}</ref> Mexíkó er nú almennt skilgreint sem efra miðtekjuland. [[Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn]] spáði 2,3% og 2,7% hagvexti árin 2018 og 2019.<ref name="invest"/> Árið 2050 gæti Mexíkó verið orðið fimmta eða sjöunda stærsta hagkerfi heims.<ref>{{cite web|url=https://thecatalist.org/2010/03/mexico-2050-the-world%C2%B4s-fifth-largest-economy/|title=Mexico 2050: The World's Fifth Largest Economy|date=17 March 2010 |access-date=12 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100819135700/http://thecatalist.org/2010/03/mexico-2050-the-world%C2%B4s-fifth-largest-economy |archive-date=19 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pwc.com/en_GX/gx/world-2050/assets/pwc-world-in-2050-report-january-2013.pdf|title=World in 2050 – The BRICs and beyond: prospects, challenges and opportunities|publisher=PwC Economics|archive-url=https://web.archive.org/web/20130222040853/http://www.pwc.com/en_GX/gx/world-2050/assets/pwc-world-in-2050-report-january-2013.pdf|archive-date=22 February 2013|url-status=dead|access-date=17 July 2013}}</ref> Margar alþjóðastofnanir skilgreina Mexíkó sem miðtekjuríki, eða miðstéttarríki,<ref>{{cite news|newspaper=The Mazatlan Post|date=11 April 2019 |access-date=15 July 2019|title=How much should you earn in Mexico to belong to the middle or upper class?|url=https://themazatlanpost.com/2019/04/11/how-much-should-you-earn-in-mexico-to-belong-to-the-middle-or-upper-class/}}</ref><ref name=BloombergEcon>{{cite news |last1=Smith |first1=Noah |title=Mexico Is Solidly Middle Class (No Matter What Trump Says) |url=https://www.bloomberg.com/opinion/articles/2019-08-26/mexico-s-economic-growth-lifts-it-into-middle-class-status |work=Bloomberg |date=26 August 2019 }}</ref> en [[Stofnun um mat á stefnu í samfélagsþróun]] (CONEVAL), sem ber ábyrgð á mælingum á fátækt í landinu, segir að stórt hlutfall íbúa Mexíkó búi við fátækt. Samkvæmt stofnuninni hafði fjöldi fólks sem bjó við fátækt vaxið úr 18-19% árið 2006<ref>{{cite web |title=Human Development Report 2009 |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/reports/269/hdr_2009_en_complete.pdf |website=United Nations Development Programme |publisher=United Nations |access-date=4 June 2020 |page=118}}</ref> í 46% (52 milljónir) árið 2010.<ref name="CONEVAL">{{cite web |url=http://web.coneval.gob.mx/Informes/Evaluaci%C3%B3n%202011/Informe%20de%20Evaluaci%C3%B3n%20de%20la%20Pol%C3%ADtica%20de%20Desarrollo%20Social%202011/Informe_de_evaluacion_de_politica_social_2011.pdf |title=CONEVAL Informe 2011 |access-date=31 March 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131021025820/http://web.coneval.gob.mx/Informes/Evaluaci%C3%B3n%202011/Informe%20de%20Evaluaci%C3%B3n%20de%20la%20Pol%C3%ADtica%20de%20Desarrollo%20Social%202011/Informe_de_evaluacion_de_politica_social_2011.pdf |archive-date=21 October 2013 }}</ref> Sérfræðingar telja þó að þessi mikli vöxtur stafi aðallega af breytingum á forsendum mælinga CONEVAL. Þeir benda líka á að þessi fjöldi er 40 sinnum meiri en sá fjöldi sem er undir fátæktarmörkum [[Heimsbankinn|Heimsbankans]].<ref>{{cite web |last1=Gentilini |first1=Ugo |last2=Sumner |first2=Andy |title=Should poverty be defined by a single international poverty line, or country by country? (and what difference does it make?) |url=https://oxfamblogs.org/fp2p/should-poverty-be-defined-by-a-single-international-poverty-line-or-country-by-country-and-what-difference-does-it-make/ |website=From Poverty to Power |publisher=Oxfam |access-date=4 June 2020 |date=24 July 2012 |archive-date=11 maí 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511075340/https://oxfamblogs.org/fp2p/should-poverty-be-defined-by-a-single-international-poverty-line-or-country-by-country-and-what-difference-does-it-make/ |url-status=dead }}</ref> Samkvæmt skilgreiningu [[OECD]] á fátæktarmörkum (sem það hlutfall íbúa sem hefur innan við 60%<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/8177864.stm |title=Just what is poor? |access-date=27 August 2019 |author=Michael Blastland |work=BBC News |date=31 July 2009}} The "economic distance" concept, and a level of income set at 60% of the median household income</ref> af miðtekjum í landinu) búa 20% íbúa Mexíkó við fátækt.<ref>{{cite web |title=Under Pressure: The Squeezed Middle Class |url=https://www.oecd.org/els/soc/OECD-middle-class-2019-main-findings.pdf |publisher=OECD Publishing |access-date=4 June 2020 |location=Paris |date=2019}}</ref> Ójöfnuður í Mexíkó er sá annar mesti hjá [[OECD]]-ríkjum, á eftir Chile, þótt hann hafi farið minnkandi síðasta áratug.<ref>{{cite book |url=http://www.oecd-ilibrary.org/sites/soc_glance-2011-en/06/01/index.html?contentType=&itemId=/content/chapter/soc_glance-2011-16-en&containerItemId=/content/serial/19991290&accessItemIds=/content/book/soc_glance-2011-en&mimeType=text/html |title=Income inequality |work=Society at a Glance 2011: Social Indicators |publisher=OECD |isbn=9789264098527 |date=12 April 2011 |access-date=16 March 2013 |archive-date=10 október 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010161819/http://www.oecd-ilibrary.org/sites/soc_glance-2011-en/06/01/index.html?contentType=&itemId=/content/chapter/soc_glance-2011-16-en&containerItemId=/content/serial/19991290&accessItemIds=/content/book/soc_glance-2011-en&mimeType=text/html |url-status=dead }}</ref> Neðsta tíund tekjuhópa í landinu nýtir 1,36% af auðlegð landsins, meðan efsta tíundin nýtir næstum 36%. Samkvæmt OECD eru fjármunir sem Mexíkó ver í baráttu gegn fátækt og samfélagsumbætur aðeins um þriðjungur meðaltals aðildarríkja samtakanna.<ref name="OECDREFORMA">{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/35/8/49363879.pdf |title=Perspectivas OCDE: México; Reformas para el Cambio |pages=35–36 |publisher=OECD |date=January 2012 |access-date=17 July 2013}}</ref> Þetta endurspeglast í þeirri staðreynd að ungbarnadauði í Mexíkó er þrisvar sinnum hærri en meðaltal OECD-ríkja, meðan læsi er nálægt miðgildi OECD-ríkja. Samt sem áður telur [[Goldman Sachs]] að Mexíkó muni ná því að hafa 5. stærsta hagkerfi heims fyrir árið 2050.<ref>{{cite web|url=http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf |title=Goldman Sachs Paper No.153 Relevant Emerging Markets |access-date=30 May 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100331050553/http://www.chicagobooth.edu/alumni/clubs/pakistan/docs/next11dream-march%20%2707-goldmansachs.pdf |archive-date=31 March 2010 }}</ref> Samkvæmt skýrslu Sameinuðu þjóðanna frá 2008 eru meðaltekjur í dæmigerðri mexíkóskri borg 26.654 dalir, en meðaltekjur í dæmigerðu sveitahéraði rétt hjá aðeins 8.403 dalir.<ref>{{Cite journal|title=Sobresale Nuevo León por su alto nivel de vida|journal=El Norte|year=2006|url=http://busquedas.gruporeforma.com/utilerias/imdservicios3w.dll?JPrintS&file=mty/norte01/00393/00393608.htm&palabra=|language=es}}</ref> Lágmarksdaglaun eru ákvörðuð árlega og voru 102,68 [[mexíkóskur pesói|pesóar]] (um 5,4 bandaríkjadalir) árið 2019.<ref>{{cite web|url=https://www.forbes.com.mx/hoy-entra-en-vigor-el-aumento-en-el-salario-minimo/|title=Hoy entra en vigor el aumento en el salario mínimo|work=Forbes Mexico|date=1 January 2019 |access-date=19 July 2019|language=es|trans-title=The increase in the minimum wage starts today}}</ref> Allar þróunarvísitölur fyrir frumbyggja Mexíkó eru mun lægri en meðaltalið innanlands, sem veldur ríkisstjórn landsins áhyggjum.<ref name="inegi.org.mx">{{cite web |url=http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/poblacion_indigena/Pob_ind_Mex.pdf |title=La Población Indigena en México |publisher=Instituto Nacional de Estadística y Geografía (INEGI) |access-date=17 July 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131009152736/http://www.inegi.org.mx/prod_serv/contenidos/espanol/bvinegi/productos/censos/poblacion/poblacion_indigena/Pob_ind_Mex.pdf |archive-date=9 October 2013 }}</ref> Rafeindaiðnaðurinn í Mexíkó hefur vaxið mjög hratt á síðasta áratug. Rafeindageirinn í Mexíkó er sá sjötti stærsti í heimi, á eftir [[Kína]], Bandaríkjunum, [[Japan]], [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] og [[Taívan]]. Mexíkó er annar helsti framleiðandi rafeindatækja sem seld eru í Bandaríkjunum, sem árið 2011 voru 71,4 milljarða virði.<ref name="prnewswire.com">{{cite web |url=https://www.prnewswire.com/news-releases/mexican-consumer-electronics-industry-second-largest-supplier-of-electronics-to-the-us-market-131233479.html |title=Mexican Consumer Electronics Industry Second Largest Supplier of Electronics to the U.S – MEXICO CITY, Oct. 6, 2011/PRNewswire-USNewswire/ |publisher=Prnewswire.com |date=6 October 2011 |access-date=23 April 2014}}</ref> Mexíkóski rafeindaiðnaðurinn snýst aðallega um framleiðslu á sjónvörpum, skjám, tölvum, farsímum, rafrásum, hálfleiðurum, heimilistækjum og íhlutum í kristalsskjái. Geirinn óx um 20% milli 2010 og 2011, sem var aukning frá 17% stöðugum vexti milli 2003 og 2009.<ref name="prnewswire.com"/> Rafeindaiðnaðurinn stendur nú undir 30% af útflutningi frá Mexíkó.<ref name="prnewswire.com"/> Mexíkó framleiðir fleiri bíla en nokkuð annað land í Norður-Ameríku.<ref>{{cite web |url=https://www.upi.com/Business_News/2008/12/11/Mexico_tops_US_Canadian_car_makers/UPI-17741229011704/ |title=Mexico tops U.S., Canadian car makers |publisher=Upi.com |date=11 December 2008 |access-date=30 May 2010}}</ref> Bílaiðnaðurinn framleiðir tæknilega þróaða íhluti og leggur stund á rannsóknir og þróun.<ref name="Gereffi">{{Cite book |last1=Gereffi |first1=G |last2=Martínez |first2=M |chapter=Mexico's Economic Transformation under NAFTA |editor-last=Crandall |editor-first=R |editor2-last=Paz |editor2-first=G |editor3-last=Roett |editor3-first=R |title=Mexico's Democracy at Work: Political and Economic Dynamics |publisher=Lynne Reiner Publishers |publication-date=30 September 2004 |isbn=978-1-58826-300-1 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KlPiswEACAAJ |year=2005 |url=https://archive.org/details/mexicosdemocracy0000unse }}</ref> „Stóru þrír“ bílaframleiðendurnir ([[General Motors]], [[Ford Motor Company|Ford]] og [[Chrysler]]) hafa verið með starfsemi í Mexíkó frá 4. áratug 20. aldar, en [[Volkswagen]] og [[Nissan]] reistu þar verksmiðjur á 7. áratugnum.<ref name="Hufbauer Auto">{{Cite book |last1=Hufbauer |first1=G.C. |last2=Schott |first2=J.J . |contribution=Chapter 6, The Automotive Sector |contribution-url=http://www.iie.com/publications/chapters_preview/332/06iie3349.pdf |title=NAFTA Revisited: Achievements and Challenges |place=Washington, D.C. |publisher=Institute for International Economics |publication-date=October 2005 |pages=[https://archive.org/details/naftarevisitedac00hufb/page/1 1–78] |isbn=978-0-88132-334-4 |url=https://archive.org/details/naftarevisitedac00hufb/page/1 |date=1 January 2005 }}</ref> Í [[Puebla (borg)|Puebla]] einni eru 70 framleiðendur bifreiðahluta í kringum Volkswagen.<ref name="Gereffi"/> Á 2. áratug 21. aldar stækkaði iðnaðurinn hratt. Árið 2014 var nýfjárfesting í geiranum yfir 10 milljarðar dala. Í september 2016 opnaði [[Kia Motors]] 1 milljarðs dala verksmiðju í [[Nuevo León]]<ref>{{cite news |last1=García |first1=Daniela |title=Inauguran Kia Motors en Pesquería |trans-title=Kia Motors launched in Pesquería |url=https://www.milenio.com/estados/inauguran-kia-motors-en-pesqueria |access-date=4 June 2020 |work=Milenio |date=7 September 2016 |location=Pesquería |language=es}}</ref> og [[Audi]] opnaði samsetningarlínu í Puebla sama ár.<ref>{{cite news |title=Audi inaugura planta automotriz en Puebla |trans-title=Audi opens automotive plant in Puebla |url=http://www.autoexplora.com/autoexplora-drive-style/noticias/nacionales/audi-inaugura-planta-automotriz-en-puebla/ |access-date=4 June 2020 |work=Autoexplora |date=30 September 2016 |language=es |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927002505/http://www.autoexplora.com/autoexplora-drive-style/noticias/nacionales/audi-inaugura-planta-automotriz-en-puebla/ |url-status=dead }}</ref> [[BMW]], [[Mercedes-Benz]] og [[Nissan]] eru með verksmiðjur í byggingu í Mexíkó.<ref name="KiaMexico">{{cite news|title=Automaker Kia plans $1 bn assembly plant in Mexico|url=http://www.mexiconews.net/index.php/sid/225153337|date=28 August 2014|access-date=28 August 2014|publisher=Mexico News.Net|archive-date=3 september 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140903092239/http://www.mexiconews.net/index.php/sid/225153337|url-status=dead}}</ref> Innlendir bílaframleiðandur eru [[DINA S.A.]], sem hefur smíðað almenningsvagna og vörubíla frá 1962<ref>{{cite web |url=http://www.dina.com.mx/history.html |title=History |author=DINA Camiones Company |access-date=15 April 2009 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110559/http://www.dina.com.mx/history.html |archive-date=13 May 2011}}</ref> og nýja fyrirtækið [[Mastretta]] sem framleiðir sportbílinn [[Mastretta MXT]].<ref>{{cite web|url=http://www.autoblog.com/2008/07/25/london-2008-mastretta-mxt-will-be-mexicos-first-homegrown-car/|title=London 2008: Mastretta MXT will be Mexico's first homegrown car |author=Jeremy Korzeniewski |access-date=30 July 2008}}</ref> Árið 2006 kom næstum helmingur af útflutningstekjum Mexíkó og 45% af innflutningi frá Bandaríkjunum og Kanada.<ref name="cia.gov">[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/ Mexico] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |date=2021-01-26 }}. ''[[The World Factbook]]''. [[Central Intelligence Agency]].</ref> Fyrstu þrjá ársfjórðunga 2010 var viðskiptahalli Bandaríkjanna gagnvart Mexíkó 46 milljarðar dala.<ref>{{cite web |url=http://www.koreauspartnership.org/pdf/Koreas%20Balance%20of%20Payments.pdf |title=Korea's Balance of Payments |access-date=9 March 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501111207/http://www.koreauspartnership.org/pdf/Koreas%20Balance%20of%20Payments.pdf |archive-date=1 May 2011 |url-status=dead }}</ref> Í ágúst 2010 tók Mexíkó fram úr Frakklandi og varð 9. stærsti lánadrottinn Bandaríkjanna.<ref>{{cite web|url=https://www.ustreas.gov/tic/mfh.txt |title=Major Foreign Holders Of Treasury Securities |publisher=U.S. Department of the Treasury |access-date=17 July 2013}}</ref> Landið er viðskiptalega og fjárhagslega svo háð Bandaríkjunum að það veldur áhyggjum.<ref>{{Cite journal|last=Thompson |first=Adam |title=Mexico, Economics: The US casts a long shadow |journal=Financial Times |date=20 June 2006 |url=http://www.ft.com/cms/s/f53c9268-005a-11db-8078-0000779e2340,dwp_uuid=bfb8911e-ff83-11da-93a0-0000779e2340.html |archive-url=https://archive.today/2012.10.23-061552/http://www.ft.com/cms/s/f53c9268-005a-11db-8078-0000779e2340,dwp_uuid=bfb8911e-ff83-11da-93a0-0000779e2340.html |url-status=dead |archive-date=23 October 2012}}</ref> Peningasendingar frá mexíkóskum ríkisborgurum sem starfa í Bandaríkjunum eru umtalsverðar. Eftir samdrátt í [[alþjóðlega fjármálakreppan|alþjóðlegu fjármálakreppunni]] 2008 og aftur í [[Covid-19-faraldurinn|Covid-19-faraldrinum]] 2021 eru þær orðnar hærri en aðrar gjaldeyrisuppsprettur.<ref>[https://data.worldbank.org/indicator/BX.TRF.PWKR.CD.DT?locations=MX] "Personal Remittances Received, Mexico", [[World Bank]] accessed 11 May 2022</ref><ref>[https://www.nbcnews.com/news/latino/remittances-mexico-soar-covid-pandemic-rcna13638] "Latino Remittances from Mexico Soar". [[NBC News]] accessed 11 May 2022</ref> Peningasendingarnar berast til Mexíkó eftir beinum leiðum í bandaríska ríkisbankakerfinu.<ref>[https://www.judicialwatch.org/most-of-the-33-billion-in-remittances-to-mexico-flow-via-u-s-govt-banking-program/] "Most of the $33 Billion in Remittances to Mexico Flow Via U.S. Govt. Banking Program", [[Judicial Watch]], sótt 12. maí 2022</ref> == Íbúar == [[File:Mexico estados densidad.svg|thumb|Fylki Mexíkó eftir íbúafjölda.]] Alla 19. öld rétt tvöfaldaðist íbúafjöldi Mexíkó. Þessi litla fjölgun hélt áfram fyrstu tvo áratugi 20. aldar, og jafnvel í manntalinu árið 1921 var milljón íbúa fækkun. Þetta má skýra með því að mexíkóska byltingin átti sér stað áratuginn á undan. Vöxturinn jókst gríðarlega milli 1930 og 1990 þegar árleg fjölgun var allt að 3%. Íbúafjöldi Mexíkó tvöfaldaðist á 20 árum og búist var við því að hann næði 120 milljónum fyrir aldamótin 2000. Lífslíkur fóru úr 36 árum 1895 í 72 ár árið 2000. Samkvæmt áætlun [[Landfræði- og tölfræðistofnun Mexíkó|Landfræði- og tölfræðistofnunar Mexíkó]] er áætlaður fjöldi íbúa 129.150.971 árið 2022.<ref>[https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210126164719/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/mexico |date=2021-01-26 }} World Fact Book, Mexico. skoðað 5. maí 2022</ref> Íbúar voru 123,5 milljónir árið 2017<ref>{{cite news |title=México cuenta con 123.5 millones de habitantes |trans-title=Mexico has 123.5 million inhabitants |url=https://www.eleconomista.com.mx/politica/Mexico-cuenta-con-123.5-millones-de-habitantes-20170710-0116.html |access-date=4 June 2020 |work=El Economista |agency=Notimex |date=10 July 2017 |language=es}}</ref> en þá var Mexíkó fjölmennasta spænskumælandi land heims.<ref name=Spanishhistory>{{cite web|title=Spanish Language History|publisher=Today Translations|url=http://www.todaytranslations.com/index.asp-Q-Page-E-Spanish-Language-History--13053095|archive-url=https://web.archive.org/web/20050417234656/http://www.todaytranslations.com/index.asp-Q-Page-E-Spanish-Language-History--13053095|archive-date=17 April 2005|access-date=1 October 2007}}</ref> == Menning == [[Mynd:CemetarioAlmoloyaRio1995.jpg|thumb|right|Fjölskyldur huga að legsteinum ættingja fyrir dag hinna dauðu í Almoloya del Río 1995.]] [[Mynd:-_panoramio_(2288).jpg|thumb|right|Bókasafnið við [[Universidad Nacional Autónoma de México]] í Mexíkóborg með skreytingum sem byggjast á myndlist frumbyggja Mexíkó reist á 6. áratug 20. aldar.]] Menning Mexíkó endurspeglar fjölbreyttan uppruna íbúa og er undir mestum áhrifum frá menningu [[frumbyggjar Ameríku|frumbyggja]] og [[Spánn|spænskri]] menningu. Mexíkó var ein af [[vöggur siðmenningar|vöggum siðmenningar]] frá því fyrir 7.000 árum þegar íbúar landsins þróuðu fyrstu ræktunarafbrigði [[maís]]. [[Olmekar]], [[Majar]] og [[Astekar]] reistu stórar borgir með einkennandi [[arkitektúr]]. Eftir að Spánverjar lögðu landið undir sig blandaðist menning frumbyggja við spænska menningu. [[Kaþólsk trú]] varð ríkjandi trúarbrögð, þótt ýmsir siðir tengist enn helgiathöfnum frumbyggja. [[Dagur hinna dauðu]], [[pinjata]]n og dýrkun [[Mærin frá Guadalupe|Mærinnar frá Guadalupe]] og alþýðudýrlingsins [[Santa Muerte]] eru dæmi um slíka siði. Eftir [[mexíkóska byltingin|mexíkósku byltinguna]] 1920 var tekin upp stefna aðlögunar frumþjóða landsins undir heitinu ''[[Indigenismo]]''. ''Indigenismo'' fólst í því að upphefja frumbyggjamenningu sem upprunalega þjóðmenningu Mexíkó og brjóta á bak aftur kynþáttamismunun í skólakerfinu. Um leið voru frumbyggjar seldir undir stjórn- og menntakerfi Mexíkó. Listamenn eins og myndlistarmaðurinn [[Diego Rivera]]<ref name=":7">{{Cite journal|jstor = 10.1086/499209|title = Malinche and Matriarchal Utopia: Gendered Visions of Indigeneity in Mexico|url = https://archive.org/details/sim_signs_spring-2006_31_3/page/815|last1 = Taylor|first1 = Analisa|date = March 1, 2006|journal = Signs|doi = 10.1086/499209|pmid = |volume=31|issue = 3|pages=815–840| s2cid=144858655 }}</ref> og tónskáldið [[Daniel Alomía Robles]]<ref>{{cite book|author=Fernando Ríos|title=Panpipes & Ponchos: Musical Folklorization and the Rise of the Andean Conjunto Tradition in La Paz, Bolivia|year=2020|publisher=Oxford University Press|pp=20-57}}</ref> áttu þátt í að skapa þessa stefnu. ''Indigenismo''-stefnan hefur síðar verið gagnrýnd fyrir að hafa reynt að aðlaga frumbyggja að meginstraumsmenningu Mexíkó og þannig í reynd brotið niður sérstöðu frumbyggjasamfélaga um leið og ákveðnir menningarlegir þættir voru gerðir að þjóðartáknum. Eftir síðari heimsstyrjöld breyttist stefnan í það sem hefur verið nefnt ''[[Mestizaje]]'' sem upphefur blandaðan uppruna íbúa landsins, á þeim forsendum að allir séu á einhvern hátt blandaðir og þar með jafnréttháir. Heimspekingurinn [[José Vasconcelos]] átti þátt í mótun þessarar stefnu með hugmyndinni um „alheimskynþáttinn“,<ref name="vasconcelos160">{{Cite book|last=Vasconcelos|first=José|others=Didier T. Jaén (translator)|title=La Raza Cósmica (The Cosmic Race)|publisher=The Johns Hopkins University Press|year=1997|isbn=978-0-8018-5655-6|page=[https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160 160]|url=https://archive.org/details/cosmicracebiling00vasc/page/160|url-access=registration}}</ref> og meðal listamanna sem tengjast henni eru myndlistarkonan [[Frida Kahlo]] og rithöfundurinn [[Octavio Paz]]. Margir lykilþættir í menningu Mexíkó, eins og [[Mariachi-tónlist]] og [[kúreki|kúrekamenning]], eru tengdir við þennan blandaða uppruna.<ref>{{cite web|url=https://www.history.com/topics/mexico/history-of-mexico|title=History of Mexico|website=History}}</ref> ''Mestizaje'' hefur líka verið gagnrýnt fyrir að breiða yfir kynþáttamismunun í mexíkósku samfélagi og hafna sérstöðu frumþjóða.<ref>{{cite web|url=https://lareviewofbooks.org/article/the-myth-of-mestizaje/|title=The Myth of Mestizaje|author=Federico Navarrete, Ellen Jones|date=27. nóvember 2020|website=LARB: Los Angeles Review of Books}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [https://www.mesoweb.com/ Vefur um miðameríska menningu] * [http://www.timarit.is/?issueID=416690&pageSelected=3&lang=0 ''Menningin sem tortímist''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1937]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} {{Efnahags- og framfarastofnunin}} {{G-20}} {{Fríverslunarsamningur Norður-Ameríku}} {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Mexíkó| ]] [[Flokkur:Spænskumælandi lönd]] 1nclf4cydbds98txyja8q2ejoam1d7v 0 12542 1967659 1485863 2026-06-15T16:10:06Z Berserkur 10188 1967659 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1532]]|[[1533]]|[[1534]]|[[1535]]|[[1536]]|[[1537]]|[[1538]]| [[1521–1530]]|[[1531–1540]]|[[1541–1550]]| [[15. öldin]]|[[16. öldin]]|[[17. öldin]]| }} Árið '''1535''' ('''MDXXXV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Prentsmiðjan á Hólum]] flytur með prentaranum [[Jón Matthíasson (prentari)|Jóni Matthíassyni]] að [[Breiðabólsstaður|Breiðabólsstað]] í [[Vesturhóp]]i. '''Fædd''' '''Dáin''' == Erlendis == * [[18. janúar]] - [[Francisco Pizarro]] stofnaði [[Líma]] í [[Perú]] sem ''Ciudad de los Reyes''. * [[10. mars]] - Fray Tomás de Berlanga uppgötvaði [[Galápagoseyjar]]. * [[29. mars]] - [[Go-Nara]], var settur sem 105. keisari [[Japan]]s. * [[10. maí]] - Hópur anabaptista, leiddur af prestinum Jacob van Geel, réðst inn í þinghús [[Amsterdam]] og reyndi að hrifsa völdin. Borgarsjóri borgarinnar, Pieter Colijns, var drepinn af uppreisnarmönnum. * [[1. júní]] - [[Karl 5. keisari]] gerði árás á [[Túnisborg]]. Fyrst réðst hann á flota Ottómana og eftir 2 mánuði hafði hann náð borginni og lágu 30.000 íbúar í valnum. * [[8. júní]] - [[Lübeck]] og [[Hansasambandið]] biðu ósigur fyrir Svíþjóð, Danmörku og bandamönnum þeirra við [[Borgundarhólmur|Borgundarhólm]]. * [[24. júní]] - [[Uppreisnin í Münster]]: [[Anabaptistar|Anabaptistaborgin]] [[Münster]] fellur. * [[3. júlí]] - [[Diego de Almagro]] hélt til [[Síle]] til landvinninga eftr að hafa sigrað [[Cuzco]], höfuðbork [[Inkar|Inka]]. * [[2. október]] - [[Jacques Cartier]] kom að eyju í [[Saint Lawrence-fljót]]i sem síðar varð borgin [[Montréal]]. * [[4. október]] - Fyrsta biblían var prentuð á ensku í [[Antwerpen]]. * [[1. nóvember]] - [[Ítalíustríðin: ]]Eftir andlát Francesco II Sforza, hertoga Mílanó, gerðu báðir [[Frans 1. Frakkakonungur]] og [[Karl 5. keisari]] tilkall til [[Hertogadæmið Mílanó|Hertogadæmisins Mílanó]]. Deilan leiddi til stríðs milli Frakklands og rómverska ríkisins. * [[Súleiman mikli]] hóf að reisa nýja veggi um [[Jerúsalem]]. * Fyrsta bókin var prentuð á [[eistneska|eistnesku]]. '''Fædd''' * [[2. júní]] - [[Leó 11.]], páfi (d. [[1605]]) '''Dáin''' * [[6. júlí]] - [[Thomas More]], enskur stjórnmálamaður, tekinn af lífi fyrir landráð (f. [[1478]]). * [[Kamāl ud-Dīn Behzād]], persneskur myndlistarmaður. [[Flokkur:1535]] [[Flokkur:1531-1540]] koy27iaogiz9o7spa8ej1dkl33vygbs 1967660 1967659 2026-06-15T16:11:35Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1967660 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1532]]|[[1533]]|[[1534]]|[[1535]]|[[1536]]|[[1537]]|[[1538]]| [[1521–1530]]|[[1531–1540]]|[[1541–1550]]| [[15. öldin]]|[[16. öldin]]|[[17. öldin]]| }} Árið '''1535''' ('''MDXXXV''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Prentsmiðjan á Hólum]] flytur með prentaranum [[Jón Matthíasson (prentari)|Jóni Matthíassyni]] að [[Breiðabólsstaður|Breiðabólsstað]] í [[Vesturhóp]]i. '''Fædd''' '''Dáin''' == Erlendis == * [[18. janúar]] - [[Francisco Pizarro]] stofnaði [[Líma]] í [[Perú]] sem ''Ciudad de los Reyes''. * [[10. mars]] - Fray Tomás de Berlanga uppgötvaði [[Galápagoseyjar]]. * [[29. mars]] - [[Go-Nara]], var settur sem 105. keisari [[Japan]]s. * [[10. maí]] - Hópur anabaptista, leiddur af prestinum Jacob van Geel, réðst inn í þinghús [[Amsterdam]] og reyndi að hrifsa völdin. Borgarsjóri borgarinnar, Pieter Colijns, var drepinn af uppreisnarmönnum. * [[1. júní]] - [[Karl 5. keisari]] gerði árás á [[Túnisborg]]. Fyrst réðst hann á flota Ottómana og eftir 2 mánuði hafði hann náð borginni og lágu 30.000 íbúar í valnum. * [[8. júní]] - [[Lübeck]] og [[Hansasambandið]] biðu ósigur fyrir Svíþjóð, Danmörku og bandamönnum þeirra við [[Borgundarhólmur|Borgundarhólm]]. * [[24. júní]] - [[Uppreisnin í Münster]]: [[Anabaptistar|Anabaptistaborgin]] [[Münster]] fellur. * [[3. júlí]] - [[Diego de Almagro]] hélt til [[Síle]] til landvinninga eftr að hafa sigrað [[Cuzco]], höfuðbork [[Inkar|Inka]]. * [[2. október]] - [[Jacques Cartier]] kom að eyju í [[Saint Lawrence-fljót]]i sem síðar varð borgin [[Montréal]]. * [[4. október]] - Fyrsta biblían var prentuð á ensku í [[Antwerpen]]. * [[1. nóvember]] - [[Ítalíustríðin]]: Eftir andlát Francesco II Sforza, hertoga Mílanó, gerðu báðir [[Frans 1. Frakkakonungur]] og [[Karl 5. keisari]] tilkall til [[Hertogadæmið Mílanó|Hertogadæmisins Mílanó]]. Deilan leiddi til stríðs milli Frakklands og rómverska ríkisins. * [[Súleiman mikli]] hóf að reisa nýja veggi um [[Jerúsalem]]. * Fyrsta bókin var prentuð á [[eistneska|eistnesku]]. '''Fædd''' * [[2. júní]] - [[Leó 11.]], páfi (d. [[1605]]) '''Dáin''' * [[6. júlí]] - [[Thomas More]], enskur stjórnmálamaður, tekinn af lífi fyrir landráð (f. [[1478]]). * [[Kamāl ud-Dīn Behzād]], persneskur myndlistarmaður. [[Flokkur:1535]] [[Flokkur:1531-1540]] 0z15wfqnn3n0otzsx32207uj4str80b 0 12544 1967650 1906795 2026-06-15T15:27:35Z Berserkur 10188 1967650 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1533]]|[[1534]]|[[1535]]|[[1536]]|[[1537]]|[[1538]]|[[1539]]| [[1521–1530]]|[[1531–1540]]|[[1541–1550]]| [[15. öldin]]|[[16. öldin]]|[[17. öldin]]| }} [[Mynd:Anneboleyn2.jpg|thumb|right|[[Anne Boleyn]].]] Árið '''1536''' ('''MDXXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Sigmundur Eyjólfsson]], systursonur [[Ögmundur Pálsson|Ögmundar]] biskups, kjörinn til að verða biskup í [[Skálholt]]i. * [[Kláus von Marwitzen]] tók við hirðstjórn á Íslandi. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[6. janúar]] - Colegio de Santa Cruz de Tlatelolco, elsta menntastofnun Norður -Ameríku var stofnuð í [[Mexíkóborg]]. * [[2. febrúar]] - Spænski landvinningamaðurinn Pedro de Mendoza stofnaði [[Buenos Aires]]. * Mars - Stríð milli [[Frans 1. Frakkakonungur|Frans 1. Frakkakonungs]] og [[Karl 5. keisari|Karl 5.]] keisara rómverska ríkisins. Frans sölsaði undir sig [[Savoja]] og [[Tórínó]] á meðan Karl lagði Róm undir sig. * [[14. apríl]] - Ákveðið var að loka [[klaustur|klaustrum]] á Bretlandi. * [[2. maí]] - [[Anne Boleyn]], Englandsdrottning, handtekin og ásökuð um [[sifjaspell]], framhjáhald og [[landráð|drottinssvik]]. * [[30. maí]] - [[Hinrik 8.]] Englandskonungur gekk að eiga [[Jane Seymour]], 11 dögum eftir aftöku [[Anne Boleyn]]. * [[29. júlí]] - [[Greifastríðið|Greifastríðinu]] í [[Danmörk]]u lauk með uppgjöf borganna [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] og [[Málmey]]jar. * [[30. október]] - [[Kristján 3.]] lögleiddi [[mótmælendatrú]] í Danmörku. * [[13. nóvember]] - Robert Pakington, enskur þingmaður og kaupmaður, varð sá fyrsti í Bretlandi til að vera drepinn með [[byssa|handbyssu]]. * [[Dansk-norska ríkið]] var stofnað. ;Fædd * [[24. febrúar]] - [[Klemens 8.]] páfi (d. [[1605]]). ;Dáin * [[7. janúar]] - [[Katrín af Aragon]], Englandsdrottning, fyrsta kona [[Hinrik 8.|Hinriks 8.]] (f. [[1485]]). * [[19. maí]] - [[Anne Boleyn]], Englandsdrottning, tekin af lífi. * [[12. júlí]] - [[Erasmus frá Rotterdam]], [[Holland|hollenskur]] [[heimspeki]]ngur (f. [[1466]]). [[Flokkur:1536]] [[Flokkur:1531-1540]] sdlwrhqs7rppui9knnaapyt30nqw7h1 1967656 1967650 2026-06-15T15:34:33Z Berserkur 10188 /* Erlendis */ 1967656 wikitext text/x-wiki {{Ár| [[1533]]|[[1534]]|[[1535]]|[[1536]]|[[1537]]|[[1538]]|[[1539]]| [[1521–1530]]|[[1531–1540]]|[[1541–1550]]| [[15. öldin]]|[[16. öldin]]|[[17. öldin]]| }} [[Mynd:Anneboleyn2.jpg|thumb|right|[[Anne Boleyn]].]] Árið '''1536''' ('''MDXXXVI''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) == Á Íslandi == * [[Sigmundur Eyjólfsson]], systursonur [[Ögmundur Pálsson|Ögmundar]] biskups, kjörinn til að verða biskup í [[Skálholt]]i. * [[Kláus von Marwitzen]] tók við hirðstjórn á Íslandi. ;Fædd ;Dáin == Erlendis == * [[6. janúar]] - Colegio de Santa Cruz de Tlatelolco, elsta menntastofnun Norður -Ameríku var stofnuð í [[Mexíkóborg]]. * [[2. febrúar]] - Spænski landvinningamaðurinn Pedro de Mendoza stofnaði [[Buenos Aires]]. * Mars - [[Ítalíustríðin]]: Deilur milli [[Frans 1. Frakkakonungur|Frans 1. Frakkakonungs]] og [[Karl 5. keisari|Karl 5.]] keisara rómverska ríkisins. Frans sölsaði undir sig [[Savoja]] og [[Tórínó]] á meðan Karl lagði Róm undir sig. * [[14. apríl]] - Ákveðið var að loka [[klaustur|klaustrum]] á Bretlandi. * [[2. maí]] - [[Anne Boleyn]], Englandsdrottning, handtekin og ásökuð um [[sifjaspell]], framhjáhald og [[landráð|drottinssvik]]. * [[30. maí]] - [[Hinrik 8.]] Englandskonungur gekk að eiga [[Jane Seymour]], 11 dögum eftir aftöku [[Anne Boleyn]]. * [[29. júlí]] - [[Greifastríðið|Greifastríðinu]] í [[Danmörk]]u lauk með uppgjöf borganna [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] og [[Málmey]]jar. * [[30. október]] - [[Kristján 3.]] lögleiddi [[mótmælendatrú]] í Danmörku. * [[13. nóvember]] - Robert Pakington, enskur þingmaður og kaupmaður, varð sá fyrsti í Bretlandi til að vera drepinn með [[byssa|handbyssu]]. * [[Dansk-norska ríkið]] var stofnað. ;Fædd * [[24. febrúar]] - [[Klemens 8.]] páfi (d. [[1605]]). ;Dáin * [[7. janúar]] - [[Katrín af Aragon]], Englandsdrottning, fyrsta kona [[Hinrik 8.|Hinriks 8.]] (f. [[1485]]). * [[19. maí]] - [[Anne Boleyn]], Englandsdrottning, tekin af lífi. * [[12. júlí]] - [[Erasmus frá Rotterdam]], [[Holland|hollenskur]] [[heimspeki]]ngur (f. [[1466]]). [[Flokkur:1536]] [[Flokkur:1531-1540]] 8hx9k1j6qyprdx2w1xcwlybuo1tsw47 0 12633 1967820 1967574 2026-06-15T20:41:23Z MyraMidnight 41218 Bæti tilvísun í wikibókina humlur 1967820 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Hunangsflugur | image = Bumblebee October 2007-3a.jpg | image_width = 250px | image_caption = Karlkyns [[jarðhumla]] að næla sér í [[blómsykur]] | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'') | classis = [[Skordýr]] (''Insecta'') | ordo = [[Æðvængjur]] (''Hymenoptera'') | familia = [[Hunangsfluguætt]] eða [[býflugnaætt]] (''Apidae'') | subfamilia = [[Hunangsflugnaundirætt]] (''[[Apinae]]'') | tribus = '''Bombini''' | genus = '''''Hunangsflugur''''' (''Bombus'') | genus_authority = [[Pierre André Latreille|Latreille]], 1802 }} <onlyinclude> '''Humlur''' einnig nefndar '''hunangsflugur''' ([[fræðiheiti]]: ''Bombus'') er [[vængur|vængjað]] og [[flug|flugfært]] [[félagsskordýr]] af [[samnefni|samnefndri]] [[ættkvísl]] af [[hunangsfluguætt]] (einnig kölluð [[býflugnaætt]]). Tegundirnar eru um [[Listi yfir Humlutegundir|250]] talsins. Hunangsflugur, líkt og [[býfluga|býflugur]] sem þær eru skyldar í gegnum hunangsfluguætt, [[næring|nærast]] á [[blómasafi|blómasafa]] og safna [[frjóduft]]i til að fæða [[afkvæmi]] sín.</onlyinclude> == Hunangsflugur á Íslandi == Á Íslandi eru þrjár tegundir hunangsflugna; [[móhumla]] (''[[Bombus jonellus]]'') sem hefur líklega verið á Íslandi frá lokum síðustu [[ísöld|ísaldar]], [[garðhumla]] (''[[Bombus hortorum]]'') sem nam land um [[1960]] og [[húshumla]] (''[[Bombus lucorum]]'') sem nam land árið [[1979]]. [[Jarðhumla]] (''[[Bombus terrestris]]'') hefur líka haft einhverja viðkomu á landinu.<ref>{{vefheimild|url=https://ias.is/wp-content/uploads/Buvisindi1997/Innlendar-belgjurtir-%E2%80%93-fr%C3%A6r%C3%A6ktarm%C3%B6guleikar.pdf|titill=Innlendar belgjurtir – fræræktarmöguleikar}}</ref> Að auki hafa [[Rauðhumla|rauðhumlur]] (''[[Bombus hypnorum]]'') nýlega sést á Íslandi og er talið líklegt að þær festi rætur þar.<ref>{{Cite web |url=http://www.ni.is/frettir/nr/1246 |title=Geymd eintak |access-date=2010-05-31 |archive-date=2021-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210125234120/http://www.ni.is/frettir/nr/1246 |url-status=dead }}</ref> Það er algengur misskilningur að hunangsflugan deyi eftir að hafa stungið en svo er ekki,<ref>{{cite web |url=http://www.eduwebs.org/bugs/bumble_bee.htm |title=Geymd eintak |access-date=2010-06-01 |archive-date=2010-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100723160151/http://www.eduwebs.org/bugs/bumble_bee.htm |url-status=dead }}</ref> hún er yfirleitt friðsæl og stingur ekki nema henni sé ógnað, en hún getur stungið oftar en einu sinni. == Tengt efni == * [[Hunangsbý]] == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * {{vísindavefurinn|4768|Er hunangsfluga og býfluga það sama?}} * [http://www.ni.is/frettir/nr/1258 Rauðar humlur, tvær tegundir (Náttúrufræðistofnun)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306162055/http://www.ni.is/frettir/nr/1258 |date=2016-03-06 }} {{Wikiorðabók|hunangsfluga}} {{Wikilífverur|Bombus|hunangsflugum}} {{Wikibækur|Humlur|Humlum}} [[Flokkur:Hunangsflugur| ]] bw104lrco7kojq9l6041cqfo4gc1goo 0 12811 1967642 1952748 2026-06-15T14:50:57Z Akigka 183 1967642 wikitext text/x-wiki [[Mynd:northwest passage.jpg|thumb|300px|Afbrigði af norðvesturleiðinni]] '''Norðvesturleiðin''' er illfær [[siglingaleið]] frá [[Atlantshaf]]inu til [[Kyrrahaf]]sins í gegnum [[Norðurheimskautið|norðurheimskautseyjaklasa]] [[Kanada]]. Talið er að siglingaleiðin verði greiðfær á næstu árum vegna hlýnandi [[loftslag]]s, sem veldur hopi [[heimskaut]]aíss. == Saga og orðsifjar == Frá lokum [[15. öldin|15. aldar]] til [[20. öldin|20. aldarinnar]] reyndu [[Evrópa|Evrópumenn]] að finna siglingaleið [[norður]] og [[vestur]] fyrir [[Ameríka|Ameríku]]. [[England|Englendingar]] kölluðu þessa ímynduðu siglingaleið ''norðvesturleiðina'' en [[Spánn|spánverjar]] kölluðu hana [[Aniánsund]]. Leitin að þessu [[sund (landform)|sundi]] var drifkrafturinn á bak við marga könnunarleiðangra Evrópumanna beggja vegna [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Norðvesturleiðina sigldi fyrstur manna [[Roald Amundsen]] á 47 tonna síldveiðibát, [[Gjøa]], sem hafði verið breytt til að standast álag ferðarinnar. Siglingin tók þrjú ár og lauk árið [[1906]]. Þá kom Amundsen til bæjarins [[Eagle]] í [[Alaska]] og sendi [[símskeyti]] til að staðfesta afrek sitt. Leiðin sem hann hafði farið var mjög tímafrek og því óhentug og of grunnt var þar sem hann fór um. Norðvesturleiðin var ekki farin á skemmri tíma en einu ári fyrr en [[1944]] þegar ''[[St. Roch]]'', [[Kanada|kanadísk]] sérstyrkt [[skonnorta]] undir stjórn [[Henry Larsen]], komst frá austri til vesturs áður en hafið lagði. Hann sigldi norðar en áður hafði verið gert. Áður höfðu menn siglt frá vestri til austurs á 28 mánuðum. == Tenglar == * [http://www.timarit.is/?issueID=419748&pageSelected=15&lang=0 ''Enn á ný lagt til atlögu við Norðvesturleiðina''; grein í Morgunblaðinu 1969]{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Landkönnun]] [[Flokkur:Saga Kanada]] kzrri0o0qhwawg4qck4og2a9sxozobs 1967645 1967642 2026-06-15T15:11:06Z Akigka 183 1967645 wikitext text/x-wiki [[Mynd:northwest passage.jpg|thumb|300px|Afbrigði af norðvesturleiðinni]] '''Norðvesturleiðin''' er illfær [[siglingaleið]] frá [[Atlantshaf]]inu til [[Kyrrahaf]]sins í gegnum [[Norðurheimskautið|norðurheimskautseyjaklasa]] [[Kanada]]. Talið er að siglingaleiðin verði greiðfær á næstu árum vegna hlýnandi [[loftslag]]s, sem veldur hopi [[heimskaut]]aíss. Kanada lítur á Norðvesturleiðina sem [[innsævi]] sem ríkið geti takmarkað siglingar um, en mörg önnur ríki (þar á meðal [[Bandaríkin]], líta á Norðvesturleiðina sem [[alþjóðlegt sund]] þar sem verði að leyfa frjálsa umferð skipa.<ref>{{cite thesis|author=Bjarni Bragi Kjartansson|url=https://skemman.is/bitstream/1946/17805/1/MA_BjarniBragiKjartansson.pdf|year=2014|title=„Eyjan í útnorðri er nú komin í þjóðbraut þvera“: Opnun norðurskautsins og möguleg áhrif á landfræðilegt mikilvægi Íslands|degree=MA|publisher=Háskóli Íslands|page=46}}</ref> == Saga og orðsifjar == Frá lokum [[15. öldin|15. aldar]] til [[20. öldin|20. aldarinnar]] reyndu [[Evrópa|Evrópumenn]] að finna siglingaleið [[norður]] og [[vestur]] fyrir [[Ameríka|Ameríku]]. [[England|Englendingar]] kölluðu þessa ímynduðu siglingaleið ''norðvesturleiðina'' en [[Spánn|spánverjar]] kölluðu hana [[Aniánsund]]. Leitin að þessu [[sund (landform)|sundi]] var drifkrafturinn á bak við marga könnunarleiðangra Evrópumanna beggja vegna [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Norðvesturleiðina sigldi fyrstur manna [[Roald Amundsen]] á 47 tonna síldveiðibát, [[Gjøa]], sem hafði verið breytt til að standast álag ferðarinnar. Siglingin tók þrjú ár og lauk árið [[1906]]. Þá kom Amundsen til bæjarins [[Eagle]] í [[Alaska]] og sendi [[símskeyti]] til að staðfesta afrek sitt. Leiðin sem hann hafði farið var mjög tímafrek og því óhentug og of grunnt var þar sem hann fór um. Norðvesturleiðin var ekki farin á skemmri tíma en einu ári fyrr en [[1944]] þegar ''[[St. Roch]]'', [[Kanada|kanadísk]] sérstyrkt [[skonnorta]] undir stjórn [[Henry Larsen]], komst frá austri til vesturs áður en hafið lagði. Hann sigldi norðar en áður hafði verið gert. Áður höfðu menn siglt frá vestri til austurs á 28 mánuðum. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{tímarit.is|1402706|Enn á ný lagt til atlögu við Norðvesturleiðina|blað=Morgunblaðið|dags=18. maí 1969|bls=16}} [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Landkönnun]] [[Flokkur:Saga Kanada]] 39c4guk4sweye73znze2nhglcf22lia 1967646 1967645 2026-06-15T15:11:19Z Akigka 183 1967646 wikitext text/x-wiki [[Mynd:northwest passage.jpg|thumb|300px|Afbrigði af norðvesturleiðinni]] '''Norðvesturleiðin''' er illfær [[siglingaleið]] frá [[Atlantshaf]]inu til [[Kyrrahaf]]sins í gegnum [[Norðurheimskautið|norðurheimskautseyjaklasa]] [[Kanada]]. Talið er að siglingaleiðin verði greiðfær á næstu árum vegna hlýnandi [[loftslag]]s, sem veldur hopi [[heimskaut]]aíss. Kanada lítur á Norðvesturleiðina sem [[innsævi]] sem ríkið geti takmarkað siglingar um, en mörg önnur ríki (þar á meðal [[Bandaríkin]]), líta á Norðvesturleiðina sem [[alþjóðlegt sund]] þar sem verði að leyfa frjálsa umferð skipa.<ref>{{cite thesis|author=Bjarni Bragi Kjartansson|url=https://skemman.is/bitstream/1946/17805/1/MA_BjarniBragiKjartansson.pdf|year=2014|title=„Eyjan í útnorðri er nú komin í þjóðbraut þvera“: Opnun norðurskautsins og möguleg áhrif á landfræðilegt mikilvægi Íslands|degree=MA|publisher=Háskóli Íslands|page=46}}</ref> == Saga og orðsifjar == Frá lokum [[15. öldin|15. aldar]] til [[20. öldin|20. aldarinnar]] reyndu [[Evrópa|Evrópumenn]] að finna siglingaleið [[norður]] og [[vestur]] fyrir [[Ameríka|Ameríku]]. [[England|Englendingar]] kölluðu þessa ímynduðu siglingaleið ''norðvesturleiðina'' en [[Spánn|spánverjar]] kölluðu hana [[Aniánsund]]. Leitin að þessu [[sund (landform)|sundi]] var drifkrafturinn á bak við marga könnunarleiðangra Evrópumanna beggja vegna [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Norðvesturleiðina sigldi fyrstur manna [[Roald Amundsen]] á 47 tonna síldveiðibát, [[Gjøa]], sem hafði verið breytt til að standast álag ferðarinnar. Siglingin tók þrjú ár og lauk árið [[1906]]. Þá kom Amundsen til bæjarins [[Eagle]] í [[Alaska]] og sendi [[símskeyti]] til að staðfesta afrek sitt. Leiðin sem hann hafði farið var mjög tímafrek og því óhentug og of grunnt var þar sem hann fór um. Norðvesturleiðin var ekki farin á skemmri tíma en einu ári fyrr en [[1944]] þegar ''[[St. Roch]]'', [[Kanada|kanadísk]] sérstyrkt [[skonnorta]] undir stjórn [[Henry Larsen]], komst frá austri til vesturs áður en hafið lagði. Hann sigldi norðar en áður hafði verið gert. Áður höfðu menn siglt frá vestri til austurs á 28 mánuðum. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{tímarit.is|1402706|Enn á ný lagt til atlögu við Norðvesturleiðina|blað=Morgunblaðið|dags=18. maí 1969|bls=16}} [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Landkönnun]] [[Flokkur:Saga Kanada]] qqtypm2y5640agw5lob5myjrpwypm0g 1967647 1967646 2026-06-15T15:13:24Z Akigka 183 1967647 wikitext text/x-wiki [[Mynd:northwest passage.jpg|thumb|300px|Afbrigði af norðvesturleiðinni]] '''Norðvesturleiðin''' er illfær [[siglingaleið]] frá [[Atlantshaf]]inu til [[Kyrrahaf]]sins í gegnum [[Norðurheimskautið|norðurheimskautseyjaklasa]] [[Kanada]]. Talið er að siglingaleiðin verði greiðfær á næstu árum vegna hlýnandi [[loftslag]]s, sem veldur hopi [[heimskaut]]aíss. Kanada lítur á Norðvesturleiðina sem [[innsævi]] sem ríkið geti takmarkað siglingar um, en mörg önnur ríki (þar á meðal [[Bandaríkin]]), líta á Norðvesturleiðina sem [[alþjóðlegt sund]] þar sem verði að leyfa frjálsa umferð skipa.<ref>{{cite thesis|author=Bjarni Bragi Kjartansson|url=https://skemman.is/bitstream/1946/17805/1/MA_BjarniBragiKjartansson.pdf|year=2014|title=„Eyjan í útnorðri er nú komin í þjóðbraut þvera“: Opnun norðurskautsins og möguleg áhrif á landfræðilegt mikilvægi Íslands|degree=MA|publisher=Háskóli Íslands|page=46}}</ref><ref>{{cite book|author=Anderson, A.|year=2009|title=After the ice: life, death and politics in the new Arctic|publisher=Random House}}</ref> == Saga og orðsifjar == Frá lokum [[15. öldin|15. aldar]] til [[20. öldin|20. aldarinnar]] reyndu [[Evrópa|Evrópumenn]] að finna siglingaleið [[norður]] og [[vestur]] fyrir [[Ameríka|Ameríku]]. [[England|Englendingar]] kölluðu þessa ímynduðu siglingaleið ''norðvesturleiðina'' en [[Spánn|spánverjar]] kölluðu hana [[Aniánsund]]. Leitin að þessu [[sund (landform)|sundi]] var drifkrafturinn á bak við marga könnunarleiðangra Evrópumanna beggja vegna [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Norðvesturleiðina sigldi fyrstur manna [[Roald Amundsen]] á 47 tonna síldveiðibát, [[Gjøa]], sem hafði verið breytt til að standast álag ferðarinnar. Siglingin tók þrjú ár og lauk árið [[1906]]. Þá kom Amundsen til bæjarins [[Eagle]] í [[Alaska]] og sendi [[símskeyti]] til að staðfesta afrek sitt. Leiðin sem hann hafði farið var mjög tímafrek og því óhentug og of grunnt var þar sem hann fór um. Norðvesturleiðin var ekki farin á skemmri tíma en einu ári fyrr en [[1944]] þegar ''[[St. Roch]]'', [[Kanada|kanadísk]] sérstyrkt [[skonnorta]] undir stjórn [[Henry Larsen]], komst frá austri til vesturs áður en hafið lagði. Hann sigldi norðar en áður hafði verið gert. Áður höfðu menn siglt frá vestri til austurs á 28 mánuðum. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{tímarit.is|1402706|Enn á ný lagt til atlögu við Norðvesturleiðina|blað=Morgunblaðið|dags=18. maí 1969|bls=16}} [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Landkönnun]] [[Flokkur:Saga Kanada]] 94pebrxjlpnl5ov6849edhud72bklss 1967810 1967647 2026-06-15T18:10:20Z Akigka 183 /* Saga og orðsifjar */ 1967810 wikitext text/x-wiki [[Mynd:northwest passage.jpg|thumb|300px|Afbrigði af norðvesturleiðinni]] '''Norðvesturleiðin''' er illfær [[siglingaleið]] frá [[Atlantshaf]]inu til [[Kyrrahaf]]sins í gegnum [[Norðurheimskautið|norðurheimskautseyjaklasa]] [[Kanada]]. Talið er að siglingaleiðin verði greiðfær á næstu árum vegna hlýnandi [[loftslag]]s, sem veldur hopi [[heimskaut]]aíss. Kanada lítur á Norðvesturleiðina sem [[innsævi]] sem ríkið geti takmarkað siglingar um, en mörg önnur ríki (þar á meðal [[Bandaríkin]]), líta á Norðvesturleiðina sem [[alþjóðlegt sund]] þar sem verði að leyfa frjálsa umferð skipa.<ref>{{cite thesis|author=Bjarni Bragi Kjartansson|url=https://skemman.is/bitstream/1946/17805/1/MA_BjarniBragiKjartansson.pdf|year=2014|title=„Eyjan í útnorðri er nú komin í þjóðbraut þvera“: Opnun norðurskautsins og möguleg áhrif á landfræðilegt mikilvægi Íslands|degree=MA|publisher=Háskóli Íslands|page=46}}</ref><ref>{{cite book|author=Anderson, A.|year=2009|title=After the ice: life, death and politics in the new Arctic|publisher=Random House}}</ref> == Saga == Frá lokum [[15. öldin|15. aldar]] til [[20. öldin|20. aldarinnar]] reyndu [[Evrópa|Evrópumenn]] að finna siglingaleið [[norður]] og [[vestur]] fyrir [[Ameríka|Ameríku]]. [[England|Englendingar]] kölluðu þessa ímynduðu siglingaleið ''norðvesturleiðina'' en [[Spánn|spánverjar]] kölluðu hana [[Aniánsund]]. Leitin að þessu [[sund (landform)|sundi]] var drifkrafturinn á bak við marga könnunarleiðangra Evrópumanna beggja vegna [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Norðvesturleiðina sigldi fyrstur manna [[Roald Amundsen]] á 47 tonna síldveiðibát, [[Gjøa]], sem hafði verið breytt til að standast álag ferðarinnar. Siglingin tók þrjú ár og lauk árið [[1906]]. Þá kom Amundsen til bæjarins [[Eagle]] í [[Alaska]] og sendi [[símskeyti]] til að staðfesta afrek sitt. Leiðin sem hann hafði farið var mjög tímafrek og því óhentug og of grunnt var þar sem hann fór um. Norðvesturleiðin var ekki farin á skemmri tíma en einu ári fyrr en [[1944]] þegar ''[[St. Roch]]'', [[Kanada|kanadísk]] sérstyrkt [[skonnorta]] undir stjórn [[Henry Larsen]], komst frá austri til vesturs áður en hafið lagði. Hann sigldi norðar en áður hafði verið gert. Áður höfðu menn siglt frá vestri til austurs á 28 mánuðum. Fyrsta [[tankskip]]ið sem sigldi Norðvesturleiðina var SS ''Manhattan'', 105.000 tonna bandarískt olíuflutningaskip, sem sigldi frá austri til vesturs í ágúst 1969 í fylgd ísbrjóta frá kanadísku strandgæslunni, tók eina olíutunnu til málamynda í [[Prudhoe Bay]], og sigldi svo til baka. Ferðin vakti miklar umræður um yfirráð Kanada yfir siglingaleiðinni og hafði áhrif á norðurslóðastefnu ríkisstjórnar [[Pierre Trudeau]] á 8. áratugnum. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{tímarit.is|1402706|Enn á ný lagt til atlögu við Norðvesturleiðina|blað=Morgunblaðið|dags=18. maí 1969|bls=16}} [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Landkönnun]] [[Flokkur:Saga Kanada]] ics8pea5a7vlfyyd264b4dmb7girkxb 1967811 1967810 2026-06-15T18:10:53Z Akigka 183 1967811 wikitext text/x-wiki [[Mynd:northwest passage.jpg|thumb|300px|Afbrigði af norðvesturleiðinni]] '''Norðvesturleiðin''' er illfær [[siglingaleið]] frá [[Atlantshaf]]inu til [[Kyrrahaf]]sins í gegnum [[Norðurheimskautið|norðurheimskautseyjaklasa]] [[Kanada]]. Talið er að siglingaleiðin verði greiðfær á næstu árum vegna hlýnandi [[loftslag]]s, sem veldur hopi [[heimskaut]]aíss. Kanada lítur á Norðvesturleiðina sem [[innsævi]] sem ríkið geti takmarkað siglingar um, en mörg önnur ríki (þar á meðal [[Bandaríkin]]), líta á Norðvesturleiðina sem [[alþjóðlegt sund]] þar sem verði að leyfa frjálsa umferð skipa.<ref>{{cite thesis|author=Bjarni Bragi Kjartansson|url=https://skemman.is/bitstream/1946/17805/1/MA_BjarniBragiKjartansson.pdf|year=2014|title=„Eyjan í útnorðri er nú komin í þjóðbraut þvera“: Opnun norðurskautsins og möguleg áhrif á landfræðilegt mikilvægi Íslands|degree=MA|publisher=Háskóli Íslands|page=46}}</ref><ref>{{cite book|author=Anderson, A.|year=2009|title=After the ice: life, death and politics in the new Arctic|publisher=Random House}}</ref> == Saga == Frá lokum [[15. öldin|15. aldar]] til [[20. öldin|20. aldarinnar]] reyndu [[Evrópa|Evrópumenn]] að finna siglingaleið [[norður]] og [[vestur]] fyrir [[Ameríka|Ameríku]]. [[England|Englendingar]] kölluðu þessa ímynduðu siglingaleið ''norðvesturleiðina'' en [[Spánn|spánverjar]] kölluðu hana [[Aniánsund]]. Leitin að þessu [[sund (landform)|sundi]] var drifkrafturinn á bak við marga könnunarleiðangra Evrópumanna beggja vegna [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Norðvesturleiðina sigldi fyrstur manna [[Roald Amundsen]] á 47 tonna síldveiðibát, [[Gjøa]], sem hafði verið breytt til að standast álag ferðarinnar. Siglingin tók þrjú ár og lauk árið [[1906]]. Þá kom Amundsen til bæjarins [[Eagle]] í [[Alaska]] og sendi [[símskeyti]] til að staðfesta afrek sitt. Leiðin sem hann hafði farið var mjög tímafrek og því óhentug og of grunnt var þar sem hann fór um. Norðvesturleiðin var ekki farin á skemmri tíma en einu ári fyrr en [[1944]] þegar ''[[St. Roch]]'', [[Kanada|kanadísk]] sérstyrkt [[skonnorta]] undir stjórn [[Henry Larsen]], komst frá austri til vesturs áður en hafið lagði. Hann sigldi norðar en áður hafði verið gert. Áður höfðu menn siglt frá vestri til austurs á 28 mánuðum. Fyrsta [[tankskip]]ið sem sigldi Norðvesturleiðina var SS ''Manhattan'', 105.000 tonna bandarískt olíuflutningaskip, sem sigldi frá austri til vesturs í ágúst 1969 í fylgd ísbrjóta frá kanadísku strandgæslunni, tók eina olíutunnu til málamynda í [[Prudhoe Bay]], og sigldi svo til baka.<ref>{{tímarit.is|1402706|Enn á ný lagt til atlögu við Norðvesturleiðina|blað=Morgunblaðið|dags=18. maí 1969|bls=16}}</ref> Ferðin vakti miklar umræður um yfirráð Kanada yfir siglingaleiðinni og hafði áhrif á norðurslóðastefnu ríkisstjórnar [[Pierre Trudeau]] á 8. áratugnum. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Landkönnun]] [[Flokkur:Saga Kanada]] rxug2tq2f4z84c1i1f0ug5s2ty53zmo 1967812 1967811 2026-06-15T18:13:14Z Akigka 183 /* Saga */ 1967812 wikitext text/x-wiki [[Mynd:northwest passage.jpg|thumb|300px|Afbrigði af norðvesturleiðinni]] '''Norðvesturleiðin''' er illfær [[siglingaleið]] frá [[Atlantshaf]]inu til [[Kyrrahaf]]sins í gegnum [[Norðurheimskautið|norðurheimskautseyjaklasa]] [[Kanada]]. Talið er að siglingaleiðin verði greiðfær á næstu árum vegna hlýnandi [[loftslag]]s, sem veldur hopi [[heimskaut]]aíss. Kanada lítur á Norðvesturleiðina sem [[innsævi]] sem ríkið geti takmarkað siglingar um, en mörg önnur ríki (þar á meðal [[Bandaríkin]]), líta á Norðvesturleiðina sem [[alþjóðlegt sund]] þar sem verði að leyfa frjálsa umferð skipa.<ref>{{cite thesis|author=Bjarni Bragi Kjartansson|url=https://skemman.is/bitstream/1946/17805/1/MA_BjarniBragiKjartansson.pdf|year=2014|title=„Eyjan í útnorðri er nú komin í þjóðbraut þvera“: Opnun norðurskautsins og möguleg áhrif á landfræðilegt mikilvægi Íslands|degree=MA|publisher=Háskóli Íslands|page=46}}</ref><ref>{{cite book|author=Anderson, A.|year=2009|title=After the ice: life, death and politics in the new Arctic|publisher=Random House}}</ref> == Saga == Frá lokum [[15. öldin|15. aldar]] til [[20. öldin|20. aldarinnar]] reyndu [[Evrópa|Evrópumenn]] að finna siglingaleið [[norður]] og [[vestur]] fyrir [[Ameríka|Ameríku]]. [[England|Englendingar]] kölluðu þessa ímynduðu siglingaleið ''norðvesturleiðina'' en [[Spánn|spánverjar]] kölluðu hana [[Aniánsund]]. Leitin að þessu [[sund (landform)|sundi]] var drifkrafturinn á bak við marga könnunarleiðangra Evrópumanna beggja vegna [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]]. Norðvesturleiðina sigldi fyrstur manna [[Roald Amundsen]] á 47 tonna síldveiðibát, ''[[Gjøa]]'', sem hafði verið breytt til að standast álag ferðarinnar. Siglingin tók þrjú ár og lauk árið [[1906]]. Þá kom Amundsen til bæjarins [[Eagle]] í [[Alaska]] og sendi [[símskeyti]] til að staðfesta afrek sitt. Leiðin sem hann hafði farið var mjög tímafrek og því óhentug og of grunnt var þar sem hann fór um. Norðvesturleiðin var ekki farin á skemmri tíma en einu ári fyrr en [[1944]] þegar ''[[St. Roch]]'', [[Kanada|kanadísk]] sérstyrkt [[skonnorta]] undir stjórn [[Henry Larsen]], komst frá austri til vesturs áður en hafið lagði. Hann sigldi norðar en áður hafði verið gert. Áður höfðu menn siglt frá vestri til austurs á 28 mánuðum. Fyrsta [[tankskip]]ið sem sigldi Norðvesturleiðina var SS ''Manhattan'', 105.000 tonna bandarískt olíuflutningaskip, sem sigldi frá austri til vesturs í ágúst 1969 í fylgd ísbrjóta frá kanadísku strandgæslunni, tók eina olíutunnu til málamynda í [[Prudhoe Bay]], og sigldi svo til baka.<ref>{{tímarit.is|1402706|Enn á ný lagt til atlögu við Norðvesturleiðina|blað=Morgunblaðið|dags=18. maí 1969|bls=16}}</ref> Ferðin vakti miklar umræður um yfirráð Kanada yfir siglingaleiðinni og hafði áhrif á norðurslóðastefnu ríkisstjórnar [[Pierre Trudeau]] á 8. áratugnum. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Landkönnun]] [[Flokkur:Saga Kanada]] 2jsryhlo2wnxplym0xhmi9rxkwz493k 0 13179 1967682 1948107 2026-06-15T16:30:28Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967682 wikitext text/x-wiki {{Land | nafn_á_frummáli = Turks and Caicos Islands | nafn_í_eignarfalli = Turks- og Caicoseyja | fáni = Flag of the Turks and Caicos Islands.svg | skjaldarmerki = Coat_of_arms_of_the_Turks_and_Caicos_Islands.svg | kjörorð = Each Endeavouring, All Achieving | staðsetningarkort = Turks_and_Caicos_Islands_in_United_Kingdom_(special_marker).svg | tungumál = [[enska]] | staða = [[Bretland|Bresk]] [[hjálenda]] | atburður1 = [[Parísarsáttmálinn 1783]] | dagsetning1 = 3. september 1783 | atburður2 = [[Sambandsríki Vestur-Indía]] | dagsetning2 = 3. janúar 1958 | atburður3 = Sjálfstæð krúnunýlenda | dagsetning3 = 31. maí 1962 | höfuðborg = [[Cockburn Town]] | stjórnarfar = [[Þingbundin konungsstjórn]] | titill_leiðtoga1 = [[Bretakonungur|Konungur]] | titill_leiðtoga2 = [[Landstjóri Turks- og Caicoseyja|Landstjóri]] | titill_leiðtoga3 = [[Stjórnarleiðtogi Turks- og Caicoseyja|Stjórnarleiðtogi]] | nafn_leiðtoga1 = [[Karl 3. Bretakonungur|Karl 3.]] | nafn_leiðtoga2 = [[Nigel Dakin]] | nafn_leiðtoga3 = [[Washington Misick]] | flatarmál = 948 | hlutfall_vatns = ~0 | mannfjöldaár = 2020 | mannfjöldasæti = 215 | fólksfjöldi = 44.542 | íbúar_á_ferkílómetra = 47 | gjaldmiðill = [[Bandaríkjadalur]] | tímabelti = [[UTC]]-5 (-4 á sumrin) | þjóðsöngur = [[God Save the King]] | tld = tc | símakóði = 1-649 }} '''Turks- og Caicoseyjar''' eru tveir eyjaklasar með samtals um þrjátíu [[eyja]]r suðaustan við [[Bahamaeyjar]]. Eyjaklasarnir eru hinar stærri [[Caicoseyjar]] og hinar minni [[Turkseyjar]] sem allar eru hluti af [[Lucayaneyjar|Lucayaneyjum]] sem einnig ná yfir Bahamaeyjar. Eyjarnar eru [[Bretland|breskt]] [[yfirráðasvæði handan hafsins]]. Turks- og Caicoseyjar eru aðallega þekktar sem ferðamannastaður og fyrir [[aflandsbanki|aflandsbankaþjónustu]]. Meirihluti íbúanna, sem taldir eru vera rúm 40.000, búa á eyjunni [[Providenciales]] í Caicoseyjaklasanum. Turks- og Caicoseyjar eru suðaustan við eyjuna [[Mayaguana]] í Bahamaeyjaklasanum, norðaustan við [[Kúba|Kúbu]] og norðan við [[Hispaníóla|Hispaníólu]] ([[Haítí]] og [[Dóminíska lýðveldið]]). Frá 1766 hefur höfuðstaður eyjanna verið [[Cockburn Town]] á [[Grand Turk-eyja|Grand Turk-eyju]], um 1.042 km aust-suðaustan við [[Miami]] í Bandaríkjunum. Eyjarnar eru samtals um 616 ferkílómetrar að stærð. Turks- og Caicoseyjar voru byggðar [[indíáni|indíánum]] frá fornu fari. Evrópumenn sáu eyjarnar fyrst 1512. Næstu aldir gerðu ýmis Evrópuveldi tilkall til eyjanna. Á endanum féllu þær í hlut [[Breska heimsveldið|Breska heimsveldisins]]. Lengst af heyrðu eyjarnar undir aðrar breskar nýlendur, eins og [[Bermúda]], [[Bahamaeyjar]] og [[Jamaíka|Jamaíku]]. Eyjarnar urðu sérstök nýlenda undir landstjóra Jamaíku árið 1959 og þegar Jamaíka fékk sjálfstæði 1962 urðu þær sjálfstæð krúnunýlenda, en heyrðu undir landstjórann á Bahamaeyjum. Þegar þær fengu svo sjálfstæði 1973 fengu Turks- og Caicoseyjar fyrst eigin landstjóra. ==Heiti== Nafnið ''Caico'' kemur úr [[taínómál]]um, ''caya hico'', sem merkir „röð af eyjum“.<ref name="etymology">{{cite web |url=https://turksandcaicostourism.com/about-turks-and-caicos/ |title=About Turks and Caicos |author=<!--No author given.--> |date=<!--No date given.--> |website=Turks and Caicos Islands |series= |publisher=Turks and Caicos Tourist Board |access-date=2022-03-04 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211203428/https://turksandcaicostourism.com/about-turks-and-caicos/ |archive-date=2021-12-11}}</ref><ref name="cia.gov"/> Turkseyjar eru nefndar eftir tegund af [[kaktus]], ''[[Melocactus tortus]]'', sem nefnist ''Turk's cap cactus'' („Tyrkjahúfukaktus“) á ensku af því toppurinn á honum er rauður og minnir á [[fez-húfa|fez-húfur]] sem tyrkneskir karlar gengu með seint á 19. öld.<ref name="etymology"/><ref name="cia.gov"/> == Saga == Fyrstu íbúar eyjanna voru [[Taínóar]] sem töluðu [[aravakísk mál]] og sigldu þangað líklega frá [[Hispaníóla|Hispaníólu]] milli 500 og 800.<ref name="CratonSaunders">{{cite book |last1=Craton |first1=Michael |last2=Saunders |first2=Gail |author-link2=Gail North-Saunders |year=1999 |orig-date=1992 |title=Islanders in the Stream: A History of the Bahamian People |url={{GBurl|lXOhAQAAQBAJ|pg=PA18}} |volume=1 |edition=Paperback |location=Athens |publisher=University of Georgia Press |isbn=9780820342733 |access-date=2022-03-05 |via=Google Books}}</ref> Þetta fólk varð þekkt sem [[Lúkajar]], ásamt þeim Taínóum sem fluttust frá [[Kúba|Kúbu]] til [[Bahamaeyjar|Bahamaeyja]] á sama tíma.<ref name="britannica.com"/><ref>{{cite book |last1=Granberry |first1=Julian |last2=Vescelius |first2=Gary S. |date=1992 |title=Languages of the Pre-Columbian Antilles |url={{GBurl|dAD_O9tQJqkC|pg=PA80}} |location=Tuscaloosa |publisher=University of Alabama Press |isbn=9780817351236 |via=Google Books}}</ref> Um 1200 komu þangað nýir hópar Taínóa frá Hispaníólu. Ekki er vitað hvaða Evrópubúar sáu eyjarnar fyrstir. Sumir telja að [[Kristófer Kólumbus]] hafi komið auga á þær í ferð sinni til Ameríku árið 1492,<ref name="britannica.com"/> en aðrir telja líklegra að spænski landvinningamaðurinn [[Juan Ponce de León]] hafi komið þangað fyrstur árið 1512.<ref name=MinorityRightsGroup>{{cite web |url=https://www.refworld.org/docid/4954ce0f28.html |title=Turks and Caicos Islands |year=2007 |series=World Directory of Minorities and Indigenous Peoples |publisher=[[Minority Rights Group International]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180210225827/https://www.refworld.org/docid/4954ce0f28.html |archive-date=2018-02-10 |via=Refworld}}</ref> Um það leyti voru Spánverjar byrjaðir að ræna þar Taínóum og Lúköjum til að bæta upp skort á þrælum fyrir ''[[encomienda]]''-býli á Hispaníólu.<ref>{{cite thesis |last=Stone |first=Erin Woodruff |date=May 2014 |title=Indian Harvest: The Rise of the Indigenous Slave Trade and Diaspora from Española to the Circum-Caribbean, 1492-1542 |type=PhD |publisher=Vanderbilt University |hdl=1803/10737 |oclc=873593348 |url=http://hdl.handle.net/1803/10737 |access-date=2022-03-04}}</ref>{{rp|pp=92–99}}<ref>{{cite book |last=Sauer |first=Carl Ortwin |author-link=Carl O. Sauer |year=1966 |title=The Early Spanish Main |url=https://archive.org/details/earlyspanishmain00saue_0 |url-access=registration |location=Berkeley & Los Angeles |publisher=University of California Press |lccn=66015004 |oclc=485687 |access-date=2022-03-05 |via=the Internet Archive}}</ref>{{rp|pp=159–160, 191}} Afleiðingin af þessu varð að frumbyggjar fengu sjúkdóma sem þeir höfðu ekkert ónæmi fyrir og hrundu niður. Um 1513 voru Turks- og Caicoseyjar og Suður-Bahamaeyjar orðnar mannlausar og héldust þannig fram á 17. öld.<ref>{{cite book |last=Albury |first=Paul |year=1975 |title=The Story of the Bahamas |url=https://archive.org/details/storyofbahamas0000albu |url-access=registration |publisher=Macmillan Caribbean |isbn=9780333171318 |access-date=2022-03-05 |via=the Internet Archive}}</ref>{{rp|pp=34–37}}<ref>{{cite book |last=Craton |first=Michael |year=1986 |title=A History of the Bahamas |url=https://archive.org/details/historyofbahamas0000crat |url-access=registration |edition=3rd |location=Waterloo, ON |publisher=San Salvador Press |isbn=9780969256809 |access-date=2022-03-05 |via=the Internet Archive}}</ref>{{rp|pp=37–39}}<ref>William F. Keegan (1992). ''The People Who Discovered Columbus: The Prehistory of the Bahamas''. University Press of Florida. {{ISBN|0-8130-1137-X}} pp. 25, 48–62, 86, 170–173, 212–213, 220–223</ref> === Evrópsk nýlenda === Frá miðri 17. öld tóku evrópskir landnemar að safna [[salt]]i úr grunnum lónum eyjanna og settust þar að síðar ásamt þrælum frá Afríku.<ref name="britannica.com"/><ref name="tcmuseum.org">{{cite web |url=https://www.tcmuseum.org/culture-history/turks-caicos-timeline/ |title=Turks & Caicos History Timeline |author=<!--No author given.--> |date=<!--No date given.--> |publisher=Turks and Caicos Museum |access-date=20 July 2019 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211211211056/https://www.tcmuseum.org/culture-history/turks-caicos-timeline/ |archive-date=2021-12-11}}</ref> Í nokkra áratugi um aldamótin 1700 urðu eyjarnar vinsælt skjól fyrir [[sjórán|sjóræningja]].<ref name="tcmuseum.org"/> Í [[Búrbónastríðið|Búrbónastríðinu]] 1778-1783 lögðu Frakkar eyjarnar undir sig 1783, en með [[Parísarsáttmálinn (1783)|Parísarsáttmálanum]] voru yfirráð Breta yfir nýlendunni staðfest. Eftir [[frelsisstríð Bandaríkjanna]] flúðu margir konungssinnar frá hinum nýstofnuðu [[Bandaríkin|Bandaríkjum]] til nærliggjandi breskra nýlendna, með afrískættaða þræla sína.<ref name="britannica.com"/><ref name="tcmuseum.org"/> Þeir hófu að rækta [[bómull]], en sú ræktun féll fljótlega í skuggann af saltvinnslunni. Landnemarnir fluttu inn fleiri þræla úr [[Atlantshafsverslunin]]ni til að vinna við saltþurrkunina, og þeir urðu brátt miklu fleiri en Evrópumenn á eyjunum.<ref name="britannica.com"/> Árið 1799 voru Turkseyjar og Caicos-eyjar innlimaðar í Bretland, sem hluti Bahamaeyja.<ref name="britannica.com"/> Saltútflutningur varð helsta útflutningsafurðin langt fram á 19. öld. === 19. öldin === Árið 1807 var þrælasala bönnuð í [[Bretland]]i og árið 1833 var þrælahald afnumið í nýlendum Breta.<ref name="britannica.com"/> Bresk skip tóku stundum þrælaskip í Karíbahafi og slík skip strönduðu líka við strönd eyjanna. Árið 1837 strandaði portúgalska þrælaskipið ''Esperança'' á strönd Austur-Caicos, sem er ein af stærri eyjunum. Áhöfnin og 220 þrælar lifðu strandið af (en 18 þrælar fórust) og voru flutt til Nassá. Hluti þeirra var hugsanlega þeir 189 frelsuðu Afríkubúar sem settust að á Turks- og Caicoseyjum milli 1833 og 1840.<ref name="sadler">{{cite book |chapter-url={{GBurl|RZna-xKapDIC|pg=PA209}} |first=Nigel |last=Sadler |chapter=The Sinking of the Slave Ship ''Trouvadore'': Linking the Past to the Present |title=Underwater and Maritime Archaeology in Latin America and the Caribbean |series=One World Archaeology |volume=56 |editor-first=Margaret E. |editor-last=Leshikar-Denton |editor2-first=Pilar Luna |editor2-last=Erreguerena|editor-link=Margaret Leshikar-Denton |publisher=Left Coast Press |location=Walnut Creek, CA |isbn=9781598742626 |date=2008 |pages=209–220}}</ref>{{rp|p=211}} Árið 1841 fórst spænska þrælaskipið ''[[Trouvadore]]'' við strönd Austur-Caicos. 20 manna áhöfn og 192 þrælar lifðu strandið af. Löggæslumenn á eyjunum frelsuðu þrælana og komu 168 þeirra fyrir sem lærlingum hjá landeigendum á [[Grand Turk Island]] í eitt ár. Við það jókst íbúafjöldi nýlendunnar um 7%.<ref name="sadler"/>{{rp|p=212}} Hinir 24 settust að í [[Nassá (Bahamaeyjum)|Nassá]] á Bahamaeyjum. Spænska áhöfnin var líka flutt þangað og síðan send til Kúbu þar sem réttað var yfir henni.<ref name="sutton"/> Í bréfi frá 1878 er talað um að „Afríkubúar af Trouvadore“ og afkomendur þeirra séu mikilvægur hluti af „vinnandi íbúum“ eyjanna.<ref name="sadler"/>{{rp|p=210}} Árið 2004 uppgötvuðu fornleifafræðingar frá Þjóðminjasafni Turks- og Caicoseyja skipsflak sem rannsóknir benda til að gæti verið flakið af ''Trouvadore''. Í nóvember 2008 staðfesti rannsókn fjármögnuð af [[Bandaríska haffræði- og loftslagsstofnunin|Bandarísku haffræði- og loftslagsstofnuninni]] að gripir úr flakinu komi heim og saman við að þeir séu úr ''Trouvadore''.<ref name="sadler"/><ref name="sutton">{{cite news |last=Sutton |first=Jane |date=25 November 2008 |title=Shipwreck may hold key to Turks and Caicos' lineage |url=https://www.reuters.com/article/us-shipwreck-slaves-idUSTRE4AP0OH20081126 |url-status=live |editor-last=Trott |editor-first=Bill |publisher=[[Reuters]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151016043117/http://www.reuters.com/article/2008/11/26/us-shipwreck-slaves-idUSTRE4AP0OH20081126 |archive-date=2015-10-16}}</ref><ref>{{cite news |last=Schmid |first=Randolph E. |date=26 November 2008 |title=Researchers find wreck of slave ship |url=https://www.telegram.com/story/news/local/north/2008/11/27/researchers-find-wreck-slave-ship/52182486007/ |url-status=live |work=[[Telegram & Gazette]] |agency=[[Associated Press]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20220304213412/http://www.telegram.com/story/news/local/north/2008/11/27/researchers-find-wreck-slave-ship/52182486007/ |archive-date=2022-03-04}}</ref> Árið 1848 voru Turks- og Caicoseyjar gerðar að sérstakri nýlendu undir [[Ráðsforseti Turks- og Caicoseyja|ráðsforseta]],<ref name="britannica.com"/> en 1873-4 voru eyjarnar gerðar hluti af nýlendunni á Jamaíku.<ref name="britannica.com"/> Árið 1894 var titli yfirmanns nýlendunnar breytt í [[Fulltrúi Turks- og Caicoseyja|fulltrúa]]. Árið 1917 stakk kanadíski ráðherrann [[Robert Borden]] upp á því að eyjarnar yrðu hluti af Kanada, en forsætisráðherra Bretlands, [[David Lloyd George]], hafnaði því.<ref>{{Cite journal|last=Kersell |first=John E. |year=1988 |title=Government administration in a very small microstate: Developing the Turks and Caicos Islands |url=https://archive.org/details/sim_public-administration-development_april-june-1988_8_2/page/169 |journal=Public Administration and Development |volume=8 |issue=2 |pages=169–181 |doi=10.1002/pad.4230080206}}</ref> === 20. og 21. öld === Þann 4. júlí 1959 voru eyjarnar aftur gerðar að sérstakri nýlendu og síðasti fulltrúinn varð [[stjórnandi Turks- og Caicoseyja]]. Landstjóri Jamaíku var áfram landstjóri eyjanna. Þegar Jamaíka fékk sjálfstæði frá Bretlandi í ágúst 1962 urðu Turks- og Caicoseyjar krúnunýlenda.<ref name="britannica.com"/> Frá 1965 var landstjóri Bahamaeyja líka landstjóri Turks- og Caicoseyja.<ref name="cia.gov" /> [[File:Sharlene-cartwright-robinson.png|thumb|right|175px|Sharlene Cartwright-Robinson var fyrsti kvenkyns forsætisráðherra eyjanna, milli 2016 og 2021.]] Þegar Bahamaeyjar fengu sjálfstæði 1973 fengu Turks- og Caicoseyjar sinn eigin landstjóra (síðasti stjórnandinn fékk það hlutverk).<ref name="britannica.com"/> Frá því í ágúst 1976 hafa eyjarnar haft eigin stjórn undir forsætisráðherra. Sá fyrsti var [[James Alexander George Smith McCartney|J. A. G. S. McCartney]]. Sjálfstæðisþreifingar stöðvuðust árið 1980 þegar flokkur sem var á móti sjálfstæði hlaut meirihluta í þingkosninum og eyjarnar hafa verið breskt yfirráðasvæði síðan þá.<ref name="britannica.com"/> Heimastjórnin var lögð niður milli 1986 og 1988 vegna ásakana um þátttöku stjórnvalda í eiturlyfjasmygli sem urðu til þess að forsætisráðherrann [[Norman Saunders (stjórnmálamaður)|Norman Saunders]] var handtekinn.<ref name="britannica.com"/><ref name=Griffith>{{Cite news |last=Griffith |first=Ivelaw L. |date=Spring 1997 |title=Illicit Arms Trafficking, Corruption, and Governance in the Caribbean |url=https://elibrary.law.psu.edu/psilr/vol15/iss3/3/ |work=Dickinson Journal of International Law |volume=15 |issue=3 |pages=487–508}}</ref>{{rp|pp=495–6}} Árið 2002 voru eyjarnar gerðar að bresku handanhafssvæði og eyjarskeggjar fengu fullgildan breskan ríkisborgararétt.<ref name="britannica.com"/> Ný [[stjórnarskrá Turks- og Caicoseyja]] var samþykkt árið 2006, en árið 2009 sagði [[Michael Misick]] forsætisráðherra af sér vegna ásakana um spillingu, og Bretland tók yfir stjórn eyjanna.<ref>{{cite web |title=A major step in clean up of public life in Turks and Caicos |publisher=Foreign Office of the United Kingdom |date=14 August 2009 |url=http://www.fco.gov.uk/en/news/latest-news/?view=News&id=20700728 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121010195234/http://www.fco.gov.uk/en/news/latest-news/?view=News&id=20700728 |archive-date=10 October 2012 |url-status=dead }}</ref><ref name="britannica.com"/> Önnur stjórnarskrá var samþykkt í október 2012 og heimastjórnin tók aftur við stjórnartaumunum eftir kosningar í nóvember 2012.<ref name="britannica.com"/><ref name="Clegg">{{Cite journal|last=Clegg |first=Peter |year=2013 |title=The United Kingdom and its Caribbean overseas territories: Present relations and future prospects |journal=Caribbean Journal of International Relations & Diplomacy |volume=1 |issue=2 |pages=53–64 |url=http://eprints.uwe.ac.uk/20439/1/Clegg%5B1%5D.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20170131221456/http://eprints.uwe.ac.uk/20439/1/Clegg%5B1%5D.pdf |archive-date=31 January 2017 |url-status=live }}</ref>{{rp|p=56}} Árið 2010 ræddu leiðtogar Bahamaeyja og Turks- og Caicoseyja möguleikann á því að mynda [[sambandsríki]].<ref>{{cite news |last=Tyson |first=Vivian |year=2010 |title=Bahamas wants federation talks with TCI |url=http://www.suntci.com/index.php?p=story&id=385 |url-status=dead |work=Turks and Caicos Sun |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004163850/http://www.suntci.com/index.php?p=story&id=385 |archive-date=2011-10-04}}</ref> Í kosningum árið 2016 missti [[Framsækni þjóðarflokkurinn (Turks- og Caicoseyjum)|Framsækni þjóðarflokkurinn]] meirihluta sinn í fyrsta skipti síðan hann náði völdum frá ríkisstjórn [[Derek Hugh Taylor]] árið 2003. [[Lýðræðishreyfing alþýðunnar (Turks- og Caicoseyjum)|Lýðræðishreyfing alþýðunnar]] komst til valda og [[Sharlene Cartwright-Robinson]] varð forsætisráðherra.<ref name="BBC-Top-jobs">{{Cite news|title=Turks and Caicos: Where women hold the top jobs |date=29 January 2017 |newspaper=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-38679913}}</ref><ref name="britannica.com"/> [[Washington Misick]] tók svo við af henni eftir að Framsækni þjóðarflokkurinn sigraði kosningarnar 2021.<ref>{{cite news |last=Rose |first=Olivia |date=24 February 2021 |title=Charles Washington Misick becomes two-time leader |url=https://tcweeklynews.com/charles-washington-misick-becomes-twotime-leader-p11389-127.htm |url-status=live |work=Turks and Caicos Weekly News |archive-url=https://web.archive.org/web/20211115124743/https://tcweeklynews.com/charles-washington-misick-becomes-twotime-leader-p11389-127.htm |archive-date=2021-11-15}}</ref> ==Landfræði== Turks- og Caicoseyjar eru tveir eyjaklasar í Norður-Atlantshafi, suðaustan við [[Bahamaeyjar]], norðaustan við [[Kúba|Kúbu]], um 160 km norðan við [[Hispaníóla|Hispaníólu]], og um 1000 km frá [[Miami]] í [[Flórída]] í Bandaríkjunum. Eyjarnar eru hluti af [[Lúkajaeyjar|Lúkajaeyjum]], ásamt Bahamaeyjum. [[Turks Island-sund]] skilur milli eyjaklasanna tveggja. [[Caicos-sund]] skilur milli Caicos-eyja og næstu Bahamaeyja, [[Mayaguana]] og [[Great Inagua]]. Næsta erlenda eyja er smáeyjan [[Little Inagua]], um 50 km frá [[West Caicos]]. Eyjaklasarnir telja 8 stórar eyjar og yfir 22 smáeyjar sem samanlagt eru 616 ferkílómetrar að stærð. Eyjarnar eru flestar láglendar [[kalksteinn|kalksteinseyjar]] með stórum [[mýri|mýrum]] og [[fenjaviður|fenjaviðarskógum]], auk 332 ferkílómetra af sandströndum. Hæstu tindar eyjanna eru [[Blue Hills]] á [[Providenciales]] og [[Flamingo Hill]] á [[East Caicos]] sem eru báðar 49 metrar á hæð. Veður á eyjunum er oftast sólríkt (sagt er að þar séu 350 sólardagar á ári<ref>{{cite web|title=Turks and Caicos In Numbers|url=http://www.beachhousetci.com/turks-caicos-numbers-infographic/|website=Beach House TCI|access-date=1. ágúst 2015|archive-date=2015-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904023708/http://www.beachhousetci.com/turks-caicos-numbers-infographic/|url-status = dead}}</ref>) og tiltölulega þurrt, en [[fellibylur|fellibylir]] ganga þar hlutfallslega oft yfir. Náttúrulegar ferskvatnsbirgðir á eyjunum eru takmarkaðar og regnvatni er safnað í vatnsþrær. Helstu náttúruauðlindir eyjanna eru [[svipukrabbi]], [[kuðungur|kuðungar]] og aðrir [[skelfiskur|skelfiskar]]. Þrenns konar [[vistsvæði]] eru skilgreind á eyjunum: [[bahamískur laufskógur]], [[bahamískur furuskógur]] og [[antilleyskur fenjaskógur]].<ref name="DinersteinOlson2017">{{cite journal|last1=Dinerstein|first1=Eric|last2=Olson|first2=David|last3=Joshi|first3=Anup|last4=Vynne|first4=Carly|last5=Burgess|first5=Neil D.|last6=Wikramanayake|first6=Eric|last7=Hahn|first7=Nathan|last8=Palminteri|first8=Suzanne|last9=Hedao|first9=Prashant|last10=Noss|first10=Reed|last11=Hansen|first11=Matt|last12=Locke|first12=Harvey|last13=Ellis|first13=Erle C|last14=Jones|first14=Benjamin|last15=Barber|first15=Charles Victor|last16=Hayes|first16=Randy|last17=Kormos|first17=Cyril|last18=Martin|first18=Vance|last19=Crist|first19=Eileen|last20=Sechrest|first20=Wes|last21=Price|first21=Lori|last22=Baillie|first22=Jonathan E. M.|last23=Weeden|first23=Don|last24=Suckling|first24=Kierán|last25=Davis|first25=Crystal|last26=Sizer|first26=Nigel|last27=Moore|first27=Rebecca|last28=Thau|first28=David|last29=Birch|first29=Tanya|last30=Potapov|first30=Peter|last31=Turubanova|first31=Svetlana|last32=Tyukavina|first32=Alexandra|last33=de Souza|first33=Nadia|last34=Pintea|first34=Lilian|last35=Brito|first35=José C.|last36=Llewellyn|first36=Othman A.|last37=Miller|first37=Anthony G.|last38=Patzelt|first38=Annette|last39=Ghazanfar|first39=Shahina A.|last40=Timberlake|first40=Jonathan|last41=Klöser|first41=Heinz|last42=Shennan-Farpón|first42=Yara|last43=Kindt|first43=Roeland|last44=Lillesø|first44=Jens-Peter Barnekow|last45=van Breugel|first45=Paulo|last46=Graudal|first46=Lars|last47=Voge|first47=Maianna|last48=Al-Shammari|first48=Khalaf F.|last49=Saleem|first49=Muhammad|display-authors=1|title=An Ecoregion-Based Approach to Protecting Half the Terrestrial Realm|journal=BioScience|volume=67|issue=6|year=2017|pages=534–545|issn=0006-3568|doi=10.1093/biosci/bix014|doi-access=free}}</ref> ==Stjórnmál== [[File:Cockburn Town.jpg|thumb|Gata í [[Cockburn Town]] sem er höfuðborg Turks- og Caicoseyja.]] Turks- og Caicoseyjar eru [[breskt handanhafssvæði]].<ref name="cia.gov"/> Þjóðhöfðingi eyjanna er [[Karl 3. Bretakonungur]] og fulltrúi hans á eyjunum er [[landstjóri Turks- og Caicoseyja]] skipaður af konungi samkvæmt ráði [[utanríksráðuneyti Bretlands|utanríkisráðuneytis Bretlands]].<ref name="cia.gov"/> Fyrsti stjórnarleiðtogi eyjanna var [[James Alexander George Smith McCartney]] þegar eyjarnar tóku upp sína fyrstu stjórnarskrá 30. ágúst 1976. Þjóðhátíðardagur eyjanna, stjórnarskrárdagurinn, er haldinn hátíðlegur árlega þann 30. ágúst.<ref>{{cite web|url=https://www.flaginstitute.org/wp/event/turks-and-caicos-islands-constitution-day/|title=Turks and Caicos Islands – Constitution Day (National Day)|website=www.flaginstitute.org|access-date=6 August 2018}}</ref> Lagakerfi eyjanna byggist á enskum [[fordæmisréttur|fordæmisrétti]] með nokkrum sérlögum að fyrirmynd Jamaíku og Bahamaeyja. Almennur kosningaréttur gildir eftir 18 ára aldur. Opinbert tungumál er enska. Miðstöð stjórnsýslu landsins hefur verið í [[Cockburn Town]] á [[Grand Turk]] síðan 1766. Turks- og Caicoseyjar eiga aðild að [[Þróunarbanki Karíbahafsins|Þróunarbanka Karíbahafsins]], [[CARICOM]]-bandalaginu, og[[Alþjóðapóstsambandið|Alþjóðapóstsambandinu]]. [[Interpol]] rekur þar skrifstofu. Nefnd Sameinuðu þjóðanna um afnýlenduvæðingu hefur sett landsvæðið á lista yfir ófullvalda lönd. Samkvæmt nýrri stjórnarskrá sem tók gildi í október 2012 fer [[þing Turks- og Caicoseyja]] með löggjafarvaldið. Þar sitja 19 þingmenn, 15 kjörnir og fjórir tilnefndir af landstjóranum. Fimm eru landskjörnir og 10 í einmenningskjördæmum, til fjögurra ára í senn.<ref name="cia.gov"/> Í þingkosningum árið 2021 vann [[Framsækni þjóðarflokkurinn (Turks- og Caicoseyjum)|Framsækni þjóðarflokkurinn]] yfirburðasigur og [[Washington Misick]] varð forsætisráðherra.<ref name="BBC-Top-jobs"/> ===Stjórnsýslueiningar=== Turks- og Caicoseyjar skiptast í fimm stjórnsýsluumdæmi (eitt á Turks-eyjum og fjögur á Caicos-eyjum), og eyjuna [[Grand Turk Island]]. Fjögur umdæmanna hafa umdæmisstjóra og Providenciales-umdæmi heyrir undir fastaritara yfirráðherra á Providenciales. Grand Turk Island heyrir beint undir ríkisstjórn eyjanna.<ref>https://www.gov.tc/</ref> [[Image:Turks and Caicos Islands 1976 CIA map.jpg|thumb|right|250px|Kort af Turks- og Caicos-eyjum.]] {|class="wikitable" |-style="background: #CCC" ! Nr. !! Stjórnsýsluumdæmi !! Stjórnarsetur !! Stærð&nbsp;(km²)<ref>{{cite web |url=http://www.depstc.org/stat/economic/ecopdf/envt/TCI%20Physical%20Characteristics.pdf|title=TCI Physical Characteristics|access-date=2013-03-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725230355/http://www.depstc.org/stat/economic/ecopdf/envt/TCI%20Physical%20Characteristics.pdf|archive-date=2011-07-25}}</ref> !! Íbúar !! Kjördæmi |-style="background:#CEE0F2" | colspan="6" align="center" | '''Caicos-eyjar''' |-style="background: #FFF" | align="right" | 1 || [[Providenciales]] (þar á meðal [[West Caicos]]) || [[Providenciales]] || align="right" | 163,6 || align="right" | 23.769 || align="right" | 6 |-style="background: #FFF" | align="right" | 2 || [[North Caicos]] || Bottle Creek || align="right" | 144,9 || align="right" | 1.443 || align="right" | 2 |-style="background: #FFF" | align="right" | 3 || [[Middle Caicos]] || Conch Bar || align="right" | 144,2 || align="right" | 168 || align="right" | 1 |-style="background: #FFF" | align="right" | 4 || [[South Caicos]] (þar á meðal [[East Caicos]]) || [[Cockburn Harbour]] || align="right" | 136,8 || align="right" | 1.139 || align="right" | 2 |-style="background:#CEE0F2" | colspan="6" align="center" | '''Turks-eyjar''' |-style="background: #FFF" | align="right" | 5 || [[Grand Turk Island|Grand Turk]] || Grand Turk || align="right" | 17,6 || align="right" | 4.831 || align="right" | 4 |-style="background: #FFF" | align="right" | 6 || [[Salt Cay (Turks-eyjum)|Salt Cay]] || Salt Cay || align="right" | 9,1 || align="right" | 108 || align="right" | - |-style="background:#F2E0CE" | || '''Alls''' || Grand Turk || align="right" | 616,3 || align="right" | 31.458 || align="right" | 15 |} ==Efnahagslíf== [[File:TC-grand-turk-cruiseterminal-2.jpg|thumb|left|Móttaka skemmtiferðaskipa á Grand Turk.]] [[Ferðaþjónusta]] er undirstaða efnahagslífs eyjanna, auk aflandsbankaþjónustu og fiskveiða.<ref name="cia.gov"/><ref name="britannica.com"/> [[Bandaríkjadalur]] er gjaldmiðillinn á eyjunum. Sögulega séð byggðist efnahagur eyjanna á [[salt]]vinnslu, auk lítils útflutnings á [[svampur|svampi]] og [[hampur|hampi]]. Þessi iðnaður stóð þó varla undir lífi á eyjunum og fólksfjöldinn stóð lengi í stað. Á 7. áratugnum hófu bandarískir fjárfestar að byggja upp ferðaþjónustu með gerð flugvallar á Providenciales og fyrsta hóteli eyjanna, The Third Turtle. [[Club Med]] reisti frístundabyggð í [[Grace Bay]] skömmu síðar og fjármagnaði endurbyggingu flugvallarins svo hann bæri stærri flugvélar. Síðan þá hefur ferðaþjónustan vaxið jafnt og þétt.<ref name="britannica.com">{{cite encyclopedia |last1=Ferguson |first1=James A. |last2=Bounds |first2=John H. |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/610193/Turks-and-Caicos-Islands |title=Turks and Caicos Islands |work=Encyclopædia Britannica |access-date=2022-03-05}}</ref> Árið 2009 skiptist verg landsframleiðsla þannig að hótel- og veitingaþjónusta var 34,7%, fjármálaþjónusta 13,12%, byggingariðnaður 7,83%, flutningar, geymslur og samskipti 9,9% og fasteignaþjónusta 9,56%.<ref name="quickstat1">{{cite web|url=http://www.depstc.org/quickstats/qstat1.html |title=Department of Economic Planning and Statistics |access-date=13 July 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140913165548/http://depstc.org/quickstats/qstat1.html |archive-date=13 September 2014 }}</ref> Eyjarnar flytja inn megnið af neysluvöru sinni.<ref name="cia.gov"/> Árið 2010/2011 voru helstu tekjulindir hins opinbera á eyjunum tollur á innflutning (43,31%), gjöld á flutninga innanlands (8,82%), atvinnuleyfi og dvalargjöld (10,03%) og gistináttaskattur (24,95%).<ref name="quickstat1"/> Verg landsframleiðsla árið 2020 var áætluð tæpur milljarður bandaríkjadala að nafnvirði.<ref>{{Cite web |title=Turks and Caicos Islands &#124; Data |url=https://data.worldbank.org/country/turks-and-caicos-islands |access-date=2021-08-10 |website=World Bank Open Data}}</ref> ==Íbúar== Átta af eyjunum 30 eru byggðar. Samkvæmt manntali frá 25. janúar 2012 bjuggu 31.458 manns á eyjunum, sem var 58,2% fjölgun frá manntalinu 2001, þegar íbúar voru 19.886.<ref name=StatisticsYearbook2017>{{cite web |url=https://www.gov.tc/stats/latest/publications |title=Year Book of Statistics 2001–2017 |year=2018 |department=Department of Statistics |website=www.gov.tc |publisher=Turks & Caicos Islands Government |page=140 |access-date=2022-03-05}}</ref> Í júlí 2021 var áætlaður íbúafjöldi 57.196.<ref name="cia.gov">{{Cite web |title=Turks and Caicos Islands |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turks-and-caicos-islands/ |website=[[The World Factbook]] |publisher=Central Intelligence Agency |access-date=2022-03-05 |archive-date=2021-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210113021418/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/turks-and-caicos-islands |url-status=dead }}</ref> Þriðjungur íbúa er undir 15 ára aldri og aðeins 4% eru eldri en 65 ára. [[Ungbarnadauði]] var 18,66 á hverjar 1000 fæðingar og [[lífslíkur]] við fæðingu voru 73,28 ár. Fæðingartíðni var 3,25 börn á konu og ársfjölgun er 2,82%. Langflestir íbúar, eða yfir 30 þúsund, búa á eyjunni [[Providenciales]]. Þar á eftir kemur [[Grand Turk]] með rúmlega 8 þúsund íbúa. [[South Caicos]] og [[North Caicos]] hafa yfir 2000 íbúa hvor, en fjöldi íbúa á öðrum eyjum er miklu minni. == Menning == [[File: Turks & Caicos National Museum.jpg|thumb|right|Þjóðminjasafn Turks- og Caicoseyja á Grand Turk.]] Turks- og Caicoseyjar eru þekktastar fyrir [[ripsaw]]-tónlist sem er upprunnin á eyjunum.<ref name="RellieHayne2008">{{cite book |last1=Rellie |first1=Annalisa |last2=Hayne |first2=Tricia |title=Turks & Caicos Islands: The Bradt Travel Guide|url=https://archive.org/details/turkscaicos0000hayn |year=2008 |location=Chalfont St Peter, England |publisher=Bradt Travel Guides |isbn=978-1-84162-268-2 |via=Google Books}}</ref>{{rp|p=34}} Árlega er haldin tónlistar- og menningarhátíð með þátttöku þekkts listafólks frá eyjunum og víðar í Karíbahafi og Norður-Ameríku. Hefðbundið handverk á eyjunum er meðal annars stráhattar og töskur á Caicoseyjum. Hugsanlega barst þessi hefð til eyjanna með þrælum sem sluppu þangað frá þrælaskipum sem strönduðu á fyrri hluta 19. aldar og færðu með sér kunnáttu í ýmis konar handiðnum.<ref name="sadler" /> Vinsælustu íþróttirnar á eyjunum eru [[fiskveiðar (íþrótt)|fiskveiðar]], [[siglingar]], [[knattspyrna]] og [[krikket]], sem er þjóðaríþróttin. Matargerð á Turks- og Caicoseyjum snýst aðallega um sjávarfang, sérstaklega [[sæsnigill|sæsnigla]].<ref>{{cite web |url=http://www.thesandstc.com/blog/the-food-and-cuisine-of-turks-and-caicos/ |title=The Food and Cuisine of Turks and Caicos |website=Thesandstc.com |date=2 December 2015 |access-date=22 March 2017}}</ref> Tveir algengir réttir eru djúpsteiktir sæsniglar og sæsniglasalat.<ref>{{cite web |url=https://www.visittci.com/restaurants-and-dining/cuisine |title=Turks and Caicos Food and Cuisine |author=<!--No author given.--> |date=11 February 2022 |access-date=2022-03-05 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20211213161533/https://www.visittci.com/restaurants-and-dining/cuisine |archive-date=2021-12-13}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} == Tenglar == * [http://www.gov.tc/ Ríkisstjórn Turks- og Caicoseyja] * [https://www.visittci.com/ Opinber ferðavefur] * [http://tcmuseum.org/ Þjóðminjasafn Turks & Caicos] {{Norður-Ameríka}} [[Flokkur:Turks- og Caicoseyjar| ]] lvj9f2f6g19cp3vnrx3ihwmewv0x1l3 0 16344 1967723 1960916 2026-06-15T16:58:42Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967723 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = Sir | nafn = Winston Churchill | mynd = Sir Winston Churchill - 19086236948 (restored).jpg | myndatexti1 = Churchill árið 1941. | titill= [[Forsætisráðherra Bretlands]] | stjórnartíð_start2 = 10. maí 1940 | stjórnartíð_end2 = 26. júlí 1945 | einvaldur2 = [[Georg 6. Bretlandskonungur|Georg 6.]] | forveri2 = [[Neville Chamberlain]] | eftirmaður2 = [[Clement Attlee]] | stjórnartíð_start = 26. október 1951 | stjórnartíð_end = 6. apríl 1955 | einvaldur = [[Georg 6. Bretlandskonungur|Georg 6.]]<br>[[Elísabet 2. Bretadrottning|Elísabet 2.]] | forveri = [[Clement Attlee]] | eftirmaður = [[Anthony Eden]] | fæddur = {{fæðingardagur|1874|11|30}} | fæðingarstaður = [[Woodstock]], [[Oxfordshire]], [[England]]i, [[Bretland]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1965|1|24|1874|11|30}} | dánarstaður = [[Kensington]], [[London]], [[England]]i, [[Bretland]]i | þjóderni = [[Bretland|Breskur]] | maki = {{gifting|[[Clementine Churchill|Clementine Hozier]]|1908}} | stjórnmálaflokkur = [[Íhaldsflokkurinn (Bretlandi)|Íhaldsflokkurinn]] (fyrir 1904; 1924–1964)<br>[[Frjálslyndi flokkurinn (Bretland)|Frjálslyndi flokkurinn]] (1904–1924) | börn = Diana, Randolph, Sarah, Marigold Frances, Mary | verðlaun = [[Nóbelsverðlaunin í bókmenntum]] (1953)<br>[[Karlsverðlaunin]] (1955) | háskóli = [[Harrow School]]<br>[[Royal Military College, Sandhurst]] | foreldrar = [[Randolph Churchill lávarður]] og [[Jennie Jerome]] }} '''Sir Winston Leonard Spencer-Churchill''' ([[30. nóvember]] [[1874]] – [[24. janúar]] [[1965]]) var [[Bretland|breskur]] [[stjórnmál]]amaður. Hann var [[forsætisráðherra Bretlands]] á tímum [[Síðari heimsstyrjöldin|síðari heimsstyrjaldarinnar]] frá 1940 til 1945, og aftur frá 1951-1955. Hann er þekktastur sem leiðtogi Breta í heimsstyrjöldinni, en var auk þess herskólagenginn [[hermaður]], [[rithöfundur]], [[sagnfræði]]ngur, [[blaðamaður]] og afkastamikill listmálari. Stjórnmálaferill hans var langur og hann er einn af þekktustu stjórnmálaleiðtogum Bretlands. Hann sat á [[Breska þingið|Breska þinginu]] frá 1900 til 1964, sem fulltrúi fimm [[einmenningskjördæmi|kjördæma]], og lengst af fyrir [[Breski íhaldsflokkurinn|Breska íhaldsflokkinn]] þar sem hann var formaður frá 1940 til 1955. Hann aðhylltist bæði [[frjálslyndisstefna|frjálslyndisstefnu]] og [[heimsvaldastefna|heimsvaldastefnu]]. Hann hlaut [[bókmenntaverðlaun Nóbels]] árið [[1953]]. Hann er eini forsætisráðherra Bretlands sem fengið hefur Nóbelsverðlaunin auk þess að vera fyrstur til að vera gerður að heiðursborgara í Bandaríkjunum. Hann var af blönduðum breskum og bandarískum uppruna og fæddist inn í auðuga aðalsfjölskyldu í [[Oxfordskíri]]. Hann gekk í [[Breski herinn|breska herinn]] og gegndi herþjónustu á [[Breska Indland]]i, í [[Mahdi-stríðið|Mahdi-stríðinu]] í Súdan og í [[Seinna Búastríðið|síðara Búastríðinu]]. Hann öðlaðist frægð sem stríðsfréttaritari og fyrir bækur sem fjölluðu um herleiðangra hans. Hann var fyrst kjörinn á þing fyrir Íhaldsflokkinn 1900 en gekk í Frjálslynda flokkinn fjórum árum síðar. Í frjálslyndri ríkisstjórn [[H. H. Asquith]] var hann bæði forseti [[Breska viðskiptaráðið|breska viðskiptaráðsins]] og [[innanríkisráðherra Bretlands|innanríkisráðherra]]. Þar barðist hann fyrir velferðarumbótum. Í [[fyrri heimsstyrjöld]] var hann [[flotamálaráðherra Bretlands|flotamálaráðherra]] og hafði umsjón með [[Gallipoli-herförin]]ni, en þegar hún fór út um þúfur var hann lækkaður í tign og skipaður [[kanslari hertogadæmisins Lancaster]]. Hann sagði af sér árið 1915 og gegndi um tíma herskyldu á [[vesturvígstöðvarnar|vesturvígstöðvunum]] sem yfirmaður fótgönguliðssveitar. Árið 1917 varð hann aftur ráðherra í ríkisstjórn [[David Lloyd George]] og gegndi þar embættum hergagnamálaráðherra, stríðsmálaráðherra, flugmálaráðherra og nýlendumálaráðherra. Sem slíkur hafði hann umsjón með [[Samningur Bretlands og Írlands|samningi Bretlands og Írlands]] og breskri utanríkisstefnu í Mið-Austurlöndum. Eftir tvö ár utan þings varð hann fjármálaráðherra í íhaldsstjórn [[Stanley Baldwin]] sem kom [[sterlingspund]]inu aftur á [[gullfótur|gullfót]] 1925, sem skapaði kreppuástand í bresku efnahagslífi. Á „öræfaárunum“ á 4. áratugnum leiddi Churchill baráttuna fyrir því að byggja upp hernaðarmátt Bretlands að nýju til að svara vaxandi [[hernaðarhyggja|hernaðarhyggju]] [[Þýskaland]]s undir stjórn [[Nasismi|nasista]]. Þegar Síðari heimsstyrjöld braust út var hann aftur skipaður flotamálaráðherra og varð forsætisráðherra eftir að [[Neville Chamberlain]] sagði af sér í maí 1940. Churchill hafði yfirumsjón með þátttöku Breta í baráttu [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] gegn sókn [[Öxulveldin|Öxulveldanna]], sem lauk með sigri þeirra árið 1945. Eftir ósigur Íhaldsflokksins í [[bresku þingkosningarnar 1945|kosningunum 1945]] varð Churchill [[leiðtogi stjórnarandstöðunnar]]. Í skugga [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]] varaði hann við því að „[[járntjaldið|járntjald]]“ væri að leggjast yfir Evrópu. Hann var talsmaður Evrópusamvinnu og náins samstarfs við Bandaríkin, auk þess að styðja viðgang [[Breska heimsveldið|Breska heimsveldisins]]. Hann tapaði [[bresku þingkosningarnar 1950|kosningunum 1950]] en sneri aftur til valda eftir [[bresku þingkosningarnar 1951|kosningar 1951]]. Annað tímabil hans sem forsætisráðherra tóku utanríkismál og málefni heimsveldisins mestan tíma hans. Stjórn hans lagði áherslu á húsnæðismál innanlands og þróun kjarnorkuvopna. Churchill sagði af sér embætti forsætisráðherra 1955 vegna versnandi heilsu, þótt hann sæti áfram sem þingmaður til 1964. Útför hans 1965 var kostuð af ríkinu. Churchill er almennt álitinn einn af mikilvægustu stjórnmálamönnum 20. aldar. Hans er einkum minnst fyrir leiðtogahlutverk sitt í Síðari heimsstyrjöld þar sem hann lék lykilhlutverk í að verja [[frjálslynt lýðræði]] í Evrópu gegn útbreiðslu [[fasismi|fasisma]]. Hann hefur verið gagnrýndur fyrir framgöngu sína í stríðinu, sérstaklega fyrir [[Sprengjuárásin á Dresden 1945|sprengjuárásina á Dresden 1945]], en líka fyrir skoðanir sínar á heimsvaldastefnu Breta, kynþáttum og mannkynbótum. ==Æviágrip== Winston Churchill fæddist árið 1874, á miðju [[Viktoríutímabilið|Viktoríutímabilinu]], þegar [[breska heimsveldið]] var á hátindi valda sinna. Eftir grunnskólanám gekk hann í konunglega breska hernaðarháskólann í Sandhurst og útskrifaðist þaðan árið 1895 sem merkisberi í fjórðu Húsaraherdeildinni í Aldershot.<ref>{{Bókaheimild|titill=Winston S. Churchill: Ævisaga|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Sögufélag|ár=2014|staður=Reykjavík|bls=24}}</ref> Hann gegndi herþjónustu með Húsaradeildinni í [[Indland]]i og tók einnig þátt í hernaðarátökum á [[Kúba|Kúbu]], [[Egyptaland]]i og [[Súdan]]. Þegar [[seinna Búastríðið]] braust út í Suður-Afríku árið 1899 var Churchill ráðinn hjá dagblöðunum ''Daily Mail'' og ''Morning Post'' til þess að skrifa fréttir af vettvangi átakanna. Churchill ferðaðist með skipi til Suður-Afríku og tók þátt í stríðinu en var handsamaður og færður í fangabúðir í [[Pretoría|Pretoríu]]. Með hjálp annarra stríðsfanga tókst Churchill hins vegar að sleppa úr haldi [[Búar|Búanna]] og flýja yfir landamærin til Portúgölsku Austur-Afríku, þar sem nú er [[Mósambík]]. Flótti Churchill úr haldi Búa vakti mikla athygli og gerði hann að stríðshetju í augum margra Breta.<ref>{{Bókaheimild|titill=Winston S. Churchill: Ævisaga|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Sögufélag|ár=2014|staður=Reykjavík|bls=42-48}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Ævintýrið í Afríku|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=4617821|útgefandi=''Æskan''|ár=1965|mánuður=1. október|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=2. febrúar}}</ref> Churchill var kjörinn á þing árið 1900 fyrir [[Íhaldsflokkurinn (Bretland)|Íhaldsflokkinn]] en sagði sig úr honum og gekk í [[Frjálslyndi flokkurinn (Bretland)|Frjálslynda flokkinn]] árið 1904 vegna ágreinings við Íhaldsmenn um verslunarfrelsi. Churchill var ötull stuðningsmaður fríverslunar en forsvarsmenn Íhaldsflokksins á formannstíð [[Arthur Balfour|Arthurs Balfour]] aðhylltust frekar þá stefnu að vernda breskan efnahag með tollamúrum. Sem meðlimur Frjálslynda flokksins gekk Churchill í ríkisstjórn í fyrsta sinn árið 1905 og varð aðstoðarnýlendumálaráðherra í ríkisstjórn [[Henry Campbell-Bannerman]]. Eftir að Campbell-Bannerman sagði af sér og [[H. H. Asquith]] gerðist forsætisráðherra varð Churchill viðskiptaráðherra í stjórn hans. Í því embætti kom Churchill að lagasetningu um fyrstu lágmarkslaun í sögu Bretlands. Hann aðstoðaði einnig [[David Lloyd George]] fjármálaráðherra við að setja hin svokölluðu „fjárlög lýðsins“, sem renndu stoðum undir ýmis ríkisrekin velferðarverkefni og fjármögnuðu þau m.a. með háum tekjuskatti. Þeir Lloyd George urðu nánir samstarfsmenn og voru stundum kallaðir „himnesku tvíburarnir“ í blaðaumfjöllun.<ref>{{Bókaheimild|titill=Winston S. Churchill: Ævisaga|höfundur=Jón Þ. Þór|útgefandi=Sögufélag|ár=2014|staður=Reykjavík|bls=66}}</ref> Churchill var hlynntur [[Arfbótastefna|arfbótastefnu]] og sem innanríkisráðherra í ríkisstjórn Asquith á árunum 1910-11 lagði hann til ýmis lög sem ættu að stemma stigu við „offjölgun stétta fávita og geðsjúklinga“ sem Churchill taldi „ógn við þjóð og kynþátt sem ómögulegt er að ýkja.“<ref>{{Vefheimild|höfundur=Martin Gilbert |titill=Churchill and Eugenics |url=http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour-online/594-churchill-and-eugenics |mánuður=31. maí|ár=2009 |mánuðurskoðað=21. mars|árskoðað=2018|safnslóð=https://web.archive.org/web/20131215071541/http://www.winstonchurchill.org/support/the-churchill-centre/publications/finest-hour-online/594-churchill-and-eugenics |safnmánuður=15. desember|safnár=2013}}</ref> <blockquote>„Ég legg til að 100.000 úrkynjaðir Bretar verði gerðir ófrjóir með valdi og aðrir settir í vinnubúðir til þess að hægja á hrörnun breska kynþáttarins.“<ref>Ummæli af deildarskýrslu innanríkisráðuneytisins árið 1910. Frumskjalið er í skjalasafni Asquith í Bodleian-bókasafninu í Oxford. Vitnað er til þess í bók Clive Ponting, "Churchill" (Sinclair Stevenson 1994).</ref></blockquote> Tillögur Churchill urðu ekki að lögum í þeirri mynd sem hann mælti með heldur voru lög sett þar sem geðsjúkir voru lokaðir inni á hælum. ===Fyrri heimsstyrjöldin=== Í byrjun [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] var Churchill flotamálaráðherra. Sem slíkur bar hann ábyrgð á [[Gallipoli-herförin|Gallipoli-herförinni]] árið 1915, þar sem breski flotinn réðst á [[Dardanellasund]] í von um að geta hertekið [[Istanbúl|Konstantínópel]], höfuðborg [[Tyrkjaveldi|Tyrkjaveldis]].<ref>Callwell, C.E. (2005). ''Dardanelles, a study of the strategical and certain tactical aspects of the Dardanelles campaign''. London, UK: Naval & Military Press Ltd.</ref> Herförin var einn versti ósigur Breta og einn af fáum sigrum sem Tyrkir unnu í styrjöldinni. Um 302.000 breskir og franskir hermenn féllu í valinn. Orðstír Churchill beið slíkan hnekki að hann neyddist til að segja af sér sem flotamálaráðherra í maí árið 1915.<ref>Jenkins, Roy. ''Churchill: A Biography'' (2001). Bls. 282–88.</ref> ===Millistríðsárin=== Churchill varð árið 1921 nýlendumálaráðherra í ríkisstjórn Lloyd George. Í því embætti stýrði hann [[Kaíró-ráðstefnan (1921)|Kaíró-ráðstefnunni]] sama ár, þar sem nýjar línur voru dregnar að landamærum í [[Miðausturlönd|Miðausturlöndum]] eftir hrun [[Tyrkjaveldi]]s í heimsstyrjöldinni. Á ráðstefnunni var meðal annars fallist á stofnun konungsríkisins [[Jórdanía|Jórdaníu]] og Churchill stærði sig síðar af því að hafa „einn sunnudagseftirmiðdag skapað Jórdaníu með einu pennastriki“. Sú flökkusaga hefur gengið af því að þegar Churchill hafi teiknað upp nýju landamærin hafi hann verið gripinn hikstakasti vegna ofáts fyrr um daginn. Penna hans hafi því skeikað og þríhyrningslaga misræmi myndast á landamærum Jórdaníu og [[Sádi-Arabía|Sádi-Arabíu]]. Vegna þessarar flökkusögu kalla Jórdaníumenn þessa skekkju á landamærunum stundum „hiksta Churchills“ eða „hnerra Winstons“.<ref>{{Bókaheimild|titill=Miðausturlönd: Fortíð, nútíð og framtíð|höfundur=Magnús Þorkell Bernharðsson|útgefandi=Mál og menning|ár=2018|isbn=978-9979-3-3683-9|bls=74-76}}</ref> Árið 1924 gekk Churchill til liðs við Íhaldsflokkinn á ný og gerðist fjármálaráðherra í ríkisstjórn [[Stanley Baldwin]]. Sem fjármálaráðherra sá Churchill um að binda breska efnahaginn á ný við [[Gullfótur|gullfót]]. Þessi verknaður leiddi til mikillar verðhjöðnunar, atvinnuleysis og loks til allsherjar verkfalls árið 1926.<ref>{{Vefheimild|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/events/budget_99/budget_briefing/279928.stm|titill=Budget Blunders: Mr Churchill and the Gold Standard (1925)|mánuður=9. mars|ár=1999|útgefandi=BBC News|mánuðurskoðað=2. desember|árskoðað=2007|tungumál= enska}}</ref> Churchill leit síðar sjálfur á endurupptöku gullfótarins sem verstu mistök á öllum ferli sínum.<ref>James, Robert Rhodes. ''Churchill: A Study in Failure, 1900–1939'' (1970), bls. 206.</ref> Ríkisstjórn Íhaldsmanna tapaði þingkosningum árið 1929 og þegar Íhaldsmenn gengu í stjórnarsamstarf með [[Verkamannaflokkurinn (Bretland)|Verkamannaflokknum]] undir forsæti [[Ramsay MacDonald]] árið 1931 var Churchill ekki boðið að sitja áfram sem fjármálaráðherra. Næstu árin var Churchill einangraður í stjórnmálum og einbeitti sér að mestu að ritstörfum, meðal annars á ævisögu forföður síns, [[John Churchill, 1. hertoginn af Marlborough|John Churchill, hertoga af Marlborough]].<ref>Gilbert, Martin (2004). ''Winston Churchill: The Wilderness Years''. London: Pimlico.</ref> Eitt sem stuðlaði að pólitískri einangrun Churchill voru óvinsælar skoðanir hans varðandi sjálfstæðisbaráttu [[Indland|Indverja]]: Churchill var á móti friðsamlegri mótmælahreyfingu [[Mohandas Gandhi]] og sagði árið 1930 að „Gandhi-hyggjan og allt sem hún stendur fyrir ætti að vera bundin niður og kramin.“<ref name="independent.ie">{{cite news|first=Kevin|last=Myers|url=http://www.independent.ie/opinion/columnists/kevin-myers/kevin-myers-seventy-years-on-and-the-soundtrack-to-the-summer-of-1940-is-filling-britains-airwaves-2286560.html|title=Seventy years on and the soundtrack to the summer of 1940 is filling Britain's airwaves|work=The Irish Independent|accessdate=7 November 2010|date=6 August 2010}}</ref> Árið 1920 lýsti hann því yfir að réttast væri að „binda Gandhi niður höndum og fótum og kremja hann undir fótum fíls með landstjórann á bakinu.“<ref>Barczewsk, Stephanie, John Eglin, Stephen Heathorn, Michael Silvestri, and Michelle Tusan. ''Britain Since 1688: A Nation in the World'', p. 301</ref><ref>Toye, Richard. ''Churchill's Empire: The World That Made Him and the World He Made'', p. 172.</ref><ref>{{cite news|first=Diarmuid |last=Ferriter|url=http://www.irishtimes.com/culture/books/inglorious-empire-what-the-british-did-to-india-1.2981299|work=The Irish Times |title= Inglorious Empire: what the British did to India |date=4 March 2017}}</ref> Á millistríðsárunum hafði Churchill lengst af meiri áhyggjur af uppgangi [[Kommúnismi|kommúnismans]] en [[Fasismi|fasismans]] og leit á menn á borð við [[Francisco Franco|Franco]]<ref>James, bls. 408.</ref> og [[Benito Mussolini|Mussolini]]<ref>Taylor, A.J.P. Beaverbrook Hamish Hamilton 1972 bls. 375.</ref> sem gagnlega bandamenn gegn kommúnistastjórnum. Hann varð þó að endingu mjög gagnrýninn í garð [[Neville Chamberlain]] forsætisráðherra fyrir undanlátsstefnu hans gagnvart [[Adolf Hitler]] og skrifaði árið 1938 um [[München-sáttmálinn|München-sáttmálann]] að Bretum hefði staðið til boða val á milli „stríðs og skammar“. Chamberlain hefði valið skömmina og myndi ekki uppskera annað fyrir það en stríð með enn verri skilmálum eftir stutta frestun.<ref>''Current Biography 1942'', p. 155</ref><ref>[[Gilbert, Martin]]. ''Winston S. Churchill: Prophet of Truth: 1923–1939''. 1977: p. 972</ref><ref>Langworth 2008, pp. 256–57</ref> ===Forsætisráðherra í seinni heimsstyrjöldinni=== [[File:Wc0107-04780r.jpg|thumb|right|Churchill með hjálm á höfði á meðan loftárásir dundu yfir London í [[Orrustan um Bretland|orrustunni um Bretland]] árið 1940.]] [[Mynd:Winston Churchill during the Second World War in Iceland H12887.jpg|thumb|Winston Churchill á Íslandi í ágúst 1941.]] Þegar [[seinni heimsstyrjöldin]] braust út árið 1939 varð Churchill flotamálaráðherra á ný líkt og í byrjun fyrri heimsstyrjaldarinnar. Chamberlain sagði af sér þann 10. maí 1940 eftir að Þjóðverjar [[Innrásin í Danmörku og Noreg|hertóku Danmörku og Noreg]] og Churchill var skipaður forsætisráðherra í hans stað. Churchill hafnaði tillögum um friðarumræður við Þjóðverja og skapaði embætti varnarmálaráðherra, sem hann gegndi samhliða forsætisráðherraembættinu. Hann varð þar með einn valdamesti stríðsleiðtogi í sögu Bretlands. Churchill stofnaði [[þjóðstjórn]] með Verkamannaflokknum og gerði [[Clement Attlee]] að aðstoðarforsætisráðherra á meðan á stríðinu stóð. Churchill flutti margar frægar ræður í byrjun stríðsins og sló Bretum eldmóð í brjóst með tilfinningahita sínum og orðheppni, sérstaklega þegar staðan var hvað svörtust eftir ósigur [[Bandamenn (seinni heimsstyrjöldin)|bandamanna]] í [[Orrustan um Frakkland|orrustunni um Frakkland]]. <blockquote>„Við munum berjast í Frakklandi, við munum berjast á sænum og á hafinu, við munum berjast með auknu sjálfstrausti og síauknum styrk í lofti. Við munum verja eyjuna okkar hvað sem á dynur, við munum berjast á ströndunum, við munum berjast á flugvöllunum, við munum berjast á ökrunum og á götum úti, við munum berjast í hæðunum, við munum aldrei gefast upp.“<ref name="centre-beaches">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/128-we-shall-fight-on-the-beaches |title=We Shall Fight on the Beaches |date=4. júní 1940 |accessdate=20. desember 2007 |publisher=Churchill Centre |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090605143418/http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/128-we-shall-fight-on-the-beaches |archivedate=5 June 2009}}</ref></blockquote> Churchill átti í góðu sambandi við [[Franklin D. Roosevelt]] Bandaríkjaforseta og vinskapur þeirra kom því til leiðar að Bretar fengu miklar matar-, olíu- og hergagnabirgðir sendar yfir [[Atlantshafið]] frá Bandaríkjunum. Churchill var því mjög létt þegar Roosevelt vann endurkjör árið 1940. Þegar [[Japanska keisaradæmið|Japanir]] [[Árásin á Perluhöfn|réðust á Perluhöfn]] og Bandaríkin gengu inn í heimsstyrjöldina voru fyrstu viðbrögð Churchill: „Við höfum unnið stríðið!“<ref>{{cite book|last=Stokesbury|first=James L.|title=A Short History of WWII|url=https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000stok|publisher=William Morrow and Company, Inc.|year=1980|location=New York|page=[https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000stok/page/171 171]}}</ref> Þegar Hitler gerði [[Innrásin í Sovétríkin|árás á Sovétríkin]] sagði Churchill, sem hafði alla ævi verið svarinn andkommúnisti, að „ef Hitler gerði innrás í helvíti myndi ég að minnsta kosti segja nokkur hlýleg orð um djöfulinn í neðri málstofunni.“<ref>{{cite web|url=http://www.chu.cam.ac.uk/archives/collections/churchill_papers/biography|title=The Churchill Papers: Biography|publisher=University of Cambridge|accessdate=9. ágúst 2009|archive-date=2014-01-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20140117020600/http://www.chu.cam.ac.uk/archives/collections/churchill_papers/biography/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Heimsstyrjöldin II. í máli og myndum|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=5322230|útgefandi=''Nýr stormur''|ár=1968|mánuður=9. febrúar|árskoðað=2019|mánuðurskoðað=18. janúar}}</ref> Bretar fóru brátt að senda birgðir og skriðdreka til aðstoðar Sovétmönnum.<ref>{{cite book|last=Stokesbury|first=James L.|title=A Short History of WWII|url=https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000stok|publisher=William Morrow and Company, Inc.|year=1980|location=New York|page=[https://archive.org/details/shorthistoryofwo0000stok/page/159 159]}}</ref> [[File:Cairo conference.jpg|thumb|right|Churchill (til hægri) ásamt [[Chiang Kai-shek]] og [[Franklin D. Roosevelt]] á ráðstefnu í Kaíró árið 1943.]] Í janúar árið 1943 hittust Churchill, Roosevelt og [[Charles de Gaulle]] í [[Casablanca]] í [[Marokkó]] og komust að þeirri niðurstöðu að stefnt skyldi að skilyrðislausri uppgjöf Öxulveldanna. Churchill var þó ekki afdráttarlaus í afstöðu sinni um þetta og var nokkuð hissa þegar Roosevelt tilkynnti niðurstöðuna af fundinum.<ref>{{cite web|url=http://ww2db.com/battle_spec.php?battle_id=65|first=Peter C.|last=Chen|title=Casablanca Conference|date=14 January 1943|accessdate=11 October 2014}}</ref><ref>{{cite news|work=[[The New York Times]]|last=Middleton|first=Drew|title=Roosevelt, Churchill Map 1943 War Strategy At Ten-Day Conference Held In Casablanca; Giraud And De Gaulle, Present, Agree On Aims|date=24 January 1943}}</ref> Deilt hefur verið um hlutverk Churchill í [[Hungursneyðin í Bengal 1943|hungursneyðinni í Bengal árið 1943]], þar sem um þrjár milljónir manna létust úr hungri, vannæringu og sjúkdómum. Japanir höfðu hertekið [[Búrma]] og þar með lokað á innflutning hrísgrjóna til Indlands og valdið hungursneyð í Bengal, þar sem 20% neyttra hrísgrjóna voru innflutt. Churchill hélt því fram að hungursneyðin væri Indverjum sjálfum að kenna því þeir „fjölguðu sér eins og kanínur“<ref>See Dyson and Maharatna (1991) for a review of the data and the various estimates made.</ref><ref name = "Gordon">{{cite journal|last1=Gordon|first1=Leonard A.|title=Review of Prosperity and Misery in Modern Bengal: The Famine of 1943–1944|url=https://archive.org/details/sim_american-historical-review_1983-10_88_4/page/1051|journal=The American Historical Review|date=1 January 1983|volume=88|issue=4|page=1051|doi=10.2307/1874145|jstor=1874145}}</ref><ref>{{cite web|last=Mukerjee|first=Madhusree|url=http://www.hnn.us/articles/129891.html|title=History News Network &#124; Because the Past is the Present, and the Future too|publisher=Hnn.us|accessdate=29 July 2011|archive-date=9 ágúst 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809182841/http://www.hnn.us/articles/129891.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.churchillcentral.com/timeline/stories/did-churchill-cause-the-bengal-famine-of-1943-as-has-been-claimed|title=Did Churchill cause the Bengal Famine of 1943, as has been claimed?|publisher=Churchill Central|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170510083201/https://www.churchillcentral.com/timeline/stories/did-churchill-cause-the-bengal-famine-of-1943-as-has-been-claimed|archivedate=10 May 2017}}</ref><ref name="Gordon"/><ref>{{cite journal|last1=Tharoor|first1=Shashi|title=Inglorious Empire: What the British Did to India|url=https://archive.org/details/inglorious-empire|journal=Hurst|date=March 2017}}</ref> og neitaði að sjá af nokkrum birgðum sem ætlaðar væru herrekstrinum til að hjálpa þeim. Þegar landstjóri Indlands sendi Churchill símskeyti til að biðja um matarbirgðir spurði Churchill á móti að ef staðan væri svona slæm, „hvers vegna [væri] Gandhi þá ekki dauður enn?“ <ref>''[https://archive.today/20120630143154/www.newyorker.com/arts/critics/books/2007/08/13/070813crbo_books_mishra?currentPage=3 Exit Wounds]'', [[Pankaj Mishra]], ''[[The New Yorker]]'', 13. ágúst 2007.</ref> Í júní árið 1944 [[Innrásin í Normandí|gerðu Bandamenn innrás í Normandí]] og ráku Þjóðverja inn í Þýskaland á næsta ári. Í innrás bandamanna í Þýskaland í febrúar 1945 átti Churchill þátt í því að skipa sprengjuárásir á borgina [[Dresden]], þar sem fjöldi þýskra flóttamanna og særðra hermanna hafði safnast saman.<ref>Taylor, Frederick. ''Dresden: Tuesday, 13. febrúar 1945'', New York: Harper Collins/London: Bloomsbury, bls. 262–64</ref> Eftir sprengjuárásirnar á borgina velti Churchill því upp í leynilegu símskeyti hvort rétt væri að endurskoða þá stefnu að „varpa sprengjum á þýskar borgir til þess eins að auka skelfinguna, en með öðrum tylliástæðum“.<ref>Patrick J. Buchanan, ''Where the Right Went Wrong'' (2004), St. Martin's Griffin, bls. 119</ref> Loftárásirnar voru meðal umdeildustu aðgerða bandamanna í stríðinu þar sem Þýskaland var í raun þegar sigrað þegar þær voru gerðar og Dresden þótti ekki hernaðarlega mikilvæg borg.<ref>{{Vísindavefurinn|918|Hvaða tilgangi þjónaði loftárás Bandamanna á Dresden í seinni heimsstyrjöld (sem olli dauða fleira fólks en dó í Hiroshima)?}}</ref> Í árásunum var Dresden lögð í rúst og um það bil 25 þúsund manns, aðallega óbreyttir borgarar, voru drepnir.<ref>Müller, Rolf-Dieter; Schönherr, Nicole; Widera, Thomas, eds. (2010), ''Die Zerstörung Dresdens: 13. bis 15. Februar 1945. Gutachten und Ergebnisse der Dresdner Historikerkommission zur Ermittlung der Opferzahlen'', V&R Unipress, bls. 48,</ref> Þann 7. maí þáðu Bandamenn skilyrðislausa uppgjöf Þjóðverja og þann 8. maí lýsti Churchill yfir endalokum stríðsins í Evrópu. Þingkosningar voru haldnar í Bretlandi í júlí árið 1945 en þar vann Verkamannaflokkurinn stórsigur. Churchill sagði því af sér sem forsætisráðherra og Clement Attlee tók við embætti hans. ===Í stjórnarandstöðu=== Churchill var leiðtogi bresku stjórnarandstöðunnar á sex ára ráðherratíð Attlee. Hann var áfram áhrifamikill í alþjóðastjórnmálum á þessum tíma og flutti meðal annars fræga ræðu um Sovétríkin í heimsókn til Bandaríkjanna þann 5. mars árið 1946 sem oft er talin marka upphaf [[Kalda stríðið|kalda stríðsins]]: <blockquote>„Frá Stettin í Eystrasalti til Tríeste við Adríahaf hefur [[Járntjaldið|Járntjald]] fallið yfir álfuna. Handan þeirrar línu standa allar höfuðborgir hinna fornu ríkja Mið- og Austur-Evrópu. Varsjá, Berlín, Prag, Vín, Búdapest, Belgrad, Búkarest og Sofía; allar þessar frægu borgir og íbúarnir í kringum þær eru nú á því sem ég verð að kalla áhrifasvæði Sovétmanna.“<ref name="centre-429">{{cite web|url=http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/120-the-sinews-of-peace|title=Sinews of Peace (Iron Curtain)|accessdate=21. mars 2018|last=Churchill|first=Winston|publisher=Churchill Centre|archive-date=2009-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605210758/http://www.winstonchurchill.org/learn/speeches/speeches-of-winston-churchill/120-the-sinews-of-peace|url-status=dead}}</ref></blockquote> ===Forsætisráðherra á ný=== Churchill varð forsætisráðherra í annað sinn eftir að hafa unnið nauman sigur gegn Verkamönnum í kosningum árið 1951 (þrátt fyrir að flokkur hans hefði hlotið færri atkvæði). Ríkisstjórn Churchill beitti sér snemma fyrir byggingu fjölda nýrra íbúða til að kljást við húsnæðisvanda sem hafði hrjáð Bretland frá því á stríðsárunum.<ref name="HNDM">{{cite news|title=The Housing Total Was 318,779|work=Hartlepool Northern Daily Mail|date=5 February 1954|accessdate=21. mars 2018|url=http://www.britishnewspaperarchive.co.uk/viewer/bl/0000378/19540205/004/0001|via=[[British Newspaper Archive]]|url-access=subscription}}</ref> Annars einbeitti Churchill sér að mestu að utanríkismálum á annarri ráðherratíð sinni. Hann sendi breska hermenn til [[Kenýa|Kenýu]] til að kveða niður [[Mau Mau-uppreisnin|Mau Mau-uppreisnina]]<ref name="Jenkins p843">Jenkins, bls. 843–61</ref> og til [[Malakkaskagi|Malakkaskaga]] til að kveða niður [[Malajauppreisnin|svipaða uppreisn þar]]. Þessar hernaðardeilur komu flestum Bretum í skilning um að ekki yrði hægt að halda nýlenduyfirráðum um allan heim áfram til lengdar.<ref>Ferguson, Niall (2000). ''Empire: How Britain Made the Modern World''. London: Penguin Books Ltd.</ref> Churchill reyndi þó eftir mesta megni að halda í leifar breska heimsveldisins og sagðist ekki vilja „sitja við stjórn sundurbútunar.“<ref name="Jenkins p843"/> Ríkisstjórn Churchill átti einnig hlut að máli í [[Valdaránið í Íran 1953|valdaráni í Íran]] árið 1953.<ref>Kinzer, Stephen. ''All the Shah's Men''. Hoboken, N.J.: John Wiley & Sons, Inc., 2008, bls. 3</ref> Churchill sagði af sér eftir að hafa fengið endurtekin heilablóðföll í apríl árið 1955 og settist í helgan stein. [[Anthony Eden]] tók við embætti forsætisráðherra. == Fjölskylduhagir == [[Randolph Churchill]] faðir Winstons var einnig stjórnmálamaður og um tíma fjármálaráðherra. Hann var þriðji sonur sjöunda hertogans af Marlborough. Móðir hans, Jennie Jerome, var dóttir bandarísks auðkýfings að nafni Leonard Jerome. Winston var fæddur tveimur mánuðum fyrir tímann í Bleinheim-höll sem er ættaróðal Marlborough fjölskyldunnar. Churchill átti einn bróður, John Strange Spencer-Churchill. Churchill hitti tilvonandi konu sína, Clementine Hoizer, í fyrsta sinn árið 1904 á dansleik í Crewe House. Þau hittust aftur árið 1908 í matarboði hjá Lafði St Helier. Churchill sat við hlið Clementine við borðhaldið. Hann bað Clementine í veislu í Bleinheim höll 10. ágúst 1908, þau gengu svo í hjónaband í St. Margrets, Westminister og voru þau gefin saman af biskupnum af St Asph. Árið 1909 fluttu hjónin að Eccleston Square 33. Fyrsta barnið Diana fæddist 11. júlí 1909, Randolph fæddist 28. maí 1911, þriðja barnið fæddist 7. október 1914, fjórða barnið Marigold fæddist 15. nóvember 1918, Mary fæddist svo 15. september 1922 síðar þann sama mánuð keypti Churchill [[Chartwell]] þar sem fjölskyldan bjó þar til Churchill lést 1965. == Ráðherraembætti == Churchill gegndi mörgum sinnum ráðherraembættum í [[ríkisstjórn Bretlands]] á stjórnmálaferli sínum. Ráðherraembættin sem hann gegndi á ferli sínum voru: * Aðstoðarnýlendurmálaráðherra 1906-8 (Undersecretary of State for the Colonies) * Viðskiptaráðherra 1908-10 (President of the Board of Trade) * Innanríkisráðherra 1910-11 (Secretary of State for Home Affairs) * Flotamálaráðherra 1911-1915 (First Lord of the Admiralty) * Varnarmálaráðherra 1918-21 (Secretary of War and Air Minister) * Aðstoðarnýlenduráðherra 1921-22 (Undersecretary for the Colonies) * Fjármálaráðherra 1924-29 (Chancellor of the Exchequer) * Flotamálaráðherra 3. september 1939-10. maí 1940 (First Lord of the Admiralty) * Forsætisráðherra 10. maí 1940-45, 1951-55 (Prime Minister)<ref>{{Vísindavefurinn|3446|Hvaða ráðherraembættum gegndi Sir Winston Churchill?}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist|2}} {{Wikivitnun}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Bretlands]] | frá = 1940 | til = 1945 | fyrir = [[Neville Chamberlain]] | eftir = [[Clement Attlee]] | }} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Bretlands]] | frá = 1951 | til = 1955 | fyrir = [[Clement Attlee]] | eftir = [[Anthony Eden]] | }} {{Töfluendir}} {{fde|1874|1965|Churchill, Winston}} {{DEFAULTSORT:Churchill, Winston}} {{Forsætisráðherrar Bretlands}} {{Nóbelsverðlaun í bókmenntum}} [[Flokkur:Fjármálaráðherrar Bretlands]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Bretlands|Churchill, Winston]] [[Flokkur:Handhafar bókmenntaverðlauna Nóbels|Churchill, Winston]] [[Flokkur:Innanríkisráðherrar Bretlands]] [[Flokkur:Leiðtogar breska Íhaldsflokksins]] [[Flokkur:Stjórnmálaleiðtogar í seinni heimsstyrjöldinni|Churchill, Winston]] qbkv7nj426zmrvlgkk9dxi2rxp1686x 0 20613 1967706 1958120 2026-06-15T16:46:29Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 3 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967706 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill}} [[Mynd:Aerial image of Grand Prismatic Spring (view from the south).jpg|thumb|right|[[Örvera|Örverubreiður]] í kringum [[hver]].]] '''Líf''' er [[eiginleiki]] sem aðgreinir [[efni]] sem býr yfir [[lífrænt ferli|lífrænum ferlum]] eins og [[frumuboðskipti|frumuboðskiptum]] og sjálfbærum vexti, frá efni sem ekki býr yfir slíkum ferlum. Meðal þess sem einkennir lifandi efni er [[samvægi]], [[lífrænt skipulag]], [[efnaskipti]], [[frumuvöxtur]], [[aðlögun]] og [[æxlun]]. Allt líf [[fæðing|fæðist]] og [[dauði|deyr]].<ref>{{Vísindavefurinn|7117|Er líf eftir dauðann?|höfundur=Jón Gunnar Þorsteinsson|dags=29.2.2008}}</ref> [[Ódauðleiki]] er ekki til. Til eru margar heimspekilegar skilgreiningar á því hvað [[lífkerfi]] er. Líf er grundvallarhugtak í [[líffræði]], en er þó vandmeðfarið og síður en svo auðvelt að skilgreina.<ref>{{vísindavefurinn|687|Er til fullnægjandi fræðileg skilgreining á lífi?|höfundur=Guðmundur Eggertsson|dags=24.7.2000}}</ref> Sem dæmi má nefna að ekki er ljóst hvort telja skuli [[veira|veirur]] til lífvera þar sem þær geta ekki fjölgað sér sjálfstætt utan hýsilfrumu. Líf finnst um alla jörðina: í andrúmsloftinu, vatni og jarðvegi. [[Lífhvolfið]] er myndað úr mörgum [[vistkerfi|vistkerfum]], en hluti af því er umhverfi sem er fjandsamlegt flestum lífverum nema [[jaðarlífvera|jaðarlífverum]]. Hægt er að rekja [[uppruni lífs|uppruna lífs]] á jörðinni 3,5 milljarða ára aftur í tímann,<ref>{{Vísindavefurinn|168|Hvenær kviknaði líf á jörðinni og hvers vegna?|höfundur=Guðmundur Eggertsson|dags=29.2.2000}}</ref> þannig að allar lífverur eiga sér [[sameiginlegur forveri alls lífs|sameiginlegan forvera]] samkvæmt einni tilgátu.<ref>{{vísindavefurinn|204|Hver var fyrsta lífveran á jörðinni?|höfundur=Einar Árnason|dags=9.3.2000}}</ref> Allar [[tegund (líffræði)|tegundir]] [[lífvera]] hafa þróast út frá þessum síðasta sameiginlega forvera.<ref>{{Vísindavefurinn|4065|Af hverju er lífið til?|höfundur=Þorsteinn Vilhjálmsson|dags=17.3.2004}}</ref> Margar þeirra hafa [[útdauði|dáið út]] og skilið eftir sig [[steingervingur|steingervinga]]. Líf hefur verið viðfangsefni rannsókna að minnsta kosti frá [[fornöld]]. Samkvæmt [[efnishyggja|efnishyggju]] [[Empedókles]]ar var líf myndað úr fjórum [[frumefni fornaldar|frumefnum]]. [[Aristóteles]] setti fram hugmyndina um að allar lifandi verur hefðu [[sál]]. Hann var líka fyrstur til að reyna að flokka lífverur skipulega. Nútímaflokkunarfræði lífvera kom fram á 18. öld með [[tvínefni|tvínefnakerfi]] [[Carl von Linné|Carls von Linné]]. Efnafræðilega eru lífverur myndaðar úr [[lífefnafræði|lífrænum sameindum]] sem að mestu eru gerðar úr nokkrum lykil[[frumefni|frumefnum]]. Allar lífverur hafa tvenns konar stórar sameindir: [[prótein]] og [[kjarnsýra|kjarnsýrur]], oftast bæði [[deoxýríbósakjarnsýra|deoxýríbósakjarnsýrur]] og [[ríbósakjarnsýra|ríbósakjarnsýrur]]. Kjarnsýrurnar geyma upplýsingar sem hver tegund þarfnast, meðal annars upplýsingar um gerð próteina. Próteinin eru svo efnafræðileg undirstaða hinna ýmsu lífrænu ferla. Undirstöðueining allra lífvera er [[fruma]]n. Langflestar lífverur (til dæmis allir [[dreifkjörnungur|dreifkjörnungar]]) eru [[örvera|einfruma]], en sumir [[heilkjörnungur|heilkjörnungar]] mynda flóknari [[fjölfrumungur|fjölfruma lífverur]]. Líf er eingöngu þekkt á jörðinni, en [[þverstæða Fermis|talið er líklegt]] að [[stjörnulíffræði|líf sé til á öðrum hnöttum]]. Vísindamenn reyna oft að herma eftir lífrænum ferlum og búa til [[gervilíf]] í rannsóknarskyni. == Skilgreining == Hvernig á að skilgreina líf hefur lengi verið umdeilt meðal raunvísindafólks og heimspekinga.<ref name="Definitions 2009">{{cite journal |title=Why Is the Definition of Life So Elusive? Epistemological Considerations |journal=Astrobiology |date=May 2009 |last=Tsokolov |first=Serhiy A. |volume=9 |issue=4 |doi=10.1089/ast.2007.0201 |bibcode=2009AsBio...9..401T |pages=401–412 |pmid=19519215}}</ref><ref name=Emmeche1997>{{cite web |first1=Claus |last1=Emmeche |year=1997 |title=Defining Life, Explaining Emergence |publisher=Niels Bohr Institute |url=http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |access-date=25 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120314095044/http://www.nbi.dk/~emmeche/cePubl/97e.defLife.v3f.html |archive-date=14 March 2012 }}</ref><ref name=McKay>{{Cite journal |title=What Is Life—and How Do We Search for It in Other Worlds? |journal=PLOS Biology |date=14 September 2004 |first=Chris P. |last=McKay |pmid=15367939 |volume=2 |issue=9 |pmc=516796 |page=302 |doi=10.1371/journal.pbio.0020302 |doi-access=free }}</ref> Að hluta stafar það af því að lífið er ferli en ekki efni.<ref name="DefinitionMotivation">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |title=Directed panspermia. 3. Strategies and motivation for seeding star-forming clouds |journal=Journal of the British Interplanetary Society |year=1997 |volume=50 |pages=93–102 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |bibcode=1997JBIS...50...93M |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064738/http://www.astro-ecology.com/PDFDirectedPanspermia3JBIS1997Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref name="SeedingBook">{{Cite book |last=Mautner |first=Michael N. |title=Seeding the Universe with Life: Securing Our Cosmological Future |date=2000 |publisher=Michael Mautner |isbn=978-0-476-00330-9 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064713/http://www.astro-ecology.com/PDFSeedingtheUniverse2005Book.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref><ref>{{cite journal |title=What is life? It's a Tricky, Often Confusing Question |journal=Astrobiology Magazine |date=18 September 2014 |last=McKay |first=Chris}}</ref> Að auki skortir alla vitneskju um einkenni lífvera sem gætu hafa þróast utan jarðarinnar.<ref>{{Cite journal |last1=Nealson |first1=K.H. |last2=Conrad |first2=P.G. |title=Life: past, present and future |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London B]] |volume=354 |issue=1392 |pages=1923–1939 |date=December 1999 |pmid=10670014 |pmc=1692713 |doi=10.1098/rstb.1999.0532 |url=https://royalsociety.org/journals/|archive-date=3 January 2016 |archive-url=https://wayback.archive-it.org/all/20160103000925/https://royalsociety.org/journals/ |url-status=live }}</ref><ref name="Bioethics">{{Cite journal |last=Mautner |first=Michael N. |title=Life-centered ethics, and the human future in space |journal=Bioethics |volume=23 |pages=433–440 |year=2009 |doi=10.1111/j.1467-8519.2008.00688.x |pmid=19077128 |url=http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |issue=8 |s2cid=25203457 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102064743/http://www.astro-ecology.com/PDFLifeCenteredBioethics2009Paper.pdf |archive-date=2 November 2012 }}</ref> Ýmsar heimspekilegar skilgreiningar á lífi hafa verið settar fram til að greina lifandi verur frá dauðu efni.<ref name=Jeuken1975>{{cite journal|title=The biological and philosophical defitions of life |author=Jeuken M |journal=Acta Biotheoretica |volume=24 |issue=1–2 |pages=14–21 |year=1975 |doi=10.1007/BF01556737|pmid=811024 |s2cid=44573374 }}</ref> [[Lagalegur dauði|Lögfræðilegar]] skilgreiningar á lífi hafa líka verið umdeildar, en þær leggja áherslu á það hvenær hægt er að úrskurða manneskju látna, og hvaða lagalegu afleiðingar hljótast af því.<ref name=Capron1978>{{cite journal|title=Legal definition of death |author=Capron AM |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |year=1978 |doi=10.1111/j.1749-6632.1978.tb50352.x |pmid=284746 |volume=315 |issue=1 |pages=349–362 |bibcode=1978NYASA.315..349C |s2cid=36535062 }}</ref> Hægt er að finna að minnasta kosti 123 ólíkar skilgreiningar á lífi.<ref name="JBSD-20110317">{{cite journal |last=Trifonov |first=Edward N. |title=Vocabulary of Definitions of Life Suggests a Definition |date=17 March 2011 |journal=Journal of Biomolecular Structure and Dynamics |volume=29 |issue=2 |pages=259–266 |doi=10.1080/073911011010524992 |pmid=21875147 |doi-access=free }}</ref> === Hefðbundin skilgreining === Engin ein skilgreining er til sem nær óyggjandi yfir allar lífverur en undanskilur allt lífvana efni. Almennt má þó telja þá veru lífveru sem uppfyllir '''öll''' eða að minnsta kosti '''flest''' eftirfarandi skilyrða. * Veran stundar [[efnaskipti]], en í því felst að hún [[næring|nærist]] og umbreytir [[orka|efnaorku]] eða ljósorku í [[fruma|frumuhluta]] og önnur [[lífefni]]. Næringin eykur þannig vöxt hennar og gerir henni einnig kleift að nýta orku til annarrar starfsemi, svo sem hreyfingar og úrgangslosunar. * Veran [[Vöxtur|vex]], en í því felst að hún stundar lífsmíðandi (''anabólísk'') efnaskipti í ríkari mæli en niðurbrot (''katabólísk efnaskipti''). Vexti fylgir gjarnan að veran gengur í gegn um ákveðin [[þroski|þroskastig]]. * [[Samvægi]]: Veran bregst á einhvern hátt við [[áreiti]] og lagar sig að umhverfisaðstæðum. * Veran er fær um að [[Æxlun|æxlast]], annað hvort [[kynlaus æxlun|kynlaust]] eða með [[kynæxlun]] (eða hvort tveggja). * Veran hefur [[erfðaefni]] sem getur tekið [[stökkbreyting|breytingum]] og borist milli kynslóða. ==== Undantekningar ==== * [[Múlasni|Múlasnar]] og önnur [[Ófrjósemi|ófrjó]] dýr, þar sem þessar verur geta ekki fjölgað sér en teljast þó til lífs. * Hægt væri að skilgreina [[sólstjarna|stjörnur]] eða [[Eldur|eld]] sem lifandi þó svo að það sé ekki venjan. * Veira vex ekki, stundar engin efnaskipti og getur ekki fjölgað sér utan hýsils og er álitamál hvort sé talin til lífs eða ekki. === Eðlisfræði === Frá sjónarhóli [[eðlisfræði]]nnar er lífvera [[varmafræðilegt kerfi]] með sameindabyggingu sem getur endurskapað sjálfa sig og þróast í samræmi við umhverfi sitt.<ref name="Luttermoser-1">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=ASTR-1020: Astronomy II Course Lecture Notes Section XII |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |publisher=[[East Tennessee State University]] |access-date=28 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185054/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/astr1020/a1020chap12.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref><ref name="Luttermoser-2">{{cite web |last1=Luttermoser |first1=Donald G. |title=Physics 2028: Great Ideas in Science: The Exobiology Module |url=http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |date=Spring 2008 |publisher=[[East Tennessee State University]] |access-date=28 August 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322185041/http://www.etsu.edu/physics/lutter/courses/phys2028/p2028exobnotes.pdf |archive-date=22 March 2012 }}</ref> Í varmafræðinni er lífi lýst sem opnu kerfi sem nýtir sér breytileika í umhverfinu til að skapa ófullkomin afrit af sjálfu sér.<ref name="Review 2009">{{cite journal |title=What makes a planet habitable? |journal=The Astronomy and Astrophysics Review |year=2009 |last1=Lammer |first1=H. |last2=Bredehöft |first2=J.H. |last3=Coustenis |first3=A. |author3-link=Athena Coustenis |last4=Khodachenko |first4=M.L. |volume=17 |issue=2 |pages=181–249 |doi=10.1007/s00159-009-0019-z |url=http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |access-date=3 May 2016|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602235333/http://veilnebula.jorgejohnson.me/uploads/3/5/8/7/3587678/lammer_et_al_2009_astron_astro_rev-4.pdf |archive-date=2 June 2016 |bibcode=2009A&ARv..17..181L|s2cid=123220355 }}</ref> Nefnd um [[geimlíffræði]] á vegum [[NASA]] hefur skilgreint líf sem sjálfbært efnafræðilegt kerfi sem getur [[Þróunarkenning Darwins|þróast]], eftir tillögu [[Carl Sagan]].<ref>{{Cite journal |last=Benner |first=Steven A. |date=December 2010 |title=Defining Life |journal=Astrobiology |volume=10 |issue=10 |pages=1021–1030 |doi=10.1089/ast.2010.0524 |pmc=3005285 |pmid=21162682 |bibcode=2010AsBio..10.1021B}}</ref><ref>{{cite book |first1=Gerald F. |title=Extraterrestrials |last1=Joyce |author-link=Gerald Joyce |pages=139–151 |publisher=Cambridge University Press |date=1995 |doi=10.1017/CBO9780511564970.017 |isbn=978-0-511-56497-0 |chapter=The RNA World: Life before DNA and Protein |hdl=2060/19980211165 |s2cid=83282463 }}</ref> Þessi skilgreining hefur hins vegar verið gagnrýnd, af því samkvæmt henni er einn einstaklingur sem fjölgar sér með [[kynæxlun]] ekki lifandi, þar sem hann getur ekki þróast á eigin spýtur.<ref>{{Cite journal |last=Benner |first=Steven A. |date=December 2010 |title=Defining Life |journal=Astrobiology |volume=10 |issue=10 |pages=1021–1030 |doi=10.1089/ast.2010.0524 |pmc=3005285 |pmid=21162682|bibcode=2010AsBio..10.1021B }}</ref> Rannsóknir á tengslum varmafræðihugtaksins [[óreiða|óreiðu]] og uppruna og þróun lífs hófust í upphafi 20. aldar. Tengsl óreiðu og lífs hafa verið efni fjölda tilgáta á ólíkum sviðum, eins og [[sálfræði]], [[upplýsingafræði]], [[þróunarlíffræði]] og geimlíffræði. === Dauði === {{aðalgrein|Dauði}} [[File:Male Lion and Cub Chitwa South Africa Luca Galuzzi 2004.JPG|right|thumb|Líkamar dýra, eins og þessa [[afríkubuffall|afríkubuffals]], eru endurunnir þannig að þeir gefa öðrum lífverum orku og næringarefni.]] Dauði á sér stað þegar lífrænir ferlar tiltekinnar lífveru eða frumu stöðvast.<ref>{{cite encyclopedia |title=Definition of death |url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20091103065510/http://encarta.msn.com/dictionary_1861602899/death.html |archive-date=3 November 2009 |url-status=dead}}</ref><ref name=define_death>{{cite web |title=Definition of death |website=Encyclopedia of Death and Dying |publisher=Advameg, Inc. |url=http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |access-date=25 May 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203141750/http://www.deathreference.com/Da-Em/Definitions-of-Death.html |archive-date=3 February 2007 }}</ref> Eitt af vandamálunum við að skilgreina dauðann felst í aðgreiningu hans frá lífi. Dauðinn á sér stað ýmist þegar lífinu lýkur, eða þegar það ástand sem fylgir lífinu hefst.<ref name=define_death/> Það er erfitt að ákveða hvenær dauðinn á sér stað, því stöðvun lífrænna ferla á sér ekki stað samtímis í öllum líffærakerfum.<ref>{{cite magazine |title=Crossing Over: How Science Is Redefining Life and Death |url=https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |author=Henig, Robin Marantz |author-link=Robin Marantz Henig |magazine=[[National Geographic]] |date=April 2016 |access-date=23 October 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171101071129/https://www.nationalgeographic.com/magazine/2016/04/dying-death-brain-dead-body-consciousness-science/ |archive-date=1 November 2017 }}</ref> Slík ákvörðun krefst þess því að draga huglæg mörk milli lífs og dauða. Það getur verið vandasamt því það er engin algild skilgreining til á lífinu. Dauðinn hefur verið viðfangsefni trúarbragða og heimspeki í þúsundir ára. Í mörgum trúarbrögðum felst trú á einhvers konar [[framhaldslíf]], [[endurholdgun]] [[sál]]arinnar, eða [[upprisa|upprisu]] líkamans á tilteknum tíma.<ref>{{Cite web|title=How the Major Religions View the Afterlife|url=https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|access-date=4 February 2022|website=Encyclopedia.com|archive-date=4 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220204201436/https://www.encyclopedia.com/science/encyclopedias-almanacs-transcripts-and-maps/how-major-religions-view-afterlife|url-status=live}}</ref> === Veirur === {{aðalgrein|Veira}} [[File:Adenovirus transmission electron micrograph B82-0142 lores.jpg|thumb|right|[[Eitlaveira|Eitlaveirur]] í rafeindasmásjá.]] Það er umdeilt hvort telja eigi veirur (vírusa) lifandi eða ekki.<ref>{{Cite web |title=Virus |url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |access-date=25 July 2022 |website=Genome.gov |archive-date=11 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511064713/https://www.genome.gov/genetics-glossary/Virus |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Are Viruses Alive? |url=https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |access-date=25 July 2022 |website=Yellowstone Thermal Viruses |archive-date=14 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220614031640/https://serc.carleton.edu/microbelife/yellowstone/viruslive.html |url-status=live }}</ref> Veirur eru oft álitnar [[eftirmyndun|eftirmyndarar]] [[erfðaefni]]s fremur en lífverur.<ref>{{cite journal |title=Are viruses alive? The replicator paradigm sheds decisive light on an old but misguided question |journal=Studies in the History and Philosophy of Biology and Biomedical Science |volume=59 |pages=125–134 |date=7 March 2016 |last1=Koonin |first1=E.V. |last2=Starokadomskyy |first2=P. |doi=10.1016/j.shpsc.2016.02.016 |pmid=26965225 |pmc=5406846}}</ref> Þeim hefur verið lýst sem „verum á jaðri lífs“<ref>{{Cite journal |last=Rybicki |first=EP |year=1990 |url=https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |title=The classification of organisms at the edge of life, or problems with virus systematics |journal=S Afr J Sci |volume=86 |pages=182–186 |access-date=5 November 2023 |archive-date=21 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210921114412/https://journals.co.za/doi/pdf/10.10520/AJA00382353_6229 |url-status=live }}</ref> af því þær hafa [[erfðaefni]], þróast með náttúruvali,<ref name="pmid17914905">{{Cite journal |last1=Holmes |first1=E.C. |title=Viral evolution in the genomic age |journal=PLOS Biol. |volume=5 |issue=10 |page=e278 |date=October 2007 |pmid=17914905 |pmc=1994994 |doi=10.1371/journal.pbio.0050278 |doi-access=free }}</ref><ref name="Forterre 2010">{{cite journal |title=Defining Life: The Virus Viewpoint |journal=Orig Life Evol Biosph |date=3 March 2010 |first=Patrick |last=Forterre |volume=40 |issue=2 |pages=151–160 |doi=10.1007/s11084-010-9194-1 |bibcode=2010OLEB...40..151F |pmc=2837877 |pmid=20198436}}</ref> og fjölga sér með því að afrita sjálfar sig með sjálfröðun. Veirur hafa þó ekki efnaskipti og þurfa hýsilfrumu til að fjölga sér. Sjálfröðun veira í hýsilfrumu er mikilvæg fyrir rannsóknir á [[uppruni lífs|uppruna lífs]], þar sem hún styður hugsanlega þá tilgátu að lífið hafi byrjað sem sjálfraðandi [[lífræn sameind|lífrænar sameindir]].<ref name="pmid16984643">{{Cite journal |last1=Koonin |first1=E.V. |author1-link=Eugene Koonin |last2=Senkevich |first2=T.G. |last3=Dolja |first3=V.V. |title=The ancient Virus World and evolution of cells |journal=Biology Direct |volume=1 |page=29 |year=2006 |pmid=16984643 |pmc=1594570 |doi=10.1186/1745-6150-1-29 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html#Virus%20Origins |title=Origins of Viruses |last=Rybicki |first=Ed |date=November 1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090509094459/http://www.mcb.uct.ac.za/tutorial/virorig.html|archive-date=9 May 2009 |url-status=dead |access-date=12 April 2009}}</ref> == Þróun == === Uppruni === {{aðalgrein|Uppruni lífs}} Líf er talið hafa orðið til á [[jörðin]]ni fyrir hér um bil 3,5 til 4 [[milljarður|milljörðum]] ára.<ref name="GudmEgg_2003">{{cite journal |author=Guðmundur Eggertsson |title=Uppruni lífs|journal=Náttúrufræðingurinn|volume=71 |pages=145-152 |year=2003 |pmid=}}</ref><ref name="Staley_etal_2007">{{cite book | last = Staley | first = Andrew D. |author2=R. P. Gunsalus|author3=S. Lory|author4= J. J. Perry | title = Microbial Life, 2. útg. | url = https://archive.org/details/microbiallife0000unse | publisher = Sinauer Associates, Inc. | year = 2007 | isbn = 978-0-87893-685-4}}</ref> Ljóst er að allar núlifandi lífverur stunda efnaskipti sem eru í meginatriðum sömu gerðar og hafa [[erfðaefni]] á formi [[kjarnsýra|kjarnsýrunnar]] DNA. Þessi atriði og ýmis fleiri styðja þá tilgátu að allar lífverur Jarðarinnar eigi sér sameiginlegan [[Síðasti sameiginlegi forfaðir allra núlifandi lífvera|áa]]. [[Sjálfskviknun|Sjálfkviknun]] lífvera úr lífvana efni, sem um aldir var álitin útskýra tilurð lífvera, var [[Hrekjanleiki|afsönnuð]] af [[Louis Pasteur]] um miðja [[19. öld]]. Hvernig líf kviknaði á jörðinni í árdaga er enn að verulegu leyti ráðgáta, en þó hafa veigamiklir hlekkir í hinni löngu keðju atburða sem hlýtur að liggja frá ólífrænu efni til fullmótaðrar lífveru verið útskýrðir á sannfærandi hátt. Einkum ber í því samhengi að nefna tilraun þeirra [[Stanley Miller]] og [[Harold Urey|Harolds Urey]]<ref name="Miller_1953">{{cite journal |last=Miller |first=Stanley L. |title=Production of Amino Acids Under Possible Primitive Earth Conditions|url=https://archive.org/details/sim_science_1953-05-15_117_3046/page/528 |journal=Science |year=1953 |volume=117 |pages=528-529 |pmid=13056598}}</ref><ref name="Miller_Urey_1959">{{cite journal |author1=Miller, Stanley L. |author2=Harold C. Urey |title=Organic Compound Synthesis on the Primitive Earth |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-polymer-science_1959-04_36_130/page/245 |journal=Science |year=1959 |volume=130 |pages=245-251 |pmid=13668555}}</ref>, en þeir sýndu fram á myndun ýmissa lífrænna efna, þar á meðal [[amínósýra]] úr ólífrænu efni við [[oxun|afoxandi]] aðstæður líkt og álitið er að hafi verið til staðar á jörðinni í árdaga. Kenningum sem leitast við að útskýra uppruna lífsins má í grófum dráttum skipta í tvo flokka, ''eftirmyndunarkenningar'' og ''efnaskiptakenningar'' eftir því hvort er álitið hafa komið til sögunnar fyrst, eiginleikinn til eftirmyndunar (sbr. eftirmyndun erfðaefnis) eða efnaskipta<ref name="GudmEgg_2003">{{cite journal |author=Guðmundur Eggertsson |title=Uppruni lífs|journal=Náttúrufræðingurinn|volume=71 |pages=145-152 |year=2003 |pmid=}}</ref>. === Steingervingar === {{aðalgrein|Steingervingur}} Steingervingar eru varðveittar leifar eða steingerð ummerki eftir lífverur frá fjarlægri fortíð. Heildarsafn steingervinga, bæði þeirra sem hafa uppgötvast og þeirra sem eftir er að uppgötva, myndar [[steingervingasaga|steingervingasöguna]]. Varðveitt eintak er kallað steingervingur ef það er eldra en 10.000 ára.<ref>{{cite web|url=https://www.sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/|title=Frequently Asked Questions|publisher=San Diego Natural History Museum|access-date=25 May 2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120510101706/http://sdnhm.org/science/paleontology/resources/frequent/|archive-date=10 May 2012}}</ref> Steingervingar geta því verið 10.000 ára gamlir, frá upphafi [[hólósen]]tímabilsins, og allt að 3,4 milljarða ára gamlir, frá [[upphafsöld]].<ref>{{cite news |first1=Brian |last1=Vastag |title=Oldest 'microfossils' raise hopes for life on Mars |date=21 August 2011 |url=https://www.washingtonpost.com/national/health-science/oldest-microfossils-hail-from-34-billion-years-ago-raise-hopes-for-life-on-mars/2011/08/19/gIQAHK8UUJ_story.html?hpid=z3 |newspaper=The Washington Post |access-date=21 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20111019000458/http://www.washingtonpost.com/national/health-science/oldest-microfossils-hail-from-34-billion-years-ago-raise-hopes-for-life-on-mars/2011/08/19/gIQAHK8UUJ_story.html?hpid=z3 |archive-date=19 October 2011 }}</ref><ref>{{cite news |first=Nicholas |last=Wade |title=Geological Team Lays Claim to Oldest Known Fossils |date=21 August 2011 |url=https://www.nytimes.com/2011/08/22/science/earth/22fossil.html?_r=1&partner=rss&emc=rss&src=ig |work=The New York Times |access-date=21 August 2011 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501085118/http://www.nytimes.com/2011/08/22/science/earth/22fossil.html?_r=1&partner=rss&emc=rss&src=ig |archive-date=1 May 2013 }}</ref> === Útdauði === {{Aðalgrein|Útdauði}} Útdauði er þegar tiltekin [[tegund (líffræði)|tegund]] lífvera deyr út.<ref>{{cite encyclopedia |title=Extinction&nbsp;– definition |url=http://encarta.msn.com/dictionary_1861609974/extinction.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926011523/http://encarta.msn.com/dictionary_1861609974/extinction.html |archive-date=26 September 2009 |url-status=dead}}</ref> Þetta gerist þegar síðasti einstaklingurinn sem tilheyrir þeirri tegund deyr. Þar sem [[útbreiðsla (líffræði)|útbreiðsla]] lífvera getur verið mjög stór, getur verið erfitt að átta sig á því hvenær þessu stigi er náð. Oftast er það gert eftir á þegar ekki hefur orðið vart við tegundina um nokkurn tíma. Tegundir verða útdauða þegar þær geta ekki lengur lifað af vegna breytinga á [[búsvæði|búsvæðum]] eða samkeppni. Yfir 99% af öllum tegundum sem hafa lifað eru nú útdauð.<ref>{{cite web |url=http://palaeo.gly.bris.ac.uk/Palaeofiles/Triassic/extinction.htm |title=What is an extinction? |website=Late Triassic |publisher=Bristol University |access-date=27 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901011807/http://palaeo.gly.bris.ac.uk/palaeofiles/triassic/extinction.htm |archive-date=1 September 2012 }}</ref><ref name="Book-Biology">{{cite book |editor1=Kunin, W.E. |editor2=Gaston, Kevin |author1=McKinney, Michael L. |chapter=How do rare species avoid extinction? A paleontological view |title=The Biology of Rarity: Causes and consequences of rare—common differences |chapter-url=https://books.google.com/books?id=4LHnCAAAQBAJ&pg=PA110 |date=1996 |publisher=Springer |isbn=978-0-412-63380-5 |access-date=26 May 2015 |archive-date=3 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203051637/https://books.google.com/books?id=4LHnCAAAQBAJ&pg=PA110 |url-status=live }}</ref><ref name="StearnsStearns2000">{{cite book |last1=Stearns |first1=Beverly Peterson |last2=Stearns |first2=Stephen C. |title=Watching, from the Edge of Extinction |url=https://books.google.com/books?id=0BHeC-tXIB4C&q=99+percent |year=2000 |publisher=[[Yale University Press]] |isbn=978-0-300-08469-6 |page=x |access-date=30 May 2017 |archive-date=5 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231105190204/https://books.google.com/books?id=0BHeC-tXIB4C&q=99+percent#v=snippet&q=99%20percent&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="NYT-20141108-MJN">{{cite news |last=Novacek |first=Michael J. |title=Prehistory's Brilliant Future |url=https://www.nytimes.com/2014/11/09/opinion/sunday/prehistorys-brilliant-future.html |date=8 November 2014 |work=[[The New York Times]] |access-date=25 December 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141229225657/http://www.nytimes.com/2014/11/09/opinion/sunday/prehistorys-brilliant-future.html |archive-date=29 December 2014 }}</ref> Hugsanlega hefur [[fjöldaútdauði]] tegunda á tilteknum tímaskeiðum orðið til þess að hraða þróun nýrra lífvera til að auka fjölbreytni.<ref>{{Cite journal |last=Van Valkenburgh |first=B. |author-link=Blaire Van Valkenburgh |year=1999 |title=Major patterns in the history of carnivorous mammals |journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences |volume=27 |pages=463–493 |doi=10.1146/annurev.earth.27.1.463 |bibcode=1999AREPS..27..463V |url=https://zenodo.org/record/890156 |access-date=29 June 2019 |archive-date=29 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200229201201/https://zenodo.org/record/890156 |url-status=live }}</ref> == Umhverfi == [[File:20100422 235222 Cyanobacteria.jpg|thumb|upright=0.9|[[Blágerlar]] [[súrefnisbyltingin|umbyltu]] samsetningu lífs á jörðu með því að valda nær algjörri útrýmingu [[loftfirrð lífvera|loftfirrðra lífvera]].]] Líffjölbreytni á jörðinni er afleiðing af síkviku samspili [[erfðabreyting]]a, [[efnaskipti|efnaskiptahæfileika]], [[náttúrulegt umhverfi|umhverfisáskorana]],<ref name=astrobiology>{{cite web |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g5.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20120329092237/http://astrobiology.arc.nasa.gov/roadmap/g5.html |archive-date=29 March 2012 |url-status=dead |title=Understand the evolutionary mechanisms and environmental limits of life |access-date=13 July 2009 |last=Rothschild |first=Lynn |author-link=Lynn J. Rothschild |date=September 2003 |publisher=NASA}}</ref> og [[samlífi]]s.<ref>{{Cite journal |title=Symbiosis and the origin of life |url=https://archive.org/details/origins-of-life-and-evolution-of-biospheres_1977-04_8_1/page/39 |journal=Origins of Life and Evolution of Biospheres |date=April 1977 |first=G.A.M. |last=King |volume=8 |issue=1 |pages=39–53 |doi=10.1007/BF00930938 |pmid=896191 |bibcode=1977OrLi....8...39K|s2cid=23615028 }}</ref><ref>{{Cite book |last=Margulis |first=Lynn |author-link=Lynn Margulis |title=The Symbiotic Planet: A New Look at Evolution |publisher=Orion Books |date=2001 |location=London|isbn=978-0-7538-0785-9}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Futuyma |first1=D.J. |author1-link=Douglas J. Futuyma |author2=Janis Antonovics |title=Oxford surveys in evolutionary biology: Symbiosis in evolution |publisher=Oxford University Press |date=1992 |volume=8 |location=London, England |pages=347–374 |isbn=978-0-19-507623-3}}</ref> Lengst af hafa [[örvera|örverur]] verið ríkjandi lífverur í byggilegu umhverfi jarðarinnar sem hefur því mótast af efnaskiptum og þróun örvera. Vegna athafna örveranna hefur efnafræðileg samsetning jarðarinnar breyst í [[jarðsaga|jarðsögunni]], sem hafði áhrif á þróun annarra lífvera síðar.<ref name=astrobiology/> Sem dæmi, þá var útblástur [[súrefni]]s frá [[blágerlar|blágerlum]] afleiðing [[ljóstillífun]]ar sem olli hnattrænni umbreytingu umhverfis á jörðinni. Súrefni var eitrað fyrir flestar aðrar lífverur á þeim tíma. Þetta skapaði nýjar áskoranir fyrir þróun lífs á jörðinni sem leiddu á endanum til þróunar helstu fylkinga dýra og planta. Þetta samspil lífvera og umhverfis er eitt af því sem einkennir lífkerfi.<ref name=astrobiology/> === Lífhvolf === {{aðalgrein|Lífhvolf}} [[File:Deinococcus geothermalis cells.jpg|thumb|''[[Deinococcus geothermalis]]'' er bakteríutegund sem þrífst í [[hver]]um og á miklu dýpi.<ref>{{Cite journal |last1=Liedert |first1=Christina |last2=Peltola |first2=Minna |last3=Bernhardt |first3=Jörg |last4=Neubauer |first4=Peter |last5=Salkinoja-Salonen |first5=Mirja |date=15 March 2012 |title=Physiology of Resistant Deinococcus geothermalis Bacterium Aerobically Cultivated in Low-Manganese Medium |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-bacteriology_2012-03_194_6/page/1552 |journal=Journal of Bacteriology |language=en |volume=194 |issue=6 |pages=1552–1561 |doi=10.1128/JB.06429-11 |pmc=3294853 |pmid=22228732}}</ref>|left]] Öll vistkerfi jarðar samanlögð mynda lífhvolfið. Lífhvolfið má líka skilgreina sem byggilegt svæði jarðar, sem er lokað kerfi (fyrir utan geislun frá sólinni og geimnum og hitageislun frá möttlinum), og að mestu sjálfstýrt.<ref>{{Cite encyclopedia |encyclopedia=The Columbia Encyclopedia|edition=6th |publisher=Columbia University Press |year=2004 |url=https://www.questia.com/library/encyclopedia/biosphere.jsp |url-status= |archive-url=https://web.archive.org/web/20111027194858/http://www.questia.com/library/encyclopedia/biosphere.jsp |archive-date=27 October 2011 |title=Biosphere }}</ref> Lífverur finnast alls staðar í lífhvolfinu, þar á meðal í [[jarðvegur|jarðvegi]], [[hver]]um, og [[innvaxin lífvera|steinum]], á allt að 19 km dýpi, í dýpstu hlutum sjávar, og í að minnsta kosti 64 km hæð í andrúmsloftinu.<ref name="SD-19980625-UG">{{cite web |author=University of Georgia |title=First-Ever Scientific Estimate Of Total Bacteria On Earth Shows Far Greater Numbers Than Ever Known Before |url=https://www.sciencedaily.com/releases/1998/08/980825080732.htm |date=25 August 1998 |website=[[Science Daily]] |access-date=10 November 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110162101/https://www.sciencedaily.com/releases/1998/08/980825080732.htm |archive-date=10 November 2014 }}</ref><ref name="ABM-20150112">{{cite web |last=Hadhazy |first=Adam |title=Life Might Thrive a Dozen Miles Beneath Earth's Surface |url=http://www.astrobio.net/extreme-life/life-might-thrive-dozen-miles-beneath-earths-surface/ |date=12 January 2015 |website=[[Astrobiology Magazine]] |access-date=11 March 2017 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170312065614/http://www.astrobio.net/extreme-life/life-might-thrive-dozen-miles-beneath-earths-surface/ |archive-date=12 March 2017 }}</ref><ref name="BBC-20151124">{{cite web |last=Fox-Skelly |first=Jasmin |title=The Strange Beasts That Live in Solid Rock Deep Underground |url=http://www.bbc.com/earth/story/20151124-meet-the-strange-creatures-that-live-in-solid-rock-deep-underground |date=24 November 2015 |publisher=[[BBC]] |access-date=11 March 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161125013248/http://www.bbc.com/earth/story/20151124-meet-the-strange-creatures-that-live-in-solid-rock-deep-underground |archive-date=25 November 2016 }}</ref> Sem dæmi hafa gró myglusveppsins ''[[Aspergillus niger]]'' fundist í [[miðhvolf]]inu í 48-77 km hæð.<ref>{{Cite journal |last1=Imshenetsky |first1=AA |last2=Lysenko |first2=SV |last3=Kazakov |first3=GA |date=June 1978 |title=Upper boundary of the biosphere |url=https://archive.org/details/sim_applied-and-environmental-microbiology_1978-01_35_1/page/1 |journal=Applied and Environmental Microbiology |volume=35 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1128/aem.35.1.1-5.1978 |pmc=242768 |pmid=623455|bibcode=1978ApEnM..35....1I }}</ref> Í tilraunastofum hefur verið sýnt fram á að líf gæti þrifist í tómi geimsins.<ref name="Dose">{{cite journal |title=ERA-experiment "space biochemistry" |journal=Advances in Space Research |volume=16 |issue=8 |year=1995 |pages=119–129 |doi=10.1016/0273-1177(95)00280-R |pmid=11542696 |last1=Dose |first1=K. |last2=Bieger-Dose |first2=A. |last3=Dillmann |first3=R. |last4=Gill |first4=M. |last5=Kerz |first5=O. |last6=Klein |first6=A. |last7=Meinert |first7=H. |last8=Nawroth |first8=T. |last9=Risi |first9=S. | last10=Stridde | first10=C. |bibcode=1995AdSpR..16h.119D}}</ref><ref name="Horneck">{{cite journal |title=Biological responses to space: results of the experiment "Exobiological Unit" of ERA on EURECA I |journal=Adv. Space Res. |year=1995 |author1=Horneck G. |author2=Eschweiler, U. |author3=Reitz, G. |author4=Wehner, J. |author5=Willimek, R. |author6=Strauch, K. |volume=16 |issue=8 |pages=105–118 |pmid=11542695 |bibcode=1995AdSpR..16h.105H |doi=10.1016/0273-1177(95)00279-N}}</ref> Líf þrífst dýpst í [[Maríanadjúpáll|Maríanadjúpálnum]],<ref name="NG-20130317">{{cite journal |last1=Glud |first1=Ronnie |last2=Wenzhöfer |first2=Frank |last3=Middelboe |first3=Mathias |last4=Oguri |first4=Kazumasa |last5=Turnewitsch |first5=Robert |last6=Canfield |first6=Donald E. |last7=Kitazato |first7=Hiroshi |title=High rates of microbial carbon turnover in sediments in the deepest oceanic trench on Earth |doi=10.1038/ngeo1773 |date=17 March 2013 |journal=[[Nature Geoscience]] |volume=6 |issue=4 |pages=284–288 |bibcode=2013NatGe...6..284G}}</ref> og í steinum allt að 580 metra undir 2590 metra djúpum sjávarbotni undan norðvesturströnd Bandaríkjanna,<ref name="LS-20130317">{{cite web |last=Choi |first=Charles Q. |title=Microbes Thrive in Deepest Spot on Earth |url=http://www.livescience.com/27954-microbes-mariana-trench.html |date=17 March 2013 |publisher=[[LiveScience]] |access-date=17 March 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402234623/http://www.livescience.com/27954-microbes-mariana-trench.html |archive-date=2 April 2013 }}</ref><ref name="LS-20130314">{{cite web |last=Oskin |first=Becky |title=Intraterrestrials: Life Thrives in Ocean Floor |url=http://www.livescience.com/27899-ocean-subsurface-ecosystem-found.html |date=14 March 2013 |publisher=[[LiveScience]] |access-date=17 March 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130402235647/http://www.livescience.com/27899-ocean-subsurface-ecosystem-found.html |archive-date=2 April 2013 }}</ref> og 2400 metrum undir sjávarbotni við strönd Japans.<ref name="BBC-20141215-RM">{{cite news |last=Morelle |first=Rebecca |author-link=Rebecca Morelle |title=Microbes discovered by deepest marine drill analysed |url=https://www.bbc.com/news/science-environment-30489814 |date=15 December 2014 |work=[[BBC News]] |access-date=15 December 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216185424/http://www.bbc.com/news/science-environment-30489814 |archive-date=16 December 2014 }}</ref> Árið 2014 fundust lífverur 800 metra undir ísnum á Suðurskautslandinu.<ref name="NAT-20140820">{{cite journal |last=Fox |first=Douglas |title=Lakes under the ice: Antarctica's secret garden |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2014-08-21_512_7514/page/244 |date=20 August 2014 |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=512 |issue=7514 |pages=244–246 |doi=10.1038/512244a |bibcode=2014Natur.512..244F |pmid=25143097 |doi-access=free }}</ref><ref name="FRB-20140820">{{cite web |last=Mack |first=Eric |title=Life Confirmed Under Antarctic Ice; Is Space Next? |url=https://www.forbes.com/sites/ericmack/2014/08/20/life-confirmed-under-antarctic-ice-is-space-next/ |date=20 August 2014 |website=[[Forbes]] |access-date=21 August 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822002442/http://www.forbes.com/sites/ericmack/2014/08/20/life-confirmed-under-antarctic-ice-is-space-next/ |archive-date=22 August 2014 }}</ref> Í leiðöngrum [[IODP]]-verkefnisins fundust [[einfrumungur|einfruma]] lífverur í seti við 120° C, 1,2 km undir sjávarbotni í [[Nankai-sökkbeltið|Nankai-sökkbeltinu]].<ref>{{Cite journal |last1=Heuer |first1=Verena B. |last2=Inagaki |first2=Fumio |last3=Morono |first3=Yuki |last4=Kubo |first4=Yusuke |last5=Spivack |first5=Arthur J. |last6=Viehweger |first6=Bernhard |last7=Treude |first7=Tina |last8=Beulig |first8=Felix |last9=Schubotz |first9=Florence |last10=Tonai |first10=Satoshi |last11=Bowden |first11=Stephen A.|date=4 December 2020 |title=Temperature limits to deep subseafloor life in the Nankai Trough subduction zone |journal=Science |volume=370 |issue=6521 |pages=1230–1234 |doi=10.1126/science.abd7934 |pmid=33273103 |bibcode=2020Sci...370.1230H |hdl=2164/15700 |s2cid=227257205 |url=https://escholarship.org/uc/item/5b65v425 |hdl-access=free |access-date=5 November 2023 |archive-date=26 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220926003958/https://escholarship.org/uc/item/5b65v425 |url-status=live }}</ref> Einn vísindamaður orðaði það þannig að hægt væri að finna örverur alls staðar, því þær hafa gríðarlega aðlögunarhæfni og lifa af hvar sem þær eru.<ref name="LS-20130317" /> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wikivitnun}} {{Wiktionary|líf}} [[Flokkur:Líf| ]] 72uph8x5cmldcfih2hq3qccpr3vgwuf 0 21942 1967743 1960272 2026-06-15T17:13:26Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967743 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Jurtir | fossil_range = [[miðfrumlífsöld]] til nútíma | image = Diversity of plants (Streptophyta) version 2.png | image_caption = Jurtir | domain = [[Heilkjörnungar]] (''Eukaryota'') | regnum = ''Plantae'' | regnum_authority = [[Herbert Copeland|Copeland]], 1956 | subdivision_ranks = Fylkingar | subdivision = ;[[Grænplöntur]] * [[Grænþörungar]] (''[[Chlorophyta]]'') * [[Kransþörungar]] (''[[Charophyta]]'') '''[[Kímplöntur]] (''[[Embryophyta]])''' * '''[[Æðlausar plöntur]]''' ** [[Soppmosar]] (''[[Marchantiophyta]]'') ** [[Hornmosar]] (''[[Anthocerotophyta]]'') ** [[Mosar]] (''[[Bryophyta]]'') ** †''[[Horneophytopsida]]'' * '''[[Æðplöntur]]''' ** †''[[Rhyniophyta]]'' ** †''[[Zosterophyllophyta]]'' ** [[Jafnar]] (''[[Lycopodiophyta]]'') ** †''[[Trimerophytophyta]]'' ** [[Byrkningar]] (''[[Pteridophyta]]'') ** †''[[Progymnospermophyta]]'' * '''[[Fræplöntur]] (''[[Spermatophyta]]'')''' ** †[[Fræburknar]] (''[[Pteridospermatophyta]]'') ** [[Berfrævingar]] (''[[Pinophyta]]'') ** [[Köngulpálmar]] (''[[Cycadophyta]]'') ** [[Musteristré]] (''[[Ginkgophyta]]'') ** [[Gnetuviðir]] (''[[Gnetophyta]]'') ** [[Dulfrævingar]] (''[[Magnoliophyta]]'') †''[[Nematophyta]]'' | synonyms=*Chloroplastida <small>Adl et al., 2005 </small> *Viridiplantae <small>Cavalier-Smith 1981</small> *Chlorobionta <small>Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis and McCourt 2004</small> *Chlorobiota <small>Kendrick and Crane 1997</small> }} '''Jurtir''' eða '''plöntur''' ([[fræðiheiti]]: ''Plantae'') eru stór hópur [[lífvera]] sem telur um 380.000 [[tegund (flokkunarfræði)|tegundir]] og myndar sérstakt [[ríki (flokkunarfræði)|ríki]], '''jurtaríkið'''. Til jurta teljast meðal annars [[tré]], [[blómplanta|blómplöntur]], [[gras|grös]] og [[burkni|burknar]]. Jurtir [[ljóstillífun|ljóstillífa]] sem þýðir að þær fá orku úr [[sólarljós]]i. Þær nota [[grænukorn]], sem þær hafa fengið með [[innanfrumusamlífi]] við [[blábaktería|blábakteríur]] og innihalda [[blaðgræna|blaðgrænu]], til að framleiða [[sykra|sykrur]] úr [[koltvísýringur|koltvísýringi]] og [[vatn]]i. Nær allar jurtir ljóstillífa. Einu undantekningarnar eru [[sníkjujurt]]ir sem hafa misst þennan hæfileika og lifa á öðrum jurtum eða [[sveppir|sveppum]]. [[Aristóteles]] skipti öllum lífverum í jurtir og dýr og taldi meðal annars [[þörungar|þörunga]] og sveppi til jurta. Þetta urðu svo jurtaríki (''Vegetabilia'' og síðar ''Plantae'') og [[dýraríki]] (''Animalia'') hjá [[Carl von Linné|Carli von Linné]]. Síðar kom í ljós að ríkið innihélt nokkra óskylda hópa þannig að sveppir og sumar tegundir þörunga voru flutt í sérstök ríki. Í þessari grein er jurtaríkið skilgreint sem allar [[grænplöntur]], og nær þá yfir bæði [[grænþörungar|grænþörunga]] og [[kímplöntur]] ([[hornmosar|hornmosa]], [[soppmosar|soppmosa]], [[baukmosar|baukmosa]], [[jafnar|jafna]], [[burknar|burkna]], [[barrtré]] og aðra [[berfrævingar|berfrævinga]] og [[dulfrævingar|dulfrævinga]]). Erfðafræðilega teljast grænplöntur til [[fornblaðgrænungar|fornblaðgrænunga]] (''Archaeplastida''), ásamt [[rauðþörungar|rauðþörungum]] (''Rhodophyta'') og [[bláþörungar|bláþörungum]] (''Glaucophyta''). Um 380.000 [[tegund (líffræði)|tegundir]] jurta eru þekktar. Þar af er langstærsti hlutinn, um 280.000 tegundir, [[fræplöntur]]. Jurtir ná yfir allt frá einfruma lífverum að risavöxnum [[tré|trjám]]. Þær framleiða stóran hluta af [[súrefni]]ssameindum jarðar, og sykrurnar sem þær búa til eru helsti orkugjafi [[vistkerfi|vistkerfa]]. Aðrar [[lífvera|lífverur]], þar á meðal [[dýr]], lifa á jurtum, ýmist með því að éta þær beint, eða með því að nærast á öðrum [[jurtaæta|jurtaætum]]. [[Maðurinn|Menn]] hagnýta plöntur með margvíslegum hætti. [[Korn]], [[ávöxtur|ávextir]] og [[grænmeti]] hafa verið mikilvægur hluti af fæðu manna í þúsundir ára. Í sumum tilvikum hafa menn þróað [[ræktunarafbrigði]] af tilteknum [[matjurt]]um, með [[valræktun]] yfir margar aldir. Jurtir eru mikilvæg uppspretta [[byggingarefni|byggingarefna]], sem skraut og [[skriffæri]]. Menn hafa auk þess nýtt margar jurtir [[lækningajurt|til lækninga]] og í [[lyf]]jagerð.<ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3315794|title=Lækningajurtir og galdraplöntur|journal=Lesbók Morgunblaðsins|year=2000|author=Vilmundur Hansen|pages=4-5}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2043992|title=Um ýmsar íslenskar lækningajurtir|journal=Heilbrigðistíðindi|year=1872|number=3-4|pages=30-32|author=Jón Hjaltalín|archive-date=2013-06-02|access-date=2009-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20130602140631/http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2043992|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1182612|title=Grös voru notuð gegn hverskyns kvillum fyrr á tímum|journal=Vísir|year=1955|number=159|page=5|author=Ingólfur Davíðsson}}</ref> Jurtir eru meginrannsóknarefni [[grasafræði]], sem er undirgrein [[líffræði]]. == Skilgreiningar == Allar lífverur voru áður flokkaðar í tvo flokka: jurtir og [[dýr]]. Þessa flokkun má rekja til [[Aristóteles]]ar (384-322 f.Kr.) sem setti þá fram í [[líffræði Aristótelesar]].<ref>{{Cite book |last=Hull |first=David L. |url=https://books.google.com/books?id=ymrg0lMEYt0C&q=PA84 |title=Science as a Process: An Evolutionary Account of the Social and Conceptual Development of Science |publisher=[[University of Chicago Press]] |year=2010 |page=82 |isbn=9780226360492 }}</ref> Hann gerði greinarmun á lífverum sem hefðu „tilfinninganæma sál“ eða aðeins „vaxtarsál“ eins og plöntur.<ref>{{cite book |last=Leroi |first=Armand Marie |author-link=Armand Marie Leroi |title=The Lagoon: How Aristotle Invented Science |title-link=Aristotle's Lagoon |publisher=[[Bloomsbury Publishing]] |date=2014 |isbn=978-1-4088-3622-4 |pages=[https://archive.org/details/lagoonhowaristot0000lero_m5a9/page/110 111]–119}}</ref> [[Þeófrastos]] þróaði flokkunarfræði Aristótelesar áfram.<ref name="OxBib">{{Cite web |title=Taxonomy and Classification |url=https://www.oxfordbibliographies.com/display/document/obo-9780199941728/obo-9780199941728-0065.xml |access-date=2023-03-07 |website=obo }}</ref> Löngu síðar lagði [[Carl Linnaeus|Linnaeus]] (1707–1778) grunninn að [[vísindaleg flokkun|vísindalegri flokkun]] nútímans, en hélt í þessi tvö ríki: dýraríkið ''Animalia'' og jurtaríkið ''Vegetabilia''.<ref name="OxBib"/> Þegar hugtakið ''Plantae'' er notað til að flokka lífverur á það oftast við um eina af þessum fjórum skilgreiningum: {|class="wikitable" |- ! Nafn ! Inntak ! Skilgreining ! Lýsing |- |[[Kímplöntur]] (''Embryophyta'') |Plantae ''sensu strictissimo'' | Aðeins fjölfruma |'''Jurtir í þrengstum skilningi''' telja [[soppmosar|soppmosa]], [[hornmosar|hornmosa]], [[baukmosar|baukmosa]] og [[æðplöntur]], auk forsögulegra jurta sem líkjast þessum flokkum (s.s. ''Metaphyta'' <small>Whittaker, 1969</small>,<ref name="ib.usp.br">{{cite journal |last1=Whittaker |first1=R. H. |year=1969 |title=New concepts of kingdoms or organisms |url=https://www.ib.usp.br/inter/0410113/downloads/Whittaker_1969.pdf |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=163 |issue=3863 |pages=150–160 |doi=10.1126/science.163.3863.150 |pmid=5762760 |bibcode=1969Sci...163..150W |citeseerx=10.1.1.403.5430 |access-date=4 November 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117160137/https://www.ib.usp.br/inter/0410113/downloads/Whittaker_1969.pdf |archive-date=17 November 2017 |url-status=dead }}</ref> ''Plantae'' <small>[[Lynn Margulis|Margulis]], 1971</small><ref>{{cite journal |last=Margulis |first=Lynn |author-link=Lynn Margulis |year=1971 |title=Whittaker's five kingdoms of organisms: minor revisions suggested by considerations of the origin of mitosis |url=https://archive.org/details/sim_evolution_1971-03_25_1/page/242 |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=25 |issue=1 |pages=242–245 |doi=10.2307/2406516 |pmid=28562945 |jstor=2406516 }}</ref>). |- |[[Grænplöntur]] (''Viridiplantae'', ''Viridiphyta'', ''Chlorobionta'' eða ''Chloroplastida'') |Plantae ''sensu stricto'' | Bæði einfruma og fjölfruma |'''Jurtir í þröngum skilningi''' telja [[grænir þörungar|græna þörunga]] og landplöntur sem þróuðust út frá þeim, þar á meðal [[kransþörungar|kransþörunga]]. Innbyrðis skyldleiki þessara lífvera er enn til rannsóknar og nöfnin breytast ört. Greinin ''Viridiplantae'' nær yfir lífverur með [[beðmi]], [[blaðgræna|blaðgrænu]] ''a'' og ''b'', og [[plastíð]] með tveimur himnum sem geta ljóstillífað og geymt mjölva. Þessi skilgreining er notuð í þessari færslu (s.s. ''Plantae'' <small>[[Herbert Copeland|Copeland]], 1956</small><ref>{{cite book |last=Copeland |first=H. F. |year=1956 |title=The Classification of Lower Organisms |publisher=Pacific Books |page=6 |url=https://archive.org/details/classificationof00cope }}</ref>). |- |[[Fornblaðgrænungar]] (''Archaeplastida'', ''Plastida'' eða ''Primoplantae'') |Plantae ''sensu lato'' | Bæði einfruma og fjölfruma |'''Jurtir í víðum skilningi''', þar á meðal [[rauðþörungar]] (''Rhodophyta'') og [[bláþörungar]] (''Glaucophyta'') sem framleiða [[rauðþörungamjölvi|rauðþörungamjölva]] í [[utanfrumuefni]]. Þessi grein telur allar þær lífverur sem fengu [[grænukorn]] fyrir milljónum ára með því að gleypa blágeril (s.s. ''Plantae'' <small>Cavalier-Smith, 1981</small><ref>{{cite journal |last=Cavalier-Smith |first=Tom |author-link=Tom Cavalier-Smith |year=1981 |title=Eukaryote Kingdoms: Seven or Nine? |url=https://archive.org/details/bio-systems_1981_14_3-4/page/461 |journal=[[BioSystems]] |volume=14 |issue=3–4|pages=461–481 |doi=10.1016/0303-2647(81)90050-2 |pmid=7337818|bibcode=1981BiSys..14..461C }}</ref>). |- |Eldri úreltar skilgreiningar |Plantae ''sensu amplo'' | Bæði einfruma og fjölfruma |'''Jurtir í víðustum skilningi''', þar á meðal óskyldir [[þörungar]], [[sveppir]] og [[bakteríur]], samkvæmt eldri úreltum skilgreiningum (s.s. ''Plantae'' eða ''Vegetabilia'' <small>Linnaeus 1751</small>,<ref>{{cite book |last=Linnaeus |first=Carl |author-link=Carl Linnaeus |date=1751 |url=https://books.google.com/books?id=D18OAAAAQAAJ&pg=PA37 |title=Philosophia botanica |location=Stockholm |language=Latin |publisher=Godofr. Kiesewetter |page=37 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160623232618/https://books.google.com/books?id=D18OAAAAQAAJ&pg=PA37 |archive-date=23 June 2016 |url-status=live |edition=1st }}</ref> ''Plantae'' <small>Haeckel 1866</small>,<ref>{{cite book |last=Haeckel |first=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |year=1866 |title=Generale Morphologie der Organismen |publisher=Verlag von Georg Reimer |location=Berlin |at=vol. 1: i–xxxii, 1–574, plates I–II; vol. 2: i–clx, 1–462, plates I–VIII }}</ref> ''Metaphyta'' <small>Haeckel, 1894</small>,<ref>{{cite book |last=Haeckel |first=Ernst |author-link=Ernst Haeckel |date=1894 |url=https://archive.org/details/systematischephy01haec |title=Die systematische Phylogenie }}</ref> Plantae <small>Whittaker, 1969</small><ref name="ib.usp.br" />). |} == Þróun == === Fjölbreytni === [[File:Cosmarium201512081550.JPG|thumb|upright|Skrautþörungurinn ''[[Cosmarium botrytis]]'' er einfruma.]] [[File:US 199 Redwood Highway.jpg|thumb|upright|Strandrauðviðurinn ''[[Sequoia sempervirens]]'' verður allt að 120 metrar á hæð.]] Um 382.000 [[tegund (líffræði)|jurtategundir]] eru viðurkenndar.<ref name=WFO/> Mikill meirihluti þeirra, um 283.000 tegundir, eru [[fræplöntur]].<ref name="IUCNdata">{{cite web |title=Numbers of threatened species by major groups of organisms (1996–2010) |publisher=International Union for Conservation of Nature |date=11 March 2010 |url=https://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf |access-date=27 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110721034312/https://www.iucnredlist.org/documents/summarystatistics/2010_1RL_Stats_Table_1.pdf |archive-date= 21 July 2011 |url-status= live }}</ref> Í töflunni er helstu fylkingum grænna jurta raðað eftir áætluðum fjölda tegunda. Um 85-90% af öllum jurtum eru blómstrandi jurtir (dulfrævingar). Nokkur verkefni hafa reynt að safna færslum um allar þekktar jurtategundir í gagnagrunn, eins og [[World Flora Online]].<ref name=WFO>{{cite web|work=The World Flora Online|title=An Online Flora of All Known Plants |url=http://worldfloraonline.org/|access-date=25 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016-05-12 |title=How many plant species are there in the world? Scientists now have an answer |url=https://news.mongabay.com/2016/05/many-plants-world-scientists-may-now-answer/ |access-date=2022-05-28 |website=Mongabay Environmental News |archive-date=23 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220323202847/https://news.mongabay.com/2016/05/many-plants-world-scientists-may-now-answer/ |url-status=live }}</ref> Minnstu jurtir heims eru [[einfruma lífvera|einfruma lífverur]] eins og [[skrautþörungar]] (frá 10 μm í þvermál) og ''[[picozoa]]''-þörungar (innan við 3 μm í þvermál),<ref>{{cite book |last1=Hall |first1=John D.|last2=McCourt |first2=Richard M. |chapter=Chapter 9. Conjugating Green Algae Including Desmids |editor-first1=John D. |editor-last1=Wehr |editor-first2=Robert G. |editor-last2=Sheath |editor-first3=John Patrick |editor-last3=Kociolek |date=2014 |edition=2 |title=Freshwater Algae of North America: Ecology and Classification |publisher=[[Elsevier]] |isbn=978-0-12-385876-4 }}</ref><ref name="Seenivasan Sausen Medlin Melkonian 2013 p=e59565">{{cite journal |last1=Seenivasan |first1=Ramkumar |last2=Sausen |first2=Nicole |last3=Medlin |first3=Linda K. |last4=Melkonian |first4=Michael |title=Picomonas judraskeda Gen. Et Sp. Nov.: The First Identified Member of the Picozoa Phylum Nov., a Widespread Group of Picoeukaryotes, Formerly Known as 'Picobiliphytes' |journal=[[PLOS One|PLOS ONE]] |volume=8 |issue=3 |date=26 March 2013 |doi=10.1371/journal.pone.0059565 |page=e59565|pmid=23555709 |pmc=3608682 |bibcode=2013PLoSO...859565S |doi-access=free }}</ref> og þær stærstu eru risavaxin [[tré]], eins og [[rauðviður]] (''[[Sequoia sempervirens]]'') sem verður allt að 120 metrar á hæð, og [[tröllagúmviður]] (''[[Eucalyptus regnans]]'') sem verður allt að 100 metrar.<ref>{{cite web |url=http://www.conifers.org/cu/Sequoia.php |title=Sequoia sempervirens |work=The Gymnosperm Database |editor=Earle, Christopher J. |date=2017 |access-date=2017-09-15 |archive-date=2016-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401041103/http://www.conifers.org/cu/Sequoia.php |url-status=live }}</ref> {|class="wikitable sortable" |+'''Helstu fylkingar núlifandi grænna jurta eftir fjölda tegunda''' |- ! Óformlegur flokkur ! Fylkingarnafn ! Almennt nafn ! Fjöldi lýstra núlifandi tegunda |- |rowspan="2" style=vertical-align:top;"|[[Grænir þörungar]] |[[Chlorophyta]] |style="text-align:left;"|[[Grænþörungar]] |style="text-align:right;"|3800–4300 <ref>{{Cite book |last1=Van den Hoek |first1=C. |title=Algae: An Introduction to Phycology' |url=https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek |last2=Mann |first2=D.G. |last3=Jahns |first3=H.M. |publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1995 |isbn=0-521-30419-9 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek/page/343 343], 350, 392, 413, 425, 439, & 448}}</ref><ref name=AlgaeBase_Chlorophyta>{{Citation |last1=Guiry |first1=M.D. |last2=Guiry |first2=G.M. |year=2011 |title=AlgaeBase : Chlorophyta |publisher=[[National University of Ireland, Galway]] |url=https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Chlorophyta |access-date=2011-07-26 |name-list-style=amp |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913110003/https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?id=97241&-session=abv4:AC1F1E78164b71ADB2VYE18555D5 |archive-date=13 September 2019 |url-status=live }}</ref> |- |[[Charophyta]] |style="text-align:left;"|[[Kransþörungar]] |style="text-align:right;"|2800–6000 <ref name=AlgaeBase_Charophyta>{{Citation |last1=Guiry |first1=M.D. |last2=Guiry |first2=G.M. |year=2011 |title=AlgaeBase : Charophyta |publisher=World-wide electronic publication, National University of Ireland, Galway |url=https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Charophyta |access-date=2011-07-26 |name-list-style=amp |archive-url=https://web.archive.org/web/20190913110015/https://www.algaebase.org/browse/taxonomy/?searching=true&gettaxon=Charophyta |archive-date=13 September 2019 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last1=Van den Hoek |first1=C. |title=Algae: An Introduction to Phycology |url=https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek |last2=Mann |first2=D.G. |last3=Jahns |first3=H.M |publisher=[[Cambridge University Press]]|year=1995 |isbn=0-521-30419-9 |location=Cambridge |pages=[https://archive.org/details/algaeintroductio0000hoek/page/457 457], 463, & 476}}</ref> |- |rowspan="3" style=vertical-align:top;"|[[Bryophytes]]<br />(mosar) |[[Marchantiophyta]] |style="text-align:left;"|[[Soppmosar]] |style="text-align:right;"|6000–8000 <ref>{{Cite book |last1=Crandall-Stotler |first1=Barbara |title=Bryophyte Biology |last2=Stotler |first2=Raymond E. |publisher=[[Cambridge University Press]]|year=2000 |isbn=0-521-66097-1 |editor-last=Shaw |editor-first=A. Jonathan |location=Cambridge |page=21 |chapter=Morphology and classification of the Marchantiophyta |editor-last2=Goffinet |editor-first2=Bernard}}</ref> |- |[[Anthocerotophyta]] |style="text-align:left;"|[[Hornmosar]] |style="text-align:right;"|100–200 <ref>{{Cite book |last=Schuster |first=Rudolf M. |title=The Hepaticae and Anthocerotae of North America |publisher=[[Field Museum of Natural History]] |year=1992 |isbn=0-914868-21-7 |volume=VI |location=Chicago |pages=712–713}}</ref> |- |[[Bryophyta]] |style="text-align:left;"|[[Baukmosar]] |style="text-align:right;"|12000 <ref name="Goffinet & Buck 2004">{{cite journal |last=Goffinet |first=Bernard |author2=William R. Buck |year=2004 |title=Systematics of the Bryophyta (Mosses): From molecules to a revised classification |journal=[[Monographs in Systematic Botany]] |volume=98 |pages=205–239 }}</ref> |- |rowspan="2" style="vertical-align:top;"|[[Pteridophyta]]<br />(byrkningar) |[[Lycopodiophyta]] |style="text-align:left;"|[[Jafnar]] |style="text-align:right;"|1200 <ref name="Raven 2005">{{cite book |last1=Raven |first1=Peter H. |first2=Ray F. |last2=Evert |first3=Susan E. |last3=Eichhorn |year=2005 |title=Biology of Plants |url=https://archive.org/details/biologyofplants00rave_0 |url-access=registration |edition=7th |location=New York |publisher=[[W. H. Freeman and Company]] |isbn=978-0-7167-1007-3 }}</ref> |- |[[Polypodiophyta]] |style="text-align:left;"|[[Burknar]] |style="text-align:right;"|11000 <ref name="Raven 2005" /> |- |rowspan="5" style=vertical-align:top;"|[[Spermatophyta]]<br />(fræplöntur) |[[Cycadophyta]] |style="text-align:left;"|[[Köngulpálmar]] |style="text-align:right;"|160 <ref>{{cite book |last1=Gifford |first1=Ernest M. |first2=Adriance S. |last2=Foster |year=1988 |title=Morphology and Evolution of Vascular Plants |edition=3rd |page=358 |location=New York |publisher=[[W. H. Freeman and Company]] |isbn=978-0-7167-1946-5 }}</ref> |- |[[Ginkgophyta]] |style="text-align:left;"|[[Musteristré]] |style="text-align:right;"|1 <ref>{{cite book |last1=Taylor |first1=Thomas N. |first2=Edith L. |last2=Taylor |year=1993 |title=The Biology and Evolution of Fossil Plants |page=636 |location=New Jersey |publisher=[[Prentice Hall]] |isbn=978-0-13-651589-0 }}</ref> |- |[[Pinophyta]] |style="text-align:left;"|[[Barrtré]] |style="text-align:right;"|630 <ref name="Raven 2005" /> |- |[[Gnetophyta]] |style="text-align:left;"|[[Gnetuviðir]] |style="text-align:right;"|70 <ref name="Raven 2005" /> |- |[[Angiospermae]] |style="text-align:left;"|[[Dulfrævingar]] |style="text-align:right;"|258650 <ref>International Union for Conservation of Nature and Natural Resources, 2006. ''[https://www.iucnredlist.org/ IUCN Red List of Threatened Species:Summary Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140627094911/https://www.iucnredlist.org/ |date=27 June 2014 }}''</ref> |} [[Alþjóðlegt nafnakerfi þörunga, sveppa og plantna]]<ref>{{Cite web |title=International Code of Nomenclature for algae, fungi, and plants |url=https://www.iapt-taxon.org/nomen/main.php |access-date=2023-03-04 |website=www.iapt-taxon.org }}</ref> og [[Alþjóðlegt nafnakerfi ræktaðra plantna]]<ref>{{Cite book |last=Gledhill |first=D. |url=https://books.google.com/books?id=NJ6PyhVuecwC&dq=international+code+of+nomenclature+for+cultivated+plants&pg=PA26 |title=The Names of Plants |publisher=[[Cambridge University Press]] |year=2008 |pages=26 |isbn=978-0-5218-6645-3 }}</ref> halda utanum nafngiftir plantna. === Skyldleikatré === Árið 2019 var stungið upp á eftirfarandi [[skyldleikatré]] út frá greiningu á [[erfðamengi]] og [[umritunarmengi]] úr 1.153 jurtategundum.<ref name="1000plants">{{cite journal |last1=Leebens-Mack |first1=M. |last2=Barker |first2=M. |last3=Carpenter |first3=E. |author4-link=Michael Deyholos |last4=Deyholos |first4=M. K. |last5=Gitzendammer |first5=M. A. |last6=Graham |first6=S.W. |last7=Grosse |first7=I. |last8=Li |first8=Zheng |display-authors=3 |title=One thousand plant transcriptomes and the phylogenomics of green plants |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=574 |issue=7780 |year=2019 |pages=679–685 |doi=10.1038/s41586-019-1693-2 |pmid=31645766 |pmc=6872490 |doi-access=free }}</ref> Staðsetning þörungahópa byggist á erfðamengi úr ættunum ''[[Mesostigmatophyceae]]'' og ''[[Chlorokybophyceae]]'' sem hafa verið raðgreind. Bæði ''chlorophyta'' og ''streptophyta'' þörungar eru taldir [[samstofna (erfðafræði)|samstofna]] í þessari greiningu, þar sem landplöntur þróuðust frá þessum hópum.<ref name="MvirideGenome1">{{cite journal |last1=Liang |first1=Zhe |display-authors=etal |title=Mesostigma viride Genome and Transcriptome Provide Insights into the Origin and Evolution of Streptophyta |journal=[[Advanced Science]] |volume=7 |issue=1 |year=2019 |pages=1901850 |doi=10.1002/advs.201901850 |pmid=31921561 |pmc=6947507 |doi-access=free }}</ref><ref name="Mv_and_Ca_Genomes">{{cite journal |last1=Wang |first1=Sibo |display-authors=etal |title=Genomes of early-diverging streptophyte algae shed light on plant terrestrialization |journal=Nature Plants |volume=6 |issue=2 |year=2020 |pages=95–106 |doi=10.1038/s41477-019-0560-3 |pmid=31844283 |pmc=7027972 |doi-access=free }}</ref> Flokkun mosa er bæði samhljóða Puttick ''et al.'' 2018,<ref name="Puttick2018">{{cite journal |last1=Puttick |first1=Mark |display-authors=etal |title=The Interrelationships of Land Plants and the Nature of the Ancestral Embryophyte |journal=[[Current Biology]] |volume=28 |issue=5 |year=2018 |pages=733–745 |doi=10.1016/j.cub.2018.01.063 |pmid=29456145|doi-access=free |hdl=10400.1/11601 |hdl-access=free }}</ref> og þróunarferlum sem byggja á raðgreiningu á erfðamengi hornmosa.<ref name="HornwortGenome1">{{cite journal |last1=Zhang |first1=Jian |display-authors=etal |title=The hornwort genome and early land plant evolution |journal=Nature Plants |volume=6 |issue=2 |year=2020 |pages=107–118 |doi=10.1038/s41477-019-0588-4|pmid=32042158 |pmc=7027989 |doi-access=free }}</ref><ref name="HornwortGenome2">{{cite journal |last1=Li |first1=Fay Wei |display-authors=etal |title=Anthoceros genomes illuminate the origin of land plants and the unique biology of hornworts |journal=Nature Plants |volume=6 |issue=3 |year=2020 |pages=259–272 |doi=10.1038/s41477-020-0618-2|pmid=32170292 |pmc=8075897 |doi-access=free }}</ref> {{clade|style=font-size:90%;line-height:80%; |label1=[[Fornblaðgrænungar]] |1={{clade |1=[[Rauðþörungar]] [[File:Chondrus crispus - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-034 (single).jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Bláþörungar]] [[File:Glaucocystis nostochinearum.jpg|50px]] |label2=[[Grænplöntur]] |2={{clade |1=[[Grænþörungar]] [[File:Volvox sp.png|50px]] |2={{clade |1=''[[Prasinococcales]]'' |2=&nbsp; |state2=none |style2=font-size:50%;line-height:50%; <!-- spacer --> |3={{clade |1= {{clade |1=''[[Mesostigmatophyceae]]'' |2={{clade |1=''[[Chlorokybophyceae]]'' |2=[[Spíraldjásn]] [[File:Spirotaenia condensata.jpg|30px]] }} }} |2={{clade |1=''[[Klebsormidiales]]'' [[File:Klebsormidium bilatum Belgium (14759117646).jpg|50px]] |2={{clade |1=[[Kransnál]] [[File:CharaGlobularis.jpg|40px]] |2={{clade |1=''[[Coleochaetales]]'' |2={{clade |label1=[[Okþörungar]] |1=[[File:The freshwater alga Spirogyra.jpg|50px]] |label2=[[Kímplöntur]] |2={{clade |1={{clade |label1=[[Mosar]] |1={{clade |1=[[Hornmosar]] [[File:Phaeoceros laevis 48205337 (white background).jpg|40px]] |2={{clade |1=[[Soppmosar]] [[File:Conocephalum conicum (e, 144739-474742) 1022.jpg|50px]] |2=[[Baukmosar]] [[File:WWB-0265-127-Polytrichum formosum.png|20px]] }} }} }} |2={{clade |1=[[Jafnar]] [[File:Lycopodium clavatum - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-219 (extracted).jpg|50px]] |2={{clade |label1=[[Burknar]] |1=[[File:California Arena Point fern.jpg|50px]] |label2=[[Fræplöntur]] |2={{clade |1=[[Berfrævingar]] [[File:PIH 1830 Scots Pine (Pinus sylvestris) graft clone collection in Röykkä Finland.jpg|40px]] |2=[[Dulfrævingar]] [[File:160 Ranunculus repens.jpg|50px]] }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} }} == Lífeðlisfræði == === Plöntufrumur === {{aðalgrein|Plöntufruma}} [[Mynd:Plant_cell_structure_Icelandic_text.png|thumb|right|Skýringarmynd sem sýnir helstu frumulíffæri plöntufrumu.]] Plöntufrumur hafa ýmis sérkenni sem aðrir [[heilkjörnungar]] hafa ekki. Þær hafa vatnsfyllta [[safabóla|safabólu]] í miðri frumunni, [[grænukorn]] og sterkan en sveigjanlegan [[frumuveggur|frumuvegg]] sem umlykur [[frumuhimna|frumuhimnuna]]. Grænukornin voru eitt sinn [[samlífi]] frumu óljóstillífandi lífveru og [[blágerlar|blágerils]]. Frumuveggurinn er að mestu úr [[beðmi]] og gerir það að verkum að fruman getur belgst út af vatni, án þess að springa. Safabólan gerir frumunni kleift að breyta um stærð, þrátt fyrir sama magn [[umfrymi]]s.<ref>{{cite web |title=Plant Cells, Chloroplasts, and Cell Walls |url=https://www.nature.com/scitable/topicpage/plant-cells-chloroplasts-and-cell-walls-14053956/ |website=Scitable by Nature Education |access-date=7 March 2023}}</ref> === Bygging === {{aðalgrein|Plöntulíffæri}} [[Mynd:Plant_Anatomy.svg|thumb|right|Líffærafræði fræplantna: (1) [[Sproti|sprotakerfi]], (2) [[rót (plöntur)|rótarkerfi]], (3) [[kímstöngull]], (4) [[brumknappur]], (5) [[lauf]]blað, (6) [[stöngulliður]], (7) [[brum]], (8) [[blaðstilkur]], (9) stilkur, (10) [[stöngulliðamót]], (11) [[stólparót]], (12) [[rótarhár]], (13) rótarendi, (14) [[rótarbjörg]]. ]] Flestar jurtir eru [[fjölfrumungur|fjölfrumungar]] sem mynda [[frumusérhæfing|sérhæfða]] vefi, eins og [[æðvefur|æðvefi]], [[viðarvefur|viðarvefi]] og [[sáldvefur|sáldvefi]] í [[lauf]]i og [[stöngull|stönglum]]. Plöntur mynda líka sérhæfð [[líffæri]], eins og [[rót (plöntur)|rætur]] til að draga upp vatn og steinefni, stöngla til að styðja plöntunar og flytja vatn og [[plöntuefni]], lauf sem sjá um [[ljóstillífun]], og [[blóm]] fyrir [[æxlun]]. === Ljóstillífun === Jurtir [[ljóstillífun|ljóstillífa]] næringarríkar sameindir ([[sykra|sykrur]]) með orku sem þær fá úr [[ljós]]i. Plöntufrumur innihalda [[blaðgræna|blaðgrænu]] í grænukornum, grænt litarefni sem safnar í sig ljósorku. Efnahvarfinu er lýst með formúlunni:<ref>{{cite web |last=Newton |first=John |title=What Is the Photosynthesis Equation? |url=https://sciencing.com/photosynthesis-equation-6962557.html |website=Sciencing |access-date=7 March 2023}}</ref> :<chem>6CO2{} + 6H2O{} ->[\text{ljós}] C6H12O6{} + 6O2{}</chem> Þetta efnahvarf leysir [[súrefni]] út í andrúmsloftið. Grænar plöntur, ásamt grænþörungum og blágerlum, framleiða stóran hluta af súrefni heimsins.<ref name="Reinhard Planavsky Olson Lyons 2016">{{cite journal |last1=Reinhard |first1=Christopher T. |last2=Planavsky |first2=Noah J. |last3=Olson |first3=Stephanie L. |last4=Lyons |first4=Timothy W. |last5=Erwin |first5=Douglas H. |display-authors=3 |title=Earth's oxygen cycle and the evolution of animal life |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=113 |issue=32 |date=25 July 2016 |doi=10.1073/pnas.1521544113 |pages=8933–8938|pmid=27457943 |pmc=4987840 |bibcode=2016PNAS..113.8933R |doi-access=free }}</ref><ref name=behrenfeld>{{cite journal |last1=Field |first1=C. B. |last2=Behrenfeld |first2=M. J. |last3=Randerson |first3=J. T. |author4=Falkowski, P. |year=1998 |title=Primary production of the biosphere: Integrating terrestrial and oceanic components |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=281 |pages=237–240 |doi=10.1126/science.281.5374.237 |pmid=9657713 |issue=5374 |bibcode=1998Sci...281..237F |url=https://www.escholarship.org/uc/item/9gm7074q |access-date=10 September 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925215921/https://escholarship.org/uc/item/9gm7074q |archive-date=25 September 2018 |url-status=live }}</ref><ref name="Tivy 2014">{{cite book |last=Tivy |first=Joy |title=Biogeography: A Study of Plants in the Ecosphere |date=2014 |isbn=978-1-317-89723-1 |oclc=1108871710 |pages=31, 108–110|publisher=Routledge }}</ref> Plöntur sem hafa þróað með sér sníkjulífi geta misst þau gen sem eru undirstaða ljóstillífunar og framleiðslu á blaðgrænu.<ref name="Qu-etal-2019">{{cite journal|first1=Xiao-Jian |last1=Qu |first2=Shou-Jin |last2=Fan |first3=Susann |last3=Wicke |first4=Ting-Shuang |last4=Yi |title=Plastome reduction in the only parasitic gymnosperm ''Parasitaxus'' is due to losses of photosynthesis but not housekeeping genes and apparently involves the secondary gain of a large inverted repeat |journal=Genome Biology and Evolution |volume=11 |issue=10 |date=2019 |pages=2789–2796 |doi=10.1093/gbe/evz187 |pmid=31504501 |pmc=6786476 }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Plöntur| ]] cfkqdkbj03fitgoi5158dn7lqtb73md 0 26523 1967665 1964794 2026-06-15T16:16:00Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 6 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967665 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Maður |image = Akha_cropped_hires.JPG |image_caption=Fullorðinn karl (til vinstri) og kona (til hægri). |fossil_range = [[Chiban]]-nútími |regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'') |ordo = [[Fremdardýr]] (''Primates'') |subordo = [[Apar]] (''Haplorrhini'') |superfamilia = [[Mannapar]] (''Hominoidea'') |familia = [[Mannætt]] (''Hominidae'') |subfamilia = ''[[Homininae]]'' |tribus = ''[[Hominini]]'' |genus = ''[[Homo (ættkvísl)|Homo]]'' |species = '''''H. sapiens''''' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |range_map = World_human_population_density_map.png |range_map_caption = Þéttleiki mannabyggðar á jörðinni. }} '''Maður''' ([[fræðiheiti]]: ''Homo sapiens'' „hinn vitiborni maður“) er algengasta og útbreiddasta tegund [[fremdardýr]]a á jörðinni. Helstu einkenni manna eru að þeir ganga uppréttir á tveimur fótum og þeir eru með afar [[þróun|þróaðan]] og flókinn [[mannsheilinn|heila]] sem hefur gert þeim kleift að þróa flókin [[verkfæri]], [[tungumál]] og [[menning]]u. Vitsmunir og frjálsar hendur hafa leitt til þess að þeir nota fleiri verkfæri, og í meiri mæli, en nokkur önnur þekkt dýrategund. Menn eru sérstaklega leiknir í því að nýta sér [[samskipti|samskiptakerfi]] til sjálfstjáningar og skoðanaskipta. Menn mynda [[samfélag|samfélög]] og [[mannleg tengsl]] sem einkennast af [[félagslegt gildi|gildum]], [[venja|venjum]] og [[siður|siðum]]. Líkt og önnur fremdardýr eru menn forvitnir að eðlisfari. Forvitni og áhugi mannsins á að skilja og móta umhverfi sitt og skýra náttúrufyrirbæri hafa leitt til þróunar [[vísindi|vísinda]], [[heimspeki]], [[trúarbrögð|trúarbragða]] og fleiri sviða [[þekking]]ar. Sumir vísindamenn miða upphaf mannsins við það þegar ættkvíslin ''[[Homo]]'' kom fram á sjónarsviðið fyrir 2,8 milljón árum, en almennt er heitið „maður“ notað um einu manntegundina sem enn er til, ''Homo sapiens'', sem merkir „vitiborni maðurinn“. ''Homo sapiens'' er talinn hafa þróast út frá ''[[Homo heidelbergensis]]'' fyrir um 300.000 árum einhvers staðar við [[Horn Afríku]]. Hann breiddist síðan þaðan út um heiminn og ruddi öðrum tegundum [[frummaður|frummanna]] úr vegi. Lengst af í [[mannkynssaga|sögu sinni]] hafa menn verið [[veiði og söfnun|veiðimenn og safnarar]] en í [[Nýsteinaldarbyltingin|Nýsteinaldarbyltingunni]], sem hófst í [[Suðvestur-Asía|Suðvestur-Asíu]] fyrir um 13.000 árum tóku menn upp [[landbúnaður|landbúnað]] og [[mannabyggð|fasta búsetu]]. Þegar samfélög manna stækkuðu urðu til flóknari stjórnkerfi og [[siðmenning]]arsamfélög risu og hnigu. Mannkyni hefur fjölgað stöðugt og fjöldi manna náði 8 milljörðum árið 2022.<ref>{{vefheimild|url=https://www.un.org/en/dayof8billion|titill=Day of 8 Billion|vefsíða=United Nations|skoðað=15.6.2023}}</ref> Líffræðileg fjölbreytni mannkyns ræðst meðal annars af [[erfðavísir|erfðavísum]] og [[umhverfi]]. Þótt einstaklingar geti verið mjög ólíkir hvað varðar útlit, líkamsstærð og fleira, eru 99% af erfðavísum manna þeir sömu. Mestu erfðafræðilegu fjölbreytni manna er að finna í Afríku. Menn sýna [[tvíbreytni]] og þróa [[kyneinkenni]] við [[kynþroski|kynþroska]] sem verða grundvöllur flokkunar fólks í [[karl]]a og [[kona|konur]]. Konur geta orðið [[ólétta]]r og ganga gegnum [[tíðahvörf]] og verða [[ófrjósemi|ófrjóar]] um 50 ára aldur. [[Fæðing]] [[barn]]a er konum mjög erfið og hættuleg. Börn manna eru algerlega [[háð umönnun]] við fæðingu. Bæði karlar og konur annast börnin að jafnaði, en hefðbundin [[kynhlutverk]] eru mjög ólík eftir því hvaða samfélög eiga í hlut og taka auk þess sífelldum breytingum. Menn eru [[alæta|alætur]] og fá næringu úr mjög fjölbreyttri fæðu úr dýra-, jurta- og svepparíkinu. Allt frá tímum ''[[Homo erectus]]'' hefur maðurinn getað kveikt [[eldur|eld]] og [[matreiðsla|matreitt]] fæðu sína. Mennirnir eru eina dýrategundin sem kann að kveikja eld, sem matreiðir fæðu sína, klæðir sig og notar ýmsar aðrar tæknilegar aðferðir til að lifa af. Menn geta lifað allt að átta vikur án matar og þrjá til fjóra daga án vatns. Menn eru að mestu [[dagdýr]] og [[svefn|sofa]] að jafnaði sjö til níu tíma á sólarhring. [[Framheilabörkur]] mannsheilans, sá hluti heilans sem tengist [[hugfræði|hugrænni getu]], er stór og þróaður. Menn búa yfir mikilli [[greind]], [[atburðaminni]], [[sjálfsvitund]] og [[hugarkenning]]u. Manns[[hugur]]inn er fær um [[innsæi]], [[hugsun]], [[ímyndun]], [[vilji|vilja]] og [[tilvist]]arhugmyndir. Þetta hefur gert manninum kleyft að þróa [[tækni]] með [[rökleiðsla|rökleiðslu]] og flutningi og uppsöfnun þekkingar milli kynslóða. Tungumál, [[list]] og [[viðskipti]] eru meðal þess sem einkennir manninn. Samskipti fólks á [[viðskiptaleið]]um hafa breitt út [[mannlegt atferli|atferli]] og úrræði sem veita fólki hlutfallslega yfirburði í lífsbaráttunni. ==Skilgreining og heiti== Allt núlifandi fólk tilheyrir [[tegund (líffræði)|tegundinni]] ''Homo sapiens'' sem [[Carl Linnaeus]] nefndi svo í bókinni ''[[Systema Naturae]]'' á 18. öld.<ref>{{cite journal| vauthors = Spamer EE |date=29. janúar 1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |volume=149 |issue=1 |pages=109–14 |jstor=4065043}}</ref> Heitið á ættkvíslinni, ''Homo'', er dregið af latneska orðinu ''homō'' sem getur vísað til karla og kvenna.<ref>[[IEW|Porkorny (1959)]] s.v. "g'hðem" pp. 414–16; "Homo." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23. september 2008. {{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/Homo|work=Dictionary.com|title=Homo|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080927011551/http://dictionary.reference.com/browse/homo|archive-date=27. september 2008}}</ref> Tegundarheitið ''Homo sapiens'' merkir „vitur maður“ (oftast þýtt sem „hinn vitiborni maður“).<ref>{{Cite journal|last=Spamer|first=Earle E.|date=1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|url=https://www.jstor.org/stable/4065043|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia|volume=149|pages=109–114|jstor=4065043|issn=0097-3157}}</ref> Í almennu tali á orðið „maður“ aðeins við um ''Homo sapiens''.<ref>{{cite web|title=Definition of HUMAN|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/human|access-date=2021-03-31|website=www.merriam-webster.com|language=en}}</ref> Vísindamenn eru ekki á eitt sáttir um það hvort skilgreina eigi aðrar manntegundir, einkum [[neanderdalsmaður|neanderdalsmenn]], sem [[undirtegund]]ir ''H. sapiens'' eða ekki.<ref>{{cite web| vauthors = Barras C |title=We don't know which species should be classed as 'human'|url=https://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else|access-date=2021-03-31|website=www.bbc.com|language=en}}</ref> Íslenska orðið „maður“ er dregið af fornnorræna orðinu ''maðr'' sem kemur af gotneska orðinu ''manna'' sem er af óvissum uppruna.<ref>{{vefheimild|url=https://www.etymonline.com/search?q=man|titill=Man|vefsíða=Online Etymology Dictionary|skoðað=21-9-2021}}</ref><ref>{{vefheimild|url=https://malid.is/leit/ma%C3%B0ur|titill=Maður|vefsíða=Málið.is|skoðað=21-9-2021}}</ref> Líkt og í mörgum öðrum málum getur orðið vísað bæði til tegundarinnar (eins og í samsetningunum „mannkyn“ og „manndráp“) og til karla sérstaklega (eins og í setningunum „maður og kona“ og „maðurinn minn“).<ref>{{vefheimild|url=https://uni.hi.is/eirikur/2021/05/13/hvad-merkir-madur/|höfundur=Eiríkur Rögnvaldsson|skoðað=21-9-2021|dags=13-5-2021|titill=Hvað merkir „maður“?}}</ref> ==Þróun== {{aðalgrein|Þróun mannsins}} Menn teljast til [[mannapar|mannapa]] (''Hominoidea'').<ref>{{Cite book|last=Tuttle|first=Russell H.|title=International Encyclopedia of Biological Anthropology|date=2018-10-04|publisher=[[John Wiley & Sons, Inc.]]|isbn=978-1-118-58442-2|editor-last=Trevathan|editor-first=Wenda|place=Hoboken, New Jersey, BNA|pages=1–2|language=en|chapter=Hominoidea: conceptual history|doi=10.1002/9781118584538.ieba0246|author-link=Russell Tuttle|access-date=2021-05-26|editor2-last=Cartmill|editor2-first=Matt|editor3-last=Dufour|editor3-first=Dana|editor4-last=Larsen|editor4-first=Clark|chapter-url=http://doi.wiley.com/10.1002/9781118584538.ieba0246}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[Gibbonapar]] og [[órangútan]]ar voru með fyrstu núlifandi tegundunum sem skildu sig frá [[ættleggur|ættleggnum]]. Á eftir þeim fylgdu [[górillur]] og síðast [[simpansar]]. Menn tóku að skilja sig frá simpönsum fyrir 8-4 milljónum ára, seint á [[Míósen]].<ref>{{cite journal|vauthors=Tattersall I, Schwartz J|year=2009|title=Evolution of the Genus ''Homo''|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=37|issue=1|pages=67–92|bibcode=2009AREPS..37...67T|doi=10.1146/annurev.earth.031208.100202}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Goodman M, Tagle DA, Fitch DH, Bailey W, Czelusniak J, Koop BF, Benson P, Slightom JL | display-authors = 6 | title = Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 30 | issue = 3 | pages = 260–6 | date = Mars 1990 | pmid = 2109087 | doi = 10.1007/BF02099995 | s2cid = 2112935 | bibcode = 1990JMolE..30..260G }}</ref><ref name="Ruvolo1997">{{cite journal|vauthors=Ruvolo M|date=Mars 1997|title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_1997-03_14_3/page/248|journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–65|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761|pmid=9066793|doi-access=free}}</ref> Sumir erfðafræðingar hafa stungið upp á þrengra bili fyrir 8-7 milljón árum síðan.<ref>{{cite journal |first=C.|last= Brahic |title=Our True Dawn |url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_2012-11-24_216_2892/page/34|journal=New Scientist|volume=216 |issue=2892 |pages=34–37 |year=2012 |doi=10.1016/S0262-4079(12)63018-8 |bibcode= 2012NewSc.216...34B }}</ref> Á þeim tíma myndaðist [[litningur 2]] með samruna tveggja litninga, þannig að menn fengu 23 litninga samanborið við 24 hjá öðrum öpum.<ref name="fusion">{{cite web|title=Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes|url=http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809040210/http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-date=9. ágúst 2011|access-date=18. maí 2006|work=Evolution pages|vauthors=MacAndrew A}}</ref> {{clade|{{clade |1=Hylobatidae (gibbonapar) |label2=Hominidae (mannætt) |2={{clade|label1=[[Ponginae]] |1={{clade |label1=Pongo (órangútanar) |1={{clade |1=''[[Pongo abelii]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Pongo tapanuliensis]]'' |2=''[[Pongo pygmaeus]]'' }} }} }} |label2=[[Homininae]] |2={{clade|label1=[[Gorillini]] |1={{clade |label1=Gorilla (górillur) |1={{clade |1=''[[Gorilla gorilla]]'' |2=''[[Gorilla beringei]]'' }} }} |label2=[[Hominini]] |2={{clade |label1=[[Panina]] |1={{clade|label1=Pan (simpansar)|1={{clade |1=''[[Pan troglodytes]]'' |2=''[[Pan paniscus]]'' }} }} |2={{clade|label1=[[Hominina]]|1='''''Homo sapiens''''' (menn)}} }} }} }} }}|style1=font-size:80%; line-height:80%|label1=[[Hominoidea]] (mannapar)}} [[File:Lucy Skeleton.jpg|thumb|upright|Endurgerð af [[Lucy (suðurapi)|Lucy]], fyrstu beinagrind suðurapa sem fannst.]] Ættkvíslin ''[[Homo]]'' þróaðist út frá ættkvísl [[suðurapar|suðurapa]] (''[[Australopithecus]]''). Elstu steingerðu leifar manna eru um 2,8 milljón ára gamlar ([[LD 350-1]]) frá Eþíópíu. Elstu tegundirnar sem lýst hefur verið eru ''[[Homo habilis]]'' og ''[[Homo rudolfensis]]'' sem komu fram á sjónarsviðið fyrir 2,3 milljón árum. Tegundin kemur fram samhliða þróun [[steinverkfæri|verkfæra úr steini]].<ref name=Villmoare2015>{{cite journal |first=B. |last1=Villmoare |first2=W. H. |last2=Kimbel |first3=C. |last3=Seyoum |display-authors=et al. |year=2015 |title=Early ''Homo'' at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410 |bibcode=2015Sci...347.1352V |doi-access=free}}</ref> Tegundin ''[[Homo erectus]]'' („hinn upprétti maður“) varð til fyrir 2 milljónum ára og var fyrsti [[frummaður]]inn sem flakkaði frá Afríku og dreifðist um Evrasíu.<ref>{{Cite journal|last1=Zhu|first1=Zhaoyu|last2=Dennell|first2=Robin|last3=Huang|first3=Weiwen|last4=Wu|first4=Yi|last5=Qiu|first5=Shifan|last6=Yang|first6=Shixia|last7=Rao|first7=Zhiguo|last8=Hou|first8=Yamei|last9=Xie|first9=Jiubing|last10=Han|first10=Jiangwei|last11=Ouyang|first11=Tingping|s2cid=49670311|date=2018|title=Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago|url=https://www.nature.com/articles/s41586-018-0299-4|journal=Nature|volume=559|issue=7715|pages=608–612|bibcode=2018Natur.559..608Z|doi=10.1038/s41586-018-0299-4|pmid=29995848}}</ref> ''H. erectus'' var líka fyrsti maðurinn með einkennandi [[líkamsbygging]]u manna. ''H. sapiens'' þróaðist fyrir 300.000 árum út frá eldri manntegund sem er kölluð ýmist ''[[Homo heidelbergensis]]'' eða ''[[Homo rhodesiensis]]'', afkomanda ''H. erectus'' í Afríku. ''H. sapiens'' breiddist út frá Afríku og lagði smátt og smátt undir sig búsvæði eldri manntegunda.<ref>{{cite journal|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=May 13, 2005|title=Out of Africa Revisited|journal=[[Science (journal)|Science]]|type=This Week in ''Science''|volume=308|issue=5724|page=921|doi=10.1126/science.308.5724.921g|issn=0036-8075|s2cid=220100436}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Stringer C | title = Human evolution: Out of Ethiopia | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-12_423_6941/page/692 | journal = Nature | volume = 423 | issue = 6941 | pages = 692–3, 695 | date = Júní 2003 | pmid = 12802315 | doi = 10.1038/423692a | bibcode = 2003Natur.423..692S | s2cid = 26693109 | author-link = Chris Stringer }}</ref><ref>{{cite web|vauthors=Johanson D|author-link=Donald Johanson|date=May 2001|title=Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa?|url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html|access-date=23. nóvember 2009|website=[[actionbioscience]]|publisher=[[American Institute of Biological Sciences]]|location=Washington, DC|archive-date=2010-11-22|archive-url=https://www.webcitation.org/5uQpZnojk?url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html|url-status = dead}}</ref> Útbreiðsla ''H. sapiens'' virðist hafa farið fram í minnst tveimur „bylgjum“, fyrst fyrir 130 til 100.000 árum, og síðan fyrir um 70 til 50.000 árum.<ref name="Posth">{{cite journal | vauthors = Posth C, Renaud G, Mittnik A, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J | display-authors = 6 | title = Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe | journal = Current Biology | volume = 26 | issue = 6 | pages = 827–33 | date = Mars 2016 | pmid = 26853362 | doi = 10.1016/j.cub.2016.01.037 | hdl-access = free | s2cid = 140098861 | hdl = 2440/114930 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Karmin M, Saag L, Vicente M, Wilson Sayres MA, Järve M, Talas UG, Rootsi S, Ilumäe AM, Mägi R, Mitt M, Pagani L, Puurand T, Faltyskova Z, Clemente F, Cardona A, Metspalu E, Sahakyan H, Yunusbayev B, Hudjashov G, DeGiorgio M, Loogväli EL, Eichstaedt C, Eelmets M, Chaubey G, Tambets K, Litvinov S, Mormina M, Xue Y, Ayub Q, Zoraqi G, Korneliussen TS, Akhatova F, Lachance J, Tishkoff S, Momynaliev K, Ricaut FX, Kusuma P, Razafindrazaka H, Pierron D, Cox MP, Sultana GN, Willerslev R, Muller C, Westaway M, Lambert D, Skaro V, Kovačevic L, Turdikulova S, Dalimova D, Khusainova R, Trofimova N, Akhmetova V, Khidiyatova I, Lichman DV, Isakova J, Pocheshkhova E, Sabitov Z, Barashkov NA, Nymadawa P, Mihailov E, Seng JW, Evseeva I, Migliano AB, Abdullah S, Andriadze G, Primorac D, Atramentova L, Utevska O, Yepiskoposyan L, Marjanovic D, Kushniarevich A, Behar DM, Gilissen C, Vissers L, Veltman JA, Balanovska E, Derenko M, Malyarchuk B, Metspalu A, Fedorova S, Eriksson A, Manica A, Mendez FL, Karafet TM, Veeramah KR, Bradman N, Hammer MF, Osipova LP, Balanovsky O, Khusnutdinova EK, Johnsen K, Remm M, Thomas MG, Tyler-Smith C, Underhill PA, Willerslev E, Nielsen R, Metspalu M, Villems R, Kivisild T | display-authors = 6 | title = A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture | journal = Genome Research | volume = 25 | issue = 4 | pages = 459–66 | date = Apríl 2015 | pmid = 25770088 | pmc = 4381518 | doi = 10.1101/gr.186684.114 }}</ref> Tegundin nam land á flestum stórum eyjum og meginlöndum og kom til Ástralíu fyrir 65.000 árum,<ref>{{cite journal | vauthors = Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, Fullagar R, Wallis L, Smith M, Roberts RG, Hayes E, Lowe K, Carah X, Florin SA, McNeil J, Cox D, Arnold LJ, Hua Q, Huntley J, Brand HE, Manne T, Fairbairn A, Shulmeister J, Lyle L, Salinas M, Page M, Connell K, Park G, Norman K, Murphy T, Pardoe C | display-authors = 6 | title = Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago | url = https://archive.org/details/nature-uk_2017-07-20_547_7663/page/306 | journal = Nature | volume = 547 | issue = 7663 | pages = 306–310 | date = Júlí 2017 | pmid = 28726833 | doi = 10.1038/nature22968 | bibcode = 2017Natur.547..306C | s2cid = 205257212 | hdl = 2440/107043 }}</ref> Ameríku fyrir um 15.000 árum, og náði fjarlægum eyjum eins og [[Hawaii]], [[Páskaeyja|Páskaeyju]], [[Madagaskar]], [[Ísland]]i og [[Nýja-Sjáland]]i milli 300 f.o.t. og 1250 e.o.t.<ref name="Lowe">{{cite web| vauthors = Lowe DJ |year=2008|title=Polynesian settlement of New Zealand and the impacts of volcanism on early Maori society: an update|url=http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100522032853/http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf|archive-date=22. maí 2010|access-date=29. apríl 2010|publisher=University of Waikato}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Appenzeller T | title = Human migrations: Eastern odyssey | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-05-03_485_7396/page/24 | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7396 | pages = 24–6 | date = maí 2012 | pmid = 22552074 | doi = 10.1038/485024a | bibcode = 2012Natur.485...24A | doi-access = free }}</ref> Þróun mannsins var ekki línuleg og fólst meðal annars í blöndun milli frummanna og nútímamanna.<ref name="pmid21179161"/><ref>{{cite journal | url = http://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf | title = Human Hybrids | archive-url = https://web.archive.org/web/20180824034550/http://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf| archive-date=24. ágúst 2018 | vauthors = Hammer MF | journal = Scientific American | date = maí 2013 | volume = 308 | issue = 5 | pages = 66–71 | doi = 10.1038/scientificamerican0513-66 | pmid = 23627222 | bibcode = 2013SciAm.308e..66H }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Yong E |date=júlí 2011|title=Mosaic humans, the hybrid species| url = https://archive.org/details/sim_new-scientist_2011-07-30_211_2823/page/34 |journal=New Scientist |volume=211 |issue=2823 |pages=34–38|bibcode=2011NewSc.211...34Y|doi=10.1016/S0262-4079(11)61839-3}}</ref> Erfðarannsóknir hafa sýnt fram á að blöndun milli tiltölulega aðskildra þróunarlína manntegunda hafi verið algeng í þróunarsögunni.<ref name="Ackermann 2015">{{cite journal| vauthors = Ackermann RR, Mackay A, Arnold ML |date=október 2015|title=The Hybrid Origin of "Modern" Humans|journal=Evolutionary Biology|volume=43|issue=1|pages=1–11|doi=10.1007/s11692-015-9348-1|s2cid=14329491}}</ref> Þessar rannsóknir benda til þess að erfðaefni frá neanderdalsmönnum sé til staðar í öllum hópum manna utan Afríku og að allt að 6% erfðaefnis nútímamanna sé komið frá frummönnum.<ref name="pmid21179161">{{cite journal | vauthors = Reich D, Green RE, Kircher M, Krause J, Patterson N, Durand EY, Viola B, Briggs AW, Stenzel U, Johnson PL, Maricic T, Good JM, Marques-Bonet T, Alkan C, Fu Q, Mallick S, Li H, Meyer M, Eichler EE, Stoneking M, Richards M, Talamo S, Shunkov MV, Derevianko AP, Hublin JJ, Kelso J, Slatkin M, Pääbo S | display-authors = 6 | title = Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-23-30-2010_468_7327/page/1053 | journal = Nature | volume = 468 | issue = 7327 | pages = 1053–60 | date = desember 2010 | pmid = 21179161 | pmc = 4306417 | doi = 10.1038/nature09710 | bibcode = 2010Natur.468.1053R | hdl = 10230/25596 | author-link1 = David Reich (geneticist) }}</ref><ref name="pmid20439435">{{cite journal | vauthors = Noonan JP | title = Neanderthal genomics and the evolution of modern humans | journal = Genome Research | volume = 20 | issue = 5 | pages = 547–53 | date = May 2010 | pmid = 20439435 | pmc = 2860157 | doi = 10.1101/gr.076000.108 }}</ref><ref name="10.1126/science.1209202">{{cite journal | vauthors = Abi-Rached L, Jobin MJ, Kulkarni S, McWhinnie A, Dalva K, Gragert L, Babrzadeh F, Gharizadeh B, Luo M, Plummer FA, Kimani J, Carrington M, Middleton D, Rajalingam R, Beksac M, Marsh SG, Maiers M, Guethlein LA, Tavoularis S, Little AM, Green RE, Norman PJ, Parham P | display-authors = 6 | title = The shaping of modern human immune systems by multiregional admixture with archaic humans | url = https://archive.org/details/sim_science_2011-10-07_334_6052/page/88 | journal = Science | volume = 334 | issue = 6052 | pages = 89–94 | date = október 2011 | pmid = 21868630 | pmc = 3677943 | doi = 10.1126/science.1209202 | bibcode = 2011Sci...334...89A }}</ref> Þróun mannsins fólst í mörgum [[formfræði]]legum, [[atferli]]slegum, [[þróunarfræði]]legum og [[lífeðlisfræði]]legum breytingum sem hafa átt sér stað frá því þróunarlínan greindist frá þróunarlínu simpansa. Einna stærstu breytingarnar fólust í þróun tvífætlingsstöðu, stærri heila og minni [[tvíbreytni]] ([[síbernska|síbernsku]]). Innbyrðis tengsl þessara breytinga eru umdeild.<ref name="Boyd2003">{{cite book| vauthors = Boyd R, Silk JB |author1-link=Robert Boyd (anthropologist)|author2-link=Joan Silk|url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd|title=How Humans Evolved|publisher=Norton|year=2003|isbn=978-0-393-97854-4|location=New York City|url-access=registration}}</ref> ==Líffræði== ===Líkamsbygging og líffærafræði=== {{aðalgrein|Mannslíkaminn}} [[Mynd:Anterior_view_of_human_female_and_male,_with_labels_2.png|thumb|right|Framhlið konu og karls með heitum helstu líkamshluta á ensku.]] Í meginatriðum [[samsvörun|samsvarar]] líkamsbygging manna líkamsbyggingu annarra dýra. Mannslíkaminn er samsettur úr [[fótur|fótum]], [[búkur|búk]], [[hendi|höndum]], [[háls]]i og [[höfuð|höfði]]. Í líkama fullorðins „meðalmanns“ eru um 30 billjón (30×10¹²) mennskar [[fruma|frumur]], meðan [[örverumengi mannsins]] er talið innihalda að minnsta kosti jafnmargar frumur.<ref>{{cite journal|author1=Sender R|author2=Fuchs S|author3=Milo R|title=Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the Body|publisher=PLoS Biology|year=2016|volume=14|issue=8|date=2016|doi=10.1371/journal.pbio.1002533|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4991899/}}</ref> Helstu [[líffærakerfi]]n í mannslíkamanum eru [[taugakerfi]]ð, [[blóðrásarkerfi]]ð, [[meltingarkerfi]]ð, [[innkirtlakerfi]]ð, [[ónæmiskerfi]]ð, [[hörundskerfi]]ð, [[sogæðakerfi]]ð, [[vöðva- og beinakerfi]]ð, [[æxlunarkerfi]]ð, [[öndunarkerfi]]ð og [[þvagkerfi]]ð.<ref>{{cite book | vauthors = Roza G |title=Inside the human body : using scientific and exponential notation |date=2007 |publisher=Rosen Pub. Group's PowerKids Press |location=New York |isbn=978-1-4042-3362-1 | url = https://books.google.com/books?id=vhO8Ia2ik7oC | page = 21 }}</ref><ref>{{cite web |title=Human Anatomy |url=http://www.innerbody.com/htm/body.html |publisher=Inner Body |access-date=6 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105065620/http://www.innerbody.com/htm/body.html |archive-date=5 January 2013 }}</ref> Menn hafa hlutfallslega minni [[gómur|góm]] og miklu minni [[tönn|tennur]] en önnur fremdardýr. Menn eru einu fremdardýrin sem hafa stuttar og tiltölulega flatar [[vígtönn|vígtennur]]. Tennur í mönnum sitja þétt og hjá ungum einstaklingum lokast bil vegna tannmissis fljótt. Menn eru smám saman að missa innstu [[endajaxl]]ana og sumir einstaklingar fá þá aldrei.<ref name="Revolution">{{cite book| vauthors = Collins D |url=https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll|title=The Human Revolution: From Ape to Artist|year=1976|isbn=978-0714816760|page=[https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll/page/208 208]|url-access=registration}}</ref> Menn eiga það sameiginlegt með simpönsum að vera með [[líffærisleif|leifar]] af hala, [[botnlangi|botnlanga]], sveigjanlega axlarliði, fingur sem grípa og [[andstæður þumall|andstæða þumla]].<ref>{{cite book|first1 = Marks|last1=J.M. |title=Human Biodiversity: Genes, Race, and History|date=2001|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-0-202-36656-2|page=16|language=en}}</ref> Ef undan eru skilin tvífætlingsstaðan og heilastærðin felst aðalmunurinn á mönnum og simpönsum í [[lyktarskyn]]i, [[heyrn]] og [[melting]]u [[prótín]]a.<ref name="O'Neil" /> Þéttleiki [[hársekkur|hársekkja]] er svipaður hjá mönnum og öðrum öpum, en það eru mest [[líkhár]] sem eru svo þunn að þau eru næstum ósýnileg.<ref>{{cite news|date=2017|title=How to be Human: The reason we are so scarily hairy|work=New Scientist|url=https://www.newscientist.com/article/mg23631460-700-why-are-humans-so-hairy/|access-date=29 April 2020}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sandel AA | title = Brief communication: Hair density and body mass in mammals and the evolution of human hairlessness | journal = American Journal of Physical Anthropology | volume = 152 | issue = 1 | pages = 145–50 | date = September 2013 | pmid = 23900811 | doi = 10.1002/ajpa.22333 | hdl-access = free | hdl = 2027.42/99654 }}</ref> Menn eru með um það bil 2 milljónir [[svitakirtill|svitakirtla]] á öllum líkamanum, miklu fleiri en simpansar sem eru aðallega með svitakirtla í lófum og á iljum.<ref>{{cite web| vauthors = Kirchweger G |title=The Biology of Skin Color: Black and White|url=https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216070146/http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html|archive-date=16 February 2013|access-date=6 January 2013|date=February 2, 2001|work=Evolution: Library|publisher=PBS}}</ref> Meðalhæð kvenna á heimsvísu er talin vera um 159 cm, en meðalhæð karla um 171 cm.<ref>{{cite journal| vauthors = Roser M, Appel C, Ritchie H |date=8 October 2013|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height|journal=Our World in Data}}</ref> Eftir miðjan aldur dregst hæð sumra einstaklinga örlítið saman, en hæðin helst nokkuð stöðug fram á [[öldrun|gamals aldur]].<ref>{{cite web|title=Senior Citizens Do Shrink – Just One of the Body Changes of Aging|url=http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130219004303/http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm|archive-date=19 February 2013|access-date=6 January 2013|work=News|publisher=Senior Journal}}</ref> Í gegnum söguna hafa hópar fólks orðið hærri, líklega vegna betri næringar, heilsu og lífsskilyrða.<ref>{{cite journal | vauthors = Bogin B, Rios L | title = Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins | url = https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a_2003-09_136a_1/page/71 | journal = Comparative Biochemistry and Physiology. Part A, Molecular & Integrative Physiology | volume = 136 | issue = 1 | pages = 71–84 | date = September 2003 | pmid = 14527631 | doi = 10.1016/S1095-6433(02)00294-5 }}</ref> Meðal[[líkamsþyngd]] fullorðinna kvenna er 59 kg, en 77 kg hjá körlum.<ref>{{cite web|title=Human weight|url=http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111208053451/http://articleworld.org/index.php/Human_weight|archive-date=8 December 2011|access-date=10 December 2011|publisher=Articleworld.org}}</ref><ref>{{cite web | vauthors = Schlessingerman A | date = 2003 |title=Mass Of An Adult|url=https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101030223/https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml|archive-date=1 January 2018|access-date=31 December 2017|publisher=The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays}}</ref> Líkt og margt annað í líkamsbyggingu manna eru bæði hæð og þyngd mjög breytileg milli einstaklinga og ráðast af bæði erfðum og umhverfisaðstæðum.<ref>{{cite book| vauthors = Kushner R |url=https://books.google.com/books?id=vWjK5etS7PMC&pg=PA121|title=Treatment of the Obese Patient (Contemporary Endocrinology)|publisher=Humana Press|year=2007|isbn=978-1-59745-400-1|location=Totowa, NJ|page=158|access-date=5 April 2009}}</ref><ref name="Anes2000">{{cite journal | vauthors = Adams JP, Murphy PG | title = Obesity in anaesthesia and intensive care | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_2000-07_85_1/page/91 | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 85 | issue = 1 | pages = 91–108 | date = July 2000 | pmid = 10927998 | doi = 10.1093/bja/85.1.91 | doi-access = free }}</ref> Menn eru færir um að [[kast]]a hlutum miklu hraðar og nákvæmar en önnur dýr.<ref>{{cite journal| vauthors = Lombardo MP, Deaner RO |date=March 2018|title=Born to Throw: The Ecological Causes that Shaped the Evolution of Throwing In Humans |journal=The Quarterly Review of Biology|language=en|volume=93|issue=1|pages=1–16|doi=10.1086/696721|s2cid=90757192|issn=0033-5770}}</ref> Menn eru líka með hraðskreiðustu langhlaupurum dýraríkisins þótt mörg dýr slái þeim við á styttri vegalengdum.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |work=The New York Times |title=The Human Body Is Built for Distance |last1 = Parker-Pope|first1=Tara|author-link1=Tara Parker-Pope |date=27 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105211812/http://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |archive-date=5 November 2015 }}</ref><ref name="O'Neil">{{cite web | vauthors = O'Neil D |title=Humans |url=http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |work=Primates |publisher=Palomar College |access-date=6 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004211/http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |archive-date=11 January 2013 }}</ref> Þynnri hár og virkari svitakirtlar draga úr hættu á [[hitaörmögnun]] í langhlaupum.<ref>{{cite web | vauthors = John B |title=What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon? |url=http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |publisher=Livestrong.com |access-date=6 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130131184339/http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |archive-date=31 January 2013 }}</ref> === Erfðafræði === {{aðalgrein|Erfðamengi mannsins}} [[File:Human karyotype with bands and sub-bands.png|thumb|Skýringarmynd sem sýnir hefðbundna [[kjarnagerð]] manna, þar á meðal kynlitningana (XX og XY).]] Líkt og flest önnur dýr eru menn [[litnun|tvílitna]] [[heilkjörnungur|heilkjörnungar]]. Hver [[líkamsfruma]] er með 23 [[litningur|litningapör]] þar sem hvor litningur í pari er frá öðru foreldri einstaklingsins. [[Kynfruma|Kynfrumurnar]] hafa aðeins eitt sett litninga sem er blandað úr báðum litningapörum. Af þessum 23 litningapörum eru 22 [[frílitningur|frílitningar]] og eitt par [[kynlitningur|kynlitninga]]. Líkt og önnur spendýr eru menn með [[XY-kynákvörðun]] þannig að konur eru að jafnaði með XX og karlar með XY.<ref name="Therman1980">{{cite book | vauthors = Therman E |title=Human Chromosomes: Structure, Behavior, Effects | url = https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0 |date=1980 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer US]] |pages=[https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0/page/112 112]–24 |isbn=978-1-4684-0109-7 |doi=10.1007/978-1-4684-0107-3|s2cid=36686283 }}</ref> [[Gen]] og [[umhverfi]] hafa áhrif á breytileika í útliti, líkamsbyggingu, mótstöðu gegn vissum sjúkdómum og andlegum hæfileikum. Samspil erfða og umhverfis við mótun tiltekinna einkenna er ekki vel þekkt.<ref>{{cite journal | vauthors = Edwards JH, Dent T, Kahn J | title = Monozygotic twins of different sex | journal = Journal of Medical Genetics | volume = 3 | issue = 2 | pages = 117–23 | date = June 1966 | pmid = 6007033 | pmc = 1012913 | doi = 10.1136/jmg.3.2.117 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Machin GA | title = Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs | journal = American Journal of Medical Genetics | volume = 61 | issue = 3 | pages = 216–28 | date = January 1996 | pmid = 8741866 | doi = 10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<216::AID-AJMG5>3.0.CO;2-S }}</ref> Þótt engir tveir einstaklingar (ekki einu sinni [[eineggja tvíburar]]) séu erfðafræðilega eins,<ref>{{cite journal | vauthors = Jonsson H, Magnusdottir E, Eggertsson HP, Stefansson OA, Arnadottir GA, Eiriksson O, Zink F, Helgason EA, Jonsdottir I, Gylfason A, Jonasdottir A, Jonasdottir A, Beyter D, Steingrimsdottir T, Norddahl GL, Magnusson OT, Masson G, Halldorsson BV, Thorsteinsdottir U, Helgason A, Sulem P, Gudbjartsson DF, Stefansson K | display-authors = 6 | title = Differences between germline genomes of monozygotic twins | journal = Nature Genetics | volume = 53 | issue = 1 | pages = 27–34 | date = January 2021 | pmid = 33414551 | doi = 10.1038/s41588-020-00755-1 | s2cid = 230986741 }}</ref> eru erfðafræðileg líkindi milli manna svo mikil að erfðaefni hvaða tveggja manna sem er er að meðaltali milli 99,5% og 99,9% það sama.<ref>{{cite web|title=Genetic – Understanding Human Genetic Variation|url=http://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825143543/http://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm|archive-date=25 August 2013|access-date=13 December 2013|work=Human Genetic Variation|publisher=National Institute of Health (NIH)|quote=Between any two humans, the amount of genetic variation—biochemical individuality—is about 0.1%.}}</ref><ref> {{cite journal | vauthors = Levy S, Sutton G, Ng PC, Feuk L, Halpern AL, Walenz BP, Axelrod N, Huang J, Kirkness EF, Denisov G, Lin Y, MacDonald JR, Pang AW, Shago M, Stockwell TB, Tsiamouri A, Bafna V, Bansal V, Kravitz SA, Busam DA, Beeson KY, McIntosh TC, Remington KA, Abril JF, Gill J, Borman J, Rogers YH, Frazier ME, Scherer SW, Strausberg RL, Venter JC | display-authors = 6 | title = The diploid genome sequence of an individual human | journal = PLOS Biology | volume = 5 | issue = 10 | pages = e254 | date = September 2007 | pmid = 17803354 | pmc = 1964779 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050254 }}</ref> Þetta gerir það að verkum að menn eru einsleitari en aðrir mannapar, þar á meðal simpansar.<ref name="REGWG2005">{{cite journal | vauthors = ((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) | title = The use of racial, ethnic, and ancestral categories in human genetics research | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2005-10_77_4/page/519 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 77 | issue = 4 | pages = 519–32 | date = October 2005 | pmid = 16175499 | pmc = 1275602 | doi = 10.1086/491747 }}</ref><ref name="oxf">{{cite web|title=Chimps show much greater genetic diversity than humans|url=http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218091207/http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html|archive-date=18 December 2013|access-date=13 December 2013|work=Media|publisher=University of Oxford}}</ref> Þessi litli breytileiki hjá mönnum miðað við önnur dýr bendir til þess að [[erfðaþröng]] hafi átt sér stað á [[Síð-Pleistósen]] (fyrir um 100.000 árum), þar sem fjöldi manna hafi minnkað niður í nokkur pör.<ref name="Harpending1998">{{cite journal | vauthors = Harpending HC, Batzer MA, Gurven M, Jorde LB, Rogers AR, Sherry ST | title = Genetic traces of ancient demography | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-02-17_95_4/page/1961 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 4 | pages = 1961–7 | date = February 1998 | pmid = 9465125 | pmc = 19224 | doi = 10.1073/pnas.95.4.1961 | bibcode = 1998PNAS...95.1961H | doi-access = free }}</ref><ref name="Jorde1997">{{cite journal | vauthors = Jorde LB, Rogers AR, Bamshad M, Watkins WS, Krakowiak P, Sung S, Kere J, Harpending HC | display-authors = 6 | title = Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-04-01_94_7/page/3100 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 7 | pages = 3100–3 | date = April 1997 | pmid = 9096352 | pmc = 20328 | doi = 10.1073/pnas.94.7.3100 | bibcode = 1997PNAS...94.3100J | doi-access = free }}</ref> [[Náttúruval]] hefur síðan haldið áfram að móta mannkynið og vísbendingar eru um [[stefnubundið val]] einhvern tíma á síðustu 15.000 árum.<ref name="urlNYT">{{cite news| vauthors = Wade N |date=7 March 2007|title=Still Evolving, Human Genes Tell New Story|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html|url-status=live|access-date=13 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114232231/http://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html|archive-date=14 January 2012}}</ref> [[Erfðamengi mannsins]] var fyrst kortlagt í heild sinni með raðgreiningu árið 2001<ref>{{cite journal | vauthors = Pennisi E | title = The human genome | url = https://archive.org/details/sim_science_2001-02-16_291_5507/page/1176 | journal = Science | volume = 291 | issue = 5507 | pages = 1177–80 | date = February 2001 | pmid = 11233420 | doi = 10.1126/science.291.5507.1177 | s2cid = 38355565 }}</ref> og árið 2020 var búið að raðgreina hundruð þúsunda erfðamengja.<ref>{{cite journal | vauthors = Rotimi CN, Adeyemo AA | title = From one human genome to a complex tapestry of ancestry | journal = Nature | volume = 590 | issue = 7845 | pages = 220–221 | date = February 2021 | pmid = 33568827 | doi = 10.1038/d41586-021-00237-2 | bibcode = 2021Natur.590..220R | s2cid = 231882262 }}</ref> Árið 2012 hafði verkefnið [[International HapMap Project]] borið saman erfðamengi 1.184 einstaklinga úr 11 hópum og fundið 1,6 milljón dæmi um [[einkirnabreytileiki|einkirnabreytileika]].<ref>{{cite journal | vauthors = Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Dermitzakis E, Schaffner SF, Yu F, Peltonen L, Dermitzakis E, Bonnen PE, Altshuler DM, Gibbs RA, de Bakker PI, Deloukas P, Gabriel SB, Gwilliam R, Hunt S, Inouye M, Jia X, Palotie A, Parkin M, Whittaker P, Yu F, Chang K, Hawes A, Lewis LR, Ren Y, Wheeler D, Gibbs RA, Muzny DM, Barnes C, Darvishi K, Hurles M, Korn JM, Kristiansson K, Lee C, McCarrol SA, Nemesh J, Dermitzakis E, Keinan A, Montgomery SB, Pollack S, Price AL, Soranzo N, Bonnen PE, Gibbs RA, Gonzaga-Jauregui C, Keinan A, Price AL, Yu F, Anttila V, Brodeur W, Daly MJ, Leslie S, McVean G, Moutsianas L, Nguyen H, Schaffner SF, Zhang Q, Ghori MJ, McGinnis R, McLaren W, Pollack S, Price AL, Schaffner SF, Takeuchi F, Grossman SR, Shlyakhter I, Hostetter EB, Sabeti PC, Adebamowo CA, Foster MW, Gordon DR, Licinio J, Manca MC, Marshall PA, Matsuda I, Ngare D, Wang VO, Reddy D, Rotimi CN, Royal CD, Sharp RR, Zeng C, Brooks LD, McEwen JE | display-authors = 6 | title = Integrating common and rare genetic variation in diverse human populations | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-09-02_467_7311/page/52 | journal = Nature | volume = 467 | issue = 7311 | pages = 52–8 | date = September 2010 | pmid = 20811451 | doi = 10.1038/nature09298 | pmc = 3173859 | bibcode = 2010Natur.467...52T }}</ref> Mestur breytileiki í erfðamengi manna virðist vera meðal afrískra hópa (allt að 100.000 staðbrigði af 67,3 milljón erfðabrigðum sem Human Genetic Diversity Project fann, eða um 0,15%). Flest erfðabrigði sem finnast annars staðar í heiminum er líka að finna í Afríku, en nokkur fjöldi staðbrigða virðist líka vera til staðar annars staðar, sérstaklega í Eyjaálfu og Ameríku (tugir þúsunda).<ref name="Bergstrom2020">{{cite journal | vauthors = Bergström A, McCarthy SA, Hui R, Almarri MA, Ayub Q, Danecek P, Chen Y, Felkel S, Hallast P, Kamm J, Blanché H, Deleuze JF, Cann H, Mallick S, Reich D, Sandhu MS, Skoglund P, Scally A, Xue Y, Durbin R, Tyler-Smith C | display-authors = 6 | title = Insights into human genetic variation and population history from 929 diverse genomes | journal = Science | volume = 367 | issue = 6484 | pages = eaay5012 | date = March 2020 | pmid = 32193295 | pmc = 7115999 | doi = 10.1126/science.aay5012 }} "Populations in central and southern Africa, the Americas, and Oceania each harbor tens to hundreds of thousands of ''private'', common genetic variants. Most of these variants arose as new mutations rather than through archaic introgression, except in Oceanian populations, where many private variants derive from Denisovan admixture."</ref> Flest staðbrigði eru þó sjaldgæf innan sinna svæða, svo mestur erfðabreytileiki milli einstaklinga stafar af erfðabrigðum sem finnast um allan heim.<ref name="pmid33350384">{{cite journal| author=Biddanda A, Rice DP, Novembre J| title=A variant-centric perspective on geographic patterns of human allele frequency variation. | journal=Elife | year= 2020 | volume= 9 | issue= | pages= | pmid=33350384 | doi=10.7554/eLife.60107 | pmc=7755386 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&tool=sumsearch.org/cite&retmode=ref&cmd=prlinks&id=33350384 }} </ref> Árið 2010 var talið að menn hefðu um það bil 22.000 gen.<ref name=Pertea2010>{{cite journal | vauthors = Pertea M, Salzberg SL | title = Between a chicken and a grape: estimating the number of human genes | journal = Genome Biology | volume = 11 | issue = 5 | page = 206 | year = 2010 | pmid = 20441615 | pmc = 2898077 | doi = 10.1186/gb-2010-11-5-206 }}</ref> Með því að bera saman [[mtDNA]] sem aðeins erfist frá móður, hafa erfðafræðingar ályktað að síðasta sameiginlega formóðir alls mannkyns, sem skildi [[erfðamark]] sitt eftir hjá öllum núlifandi mönnum, hafi verið uppi fyrir um 90.000 til 200.000 árum.<ref name="pmid3025745">{{cite journal | vauthors = Cann RL, Stoneking M, Wilson AC | title = Mitochondrial DNA and human evolution | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-01-01_325_6099/page/30 | journal = Nature | volume = 325 | issue = 6099 | pages = 31–6 | year = 1987 | pmid = 3025745 | doi = 10.1038/325031a0 | bibcode = 1987Natur.325...31C | s2cid = 4285418 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Soares P, Ermini L, Thomson N, Mormina M, Rito T, Röhl A, Salas A, Oppenheimer S, Macaulay V, Richards MB | display-authors = 6 | title = Correcting for purifying selection: an improved human mitochondrial molecular clock | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 84 | issue = 6 | pages = 740–59 | date = June 2009 | pmid = 19500773 | pmc = 2694979 | doi = 10.1016/j.ajhg.2009.05.001 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170820230218/http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history |archive-date=2017-08-20 | url=http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history }}</ref><ref name="poz">{{cite journal | vauthors = Poznik GD, Henn BM, Yee MC, Sliwerska E, Euskirchen GM, Lin AA, Snyder M, Quintana-Murci L, Kidd JM, Underhill PA, Bustamante CD | display-authors = 6 | title = Sequencing Y chromosomes resolves discrepancy in time to common ancestor of males versus females | url = https://archive.org/details/sim_science_2013-08-02_341_6145/page/562 | journal = Science | volume = 341 | issue = 6145 | pages = 562–5 | date = August 2013 | pmid = 23908239 | pmc = 4032117 | doi = 10.1126/science.1237619 | bibcode = 2013Sci...341..562P }}</ref> ===Æviskeið=== [[File:Tubal Pregnancy with embryo.jpg|thumb|10&nbsp;mm langt [[mannsfóstur]] 5 vikna gamalt.]] [[Æxlun]] manna á sér venjulega stað með [[innri frjóvgun]] við [[samfarir]], en getur líka farið fram með [[tæknifrjóvgun]].<ref name="She2016">{{cite book| vauthors = Shehan CL |url=https://books.google.com/books?id=-gSeCAAAQBAJ&pg=PA406|title=The Wiley Blackwell Encyclopedia of Family Studies, 4 Volume Set|date=2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-65845-1|page=406|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181340/https://books.google.com/books?id=-gSeCAAAQBAJ&pg=PA406|archive-date=10 September 2017|url-status=live|name-list-style=vanc|df=dmy-all}}</ref> Meðal[[meðganga]] stendur í 38 vikur, en eðlileg meðganga getur verið breytileg um allt að 37 daga.<ref>{{cite journal | vauthors = Jukic AM, Baird DD, Weinberg CR, McConnaughey DR, Wilcox AJ | title = Length of human pregnancy and contributors to its natural variation | journal = Human Reproduction | volume = 28 | issue = 10 | pages = 2848–55 | date = October 2013 | pmid = 23922246 | pmc = 3777570 | doi = 10.1093/humrep/det297 }}</ref> Fósturvísirinn vex fram að 9. viku, en þá er hann skilgreindur sem [[fóstur]].<ref name="nursing">{{cite book | vauthors = Klossner NJ | url = https://books.google.com/books?id=B47OVg25g-QC&q=fetal+stage+begins&pg=PA103 | title = Introductory Maternity Nursing | date = 2005 | page = 103 | quote = The fetal stage is from the beginning of the 9th week after fertilization and continues until birth | isbn = 978-0-7817-6237-3 }}</ref> Menn geta [[gangsetning fæðingar|komið fæðingu af stað]] eða framkvæmt [[keisaraskurður|keisaraskurð]] ef læknar telja þörf á að barnið fæðist fyrir tímann.<ref name="WHO2014">{{cite web|author=World Health Organization|date=November 2014|title=Preterm birth Fact sheet N°363|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150307050438/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/|archive-date=7 March 2015|access-date=6 March 2015|work=who.int|df=dmy-all}}</ref> Í þróuðum ríkjum eru nýburar oftast 3-4 kg að þyngd og 47-53 cm að lengd við fæðingu.<ref>{{cite journal | vauthors = Kiserud T, Benachi A, Hecher K, Perez RG, Carvalho J, Piaggio G, Platt LD | title = The World Health Organization fetal growth charts: concept, findings, interpretation, and application | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 218 | issue = 2S | pages = S619–S629 | date = February 2018 | pmid = 29422204 | doi = 10.1016/j.ajog.2017.12.010 | s2cid = 46810955 }}</ref><ref>{{cite web|date=2019-03-18|title=What is the average baby length? Growth chart by month|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/324728|access-date=2021-04-18|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}</ref> Í þróunarríkjum er [[lág fæðingarþyngd]] algeng og á þátt í hærri tíðni [[ungbarnadauði|ungbarnadauða]] í þeim löndum.<ref name="Khor2003">{{cite journal | vauthors = Khor GL | title = Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia | journal = Nepal Medical College Journal | volume = 5 | issue = 2 | pages = 113–22 | date = December 2003 | pmid = 15024783 }}</ref> Miðað við aðrar tegundir er fæðing mjög hættuleg mönnum, og mun meiri hætta á vandamálum og dauða móður og barns.<ref>{{cite journal| vauthors = Rosenberg KR |date=1992|title=The evolution of modern human childbirth |journal=American Journal of Physical Anthropology|language=en|volume=35|issue=S15|pages=89–124|doi=10.1002/ajpa.1330350605|issn=1096-8644}}</ref> Stærð höfuðs fóstursins er hlutfallslega mun nær stærð mjaðmagrindarinnar en hjá öðrum fremdardýrum.<ref name="Pavlicev">{{cite journal | vauthors = Pavličev M, Romero R, Mitteroecker P | title = Evolution of the human pelvis and obstructed labor: new explanations of an old obstetrical dilemma | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 222 | issue = 1 | pages = 3–16 | date = January 2020 | pmid = 31251927 | doi = 10.1016/j.ajog.2019.06.043 | s2cid = 195761874 }}</ref> Ástæður þessa eru ekki með öllu ljósar. Oft hefur þetta verið skýrt með því að þróun tvífætlingsstöðu og stækkun heilans hafi valdið þessari [[fæðingarklemma|fæðingarklemmu]], en nýlegar rannsóknir benda til þess að ástæðurnar gætu verið flóknari.<ref name="Pavlicev"/><ref>{{cite news|title=The real reasons why childbirth is so painful and dangerous| vauthors = Barras C |date=22 December 2016|publisher=BBC}}</ref> Þetta leiðir til sársaukafullrar fæðingar sem getur tekið yfir 24 tíma.<ref>{{cite web | vauthors = Kantrowitz B | date = 2 July 2007 | title = What Kills One Woman Every Minute of Every Day? | work = [[Newsweek]] | url = http://www.msnbc.msn.com/id/19389326/site/newsweek/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20070628160443/http://www.msnbc.msn.com/id/19389326/site/newsweek/ | archive-date = 28 June 2007 | quote = A woman dies in childbirth every minute, most often due to uncontrolled bleeding and infection, with the world's poorest women most vulnerable. The lifetime risk is 1 in 16 in sub-Saharan Africa, compared to 1 in 2,800 in developed countries. }}</ref> Líkurnar á vel heppnaðri fæðingu jukust mikið á 20. öld með þróun læknisfræði í auðugri löndum. Í öðrum heimshlutum er [[náttúruleg fæðing]] enn hættuleg og tíðni [[mæðradauði|mæðradauða]] um 100 sinnum hærri en í þróuðum ríkjum.<ref name="Rush2000">{{cite journal | vauthors = Rush D | title = Nutrition and maternal mortality in the developing world | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 72 | issue = 1 Suppl | pages = 212S–240S | date = July 2000 | pmid = 10871588 | doi = 10.1093/ajcn/72.1.212S }}</ref> Bæði kynin annast börn manna, ólíkt öðrum fremdardýrum þar sem móðirin sér aðallega um ungviðið.<ref>{{cite book| vauthors = Laland KN, Brown G |url=https://books.google.com/books?id=2KcbFVBSxWYC|title=Sense and Nonsense: Evolutionary Perspectives on Human Behaviour|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958696-7|page=7|language=en}}</ref> Ungabörn eru [[háð umönnun]] við fæðingu. Þau vaxa í nokkur ár og verða venjulega [[kynþroski|kynþroska]] 15 til 17 ára gömul.<ref name="Kail">{{cite book| vauthors = Kail RV, Cavanaugh JC |url=https://books.google.com/books?id=E-n5E7oyCgoC&pg=PA296|title=Human Development: A Lifespan View |publisher=[[Cengage Learning]]|year=2010|isbn=978-0-495-60037-4|edition=5th|page=296}}</ref><ref name="Schuiling">{{cite book| vauthors = Schuiling KD, Likis FE |url=https://books.google.com/books?id=QTDFDAAAQBAJ&pg=PA22|title=Women's Gynecologic Health|publisher=[[Jones & Bartlett Learning]]|year=2016|isbn=978-1-284-12501-6|page=22|quote=The changes that occur during puberty usually happen in an ordered sequence, beginning with thelarche (breast development) at around age 10 or 11, followed by adrenarche (growth of pubic hair due to androgen stimulation), peak height velocity, and finally menarche (the onset of menses), which usually occurs around age 12 or 13.}}</ref><ref name="Phillips">{{cite book| vauthors = Phillips DC |url=https://books.google.com/books?id=84StBAAAQBAJ&pg=PA18|title=Encyclopedia of Educational Theory and Philosophy|publisher=[[Sage Publications]]|year=2014|isbn=978-1-4833-6475-9|pages=18–19|quote=On average, the onset of puberty is about 18 months earlier for girls (usually starting around the age of 10 or 11 and lasting until they are 15 to 17) than for boys (who usually begin puberty at about the age of 11 to 12 and complete it by the age of 16 to 17, on average).}}</ref> Ævi manna er gjarnan skipt í nokkur æviskeið. Algengt er að tala um [[ungabarn|ungabörn]], [[barn|börn]], [[unglingur|unglinga]], [[fullorðinn|fullorðið fólk]] og [[öldrun|aldraða]].<ref>{{cite journal| vauthors = Mintz S |date=1993|title=Life stages|journal=Encyclopedia of American Social History|volume=3|pages=7–33}}</ref> Lengd þessara æviskeiða er breytileg eftir menningarsvæðum og tímabilum, en markast meðal annars af vaxtarkipp á kynþroskaskeiðinu skömmu áður en einstaklingur verður fullvaxta.<ref>{{cite journal | vauthors = Soliman A, De Sanctis V, Elalaily R, Bedair S | title = Advances in pubertal growth and factors influencing it: Can we increase pubertal growth? | journal = Indian Journal of Endocrinology and Metabolism | volume = 18 | issue = Suppl 1 | pages = S53-62 | date = November 2014 | pmid = 25538878 | pmc = 4266869 | doi = 10.4103/2230-8210.145075 }}</ref> Konur ganga gegnum [[tíðahvörf]] og verða [[ófrjósemi|ófrjóar]] um 50 ára aldur.<ref>{{cite journal | vauthors = Walker ML, Herndon JG | title = Menopause in nonhuman primates? | journal = Biology of Reproduction | volume = 79 | issue = 3 | pages = 398–406 | date = September 2008 | pmid = 18495681 | pmc = 2553520 | doi = 10.1095/biolreprod.108.068536 }}</ref> Stungið hefur verið upp á því að tíðahvörfin auki möguleika kvenna á að eignast afkomendur með því að gefa þeim tækifæri til að einbeita sér að þeim börnum sem fyrir eru, og síðan þeirra börnum ([[ömmutilgátan]]), fremur en halda áfram að eiga börn fram á gamals aldur.<ref name="Diamond1997">{{cite book | vauthors = Diamond J |author-link=Jared Diamond |title=Why is Sex Fun? The Evolution of Human Sexuality | url = https://archive.org/details/whyissexfunevolu00diam_261 |publisher=Basic Books |location=New York City |year=1997 |pages=[https://archive.org/details/whyissexfunevolu00diam_261/page/n117 167]–70 |isbn=978-0-465-03127-6}}</ref><ref name="Peccei2001">{{cite journal | vauthors = Peccei JS |title= Menopause: Adaptation or epiphenomenon? |journal=Evolutionary Anthropology |volume=10 |issue=2 |year=2001 |pages=43–57 |doi=10.1002/evan.1013|s2cid=1665503 }}</ref> Ævilengd hvers einstaklings ræðst af tveimur meginþáttum: erfðum og lífstíl.<ref name="USC">{{cite news | vauthors = Marziali C |date=7 December 2010 |title=Reaching Toward the Fountain of Youth |url=http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101213203112/http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|url-status=dead|archive-date=13 December 2010 |work=USC Trojan Family Magazine |access-date=7 December 2010}}</ref> Af ýmsum ástæðum, meðal annars líffræðilegum, lifa konur að jafnaði fjórum árum lengur en karlar.<ref>{{cite web | vauthors = Kalben BB |title=Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex |publisher=Society of Actuaries |year=2002 |url=http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701185241/http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |archive-date=1 July 2013 }}</ref> Árið 2018 voru lífslíkur stúlkna við fæðingu áætlaðar 74,9 ár á heimsvísu, samanborið við 70,4 ár hjá drengjum.<ref>{{cite web|date=2018|title=Life expectancy at birth, female (years)|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN|access-date=2020-10-13|website=World Bank}}</ref><ref>{{cite web|date=2018|title=Life expectancy at birth, male (years)|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN|access-date=2020-10-13|website=World Bank}}</ref> Mikill munur er á lífslíkum eftir landsvæðum sem fer að mestu saman við efnahagsþróun. Lífslíkur stúlkna í Hong Kong eru þannig til dæmis 87,6 ár og drengja 81,8 ár, meðan í Mið-Afríkulýðveldinu eru lífslíkur stúlkna aðeins 55,0 ár og drengja 50,6 ár.<ref>{{cite book | vauthors = Conceição P, etal | title = Human Development Report | date = 2019 | work = United Nations Development Programme | url = http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf | isbn = 978-92-1-126439-5 }}</ref><ref name="MLT">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/MLT.pdf|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> Almennt eykst hlutfall aldraðra í þróuðum ríkjum, þar sem miðaldur er í kringum 40 ár. Í þróunarríkjum er miðaldur milli 15 og 20 ár. Í Evrópu er til dæmis einn af hverjum fjórum 60 ára og eldri, meðan þetta hlutfall er aðeins einn af tuttugu í Afríku.<ref>{{cite web | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ | title = The World Factbook | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ | archive-date = 12 September 2009 | publisher = U.S. Central Intelligence Agency | access-date = 2 April 2005 }}</ref> Fjöldi [[tíræður|tíræðra]] (fólks sem náð hefur 100 ára aldri) í heiminum var talinn standa í 210.000 árið 2002, samkvæmt Sameinuðu þjóðunum.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |title=U.N. Statistics on Population Ageing |publisher=United Nations |date=28 February 2002 |access-date=2 April 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051208122227/http://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |archive-date=8 December 2005}}</ref> {| class="wikitable" style="width: 80%; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ! colspan="5" | Æviskeið manna |- |[[File:Redheaded child mesmerized 2.jpg|100px|center]] |[[File:Ромський хлопчик (Мукачево).jpg|100px|center]] |[[File:Da Nang, Vietnam A young Marine private waits on the beach during the Marine landing - NARA - 532432 (cropped).jpg|100px|center]] |[[File:Pataxo001.jpg|100px|center]] |[[File:An old age.JPG|100px|center]] |- |[[File:Baby playing with yellow paint. Work by Dutch artist Peter Klashorst entitled "Experimental".jpg|100px|center]] |[[File:Burkina Faso girl.jpg|100px|center]] |[[File:Portrait of a Persian lady in Iran, 10-08-2006 (cropped).jpg|100px|center]] |[[File:Punjabi woman smile.jpg|100px|center]] |[[File:HappyPensioneer.jpg|100px|center]] |- style="text-align: center;" |style="width: 20%"|[[Ungabarn|Ungabörn]], drengur og stúlka |style="width: 20%"|[[Barn|Börn]], drengur og stúlka |style="width: 20%"|[[Unglingur|Ungt fólk]], piltur og stúlka |style="width: 20%"|[[Fullorðinn]] karl og kona |style="width: 20%"|[[Öldrun|Gamall]] karl og kona |} ==Búsvæði og útbreiðsla== [[File:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|thumb|[[Tókýó]] er stærsta [[stórborgarsvæði]] heims.]] [[File:BlackMarble20161km.jpg|thumb|right|[[Jörðin]] séð úr geimnum 2016, þar sem umfang mannabyggðar sést á ljósmagni.]] Fyrstu bústaðir manna voru reistir í námunda við [[vatn]] og aðrar náttúruauðlindir sem þeir gátu nýtt sér til viðurværis, eins og veiði[[dýr]] og [[ræktarland]] fyrir [[jarðrækt]] og [[húsdýr]].<ref>{{cite book| vauthors = Rector RK |url=https://www.worldcat.org/oclc/953735302|title=The Early River Valley Civilizations|date=2016|isbn=978-1-4994-6329-3|edition=First|location=New York, NY|page=10|oclc=953735302}}</ref> Nútímamenn hafa þróað mikla getu til að breyta [[búsvæði|búsvæðum]] sínum sér í hag með tækni, eins og [[áveita|áveitum]], [[borgarskipulag]]i, [[byggingartækni]], [[skógeyðing]]u og [[eyðimerkurmyndun]].<ref>{{cite web |url=http://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |title=How People Modify the Environment |author=<!--Not stated--> |publisher=Westerville City School District |access-date=13. mars 2019 |archive-date=2021-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826213050/https://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |url-status=dead }}</ref> [[Mannabyggð]] er áfram viðkvæm fyrir [[náttúruhamfarir|náttúruhamförum]], sérstaklega ef hún er staðsett á hættusvæðum og þar sem byggingar eru af litlum gæðum vegna [[fátækt]]ar.<ref>{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |title=Natural disasters and the urban poor |publisher=[[World Bank]] |date=október 2003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809063303/http://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |archive-date=9. ágúst 2017 }}</ref> Hópamyndun og markviss breyting búsvæða hafa meðal annars þau markmið að veita vörn, safna saman þægindum og auðlegð, auka við fæðuframboð, bæta [[fagurfræði]], auka þekkingu og efla vöruskipti.<ref>{{cite book| vauthors = Habitat UN |url=https://www.worldcat.org/oclc/889953315|title=The state of the world's cities 2012 / prosperity of cities.|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-01559-6|location=[London]|pages=x|oclc=889953315}}</ref> Menn hafa mikla [[aðlögun]]arhæfni, þrátt fyrir að hafa lítið þol gagnvart ýmsum aðstæðum óstuddir af tækni.<ref name=":10">{{cite book| vauthors = Piantadosi CA |url=https://www.worldcat.org/oclc/70215878|title=The biology of human survival : life and death in extreme environments|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974807-5|location=Oxford|pages=2–3|oclc=70215878}}</ref> Með nýsköpun hafa menn aðlagað þolmörk sín að alls konar hitastigi, rakastigi, og hæð.<ref name=":10" /> Afleiðingin er sú að menn hafa dreifst um alla Jörðina og finnast nær alls staðar, frá [[hitabeltisregnskógur|hitabeltisregnskógum]] að [[eyðimörk]]um að köldum [[pólsvæði|pólsvæðum]] og [[mengun|menguðum]] iðnaðarborgum. Flestar aðrar dýrategundir eru bundnar við nokkur landfræðileg svæði vegna takmarkaðrar aðlögunarhæfni.<ref name="adapt1">{{cite web| vauthors = O'Neil D |title=Human Biological Adaptability; Overview|url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm|url-status=dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm|archive-date=6. mars 2013|access-date=6. janúar 2013|publisher=Palomar College}}</ref> [[Mannkyn]]ið dreifist samt ekki jafnt um yfirborð [[Jörðin|Jarðar]], þar sem þéttleiki byggðar er breytilegur frá einu svæði til annars og stór svæði eru nær óbyggð, eins og [[Suðurskautslandið]] og hafsvæðin.<ref name=":10" /><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/population/population_distribution_rev1.shtml |publisher=BBC |title=Population distribution and density |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623234027/http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/population/population_distribution_rev1.shtml |archive-date=23 June 2017 |access-date=26. júní 2017 }}</ref> Flest fólk (61%) lifir í Asíu; aðrir lifa í Ameríku (14%), Afríku (14%), Evrópu (11%) og Eyjaálfu (0.5%).<ref>{{cite journal | vauthors = Bunn SE, Arthington AH | title = Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity | url = https://archive.org/details/sim_environmental-management_2002-10_30_4/page/492 | journal = Environmental Management | volume = 30 | issue = 4 | pages = 492–507 | date = október 2002 | pmid = 12481916 | doi = 10.1007/s00267-002-2737-0 | hdl-access = free | s2cid = 25834286 | hdl = 10072/6758 }}</ref> Á síðustu öld hefur mönnum tekist að kanna jaðarsvæði eins og Suðurskautslandið, [[hafdjúpin]] og [[geimur|geiminn]].<ref name=":11">{{cite journal| vauthors = Heim BE |year=1990–1991 |title=Exploring the Last Frontiers for Mineral Resources: A Comparison of International Law Regarding the Deep Seabed, Outer Space, and Antarctica|url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/vantl23&id=831&div=&collection=|journal=Vanderbilt Journal of Transnational Law|volume=23|page=819}}</ref> Mannabyggð á þessum erfiðu svæðum er mjög takmarkandi og dýr, oftast tímabundin og sett upp í vísindalegum eða hernaðarlegum tilgangi, eða fyrir ábatasaman iðnað.<ref name=":11" /> Menn hafa heimsótt [[Tunglið]] og kannað aðra hnetti með manngerðum sjálfstýrðum [[geimfar|geimförum]].<ref>{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |title=Mission to Mars: Mars Science Laboratory Curiosity Rover |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=26. ágúst 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150818014850/http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl |archive-date=18. ágúst 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |title=Touchdown! Rosetta's Philae probe lands on comet |date=12. nóvember 2014 |publisher=European Space Agency |access-date=26. ágúst 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822055902/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |archive-date=22. ágúst 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/missions/near/ |title=NEAR-Shoemaker |publisher=NASA |access-date=26. ágúst 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150826173835/http://science.nasa.gov/missions/near/ |archive-date=26. ágúst 2015 }}</ref> Frá aldamótunum 2000 hefur verið stöðug mannabyggð í geimnum, í [[Alþjóðlega geimstöðin|Alþjóðlegu geimstöðinni]].<ref name="urlNASA">{{cite web | vauthors = Kraft R |title=JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station |url=http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |publisher=[[Johnson Space Center]] |work=JSC Features |date=11. desember 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216221409/http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |archive-date=16. febrúar 2012 |access-date=13. febrúar 2012 }}</ref> Áætlað er að fjöldi manna þegar landbúnaður kom fram á sjónarsviðið um 10.000 f.o.t. hafi verið milli 1 milljón og 15 milljónir.<ref>{{cite book| vauthors = Tellier LN |url=https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=PA26|title=Urban world history: an economic and geographical perspective|date=2009|isbn=978-2-7605-1588-8|page=26}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Thomlinson R |title=Demographic problems; controversy over population control. | url = https://archive.org/details/demographicprobl0000thom_1975 |date= 1975 | edition = 2nd |publisher=Dickenson Pub. Co |location= Ecino, California |isbn=978-0-8221-0166-6}}</ref> Milli 50 og 60 milljónir manna bjuggu í [[Rómaveldi]] á 4. öld.<ref>{{cite web| vauthors = Harl KW |date=1998|title=Population estimates of the Roman Empire|url=http://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507061006/http://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm|archive-date=2016-05-07|access-date=8. desember 2012|publisher=Tulane.edu}}</ref> [[Kýlapest]], sem kemur fyrst fyrir í heimildum frá 6. öld, minnkaði mannfjöldann um helming, og í [[Svartidauði|Svartadauða]] létust 75-200 milljónir í [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]].<ref>{{cite journal | vauthors = Zietz BP, Dunkelberg H | title = The history of the plague and the research on the causative agent Yersinia pestis | journal = International Journal of Hygiene and Environmental Health | volume = 207 | issue = 2 | pages = 165–78 | date = febrúar 2004 | pmid = 15031959 | doi = 10.1078/1438-4639-00259 | pmc = 7128933 }}</ref> Talið er að mannfjöldinn hafi náð 1 milljarði árið 1800. Síðan þá hefur hann aukist með veldisvexti. Hann náði 2 milljörðum árið 1930 og þremur árið 1960, fjórum árið 1975, fimm árið 1987 og sex milljörðum árið 1999.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |access-date=5. febrúar 2008 |work=BBC News |title=World's population reaches six billion |date=5 August 1999 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415053354/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |archive-date=15. apríl 2008 }}</ref> Mannfjöldinn fór yfir 7 milljarða árið 2011 og náði 8 milljörðum að talið er 15. nóvember 2022.<ref>{{vefheimild|url=https://www.un.org/en/dayof8billion|titill=Day of 8 Billion|vefsíða=Sameinuðu þjóðirnar|skoðað=4.9.2023}}</ref> Samanlagður [[lífmassi]] kolefnis alls fólks á Jörðinni árið 2018 var áætlaður 60 milljón tonn, um tíu sinnum meiri en lífmassi allra villtra spendýra.<ref>{{cite journal | vauthors = Bar-On YM, Phillips R, Milo R | title = The biomass distribution on Earth | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 115 | issue = 25 | pages = 6506–6511 | date = júní 2018 | pmid = 29784790 | pmc = 6016768 | doi = 10.1073/pnas.1711842115 | doi-access = free }}</ref> Árið 2018 bjuggu 4,2 milljarðar manna (55%) í þéttbýli, miðað við 751 milljón árið 1950.<ref name=":12">{{cite web|date=2018-05-16|title=68% of the world population projected to live in urban areas by 2050, says UN | work = United Nations Department of Economic and Social Affairs (DESA) |url=https://www.un.org/development/desa/en/news/population/2018-revision-of-world-urbanization-prospects.html|access-date=2021-04-18 |language=en-US}}</ref> Þéttbýlustu svæðin er að finna í Norður-Ameríku (82%), Suður-Ameríku (81%), Evrópu (74%) og Eyjaálfu (68%), en um 90% af dreifbýlisbúum heims búa í Afriku og Asíu.<ref name=":12" /> Líf í borgum felur í sér ýmis konar áskoranir eins og mengun og glæpi,<ref>{{cite book | vauthors = Duhart DT | date = October 2000 | title = Urban, Suburban, and Rural Victimization, 1993–98 | publisher = U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics | access-date = 1. október 2006 | url = https://www.bjs.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf }}</ref> sérstaklega í miðborgum og [[fátækrahverfi|fátækrahverfum]]. Áætlað er að bæði heildarmannfjöldinn og hlutfall íbúa í þéttbýli muni aukast mikið á næstu áratugum.<ref name=UN-pop-all>{{cite web |title=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision |url=http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |work=Population Division, United Nations |access-date=4. júlí 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709002731/http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |archive-date=9 July 2013 }}</ref> Menn hafa mjög mikil [[umhverfisáhrif]]. Þeir eru [[topprándýr]] og eru sjaldan fæða annarra rándýra.<ref name="pmid24497513">{{cite journal | vauthors = Roopnarine PD | title = Humans are apex predators | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 111 | issue = 9 | pages = E796 | date = mars 2014 | pmid = 24497513 | pmc = 3948303 | doi = 10.1073/pnas.1323645111 | bibcode = 2014PNAS..111E.796R | doi-access = free }}</ref> [[Mannfjöldaþróun]], [[iðnvæðing]], [[landbúnaður]], [[ofneysla]] og brennsla [[jarðefniseldsneyti]]s hafa leitt til [[umhverfisspjöll|umhverfisspjalla]] sem hafa meðal annars drifið áfram yfirstandandi [[fjöldaútdauði|fjöldaútdauða]] annarra lífvera.<ref name="Stokstad">{{cite web|url=https://www.sciencemag.org/news/2019/05/landmark-analysis-documents-alarming-global-decline-nature|title=Landmark analysis documents the alarming global decline of nature| vauthors = Stokstad E |date=5. mai 2019|website=[[Science (journal)|Science]]|publisher=[[American Association for the Advancement of Science|AAAS]]|language=en|access-date=9. maí 2021|quote="For the first time at a global scale, the report has ranked the causes of damage. Topping the list, changes in land use—principally agriculture—that have destroyed habitat. Second, hunting and other kinds of exploitation. These are followed by climate change, pollution, and invasive species, which are being spread by trade and other activities. Climate change will likely overtake the other threats in the next decades, the authors note. Driving these threats are the growing human population, which has doubled since 1970 to 7.6 billion, and consumption. (Per capita of use of materials is up 15% over the past 5 decades.)"}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Pimm S, Raven P, Peterson A, Sekercioglu CH, Ehrlich PR|date=July 2006|title=Human impacts on the rates of recent, present, and future bird extinctions|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-07-18_103_29/page/10941|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=103|issue=29|pages=10941–6|bibcode=2006PNAS..10310941P|doi=10.1073/pnas.0604181103|pmc=1544153|pmid=16829570|doi-access=free}}* {{cite journal|vauthors=Barnosky AD, Koch PL, Feranec RS, Wing SL, Shabel AB|date=October 2004|title=Assessing the causes of late Pleistocene extinctions on the continents|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-10-01_306_5693/page/70|journal=Science|volume=306|issue=5693|pages=70–5|bibcode=2004Sci...306...70B|citeseerx=10.1.1.574.332|doi=10.1126/science.1101476|pmid=15459379|s2cid=36156087}}</ref> Menn eru meginástæða núverandi [[loftslagsbreytingar|loftslagsbreytinga]]<ref>{{cite web|title=Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis|url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070601014140/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm|archive-date=1. júní 2007|access-date=30. maí 2007|publisher=grida.no/}}</ref> sem gætu hraðað [[Hólósenútdauðinn|Hólósenútdauðanum]].<ref>{{cite journal|vauthors=Lewis OT|date=janúar 2006|title=Climate change, species-area curves and the extinction crisis|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=361|issue=1465|pages=163–71|doi=10.1098/rstb.2005.1712|pmc=1831839|pmid=16553315}}</ref><ref name="Stokstad"/> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Wikilífverur|Homo sapiens|Maður}} [[Flokkur:Menn| ]] ga155vl0au62jerzzaxc0dqbbc2du7k 1967849 1967665 2026-06-16T10:16:20Z MyraMidnight 41218 bætti við onlyinclude merkingum svo öll greining sé ekki innleidd í heild sinni inn í flokkinn. 1967849 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = Maður |image = Akha_cropped_hires.JPG |image_caption=Fullorðinn karl (til vinstri) og kona (til hægri). |fossil_range = [[Chiban]]-nútími |regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') |phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') |classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'') |ordo = [[Fremdardýr]] (''Primates'') |subordo = [[Apar]] (''Haplorrhini'') |superfamilia = [[Mannapar]] (''Hominoidea'') |familia = [[Mannætt]] (''Hominidae'') |subfamilia = ''[[Homininae]]'' |tribus = ''[[Hominini]]'' |genus = ''[[Homo (ættkvísl)|Homo]]'' |species = '''''H. sapiens''''' |binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 |range_map = World_human_population_density_map.png |range_map_caption = Þéttleiki mannabyggðar á jörðinni. }} <onlyinclude>'''Maður''' ([[fræðiheiti]]: ''Homo sapiens'' „hinn vitiborni maður“) er algengasta og útbreiddasta tegund [[fremdardýr]]a á jörðinni. Helstu einkenni manna eru að þeir ganga uppréttir á tveimur fótum og þeir eru með afar [[þróun|þróaðan]] og flókinn [[mannsheilinn|heila]] sem hefur gert þeim kleift að þróa flókin [[verkfæri]], [[tungumál]] og [[menning]]u. Vitsmunir og frjálsar hendur hafa leitt til þess að þeir nota fleiri verkfæri, og í meiri mæli, en nokkur önnur þekkt dýrategund. Menn eru sérstaklega leiknir í því að nýta sér [[samskipti|samskiptakerfi]] til sjálfstjáningar og skoðanaskipta. Menn mynda [[samfélag|samfélög]] og [[mannleg tengsl]] sem einkennast af [[félagslegt gildi|gildum]], [[venja|venjum]] og [[siður|siðum]]. Líkt og önnur fremdardýr eru menn forvitnir að eðlisfari. Forvitni og áhugi mannsins á að skilja og móta umhverfi sitt og skýra náttúrufyrirbæri hafa leitt til þróunar [[vísindi|vísinda]], [[heimspeki]], [[trúarbrögð|trúarbragða]] og fleiri sviða [[þekking]]ar. </onlyinclude> Sumir vísindamenn miða upphaf mannsins við það þegar ættkvíslin ''[[Homo]]'' kom fram á sjónarsviðið fyrir 2,8 milljón árum, en almennt er heitið „maður“ notað um einu manntegundina sem enn er til, ''Homo sapiens'', sem merkir „vitiborni maðurinn“. ''Homo sapiens'' er talinn hafa þróast út frá ''[[Homo heidelbergensis]]'' fyrir um 300.000 árum einhvers staðar við [[Horn Afríku]]. Hann breiddist síðan þaðan út um heiminn og ruddi öðrum tegundum [[frummaður|frummanna]] úr vegi. Lengst af í [[mannkynssaga|sögu sinni]] hafa menn verið [[veiði og söfnun|veiðimenn og safnarar]] en í [[Nýsteinaldarbyltingin|Nýsteinaldarbyltingunni]], sem hófst í [[Suðvestur-Asía|Suðvestur-Asíu]] fyrir um 13.000 árum tóku menn upp [[landbúnaður|landbúnað]] og [[mannabyggð|fasta búsetu]]. Þegar samfélög manna stækkuðu urðu til flóknari stjórnkerfi og [[siðmenning]]arsamfélög risu og hnigu. Mannkyni hefur fjölgað stöðugt og fjöldi manna náði 8 milljörðum árið 2022.<ref>{{vefheimild|url=https://www.un.org/en/dayof8billion|titill=Day of 8 Billion|vefsíða=United Nations|skoðað=15.6.2023}}</ref> Líffræðileg fjölbreytni mannkyns ræðst meðal annars af [[erfðavísir|erfðavísum]] og [[umhverfi]]. Þótt einstaklingar geti verið mjög ólíkir hvað varðar útlit, líkamsstærð og fleira, eru 99% af erfðavísum manna þeir sömu. Mestu erfðafræðilegu fjölbreytni manna er að finna í Afríku. Menn sýna [[tvíbreytni]] og þróa [[kyneinkenni]] við [[kynþroski|kynþroska]] sem verða grundvöllur flokkunar fólks í [[karl]]a og [[kona|konur]]. Konur geta orðið [[ólétta]]r og ganga gegnum [[tíðahvörf]] og verða [[ófrjósemi|ófrjóar]] um 50 ára aldur. [[Fæðing]] [[barn]]a er konum mjög erfið og hættuleg. Börn manna eru algerlega [[háð umönnun]] við fæðingu. Bæði karlar og konur annast börnin að jafnaði, en hefðbundin [[kynhlutverk]] eru mjög ólík eftir því hvaða samfélög eiga í hlut og taka auk þess sífelldum breytingum. Menn eru [[alæta|alætur]] og fá næringu úr mjög fjölbreyttri fæðu úr dýra-, jurta- og svepparíkinu. Allt frá tímum ''[[Homo erectus]]'' hefur maðurinn getað kveikt [[eldur|eld]] og [[matreiðsla|matreitt]] fæðu sína. Mennirnir eru eina dýrategundin sem kann að kveikja eld, sem matreiðir fæðu sína, klæðir sig og notar ýmsar aðrar tæknilegar aðferðir til að lifa af. Menn geta lifað allt að átta vikur án matar og þrjá til fjóra daga án vatns. Menn eru að mestu [[dagdýr]] og [[svefn|sofa]] að jafnaði sjö til níu tíma á sólarhring. [[Framheilabörkur]] mannsheilans, sá hluti heilans sem tengist [[hugfræði|hugrænni getu]], er stór og þróaður. Menn búa yfir mikilli [[greind]], [[atburðaminni]], [[sjálfsvitund]] og [[hugarkenning]]u. Manns[[hugur]]inn er fær um [[innsæi]], [[hugsun]], [[ímyndun]], [[vilji|vilja]] og [[tilvist]]arhugmyndir. Þetta hefur gert manninum kleyft að þróa [[tækni]] með [[rökleiðsla|rökleiðslu]] og flutningi og uppsöfnun þekkingar milli kynslóða. Tungumál, [[list]] og [[viðskipti]] eru meðal þess sem einkennir manninn. Samskipti fólks á [[viðskiptaleið]]um hafa breitt út [[mannlegt atferli|atferli]] og úrræði sem veita fólki hlutfallslega yfirburði í lífsbaráttunni. ==Skilgreining og heiti== Allt núlifandi fólk tilheyrir [[tegund (líffræði)|tegundinni]] ''Homo sapiens'' sem [[Carl Linnaeus]] nefndi svo í bókinni ''[[Systema Naturae]]'' á 18. öld.<ref>{{cite journal| vauthors = Spamer EE |date=29. janúar 1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences |volume=149 |issue=1 |pages=109–14 |jstor=4065043}}</ref> Heitið á ættkvíslinni, ''Homo'', er dregið af latneska orðinu ''homō'' sem getur vísað til karla og kvenna.<ref>[[IEW|Porkorny (1959)]] s.v. "g'hðem" pp. 414–16; "Homo." Dictionary.com Unabridged (v 1.1). Random House, Inc. 23. september 2008. {{cite web|url=http://dictionary.reference.com/browse/Homo|work=Dictionary.com|title=Homo|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20080927011551/http://dictionary.reference.com/browse/homo|archive-date=27. september 2008}}</ref> Tegundarheitið ''Homo sapiens'' merkir „vitur maður“ (oftast þýtt sem „hinn vitiborni maður“).<ref>{{Cite journal|last=Spamer|first=Earle E.|date=1999|title=Know Thyself: Responsible Science and the Lectotype of Homo sapiens Linnaeus, 1758|url=https://www.jstor.org/stable/4065043|journal=Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia|volume=149|pages=109–114|jstor=4065043|issn=0097-3157}}</ref> Í almennu tali á orðið „maður“ aðeins við um ''Homo sapiens''.<ref>{{cite web|title=Definition of HUMAN|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/human|access-date=2021-03-31|website=www.merriam-webster.com|language=en}}</ref> Vísindamenn eru ekki á eitt sáttir um það hvort skilgreina eigi aðrar manntegundir, einkum [[neanderdalsmaður|neanderdalsmenn]], sem [[undirtegund]]ir ''H. sapiens'' eða ekki.<ref>{{cite web| vauthors = Barras C |title=We don't know which species should be classed as 'human'|url=https://www.bbc.com/earth/story/20160111-what-is-it-that-makes-you-a-human-and-not-something-else|access-date=2021-03-31|website=www.bbc.com|language=en}}</ref> Íslenska orðið „maður“ er dregið af fornnorræna orðinu ''maðr'' sem kemur af gotneska orðinu ''manna'' sem er af óvissum uppruna.<ref>{{vefheimild|url=https://www.etymonline.com/search?q=man|titill=Man|vefsíða=Online Etymology Dictionary|skoðað=21-9-2021}}</ref><ref>{{vefheimild|url=https://malid.is/leit/ma%C3%B0ur|titill=Maður|vefsíða=Málið.is|skoðað=21-9-2021}}</ref> Líkt og í mörgum öðrum málum getur orðið vísað bæði til tegundarinnar (eins og í samsetningunum „mannkyn“ og „manndráp“) og til karla sérstaklega (eins og í setningunum „maður og kona“ og „maðurinn minn“).<ref>{{vefheimild|url=https://uni.hi.is/eirikur/2021/05/13/hvad-merkir-madur/|höfundur=Eiríkur Rögnvaldsson|skoðað=21-9-2021|dags=13-5-2021|titill=Hvað merkir „maður“?}}</ref> ==Þróun== {{aðalgrein|Þróun mannsins}} Menn teljast til [[mannapar|mannapa]] (''Hominoidea'').<ref>{{Cite book|last=Tuttle|first=Russell H.|title=International Encyclopedia of Biological Anthropology|date=2018-10-04|publisher=[[John Wiley & Sons, Inc.]]|isbn=978-1-118-58442-2|editor-last=Trevathan|editor-first=Wenda|place=Hoboken, New Jersey, BNA|pages=1–2|language=en|chapter=Hominoidea: conceptual history|doi=10.1002/9781118584538.ieba0246|author-link=Russell Tuttle|access-date=2021-05-26|editor2-last=Cartmill|editor2-first=Matt|editor3-last=Dufour|editor3-first=Dana|editor4-last=Larsen|editor4-first=Clark|chapter-url=http://doi.wiley.com/10.1002/9781118584538.ieba0246}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> [[Gibbonapar]] og [[órangútan]]ar voru með fyrstu núlifandi tegundunum sem skildu sig frá [[ættleggur|ættleggnum]]. Á eftir þeim fylgdu [[górillur]] og síðast [[simpansar]]. Menn tóku að skilja sig frá simpönsum fyrir 8-4 milljónum ára, seint á [[Míósen]].<ref>{{cite journal|vauthors=Tattersall I, Schwartz J|year=2009|title=Evolution of the Genus ''Homo''|journal=Annual Review of Earth and Planetary Sciences|volume=37|issue=1|pages=67–92|bibcode=2009AREPS..37...67T|doi=10.1146/annurev.earth.031208.100202}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Goodman M, Tagle DA, Fitch DH, Bailey W, Czelusniak J, Koop BF, Benson P, Slightom JL | display-authors = 6 | title = Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-molecular-evolution_1990-03_30_3/page/260 | journal = Journal of Molecular Evolution | volume = 30 | issue = 3 | pages = 260–6 | date = Mars 1990 | pmid = 2109087 | doi = 10.1007/BF02099995 | s2cid = 2112935 | bibcode = 1990JMolE..30..260G }}</ref><ref name="Ruvolo1997">{{cite journal|vauthors=Ruvolo M|date=Mars 1997|title=Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets|url=https://archive.org/details/sim_molecular-biology-and-evolution_1997-03_14_3/page/248|journal=Molecular Biology and Evolution |volume=14 |issue=3 |pages=248–65|doi=10.1093/oxfordjournals.molbev.a025761|pmid=9066793|doi-access=free}}</ref> Sumir erfðafræðingar hafa stungið upp á þrengra bili fyrir 8-7 milljón árum síðan.<ref>{{cite journal |first=C.|last= Brahic |title=Our True Dawn |url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_2012-11-24_216_2892/page/34|journal=New Scientist|volume=216 |issue=2892 |pages=34–37 |year=2012 |doi=10.1016/S0262-4079(12)63018-8 |bibcode= 2012NewSc.216...34B }}</ref> Á þeim tíma myndaðist [[litningur 2]] með samruna tveggja litninga, þannig að menn fengu 23 litninga samanborið við 24 hjá öðrum öpum.<ref name="fusion">{{cite web|title=Human Chromosome 2 is a fusion of two ancestral chromosomes|url=http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20110809040210/http://www.evolutionpages.com/chromosome_2.htm|archive-date=9. ágúst 2011|access-date=18. maí 2006|work=Evolution pages|vauthors=MacAndrew A}}</ref> {{clade|{{clade |1=Hylobatidae (gibbonapar) |label2=Hominidae (mannætt) |2={{clade|label1=[[Ponginae]] |1={{clade |label1=Pongo (órangútanar) |1={{clade |1=''[[Pongo abelii]]'' |label2= |2={{clade |1=''[[Pongo tapanuliensis]]'' |2=''[[Pongo pygmaeus]]'' }} }} }} |label2=[[Homininae]] |2={{clade|label1=[[Gorillini]] |1={{clade |label1=Gorilla (górillur) |1={{clade |1=''[[Gorilla gorilla]]'' |2=''[[Gorilla beringei]]'' }} }} |label2=[[Hominini]] |2={{clade |label1=[[Panina]] |1={{clade|label1=Pan (simpansar)|1={{clade |1=''[[Pan troglodytes]]'' |2=''[[Pan paniscus]]'' }} }} |2={{clade|label1=[[Hominina]]|1='''''Homo sapiens''''' (menn)}} }} }} }} }}|style1=font-size:80%; line-height:80%|label1=[[Hominoidea]] (mannapar)}} [[File:Lucy Skeleton.jpg|thumb|upright|Endurgerð af [[Lucy (suðurapi)|Lucy]], fyrstu beinagrind suðurapa sem fannst.]] Ættkvíslin ''[[Homo]]'' þróaðist út frá ættkvísl [[suðurapar|suðurapa]] (''[[Australopithecus]]''). Elstu steingerðu leifar manna eru um 2,8 milljón ára gamlar ([[LD 350-1]]) frá Eþíópíu. Elstu tegundirnar sem lýst hefur verið eru ''[[Homo habilis]]'' og ''[[Homo rudolfensis]]'' sem komu fram á sjónarsviðið fyrir 2,3 milljón árum. Tegundin kemur fram samhliða þróun [[steinverkfæri|verkfæra úr steini]].<ref name=Villmoare2015>{{cite journal |first=B. |last1=Villmoare |first2=W. H. |last2=Kimbel |first3=C. |last3=Seyoum |display-authors=et al. |year=2015 |title=Early ''Homo'' at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |doi=10.1126/science.aaa1343 |pmid=25739410 |bibcode=2015Sci...347.1352V |doi-access=free}}</ref> Tegundin ''[[Homo erectus]]'' („hinn upprétti maður“) varð til fyrir 2 milljónum ára og var fyrsti [[frummaður]]inn sem flakkaði frá Afríku og dreifðist um Evrasíu.<ref>{{Cite journal|last1=Zhu|first1=Zhaoyu|last2=Dennell|first2=Robin|last3=Huang|first3=Weiwen|last4=Wu|first4=Yi|last5=Qiu|first5=Shifan|last6=Yang|first6=Shixia|last7=Rao|first7=Zhiguo|last8=Hou|first8=Yamei|last9=Xie|first9=Jiubing|last10=Han|first10=Jiangwei|last11=Ouyang|first11=Tingping|s2cid=49670311|date=2018|title=Hominin occupation of the Chinese Loess Plateau since about 2.1 million years ago|url=https://www.nature.com/articles/s41586-018-0299-4|journal=Nature|volume=559|issue=7715|pages=608–612|bibcode=2018Natur.559..608Z|doi=10.1038/s41586-018-0299-4|pmid=29995848}}</ref> ''H. erectus'' var líka fyrsti maðurinn með einkennandi [[líkamsbygging]]u manna. ''H. sapiens'' þróaðist fyrir 300.000 árum út frá eldri manntegund sem er kölluð ýmist ''[[Homo heidelbergensis]]'' eða ''[[Homo rhodesiensis]]'', afkomanda ''H. erectus'' í Afríku. ''H. sapiens'' breiddist út frá Afríku og lagði smátt og smátt undir sig búsvæði eldri manntegunda.<ref>{{cite journal|author=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|date=May 13, 2005|title=Out of Africa Revisited|journal=[[Science (journal)|Science]]|type=This Week in ''Science''|volume=308|issue=5724|page=921|doi=10.1126/science.308.5724.921g|issn=0036-8075|s2cid=220100436}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Stringer C | title = Human evolution: Out of Ethiopia | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2003-06-12_423_6941/page/692 | journal = Nature | volume = 423 | issue = 6941 | pages = 692–3, 695 | date = Júní 2003 | pmid = 12802315 | doi = 10.1038/423692a | bibcode = 2003Natur.423..692S | s2cid = 26693109 | author-link = Chris Stringer }}</ref><ref>{{cite web|vauthors=Johanson D|author-link=Donald Johanson|date=May 2001|title=Origins of Modern Humans: Multiregional or Out of Africa?|url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html|access-date=23. nóvember 2009|website=[[actionbioscience]]|publisher=[[American Institute of Biological Sciences]]|location=Washington, DC|archive-date=2010-11-22|archive-url=https://www.webcitation.org/5uQpZnojk?url=http://www.actionbioscience.org/evolution/johanson.html|url-status = dead}}</ref> Útbreiðsla ''H. sapiens'' virðist hafa farið fram í minnst tveimur „bylgjum“, fyrst fyrir 130 til 100.000 árum, og síðan fyrir um 70 til 50.000 árum.<ref name="Posth">{{cite journal | vauthors = Posth C, Renaud G, Mittnik A, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J | display-authors = 6 | title = Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe | journal = Current Biology | volume = 26 | issue = 6 | pages = 827–33 | date = Mars 2016 | pmid = 26853362 | doi = 10.1016/j.cub.2016.01.037 | hdl-access = free | s2cid = 140098861 | hdl = 2440/114930 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Karmin M, Saag L, Vicente M, Wilson Sayres MA, Järve M, Talas UG, Rootsi S, Ilumäe AM, Mägi R, Mitt M, Pagani L, Puurand T, Faltyskova Z, Clemente F, Cardona A, Metspalu E, Sahakyan H, Yunusbayev B, Hudjashov G, DeGiorgio M, Loogväli EL, Eichstaedt C, Eelmets M, Chaubey G, Tambets K, Litvinov S, Mormina M, Xue Y, Ayub Q, Zoraqi G, Korneliussen TS, Akhatova F, Lachance J, Tishkoff S, Momynaliev K, Ricaut FX, Kusuma P, Razafindrazaka H, Pierron D, Cox MP, Sultana GN, Willerslev R, Muller C, Westaway M, Lambert D, Skaro V, Kovačevic L, Turdikulova S, Dalimova D, Khusainova R, Trofimova N, Akhmetova V, Khidiyatova I, Lichman DV, Isakova J, Pocheshkhova E, Sabitov Z, Barashkov NA, Nymadawa P, Mihailov E, Seng JW, Evseeva I, Migliano AB, Abdullah S, Andriadze G, Primorac D, Atramentova L, Utevska O, Yepiskoposyan L, Marjanovic D, Kushniarevich A, Behar DM, Gilissen C, Vissers L, Veltman JA, Balanovska E, Derenko M, Malyarchuk B, Metspalu A, Fedorova S, Eriksson A, Manica A, Mendez FL, Karafet TM, Veeramah KR, Bradman N, Hammer MF, Osipova LP, Balanovsky O, Khusnutdinova EK, Johnsen K, Remm M, Thomas MG, Tyler-Smith C, Underhill PA, Willerslev E, Nielsen R, Metspalu M, Villems R, Kivisild T | display-authors = 6 | title = A recent bottleneck of Y chromosome diversity coincides with a global change in culture | journal = Genome Research | volume = 25 | issue = 4 | pages = 459–66 | date = Apríl 2015 | pmid = 25770088 | pmc = 4381518 | doi = 10.1101/gr.186684.114 }}</ref> Tegundin nam land á flestum stórum eyjum og meginlöndum og kom til Ástralíu fyrir 65.000 árum,<ref>{{cite journal | vauthors = Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, Fullagar R, Wallis L, Smith M, Roberts RG, Hayes E, Lowe K, Carah X, Florin SA, McNeil J, Cox D, Arnold LJ, Hua Q, Huntley J, Brand HE, Manne T, Fairbairn A, Shulmeister J, Lyle L, Salinas M, Page M, Connell K, Park G, Norman K, Murphy T, Pardoe C | display-authors = 6 | title = Human occupation of northern Australia by 65,000 years ago | url = https://archive.org/details/nature-uk_2017-07-20_547_7663/page/306 | journal = Nature | volume = 547 | issue = 7663 | pages = 306–310 | date = Júlí 2017 | pmid = 28726833 | doi = 10.1038/nature22968 | bibcode = 2017Natur.547..306C | s2cid = 205257212 | hdl = 2440/107043 }}</ref> Ameríku fyrir um 15.000 árum, og náði fjarlægum eyjum eins og [[Hawaii]], [[Páskaeyja|Páskaeyju]], [[Madagaskar]], [[Ísland]]i og [[Nýja-Sjáland]]i milli 300 f.o.t. og 1250 e.o.t.<ref name="Lowe">{{cite web| vauthors = Lowe DJ |year=2008|title=Polynesian settlement of New Zealand and the impacts of volcanism on early Maori society: an update|url=http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20100522032853/http://researchcommons.waikato.ac.nz/bitstream/10289/2690/1/Lowe%202008%20Polynesian%20settlement%20guidebook.pdf|archive-date=22. maí 2010|access-date=29. apríl 2010|publisher=University of Waikato}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Appenzeller T | title = Human migrations: Eastern odyssey | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2012-05-03_485_7396/page/24 | journal = Nature | volume = 485 | issue = 7396 | pages = 24–6 | date = maí 2012 | pmid = 22552074 | doi = 10.1038/485024a | bibcode = 2012Natur.485...24A | doi-access = free }}</ref> Þróun mannsins var ekki línuleg og fólst meðal annars í blöndun milli frummanna og nútímamanna.<ref name="pmid21179161"/><ref>{{cite journal | url = http://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf | title = Human Hybrids | archive-url = https://web.archive.org/web/20180824034550/http://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf| archive-date=24. ágúst 2018 | vauthors = Hammer MF | journal = Scientific American | date = maí 2013 | volume = 308 | issue = 5 | pages = 66–71 | doi = 10.1038/scientificamerican0513-66 | pmid = 23627222 | bibcode = 2013SciAm.308e..66H }}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Yong E |date=júlí 2011|title=Mosaic humans, the hybrid species| url = https://archive.org/details/sim_new-scientist_2011-07-30_211_2823/page/34 |journal=New Scientist |volume=211 |issue=2823 |pages=34–38|bibcode=2011NewSc.211...34Y|doi=10.1016/S0262-4079(11)61839-3}}</ref> Erfðarannsóknir hafa sýnt fram á að blöndun milli tiltölulega aðskildra þróunarlína manntegunda hafi verið algeng í þróunarsögunni.<ref name="Ackermann 2015">{{cite journal| vauthors = Ackermann RR, Mackay A, Arnold ML |date=október 2015|title=The Hybrid Origin of "Modern" Humans|journal=Evolutionary Biology|volume=43|issue=1|pages=1–11|doi=10.1007/s11692-015-9348-1|s2cid=14329491}}</ref> Þessar rannsóknir benda til þess að erfðaefni frá neanderdalsmönnum sé til staðar í öllum hópum manna utan Afríku og að allt að 6% erfðaefnis nútímamanna sé komið frá frummönnum.<ref name="pmid21179161">{{cite journal | vauthors = Reich D, Green RE, Kircher M, Krause J, Patterson N, Durand EY, Viola B, Briggs AW, Stenzel U, Johnson PL, Maricic T, Good JM, Marques-Bonet T, Alkan C, Fu Q, Mallick S, Li H, Meyer M, Eichler EE, Stoneking M, Richards M, Talamo S, Shunkov MV, Derevianko AP, Hublin JJ, Kelso J, Slatkin M, Pääbo S | display-authors = 6 | title = Genetic history of an archaic hominin group from Denisova Cave in Siberia | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-23-30-2010_468_7327/page/1053 | journal = Nature | volume = 468 | issue = 7327 | pages = 1053–60 | date = desember 2010 | pmid = 21179161 | pmc = 4306417 | doi = 10.1038/nature09710 | bibcode = 2010Natur.468.1053R | hdl = 10230/25596 | author-link1 = David Reich (geneticist) }}</ref><ref name="pmid20439435">{{cite journal | vauthors = Noonan JP | title = Neanderthal genomics and the evolution of modern humans | journal = Genome Research | volume = 20 | issue = 5 | pages = 547–53 | date = May 2010 | pmid = 20439435 | pmc = 2860157 | doi = 10.1101/gr.076000.108 }}</ref><ref name="10.1126/science.1209202">{{cite journal | vauthors = Abi-Rached L, Jobin MJ, Kulkarni S, McWhinnie A, Dalva K, Gragert L, Babrzadeh F, Gharizadeh B, Luo M, Plummer FA, Kimani J, Carrington M, Middleton D, Rajalingam R, Beksac M, Marsh SG, Maiers M, Guethlein LA, Tavoularis S, Little AM, Green RE, Norman PJ, Parham P | display-authors = 6 | title = The shaping of modern human immune systems by multiregional admixture with archaic humans | url = https://archive.org/details/sim_science_2011-10-07_334_6052/page/88 | journal = Science | volume = 334 | issue = 6052 | pages = 89–94 | date = október 2011 | pmid = 21868630 | pmc = 3677943 | doi = 10.1126/science.1209202 | bibcode = 2011Sci...334...89A }}</ref> Þróun mannsins fólst í mörgum [[formfræði]]legum, [[atferli]]slegum, [[þróunarfræði]]legum og [[lífeðlisfræði]]legum breytingum sem hafa átt sér stað frá því þróunarlínan greindist frá þróunarlínu simpansa. Einna stærstu breytingarnar fólust í þróun tvífætlingsstöðu, stærri heila og minni [[tvíbreytni]] ([[síbernska|síbernsku]]). Innbyrðis tengsl þessara breytinga eru umdeild.<ref name="Boyd2003">{{cite book| vauthors = Boyd R, Silk JB |author1-link=Robert Boyd (anthropologist)|author2-link=Joan Silk|url=https://archive.org/details/howhumansevolved03edboyd|title=How Humans Evolved|publisher=Norton|year=2003|isbn=978-0-393-97854-4|location=New York City|url-access=registration}}</ref> ==Líffræði== ===Líkamsbygging og líffærafræði=== {{aðalgrein|Mannslíkaminn}} [[Mynd:Anterior_view_of_human_female_and_male,_with_labels_2.png|thumb|right|Framhlið konu og karls með heitum helstu líkamshluta á ensku.]] Í meginatriðum [[samsvörun|samsvarar]] líkamsbygging manna líkamsbyggingu annarra dýra. Mannslíkaminn er samsettur úr [[fótur|fótum]], [[búkur|búk]], [[hendi|höndum]], [[háls]]i og [[höfuð|höfði]]. Í líkama fullorðins „meðalmanns“ eru um 30 billjón (30×10¹²) mennskar [[fruma|frumur]], meðan [[örverumengi mannsins]] er talið innihalda að minnsta kosti jafnmargar frumur.<ref>{{cite journal|author1=Sender R|author2=Fuchs S|author3=Milo R|title=Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the Body|publisher=PLoS Biology|year=2016|volume=14|issue=8|date=2016|doi=10.1371/journal.pbio.1002533|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4991899/}}</ref> Helstu [[líffærakerfi]]n í mannslíkamanum eru [[taugakerfi]]ð, [[blóðrásarkerfi]]ð, [[meltingarkerfi]]ð, [[innkirtlakerfi]]ð, [[ónæmiskerfi]]ð, [[hörundskerfi]]ð, [[sogæðakerfi]]ð, [[vöðva- og beinakerfi]]ð, [[æxlunarkerfi]]ð, [[öndunarkerfi]]ð og [[þvagkerfi]]ð.<ref>{{cite book | vauthors = Roza G |title=Inside the human body : using scientific and exponential notation |date=2007 |publisher=Rosen Pub. Group's PowerKids Press |location=New York |isbn=978-1-4042-3362-1 | url = https://books.google.com/books?id=vhO8Ia2ik7oC | page = 21 }}</ref><ref>{{cite web |title=Human Anatomy |url=http://www.innerbody.com/htm/body.html |publisher=Inner Body |access-date=6 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130105065620/http://www.innerbody.com/htm/body.html |archive-date=5 January 2013 }}</ref> Menn hafa hlutfallslega minni [[gómur|góm]] og miklu minni [[tönn|tennur]] en önnur fremdardýr. Menn eru einu fremdardýrin sem hafa stuttar og tiltölulega flatar [[vígtönn|vígtennur]]. Tennur í mönnum sitja þétt og hjá ungum einstaklingum lokast bil vegna tannmissis fljótt. Menn eru smám saman að missa innstu [[endajaxl]]ana og sumir einstaklingar fá þá aldrei.<ref name="Revolution">{{cite book| vauthors = Collins D |url=https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll|title=The Human Revolution: From Ape to Artist|year=1976|isbn=978-0714816760|page=[https://archive.org/details/humanrevolutionf0000coll/page/208 208]|url-access=registration}}</ref> Menn eiga það sameiginlegt með simpönsum að vera með [[líffærisleif|leifar]] af hala, [[botnlangi|botnlanga]], sveigjanlega axlarliði, fingur sem grípa og [[andstæður þumall|andstæða þumla]].<ref>{{cite book|first1 = Marks|last1=J.M. |title=Human Biodiversity: Genes, Race, and History|date=2001|publisher=Transaction Publishers|isbn=978-0-202-36656-2|page=16|language=en}}</ref> Ef undan eru skilin tvífætlingsstaðan og heilastærðin felst aðalmunurinn á mönnum og simpönsum í [[lyktarskyn]]i, [[heyrn]] og [[melting]]u [[prótín]]a.<ref name="O'Neil" /> Þéttleiki [[hársekkur|hársekkja]] er svipaður hjá mönnum og öðrum öpum, en það eru mest [[líkhár]] sem eru svo þunn að þau eru næstum ósýnileg.<ref>{{cite news|date=2017|title=How to be Human: The reason we are so scarily hairy|work=New Scientist|url=https://www.newscientist.com/article/mg23631460-700-why-are-humans-so-hairy/|access-date=29 April 2020}}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Sandel AA | title = Brief communication: Hair density and body mass in mammals and the evolution of human hairlessness | journal = American Journal of Physical Anthropology | volume = 152 | issue = 1 | pages = 145–50 | date = September 2013 | pmid = 23900811 | doi = 10.1002/ajpa.22333 | hdl-access = free | hdl = 2027.42/99654 }}</ref> Menn eru með um það bil 2 milljónir [[svitakirtill|svitakirtla]] á öllum líkamanum, miklu fleiri en simpansar sem eru aðallega með svitakirtla í lófum og á iljum.<ref>{{cite web| vauthors = Kirchweger G |title=The Biology of Skin Color: Black and White|url=https://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130216070146/http://www.pbs.org/wgbh/evolution/library/07/3/text_pop/l_073_04.html|archive-date=16 February 2013|access-date=6 January 2013|date=February 2, 2001|work=Evolution: Library|publisher=PBS}}</ref> Meðalhæð kvenna á heimsvísu er talin vera um 159 cm, en meðalhæð karla um 171 cm.<ref>{{cite journal| vauthors = Roser M, Appel C, Ritchie H |date=8 October 2013|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height|journal=Our World in Data}}</ref> Eftir miðjan aldur dregst hæð sumra einstaklinga örlítið saman, en hæðin helst nokkuð stöðug fram á [[öldrun|gamals aldur]].<ref>{{cite web|title=Senior Citizens Do Shrink – Just One of the Body Changes of Aging|url=http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130219004303/http://seniorjournal.com/NEWS/Aging/5-11-28-SeniorsDoShrink.htm|archive-date=19 February 2013|access-date=6 January 2013|work=News|publisher=Senior Journal}}</ref> Í gegnum söguna hafa hópar fólks orðið hærri, líklega vegna betri næringar, heilsu og lífsskilyrða.<ref>{{cite journal | vauthors = Bogin B, Rios L | title = Rapid morphological change in living humans: implications for modern human origins | url = https://archive.org/details/sim_comparative-biochemistry-and-physiology-part-a_2003-09_136a_1/page/71 | journal = Comparative Biochemistry and Physiology. Part A, Molecular & Integrative Physiology | volume = 136 | issue = 1 | pages = 71–84 | date = September 2003 | pmid = 14527631 | doi = 10.1016/S1095-6433(02)00294-5 }}</ref> Meðal[[líkamsþyngd]] fullorðinna kvenna er 59 kg, en 77 kg hjá körlum.<ref>{{cite web|title=Human weight|url=http://www.articleworld.org/index.php/Human_weight|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111208053451/http://articleworld.org/index.php/Human_weight|archive-date=8 December 2011|access-date=10 December 2011|publisher=Articleworld.org}}</ref><ref>{{cite web | vauthors = Schlessingerman A | date = 2003 |title=Mass Of An Adult|url=https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20180101030223/https://hypertextbook.com/facts/2003/AlexSchlessingerman.shtml|archive-date=1 January 2018|access-date=31 December 2017|publisher=The Physics Factbook: An Encyclopedia of Scientific Essays}}</ref> Líkt og margt annað í líkamsbyggingu manna eru bæði hæð og þyngd mjög breytileg milli einstaklinga og ráðast af bæði erfðum og umhverfisaðstæðum.<ref>{{cite book| vauthors = Kushner R |url=https://books.google.com/books?id=vWjK5etS7PMC&pg=PA121|title=Treatment of the Obese Patient (Contemporary Endocrinology)|publisher=Humana Press|year=2007|isbn=978-1-59745-400-1|location=Totowa, NJ|page=158|access-date=5 April 2009}}</ref><ref name="Anes2000">{{cite journal | vauthors = Adams JP, Murphy PG | title = Obesity in anaesthesia and intensive care | url = https://archive.org/details/sim_british-journal-of-anaesthesia_2000-07_85_1/page/91 | journal = British Journal of Anaesthesia | volume = 85 | issue = 1 | pages = 91–108 | date = July 2000 | pmid = 10927998 | doi = 10.1093/bja/85.1.91 | doi-access = free }}</ref> Menn eru færir um að [[kast]]a hlutum miklu hraðar og nákvæmar en önnur dýr.<ref>{{cite journal| vauthors = Lombardo MP, Deaner RO |date=March 2018|title=Born to Throw: The Ecological Causes that Shaped the Evolution of Throwing In Humans |journal=The Quarterly Review of Biology|language=en|volume=93|issue=1|pages=1–16|doi=10.1086/696721|s2cid=90757192|issn=0033-5770}}</ref> Menn eru líka með hraðskreiðustu langhlaupurum dýraríkisins þótt mörg dýr slái þeim við á styttri vegalengdum.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |work=The New York Times |title=The Human Body Is Built for Distance |last1 = Parker-Pope|first1=Tara|author-link1=Tara Parker-Pope |date=27 October 2009 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151105211812/http://www.nytimes.com/2009/10/27/health/27well.html |archive-date=5 November 2015 }}</ref><ref name="O'Neil">{{cite web | vauthors = O'Neil D |title=Humans |url=http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |work=Primates |publisher=Palomar College |access-date=6 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130111004211/http://anthro.palomar.edu/primate/prim_8.htm |archive-date=11 January 2013 }}</ref> Þynnri hár og virkari svitakirtlar draga úr hættu á [[hitaörmögnun]] í langhlaupum.<ref>{{cite web | vauthors = John B |title=What is the role of sweating glands in balancing body temperature when running a marathon? |url=http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |publisher=Livestrong.com |access-date=6 January 2013 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130131184339/http://www.livestrong.com/article/514545-what-is-the-role-of-sweat-glands-in-balancing-body-temperature-when-running-a-marathon/ |archive-date=31 January 2013 }}</ref> === Erfðafræði === {{aðalgrein|Erfðamengi mannsins}} [[File:Human karyotype with bands and sub-bands.png|thumb|Skýringarmynd sem sýnir hefðbundna [[kjarnagerð]] manna, þar á meðal kynlitningana (XX og XY).]] Líkt og flest önnur dýr eru menn [[litnun|tvílitna]] [[heilkjörnungur|heilkjörnungar]]. Hver [[líkamsfruma]] er með 23 [[litningur|litningapör]] þar sem hvor litningur í pari er frá öðru foreldri einstaklingsins. [[Kynfruma|Kynfrumurnar]] hafa aðeins eitt sett litninga sem er blandað úr báðum litningapörum. Af þessum 23 litningapörum eru 22 [[frílitningur|frílitningar]] og eitt par [[kynlitningur|kynlitninga]]. Líkt og önnur spendýr eru menn með [[XY-kynákvörðun]] þannig að konur eru að jafnaði með XX og karlar með XY.<ref name="Therman1980">{{cite book | vauthors = Therman E |title=Human Chromosomes: Structure, Behavior, Effects | url = https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0 |date=1980 |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer US]] |pages=[https://archive.org/details/humanchromosomes0000ther_f7n0/page/112 112]–24 |isbn=978-1-4684-0109-7 |doi=10.1007/978-1-4684-0107-3|s2cid=36686283 }}</ref> [[Gen]] og [[umhverfi]] hafa áhrif á breytileika í útliti, líkamsbyggingu, mótstöðu gegn vissum sjúkdómum og andlegum hæfileikum. Samspil erfða og umhverfis við mótun tiltekinna einkenna er ekki vel þekkt.<ref>{{cite journal | vauthors = Edwards JH, Dent T, Kahn J | title = Monozygotic twins of different sex | journal = Journal of Medical Genetics | volume = 3 | issue = 2 | pages = 117–23 | date = June 1966 | pmid = 6007033 | pmc = 1012913 | doi = 10.1136/jmg.3.2.117 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Machin GA | title = Some causes of genotypic and phenotypic discordance in monozygotic twin pairs | journal = American Journal of Medical Genetics | volume = 61 | issue = 3 | pages = 216–28 | date = January 1996 | pmid = 8741866 | doi = 10.1002/(SICI)1096-8628(19960122)61:3<216::AID-AJMG5>3.0.CO;2-S }}</ref> Þótt engir tveir einstaklingar (ekki einu sinni [[eineggja tvíburar]]) séu erfðafræðilega eins,<ref>{{cite journal | vauthors = Jonsson H, Magnusdottir E, Eggertsson HP, Stefansson OA, Arnadottir GA, Eiriksson O, Zink F, Helgason EA, Jonsdottir I, Gylfason A, Jonasdottir A, Jonasdottir A, Beyter D, Steingrimsdottir T, Norddahl GL, Magnusson OT, Masson G, Halldorsson BV, Thorsteinsdottir U, Helgason A, Sulem P, Gudbjartsson DF, Stefansson K | display-authors = 6 | title = Differences between germline genomes of monozygotic twins | journal = Nature Genetics | volume = 53 | issue = 1 | pages = 27–34 | date = January 2021 | pmid = 33414551 | doi = 10.1038/s41588-020-00755-1 | s2cid = 230986741 }}</ref> eru erfðafræðileg líkindi milli manna svo mikil að erfðaefni hvaða tveggja manna sem er er að meðaltali milli 99,5% og 99,9% það sama.<ref>{{cite web|title=Genetic – Understanding Human Genetic Variation|url=http://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130825143543/http://science.education.nih.gov/supplements/nih1/genetic/guide/genetic_variation1.htm|archive-date=25 August 2013|access-date=13 December 2013|work=Human Genetic Variation|publisher=National Institute of Health (NIH)|quote=Between any two humans, the amount of genetic variation—biochemical individuality—is about 0.1%.}}</ref><ref> {{cite journal | vauthors = Levy S, Sutton G, Ng PC, Feuk L, Halpern AL, Walenz BP, Axelrod N, Huang J, Kirkness EF, Denisov G, Lin Y, MacDonald JR, Pang AW, Shago M, Stockwell TB, Tsiamouri A, Bafna V, Bansal V, Kravitz SA, Busam DA, Beeson KY, McIntosh TC, Remington KA, Abril JF, Gill J, Borman J, Rogers YH, Frazier ME, Scherer SW, Strausberg RL, Venter JC | display-authors = 6 | title = The diploid genome sequence of an individual human | journal = PLOS Biology | volume = 5 | issue = 10 | pages = e254 | date = September 2007 | pmid = 17803354 | pmc = 1964779 | doi = 10.1371/journal.pbio.0050254 }}</ref> Þetta gerir það að verkum að menn eru einsleitari en aðrir mannapar, þar á meðal simpansar.<ref name="REGWG2005">{{cite journal | vauthors = ((Race, Ethnicity, and Genetics Working Group)) | title = The use of racial, ethnic, and ancestral categories in human genetics research | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-human-genetics_2005-10_77_4/page/519 | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 77 | issue = 4 | pages = 519–32 | date = October 2005 | pmid = 16175499 | pmc = 1275602 | doi = 10.1086/491747 }}</ref><ref name="oxf">{{cite web|title=Chimps show much greater genetic diversity than humans|url=http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218091207/http://www.ox.ac.uk/media/news_stories/2012/120302.html|archive-date=18 December 2013|access-date=13 December 2013|work=Media|publisher=University of Oxford}}</ref> Þessi litli breytileiki hjá mönnum miðað við önnur dýr bendir til þess að [[erfðaþröng]] hafi átt sér stað á [[Síð-Pleistósen]] (fyrir um 100.000 árum), þar sem fjöldi manna hafi minnkað niður í nokkur pör.<ref name="Harpending1998">{{cite journal | vauthors = Harpending HC, Batzer MA, Gurven M, Jorde LB, Rogers AR, Sherry ST | title = Genetic traces of ancient demography | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1998-02-17_95_4/page/1961 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 95 | issue = 4 | pages = 1961–7 | date = February 1998 | pmid = 9465125 | pmc = 19224 | doi = 10.1073/pnas.95.4.1961 | bibcode = 1998PNAS...95.1961H | doi-access = free }}</ref><ref name="Jorde1997">{{cite journal | vauthors = Jorde LB, Rogers AR, Bamshad M, Watkins WS, Krakowiak P, Sung S, Kere J, Harpending HC | display-authors = 6 | title = Microsatellite diversity and the demographic history of modern humans | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1997-04-01_94_7/page/3100 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 94 | issue = 7 | pages = 3100–3 | date = April 1997 | pmid = 9096352 | pmc = 20328 | doi = 10.1073/pnas.94.7.3100 | bibcode = 1997PNAS...94.3100J | doi-access = free }}</ref> [[Náttúruval]] hefur síðan haldið áfram að móta mannkynið og vísbendingar eru um [[stefnubundið val]] einhvern tíma á síðustu 15.000 árum.<ref name="urlNYT">{{cite news| vauthors = Wade N |date=7 March 2007|title=Still Evolving, Human Genes Tell New Story|newspaper=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html|url-status=live|access-date=13 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120114232231/http://www.nytimes.com/2006/03/07/science/07evolve.html|archive-date=14 January 2012}}</ref> [[Erfðamengi mannsins]] var fyrst kortlagt í heild sinni með raðgreiningu árið 2001<ref>{{cite journal | vauthors = Pennisi E | title = The human genome | url = https://archive.org/details/sim_science_2001-02-16_291_5507/page/1176 | journal = Science | volume = 291 | issue = 5507 | pages = 1177–80 | date = February 2001 | pmid = 11233420 | doi = 10.1126/science.291.5507.1177 | s2cid = 38355565 }}</ref> og árið 2020 var búið að raðgreina hundruð þúsunda erfðamengja.<ref>{{cite journal | vauthors = Rotimi CN, Adeyemo AA | title = From one human genome to a complex tapestry of ancestry | journal = Nature | volume = 590 | issue = 7845 | pages = 220–221 | date = February 2021 | pmid = 33568827 | doi = 10.1038/d41586-021-00237-2 | bibcode = 2021Natur.590..220R | s2cid = 231882262 }}</ref> Árið 2012 hafði verkefnið [[International HapMap Project]] borið saman erfðamengi 1.184 einstaklinga úr 11 hópum og fundið 1,6 milljón dæmi um [[einkirnabreytileiki|einkirnabreytileika]].<ref>{{cite journal | vauthors = Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Altshuler DM, Gibbs RA, Peltonen L, Dermitzakis E, Schaffner SF, Yu F, Peltonen L, Dermitzakis E, Bonnen PE, Altshuler DM, Gibbs RA, de Bakker PI, Deloukas P, Gabriel SB, Gwilliam R, Hunt S, Inouye M, Jia X, Palotie A, Parkin M, Whittaker P, Yu F, Chang K, Hawes A, Lewis LR, Ren Y, Wheeler D, Gibbs RA, Muzny DM, Barnes C, Darvishi K, Hurles M, Korn JM, Kristiansson K, Lee C, McCarrol SA, Nemesh J, Dermitzakis E, Keinan A, Montgomery SB, Pollack S, Price AL, Soranzo N, Bonnen PE, Gibbs RA, Gonzaga-Jauregui C, Keinan A, Price AL, Yu F, Anttila V, Brodeur W, Daly MJ, Leslie S, McVean G, Moutsianas L, Nguyen H, Schaffner SF, Zhang Q, Ghori MJ, McGinnis R, McLaren W, Pollack S, Price AL, Schaffner SF, Takeuchi F, Grossman SR, Shlyakhter I, Hostetter EB, Sabeti PC, Adebamowo CA, Foster MW, Gordon DR, Licinio J, Manca MC, Marshall PA, Matsuda I, Ngare D, Wang VO, Reddy D, Rotimi CN, Royal CD, Sharp RR, Zeng C, Brooks LD, McEwen JE | display-authors = 6 | title = Integrating common and rare genetic variation in diverse human populations | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-09-02_467_7311/page/52 | journal = Nature | volume = 467 | issue = 7311 | pages = 52–8 | date = September 2010 | pmid = 20811451 | doi = 10.1038/nature09298 | pmc = 3173859 | bibcode = 2010Natur.467...52T }}</ref> Mestur breytileiki í erfðamengi manna virðist vera meðal afrískra hópa (allt að 100.000 staðbrigði af 67,3 milljón erfðabrigðum sem Human Genetic Diversity Project fann, eða um 0,15%). Flest erfðabrigði sem finnast annars staðar í heiminum er líka að finna í Afríku, en nokkur fjöldi staðbrigða virðist líka vera til staðar annars staðar, sérstaklega í Eyjaálfu og Ameríku (tugir þúsunda).<ref name="Bergstrom2020">{{cite journal | vauthors = Bergström A, McCarthy SA, Hui R, Almarri MA, Ayub Q, Danecek P, Chen Y, Felkel S, Hallast P, Kamm J, Blanché H, Deleuze JF, Cann H, Mallick S, Reich D, Sandhu MS, Skoglund P, Scally A, Xue Y, Durbin R, Tyler-Smith C | display-authors = 6 | title = Insights into human genetic variation and population history from 929 diverse genomes | journal = Science | volume = 367 | issue = 6484 | pages = eaay5012 | date = March 2020 | pmid = 32193295 | pmc = 7115999 | doi = 10.1126/science.aay5012 }} "Populations in central and southern Africa, the Americas, and Oceania each harbor tens to hundreds of thousands of ''private'', common genetic variants. Most of these variants arose as new mutations rather than through archaic introgression, except in Oceanian populations, where many private variants derive from Denisovan admixture."</ref> Flest staðbrigði eru þó sjaldgæf innan sinna svæða, svo mestur erfðabreytileiki milli einstaklinga stafar af erfðabrigðum sem finnast um allan heim.<ref name="pmid33350384">{{cite journal| author=Biddanda A, Rice DP, Novembre J| title=A variant-centric perspective on geographic patterns of human allele frequency variation. | journal=Elife | year= 2020 | volume= 9 | issue= | pages= | pmid=33350384 | doi=10.7554/eLife.60107 | pmc=7755386 | url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/entrez/eutils/elink.fcgi?dbfrom=pubmed&tool=sumsearch.org/cite&retmode=ref&cmd=prlinks&id=33350384 }} </ref> Árið 2010 var talið að menn hefðu um það bil 22.000 gen.<ref name=Pertea2010>{{cite journal | vauthors = Pertea M, Salzberg SL | title = Between a chicken and a grape: estimating the number of human genes | journal = Genome Biology | volume = 11 | issue = 5 | page = 206 | year = 2010 | pmid = 20441615 | pmc = 2898077 | doi = 10.1186/gb-2010-11-5-206 }}</ref> Með því að bera saman [[mtDNA]] sem aðeins erfist frá móður, hafa erfðafræðingar ályktað að síðasta sameiginlega formóðir alls mannkyns, sem skildi [[erfðamark]] sitt eftir hjá öllum núlifandi mönnum, hafi verið uppi fyrir um 90.000 til 200.000 árum.<ref name="pmid3025745">{{cite journal | vauthors = Cann RL, Stoneking M, Wilson AC | title = Mitochondrial DNA and human evolution | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_1987-01-01_325_6099/page/30 | journal = Nature | volume = 325 | issue = 6099 | pages = 31–6 | year = 1987 | pmid = 3025745 | doi = 10.1038/325031a0 | bibcode = 1987Natur.325...31C | s2cid = 4285418 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Soares P, Ermini L, Thomson N, Mormina M, Rito T, Röhl A, Salas A, Oppenheimer S, Macaulay V, Richards MB | display-authors = 6 | title = Correcting for purifying selection: an improved human mitochondrial molecular clock | journal = American Journal of Human Genetics | volume = 84 | issue = 6 | pages = 740–59 | date = June 2009 | pmid = 19500773 | pmc = 2694979 | doi = 10.1016/j.ajhg.2009.05.001 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170820230218/http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history |archive-date=2017-08-20 | url=http://www.leeds.ac.uk/news/article/245/new_molecular_clock_aids_dating_of_human_migration_history }}</ref><ref name="poz">{{cite journal | vauthors = Poznik GD, Henn BM, Yee MC, Sliwerska E, Euskirchen GM, Lin AA, Snyder M, Quintana-Murci L, Kidd JM, Underhill PA, Bustamante CD | display-authors = 6 | title = Sequencing Y chromosomes resolves discrepancy in time to common ancestor of males versus females | url = https://archive.org/details/sim_science_2013-08-02_341_6145/page/562 | journal = Science | volume = 341 | issue = 6145 | pages = 562–5 | date = August 2013 | pmid = 23908239 | pmc = 4032117 | doi = 10.1126/science.1237619 | bibcode = 2013Sci...341..562P }}</ref> ===Æviskeið=== [[File:Tubal Pregnancy with embryo.jpg|thumb|10&nbsp;mm langt [[mannsfóstur]] 5 vikna gamalt.]] [[Æxlun]] manna á sér venjulega stað með [[innri frjóvgun]] við [[samfarir]], en getur líka farið fram með [[tæknifrjóvgun]].<ref name="She2016">{{cite book| vauthors = Shehan CL |url=https://books.google.com/books?id=-gSeCAAAQBAJ&pg=PA406|title=The Wiley Blackwell Encyclopedia of Family Studies, 4 Volume Set|date=2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-65845-1|page=406|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181340/https://books.google.com/books?id=-gSeCAAAQBAJ&pg=PA406|archive-date=10 September 2017|url-status=live|name-list-style=vanc|df=dmy-all}}</ref> Meðal[[meðganga]] stendur í 38 vikur, en eðlileg meðganga getur verið breytileg um allt að 37 daga.<ref>{{cite journal | vauthors = Jukic AM, Baird DD, Weinberg CR, McConnaughey DR, Wilcox AJ | title = Length of human pregnancy and contributors to its natural variation | journal = Human Reproduction | volume = 28 | issue = 10 | pages = 2848–55 | date = October 2013 | pmid = 23922246 | pmc = 3777570 | doi = 10.1093/humrep/det297 }}</ref> Fósturvísirinn vex fram að 9. viku, en þá er hann skilgreindur sem [[fóstur]].<ref name="nursing">{{cite book | vauthors = Klossner NJ | url = https://books.google.com/books?id=B47OVg25g-QC&q=fetal+stage+begins&pg=PA103 | title = Introductory Maternity Nursing | date = 2005 | page = 103 | quote = The fetal stage is from the beginning of the 9th week after fertilization and continues until birth | isbn = 978-0-7817-6237-3 }}</ref> Menn geta [[gangsetning fæðingar|komið fæðingu af stað]] eða framkvæmt [[keisaraskurður|keisaraskurð]] ef læknar telja þörf á að barnið fæðist fyrir tímann.<ref name="WHO2014">{{cite web|author=World Health Organization|date=November 2014|title=Preterm birth Fact sheet N°363|url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150307050438/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs363/en/|archive-date=7 March 2015|access-date=6 March 2015|work=who.int|df=dmy-all}}</ref> Í þróuðum ríkjum eru nýburar oftast 3-4 kg að þyngd og 47-53 cm að lengd við fæðingu.<ref>{{cite journal | vauthors = Kiserud T, Benachi A, Hecher K, Perez RG, Carvalho J, Piaggio G, Platt LD | title = The World Health Organization fetal growth charts: concept, findings, interpretation, and application | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 218 | issue = 2S | pages = S619–S629 | date = February 2018 | pmid = 29422204 | doi = 10.1016/j.ajog.2017.12.010 | s2cid = 46810955 }}</ref><ref>{{cite web|date=2019-03-18|title=What is the average baby length? Growth chart by month|url=https://www.medicalnewstoday.com/articles/324728|access-date=2021-04-18|website=www.medicalnewstoday.com|language=en}}</ref> Í þróunarríkjum er [[lág fæðingarþyngd]] algeng og á þátt í hærri tíðni [[ungbarnadauði|ungbarnadauða]] í þeim löndum.<ref name="Khor2003">{{cite journal | vauthors = Khor GL | title = Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia | journal = Nepal Medical College Journal | volume = 5 | issue = 2 | pages = 113–22 | date = December 2003 | pmid = 15024783 }}</ref> Miðað við aðrar tegundir er fæðing mjög hættuleg mönnum, og mun meiri hætta á vandamálum og dauða móður og barns.<ref>{{cite journal| vauthors = Rosenberg KR |date=1992|title=The evolution of modern human childbirth |journal=American Journal of Physical Anthropology|language=en|volume=35|issue=S15|pages=89–124|doi=10.1002/ajpa.1330350605|issn=1096-8644}}</ref> Stærð höfuðs fóstursins er hlutfallslega mun nær stærð mjaðmagrindarinnar en hjá öðrum fremdardýrum.<ref name="Pavlicev">{{cite journal | vauthors = Pavličev M, Romero R, Mitteroecker P | title = Evolution of the human pelvis and obstructed labor: new explanations of an old obstetrical dilemma | journal = American Journal of Obstetrics and Gynecology | volume = 222 | issue = 1 | pages = 3–16 | date = January 2020 | pmid = 31251927 | doi = 10.1016/j.ajog.2019.06.043 | s2cid = 195761874 }}</ref> Ástæður þessa eru ekki með öllu ljósar. Oft hefur þetta verið skýrt með því að þróun tvífætlingsstöðu og stækkun heilans hafi valdið þessari [[fæðingarklemma|fæðingarklemmu]], en nýlegar rannsóknir benda til þess að ástæðurnar gætu verið flóknari.<ref name="Pavlicev"/><ref>{{cite news|title=The real reasons why childbirth is so painful and dangerous| vauthors = Barras C |date=22 December 2016|publisher=BBC}}</ref> Þetta leiðir til sársaukafullrar fæðingar sem getur tekið yfir 24 tíma.<ref>{{cite web | vauthors = Kantrowitz B | date = 2 July 2007 | title = What Kills One Woman Every Minute of Every Day? | work = [[Newsweek]] | url = http://www.msnbc.msn.com/id/19389326/site/newsweek/ | archive-url = https://web.archive.org/web/20070628160443/http://www.msnbc.msn.com/id/19389326/site/newsweek/ | archive-date = 28 June 2007 | quote = A woman dies in childbirth every minute, most often due to uncontrolled bleeding and infection, with the world's poorest women most vulnerable. The lifetime risk is 1 in 16 in sub-Saharan Africa, compared to 1 in 2,800 in developed countries. }}</ref> Líkurnar á vel heppnaðri fæðingu jukust mikið á 20. öld með þróun læknisfræði í auðugri löndum. Í öðrum heimshlutum er [[náttúruleg fæðing]] enn hættuleg og tíðni [[mæðradauði|mæðradauða]] um 100 sinnum hærri en í þróuðum ríkjum.<ref name="Rush2000">{{cite journal | vauthors = Rush D | title = Nutrition and maternal mortality in the developing world | journal = The American Journal of Clinical Nutrition | volume = 72 | issue = 1 Suppl | pages = 212S–240S | date = July 2000 | pmid = 10871588 | doi = 10.1093/ajcn/72.1.212S }}</ref> Bæði kynin annast börn manna, ólíkt öðrum fremdardýrum þar sem móðirin sér aðallega um ungviðið.<ref>{{cite book| vauthors = Laland KN, Brown G |url=https://books.google.com/books?id=2KcbFVBSxWYC|title=Sense and Nonsense: Evolutionary Perspectives on Human Behaviour|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-958696-7|page=7|language=en}}</ref> Ungabörn eru [[háð umönnun]] við fæðingu. Þau vaxa í nokkur ár og verða venjulega [[kynþroski|kynþroska]] 15 til 17 ára gömul.<ref name="Kail">{{cite book| vauthors = Kail RV, Cavanaugh JC |url=https://books.google.com/books?id=E-n5E7oyCgoC&pg=PA296|title=Human Development: A Lifespan View |publisher=[[Cengage Learning]]|year=2010|isbn=978-0-495-60037-4|edition=5th|page=296}}</ref><ref name="Schuiling">{{cite book| vauthors = Schuiling KD, Likis FE |url=https://books.google.com/books?id=QTDFDAAAQBAJ&pg=PA22|title=Women's Gynecologic Health|publisher=[[Jones & Bartlett Learning]]|year=2016|isbn=978-1-284-12501-6|page=22|quote=The changes that occur during puberty usually happen in an ordered sequence, beginning with thelarche (breast development) at around age 10 or 11, followed by adrenarche (growth of pubic hair due to androgen stimulation), peak height velocity, and finally menarche (the onset of menses), which usually occurs around age 12 or 13.}}</ref><ref name="Phillips">{{cite book| vauthors = Phillips DC |url=https://books.google.com/books?id=84StBAAAQBAJ&pg=PA18|title=Encyclopedia of Educational Theory and Philosophy|publisher=[[Sage Publications]]|year=2014|isbn=978-1-4833-6475-9|pages=18–19|quote=On average, the onset of puberty is about 18 months earlier for girls (usually starting around the age of 10 or 11 and lasting until they are 15 to 17) than for boys (who usually begin puberty at about the age of 11 to 12 and complete it by the age of 16 to 17, on average).}}</ref> Ævi manna er gjarnan skipt í nokkur æviskeið. Algengt er að tala um [[ungabarn|ungabörn]], [[barn|börn]], [[unglingur|unglinga]], [[fullorðinn|fullorðið fólk]] og [[öldrun|aldraða]].<ref>{{cite journal| vauthors = Mintz S |date=1993|title=Life stages|journal=Encyclopedia of American Social History|volume=3|pages=7–33}}</ref> Lengd þessara æviskeiða er breytileg eftir menningarsvæðum og tímabilum, en markast meðal annars af vaxtarkipp á kynþroskaskeiðinu skömmu áður en einstaklingur verður fullvaxta.<ref>{{cite journal | vauthors = Soliman A, De Sanctis V, Elalaily R, Bedair S | title = Advances in pubertal growth and factors influencing it: Can we increase pubertal growth? | journal = Indian Journal of Endocrinology and Metabolism | volume = 18 | issue = Suppl 1 | pages = S53-62 | date = November 2014 | pmid = 25538878 | pmc = 4266869 | doi = 10.4103/2230-8210.145075 }}</ref> Konur ganga gegnum [[tíðahvörf]] og verða [[ófrjósemi|ófrjóar]] um 50 ára aldur.<ref>{{cite journal | vauthors = Walker ML, Herndon JG | title = Menopause in nonhuman primates? | journal = Biology of Reproduction | volume = 79 | issue = 3 | pages = 398–406 | date = September 2008 | pmid = 18495681 | pmc = 2553520 | doi = 10.1095/biolreprod.108.068536 }}</ref> Stungið hefur verið upp á því að tíðahvörfin auki möguleika kvenna á að eignast afkomendur með því að gefa þeim tækifæri til að einbeita sér að þeim börnum sem fyrir eru, og síðan þeirra börnum ([[ömmutilgátan]]), fremur en halda áfram að eiga börn fram á gamals aldur.<ref name="Diamond1997">{{cite book | vauthors = Diamond J |author-link=Jared Diamond |title=Why is Sex Fun? The Evolution of Human Sexuality | url = https://archive.org/details/whyissexfunevolu00diam_261 |publisher=Basic Books |location=New York City |year=1997 |pages=[https://archive.org/details/whyissexfunevolu00diam_261/page/n117 167]–70 |isbn=978-0-465-03127-6}}</ref><ref name="Peccei2001">{{cite journal | vauthors = Peccei JS |title= Menopause: Adaptation or epiphenomenon? |journal=Evolutionary Anthropology |volume=10 |issue=2 |year=2001 |pages=43–57 |doi=10.1002/evan.1013|s2cid=1665503 }}</ref> Ævilengd hvers einstaklings ræðst af tveimur meginþáttum: erfðum og lífstíl.<ref name="USC">{{cite news | vauthors = Marziali C |date=7 December 2010 |title=Reaching Toward the Fountain of Youth |url=http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101213203112/http://uscnews.usc.edu/health/reaching_toward_the_fountain_of_youth.html|url-status=dead|archive-date=13 December 2010 |work=USC Trojan Family Magazine |access-date=7 December 2010}}</ref> Af ýmsum ástæðum, meðal annars líffræðilegum, lifa konur að jafnaði fjórum árum lengur en karlar.<ref>{{cite web | vauthors = Kalben BB |title=Why Men Die Younger: Causes of Mortality Differences by Sex |publisher=Society of Actuaries |year=2002 |url=http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701185241/http://www.soa.org/news-and-publications/publications/other-publications/monographs/m-li01-1-toc.aspx |archive-date=1 July 2013 }}</ref> Árið 2018 voru lífslíkur stúlkna við fæðingu áætlaðar 74,9 ár á heimsvísu, samanborið við 70,4 ár hjá drengjum.<ref>{{cite web|date=2018|title=Life expectancy at birth, female (years)|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.FE.IN|access-date=2020-10-13|website=World Bank}}</ref><ref>{{cite web|date=2018|title=Life expectancy at birth, male (years)|url=https://data.worldbank.org/indicator/SP.DYN.LE00.MA.IN|access-date=2020-10-13|website=World Bank}}</ref> Mikill munur er á lífslíkum eftir landsvæðum sem fer að mestu saman við efnahagsþróun. Lífslíkur stúlkna í Hong Kong eru þannig til dæmis 87,6 ár og drengja 81,8 ár, meðan í Mið-Afríkulýðveldinu eru lífslíkur stúlkna aðeins 55,0 ár og drengja 50,6 ár.<ref>{{cite book | vauthors = Conceição P, etal | title = Human Development Report | date = 2019 | work = United Nations Development Programme | url = http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr2019.pdf | isbn = 978-92-1-126439-5 }}</ref><ref name="MLT">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/MLT.pdf|title=Human Development Report 2019|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]}}</ref> Almennt eykst hlutfall aldraðra í þróuðum ríkjum, þar sem miðaldur er í kringum 40 ár. Í þróunarríkjum er miðaldur milli 15 og 20 ár. Í Evrópu er til dæmis einn af hverjum fjórum 60 ára og eldri, meðan þetta hlutfall er aðeins einn af tuttugu í Afríku.<ref>{{cite web | url = https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ | title = The World Factbook | archive-url = https://web.archive.org/web/20090912045414/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/ | archive-date = 12 September 2009 | publisher = U.S. Central Intelligence Agency | access-date = 2 April 2005 }}</ref> Fjöldi [[tíræður|tíræðra]] (fólks sem náð hefur 100 ára aldri) í heiminum var talinn standa í 210.000 árið 2002, samkvæmt Sameinuðu þjóðunum.<ref>{{cite web |url=https://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |title=U.N. Statistics on Population Ageing |publisher=United Nations |date=28 February 2002 |access-date=2 April 2005 |archive-url=https://web.archive.org/web/20051208122227/http://www.un.org/ageing/note5713.doc.htm |archive-date=8 December 2005}}</ref> {| class="wikitable" style="width: 80%; margin-left: auto; margin-right: auto; border: none;" |+ ! colspan="5" | Æviskeið manna |- |[[File:Redheaded child mesmerized 2.jpg|100px|center]] |[[File:Ромський хлопчик (Мукачево).jpg|100px|center]] |[[File:Da Nang, Vietnam A young Marine private waits on the beach during the Marine landing - NARA - 532432 (cropped).jpg|100px|center]] |[[File:Pataxo001.jpg|100px|center]] |[[File:An old age.JPG|100px|center]] |- |[[File:Baby playing with yellow paint. Work by Dutch artist Peter Klashorst entitled "Experimental".jpg|100px|center]] |[[File:Burkina Faso girl.jpg|100px|center]] |[[File:Portrait of a Persian lady in Iran, 10-08-2006 (cropped).jpg|100px|center]] |[[File:Punjabi woman smile.jpg|100px|center]] |[[File:HappyPensioneer.jpg|100px|center]] |- style="text-align: center;" |style="width: 20%"|[[Ungabarn|Ungabörn]], drengur og stúlka |style="width: 20%"|[[Barn|Börn]], drengur og stúlka |style="width: 20%"|[[Unglingur|Ungt fólk]], piltur og stúlka |style="width: 20%"|[[Fullorðinn]] karl og kona |style="width: 20%"|[[Öldrun|Gamall]] karl og kona |} ==Búsvæði og útbreiðsla== [[File:Skyscrapers of Shinjuku 2009 January.jpg|thumb|[[Tókýó]] er stærsta [[stórborgarsvæði]] heims.]] [[File:BlackMarble20161km.jpg|thumb|right|[[Jörðin]] séð úr geimnum 2016, þar sem umfang mannabyggðar sést á ljósmagni.]] Fyrstu bústaðir manna voru reistir í námunda við [[vatn]] og aðrar náttúruauðlindir sem þeir gátu nýtt sér til viðurværis, eins og veiði[[dýr]] og [[ræktarland]] fyrir [[jarðrækt]] og [[húsdýr]].<ref>{{cite book| vauthors = Rector RK |url=https://www.worldcat.org/oclc/953735302|title=The Early River Valley Civilizations|date=2016|isbn=978-1-4994-6329-3|edition=First|location=New York, NY|page=10|oclc=953735302}}</ref> Nútímamenn hafa þróað mikla getu til að breyta [[búsvæði|búsvæðum]] sínum sér í hag með tækni, eins og [[áveita|áveitum]], [[borgarskipulag]]i, [[byggingartækni]], [[skógeyðing]]u og [[eyðimerkurmyndun]].<ref>{{cite web |url=http://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |title=How People Modify the Environment |author=<!--Not stated--> |publisher=Westerville City School District |access-date=13. mars 2019 |archive-date=2021-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210826213050/https://www.westerville.k12.oh.us/userfiles/4188/Classes/7526/humanforcesthatchangeenvironment.pdf?id=448117 |url-status=dead }}</ref> [[Mannabyggð]] er áfram viðkvæm fyrir [[náttúruhamfarir|náttúruhamförum]], sérstaklega ef hún er staðsett á hættusvæðum og þar sem byggingar eru af litlum gæðum vegna [[fátækt]]ar.<ref>{{cite web |url=http://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |title=Natural disasters and the urban poor |publisher=[[World Bank]] |date=október 2003 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809063303/http://siteresources.worldbank.org/INTLACREGTOPHAZMAN/Resources/EN_Breve_Oct03_32_Nat_Dis_EN.pdf |archive-date=9. ágúst 2017 }}</ref> Hópamyndun og markviss breyting búsvæða hafa meðal annars þau markmið að veita vörn, safna saman þægindum og auðlegð, auka við fæðuframboð, bæta [[fagurfræði]], auka þekkingu og efla vöruskipti.<ref>{{cite book| vauthors = Habitat UN |url=https://www.worldcat.org/oclc/889953315|title=The state of the world's cities 2012 / prosperity of cities.|date=2013|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-01559-6|location=[London]|pages=x|oclc=889953315}}</ref> Menn hafa mikla [[aðlögun]]arhæfni, þrátt fyrir að hafa lítið þol gagnvart ýmsum aðstæðum óstuddir af tækni.<ref name=":10">{{cite book| vauthors = Piantadosi CA |url=https://www.worldcat.org/oclc/70215878|title=The biology of human survival : life and death in extreme environments|date=2003|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-974807-5|location=Oxford|pages=2–3|oclc=70215878}}</ref> Með nýsköpun hafa menn aðlagað þolmörk sín að alls konar hitastigi, rakastigi, og hæð.<ref name=":10" /> Afleiðingin er sú að menn hafa dreifst um alla Jörðina og finnast nær alls staðar, frá [[hitabeltisregnskógur|hitabeltisregnskógum]] að [[eyðimörk]]um að köldum [[pólsvæði|pólsvæðum]] og [[mengun|menguðum]] iðnaðarborgum. Flestar aðrar dýrategundir eru bundnar við nokkur landfræðileg svæði vegna takmarkaðrar aðlögunarhæfni.<ref name="adapt1">{{cite web| vauthors = O'Neil D |title=Human Biological Adaptability; Overview|url=http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm|url-status=dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20130306124405/http://anthro.palomar.edu/adapt/adapt_1.htm|archive-date=6. mars 2013|access-date=6. janúar 2013|publisher=Palomar College}}</ref> [[Mannkyn]]ið dreifist samt ekki jafnt um yfirborð [[Jörðin|Jarðar]], þar sem þéttleiki byggðar er breytilegur frá einu svæði til annars og stór svæði eru nær óbyggð, eins og [[Suðurskautslandið]] og hafsvæðin.<ref name=":10" /><ref>{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/population/population_distribution_rev1.shtml |publisher=BBC |title=Population distribution and density |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170623234027/http://www.bbc.co.uk/schools/gcsebitesize/geography/population/population_distribution_rev1.shtml |archive-date=23 June 2017 |access-date=26. júní 2017 }}</ref> Flest fólk (61%) lifir í Asíu; aðrir lifa í Ameríku (14%), Afríku (14%), Evrópu (11%) og Eyjaálfu (0.5%).<ref>{{cite journal | vauthors = Bunn SE, Arthington AH | title = Basic principles and ecological consequences of altered flow regimes for aquatic biodiversity | url = https://archive.org/details/sim_environmental-management_2002-10_30_4/page/492 | journal = Environmental Management | volume = 30 | issue = 4 | pages = 492–507 | date = október 2002 | pmid = 12481916 | doi = 10.1007/s00267-002-2737-0 | hdl-access = free | s2cid = 25834286 | hdl = 10072/6758 }}</ref> Á síðustu öld hefur mönnum tekist að kanna jaðarsvæði eins og Suðurskautslandið, [[hafdjúpin]] og [[geimur|geiminn]].<ref name=":11">{{cite journal| vauthors = Heim BE |year=1990–1991 |title=Exploring the Last Frontiers for Mineral Resources: A Comparison of International Law Regarding the Deep Seabed, Outer Space, and Antarctica|url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/vantl23&id=831&div=&collection=|journal=Vanderbilt Journal of Transnational Law|volume=23|page=819}}</ref> Mannabyggð á þessum erfiðu svæðum er mjög takmarkandi og dýr, oftast tímabundin og sett upp í vísindalegum eða hernaðarlegum tilgangi, eða fyrir ábatasaman iðnað.<ref name=":11" /> Menn hafa heimsótt [[Tunglið]] og kannað aðra hnetti með manngerðum sjálfstýrðum [[geimfar|geimförum]].<ref>{{cite web |url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl/ |title=Mission to Mars: Mars Science Laboratory Curiosity Rover |publisher=Jet Propulsion Laboratory |access-date=26. ágúst 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150818014850/http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-science-laboratory-curiosity-rover-msl |archive-date=18. ágúst 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |title=Touchdown! Rosetta's Philae probe lands on comet |date=12. nóvember 2014 |publisher=European Space Agency |access-date=26. ágúst 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150822055902/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Rosetta/Touchdown!_Rosetta_s_Philae_probe_lands_on_comet |archive-date=22. ágúst 2015 }}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/missions/near/ |title=NEAR-Shoemaker |publisher=NASA |access-date=26. ágúst 2015 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150826173835/http://science.nasa.gov/missions/near/ |archive-date=26. ágúst 2015 }}</ref> Frá aldamótunum 2000 hefur verið stöðug mannabyggð í geimnum, í [[Alþjóðlega geimstöðin|Alþjóðlegu geimstöðinni]].<ref name="urlNASA">{{cite web | vauthors = Kraft R |title=JSC celebrates ten years of continuous human presence aboard the International Space Station |url=http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |publisher=[[Johnson Space Center]] |work=JSC Features |date=11. desember 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216221409/http://www.jsc.nasa.gov/jscfeatures/articles/000000945.html |archive-date=16. febrúar 2012 |access-date=13. febrúar 2012 }}</ref> Áætlað er að fjöldi manna þegar landbúnaður kom fram á sjónarsviðið um 10.000 f.o.t. hafi verið milli 1 milljón og 15 milljónir.<ref>{{cite book| vauthors = Tellier LN |url=https://books.google.com/books?id=cXuCjDbxC1YC&pg=PA26|title=Urban world history: an economic and geographical perspective|date=2009|isbn=978-2-7605-1588-8|page=26}}</ref><ref>{{cite book | vauthors = Thomlinson R |title=Demographic problems; controversy over population control. | url = https://archive.org/details/demographicprobl0000thom_1975 |date= 1975 | edition = 2nd |publisher=Dickenson Pub. Co |location= Ecino, California |isbn=978-0-8221-0166-6}}</ref> Milli 50 og 60 milljónir manna bjuggu í [[Rómaveldi]] á 4. öld.<ref>{{cite web| vauthors = Harl KW |date=1998|title=Population estimates of the Roman Empire|url=http://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20160507061006/http://www.tulane.edu/~august/H303/handouts/Population.htm|archive-date=2016-05-07|access-date=8. desember 2012|publisher=Tulane.edu}}</ref> [[Kýlapest]], sem kemur fyrst fyrir í heimildum frá 6. öld, minnkaði mannfjöldann um helming, og í [[Svartidauði|Svartadauða]] létust 75-200 milljónir í [[Evrasía|Evrasíu]] og [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]].<ref>{{cite journal | vauthors = Zietz BP, Dunkelberg H | title = The history of the plague and the research on the causative agent Yersinia pestis | journal = International Journal of Hygiene and Environmental Health | volume = 207 | issue = 2 | pages = 165–78 | date = febrúar 2004 | pmid = 15031959 | doi = 10.1078/1438-4639-00259 | pmc = 7128933 }}</ref> Talið er að mannfjöldinn hafi náð 1 milljarði árið 1800. Síðan þá hefur hann aukist með veldisvexti. Hann náði 2 milljörðum árið 1930 og þremur árið 1960, fjórum árið 1975, fimm árið 1987 og sex milljörðum árið 1999.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |access-date=5. febrúar 2008 |work=BBC News |title=World's population reaches six billion |date=5 August 1999 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415053354/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/411162.stm |archive-date=15. apríl 2008 }}</ref> Mannfjöldinn fór yfir 7 milljarða árið 2011 og náði 8 milljörðum að talið er 15. nóvember 2022.<ref>{{vefheimild|url=https://www.un.org/en/dayof8billion|titill=Day of 8 Billion|vefsíða=Sameinuðu þjóðirnar|skoðað=4.9.2023}}</ref> Samanlagður [[lífmassi]] kolefnis alls fólks á Jörðinni árið 2018 var áætlaður 60 milljón tonn, um tíu sinnum meiri en lífmassi allra villtra spendýra.<ref>{{cite journal | vauthors = Bar-On YM, Phillips R, Milo R | title = The biomass distribution on Earth | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 115 | issue = 25 | pages = 6506–6511 | date = júní 2018 | pmid = 29784790 | pmc = 6016768 | doi = 10.1073/pnas.1711842115 | doi-access = free }}</ref> Árið 2018 bjuggu 4,2 milljarðar manna (55%) í þéttbýli, miðað við 751 milljón árið 1950.<ref name=":12">{{cite web|date=2018-05-16|title=68% of the world population projected to live in urban areas by 2050, says UN | work = United Nations Department of Economic and Social Affairs (DESA) |url=https://www.un.org/development/desa/en/news/population/2018-revision-of-world-urbanization-prospects.html|access-date=2021-04-18 |language=en-US}}</ref> Þéttbýlustu svæðin er að finna í Norður-Ameríku (82%), Suður-Ameríku (81%), Evrópu (74%) og Eyjaálfu (68%), en um 90% af dreifbýlisbúum heims búa í Afriku og Asíu.<ref name=":12" /> Líf í borgum felur í sér ýmis konar áskoranir eins og mengun og glæpi,<ref>{{cite book | vauthors = Duhart DT | date = October 2000 | title = Urban, Suburban, and Rural Victimization, 1993–98 | publisher = U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics | access-date = 1. október 2006 | url = https://www.bjs.gov/content/pub/pdf/usrv98.pdf }}</ref> sérstaklega í miðborgum og [[fátækrahverfi|fátækrahverfum]]. Áætlað er að bæði heildarmannfjöldinn og hlutfall íbúa í þéttbýli muni aukast mikið á næstu áratugum.<ref name=UN-pop-all>{{cite web |title=World Urbanization Prospects, the 2011 Revision |url=http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |work=Population Division, United Nations |access-date=4. júlí 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709002731/http://esa.un.org/unup/CD-ROM/Urban-Rural-Population.htm |archive-date=9 July 2013 }}</ref> Menn hafa mjög mikil [[umhverfisáhrif]]. Þeir eru [[topprándýr]] og eru sjaldan fæða annarra rándýra.<ref name="pmid24497513">{{cite journal | vauthors = Roopnarine PD | title = Humans are apex predators | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 111 | issue = 9 | pages = E796 | date = mars 2014 | pmid = 24497513 | pmc = 3948303 | doi = 10.1073/pnas.1323645111 | bibcode = 2014PNAS..111E.796R | doi-access = free }}</ref> [[Mannfjöldaþróun]], [[iðnvæðing]], [[landbúnaður]], [[ofneysla]] og brennsla [[jarðefniseldsneyti]]s hafa leitt til [[umhverfisspjöll|umhverfisspjalla]] sem hafa meðal annars drifið áfram yfirstandandi [[fjöldaútdauði|fjöldaútdauða]] annarra lífvera.<ref name="Stokstad">{{cite web|url=https://www.sciencemag.org/news/2019/05/landmark-analysis-documents-alarming-global-decline-nature|title=Landmark analysis documents the alarming global decline of nature| vauthors = Stokstad E |date=5. mai 2019|website=[[Science (journal)|Science]]|publisher=[[American Association for the Advancement of Science|AAAS]]|language=en|access-date=9. maí 2021|quote="For the first time at a global scale, the report has ranked the causes of damage. Topping the list, changes in land use—principally agriculture—that have destroyed habitat. Second, hunting and other kinds of exploitation. These are followed by climate change, pollution, and invasive species, which are being spread by trade and other activities. Climate change will likely overtake the other threats in the next decades, the authors note. Driving these threats are the growing human population, which has doubled since 1970 to 7.6 billion, and consumption. (Per capita of use of materials is up 15% over the past 5 decades.)"}}</ref><ref>{{cite journal|vauthors=Pimm S, Raven P, Peterson A, Sekercioglu CH, Ehrlich PR|date=July 2006|title=Human impacts on the rates of recent, present, and future bird extinctions|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-07-18_103_29/page/10941|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=103|issue=29|pages=10941–6|bibcode=2006PNAS..10310941P|doi=10.1073/pnas.0604181103|pmc=1544153|pmid=16829570|doi-access=free}}* {{cite journal|vauthors=Barnosky AD, Koch PL, Feranec RS, Wing SL, Shabel AB|date=October 2004|title=Assessing the causes of late Pleistocene extinctions on the continents|url=https://archive.org/details/sim_science_2004-10-01_306_5693/page/70|journal=Science|volume=306|issue=5693|pages=70–5|bibcode=2004Sci...306...70B|citeseerx=10.1.1.574.332|doi=10.1126/science.1101476|pmid=15459379|s2cid=36156087}}</ref> Menn eru meginástæða núverandi [[loftslagsbreytingar|loftslagsbreytinga]]<ref>{{cite web|title=Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis|url=http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070601014140/http://www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/007.htm|archive-date=1. júní 2007|access-date=30. maí 2007|publisher=grida.no/}}</ref> sem gætu hraðað [[Hólósenútdauðinn|Hólósenútdauðanum]].<ref>{{cite journal|vauthors=Lewis OT|date=janúar 2006|title=Climate change, species-area curves and the extinction crisis|journal=Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences|volume=361|issue=1465|pages=163–71|doi=10.1098/rstb.2005.1712|pmc=1831839|pmid=16553315}}</ref><ref name="Stokstad"/> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Wikilífverur|Homo sapiens|Maður}} [[Flokkur:Menn| ]] dv12pr8uqzc8l62deiin8dtwgbnwe8t 0 28068 1967669 1941934 2026-06-15T16:18:32Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967669 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Historic world GDP per capita.svg|thumb|281x281dp|'''Landsframleiðsla á mann eftir landsvæðum breyttist mjög lítið mestan hluta mannkynssögunnar, þar til iðnbyltingin hófst.''']]'''Iðnbyltingin''' var [[tímabil]] mikillar [[iðnvæðing]]ar, sem hófst seint á [[18. öld]] í [[Bretland]]i, og hafði í för með sér gríðarlega [[fólksfjölgun]] og nýjungar í [[landbúnaður|landbúnaði]], sem lögðu grunninn að aukinni [[framleiðni]], bæði með auknu [[vinnuafl]]i og stærri [[markaður|markaði]] fyrir afurðirnar. Þessu fylgdi einnig lækkandi vöruverð. Bylting varð í framleiðsluháttum í [[vefnaðariðnaður|vefnaðariðnaði]], einkum með tilkomu [[gufuvél]]arinnar; og [[þéttbýlisþróun]]in, straumur fólks úr sveitum til borganna, þýddi að það myndaðist gnægð [[vinnuafl]]s, sem lagði grunninn að iðnaðarborgum [[19. öld|nítjándu aldar]]. Nýjar [[framleiðsluiðnaður|framleiðsluaðferðir]] í [[efnaiðnaður|efnaiðnaði]] og [[stáliðnaður|stáliðnaði]], og aukin notkun [[vatnsafl]]s og [[gufuafl]]s, gátu af sér [[vél]]ar sem tóku við af [[handiðn]]um í mörgum greinum og sköpuðu grundvöll fyrir vélvæddar [[verksmiðja|verksmiðjur]]. Við þetta varð mikil framleiðsluaukning. Ný [[millistétt]] átti nýju framleiðslutækin, eins og verksmiðjur, kolanámur og járnbrautir.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zckdd2p/revision/2|title=Industrialisation and urbanisation - Why Britain became more democratic, 1851–1928 - Higher History Revision|website=BBC Bitesize|language=en-GB|access-date=2021-10-08}}</ref> Iðnvæðing barst frá Englandi til meginlands Evrópu um miðja 19. öld. Hvert landið á fætur öðru gekk í kjölfarið í gegnum sambærilega byltingu og hafði þá þegar umbylt ensku efnahagslífi og samfélagi. Tækniframfarir gerðu þó að verkum að iðnvæðing tók á sig nýjar myndir, og því er talað um að nýtt skeið iðnvæðingar hefjist um 1870, yfirleitt nefnd [[síðari iðnbyltingin]]. Á eftir henni kemur [[þriðja iðnbyltingin]] og nú á dögum er talað um [[Fjórða iðnbyltingin|fjórðu iðnbyltinguna]]. Iðnbyltingin var vendipunktur í [[mannkynssaga|mannkynssögunni]] sem er sambærilegur við [[landbúnaðarbyltingin|landbúnaðarbyltinguna]] á [[nýsteinöld]] hvað varðar framfarir á sviði framleiðslu.<ref>{{cite journal |last1=North |first1=Douglass C. |last2=Thomas |first2=Robert Paul |date=May 1977 |title=The First Economic Revolution |url=https://archive.org/details/economic-history-review_1977-05_30_2/page/229 |journal=The Economic History Review |volume=30 | issue=2 |pages=229–230 |doi=10.2307/2595144 |jstor=2595144 |issn = 0013-0117 }}</ref> Iðnbyltingin hafði einhver áhrif á nær öll svið [[daglegt líf|daglegs lífs]]. Meðaltekjur og mannfjöldi tóku að vaxa á áður óþekktum hraða. Sumir hagfræðingar halda því fram að mikilvægustu áhrif iðnbyltingarinnar hafi verið að [[lífsgæði]] almennings á [[Vesturlönd]]um tóku að vaxa með samfelldum hætti í fyrsta skipti í sögunni. Aðrir segja að lífsgæði hafi ekki batnað að verulegu leyti fyrr en seint á 19. öld og á 20. öld.<ref name="Lectures on Economic Growth">{{cite book |last= Lucas | first= Robert E. Jr. |title= Lectures on Economic Growth |publisher= Harvard University Press |year= 2002 |location= Cambridge |pages= [https://archive.org/details/lecturesoneconom00luca/page/109 109–110]|url=https://archive.org/details/lecturesoneconom00luca|url-access= registration |isbn= 978-0-674-01601-9}}</ref><ref name="Feinstein2014">{{cite journal|last=Feinstein|first=Charles|title=Pessimism Perpetuated: Real Wages and the Standard of Living in Britain during and after the Industrial Revolution|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-economic-history_1998-09_58_3/page/624|journal=Journal of Economic History|date=September 1998|volume=58|issue=3|pages=625–658|doi=10.1017/s0022050700021100|s2cid=54816980 }}</ref><ref name="SzreterMooney2014">{{cite journal|author=Szreter & Mooney|title=Urbanization, Mortality, and the Standard of Living Debate: New Estimates of the Expectation of Life at Birth in Nineteenth-Century British Cities|url=https://archive.org/details/sim_economic-history-review_1998-02_51_1/page/104|journal=The Economic History Review|date=February 1998|volume=51|issue=1|page=104|doi=10.1111/1468-0289.00084|last2=Mooney|hdl=10.1111/1468-0289.00084|hdl-access=free}}</ref> [[Landsframleiðsla á mann]] var tiltölulega stöðug fyrir iðnbyltinguna og tilurð kapítalískra nútímahagkerfa.<ref name="The Industrial Revolution ''Past and Future''">{{cite web|url=https://www.minneapolisfed.org/pubs/region/04-05/essay.cfm |title=The Industrial Revolution ''Past and Future'' |first=Robert |last=Lucas |year=2003 |quote=[consider] annual growth rates of 2.4 percent for the first 60 years of the 20th century, of 1 percent for the entire 19th century, of one-third of 1 percent for the 18th century |archive-url=https://web.archive.org/web/20071127032512/http://minneapolisfed.org/pubs/region/04-05/essay.cfm |archive-date=27 November 2007 }}</ref> Hagsögufræðingar eru þó sammála um að upphaf iðnbyltingarinnar hafi verið mikilvægasti viðburður mannkynssögunnar síðan menn tóku að rækta dýr og plöntur.<ref name="ReviewOfCambridge">{{cite web |url= http://deirdremccloskey.org/articles/floud.php |title= Review of The Cambridge Economic History of Modern Britain (edited by Roderick Floud and Paul Johnson), Times Higher Education Supplement, 15 January 2004 |first= Deidre |last= McCloskey |year= 2004 |access-date= 15 August 2010 |archive-date= 21 September 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190921102247/http://deirdremccloskey.org/articles/floud.php |url-status= live }}</ref> == Aðdragandi og forsendur iðnbyltingarinnar == Iðnbyltingin hefur verið skilgreind sem hraðskreiður kafli fólksfjölgunar og framfara í landbúnaði og tækniþróun umhverfis aldamótin [[1800]] í Bretlandi, síðar á [[Meginland Evrópu|meginlandi Evrópu]].<ref>Anderson, 78</ref> Hún fól í sér endurbætur í landbúnaði,<ref>The New Encyclopædia Britannica Micropædia, 305</ref> svo sem afgirðingu almenninga og sameiningu sundurleitra landskika, sem jók bæði ræktarland og tækifæri landeigenda til umbóta þess.<ref>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, 142</ref> Við þessa skiptingu fjölgaði stórlandeigendum,<ref>Tønnesson, 76</ref> og voru innleiddar nýjar [[Korntegund|korntegundir]], [[kynbætur]] húsdýra og aðrar betrumbætur.<ref>Hearder, 87</ref> Jafnvel áður en þessar umbætur hófust hafði fólksfjölgunar orðið vart víða í Evrópu, en það var í Bretlandi sem fyrst eftir hana kom til umbóta. Þær bárust svo til [[Belgía|Belgíu]], [[Frakkland|Frakklands]] og loks [[Þýskaland|Þýskalands]].<ref>Hearder, 66-8</ref> Afgirðingu lands í Bretlandi var flýtt með [[Dýrlega byltingin|dýrlegu byltingunni 1688]], þegar þingið fékk aukin völd, en landeigendur, sem sáu sinn hag vænstan í afgirðingu, réðu þar ríkjum.<ref>Hugget, 74</ref><ref>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, 141</ref> Á undangengnum öldum höfðu einnig átt sér stað framfarir í vísindum, þótt slíkt dugi skammt sem skýring fyrir iðnbyltingu eitt og sér, enda voru Bretar á þessum tíma aftar á merinni en Frakkar hvað vísindarannsóknir varðaði.<ref>Anderson, 78</ref> Bretar voru þó með tryggar auðlindir fyrir vefnaðariðnað sinn, þann iðnað sem helst óx í upphafi iðnbyltingar. Höfðu þeir langa hefð [[Sauðfjárrækt|sauðfjárræktar]] og ullarframleiðslu, en einnig aðgang að indverskri [[baðmull]], sem og baðmull frá nýlendunum vestanhafs.<ref>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, 145</ref> Einnig var mikil gnægð kola í Bretlandi og framboð á þeim orkugjafa gaf möguleika á framleiðslu. Var þetta helsta ástæðan fyrir því að byltingin var að mestu bundin við Bretland til að byrja með.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.nationalgeographic.org/article/industrial-revolution-and-technology/|title=Industrial Revolution and Technology|last=Society|first=National Geographic|date=2020-01-09|website=National Geographic Society|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016182807/https://www.nationalgeographic.org/article/industrial-revolution-and-technology/|archive-date=2021-10-16|access-date=2021-10-08|url-status=dead}}</ref> == Iðnaður == [[Mynd:Spinning jenny.jpg|thumb|250px|[[Spuna-jenný]]]] Landbúnaður og vefnaður voru helsta framfærsla fólks fyrir iðnbyltinguna. Í kjölfar byltingarinnar færðist bómullarframleiðslan úr því að vera smábýlisiðnaður, þar sem fjölskyldur í dreifbýli unnu á heimilum sínum, yfir í stóra vélræna iðnaðarverksmiðju. Iðnaðurinn varð fljótt ríkjandi iðnaðargreinin í Bretlandi með mikilli verðmætasköpun.  Vefnaðarvara Breta var flutt út í stórum stíl og seld um allan heim á þessum tíma. Mikil eftirspurn eftir vörunum og frjáls verslun var hagstæð Bretum. <ref name=":0" /> Með stækkandi mörkuðum, bæði vegna fólksfjölgunar heimafyrir og stækkandi markaðssvæða í [[Afríka|Afríku]] og [[Ameríka|Ameríku]], var til næg eftirspurn fyrir vefnaðarvörur. Gufuvélin var einnig nýtt til að knýja áfram nýja kynslóð [[samgöngur|samgöngutækja]]; [[eimreið]]ar og [[gufuskip]]. Með tilkomu [[stál]]s sem byggingarefnis ásamt röð nýrra uppgötvana í samskiptatækni á seinni hluta [[19. öld|19. aldar]] var tónninn settur fyrir áframhaldandi tækniþróun [[20. öld|20. aldar]]. Fyrir verksmiðjuvæðingu [[vefnaðariðnaður|vefnaðariðnaðarins]] var [[kostnaðarmannakerfi]]ð ríkjandi. Sá þar kostnaðarmaðurinn um kaup hráefnis, til dæmis ullar, og stundum aðbúnaðar. Flutti hann það milli vinnufólks í sveitabæjum eða verkstæðum, þar sem hver sá um ákveðinn hluta framleiðsluferlisins. Kostnaðarmaðurinn greiddi svo laun vikulega þegar hann sótti afraksturinn. Með vaxandi eftirspurn, meðal annars vegna stækkandi markaða í [[Ameríka|Ameríku]] og [[Afríka|Afríku]], reyndu kostnaðarmenn að finna fleiri verkamenn til framleiðslu, en það dugði ekki til lengdar án framfara í tækjabúnaði.<ref name=":1">Tønnesson, 82-3</ref><ref>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, 142-3</ref> == Tækniframfarir == Fyrsta í röð nýjunga í vefnaðariðnaði var fljúgandi skytta John Kay, sem ruddi sér til rúms eftir miðja átjándu öld, en hún tvöfaldaði framleiðni [[vefstóll|vefstólanna]]. Var þá helsti flöskuhálsinn [[spunavél]]arnar, en við því var séð skömmu eftir [[1760]], með tilkomu [[spuna-jenný]], sem spann tífalt hraðar en [[rokkur]].<ref>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, 143</ref> Richard Arkwright fékk svo einkaleyfi á vatnsrammanum 1769, spunavél sem gekk fyrir vatnsafli, og risu nú verksmiðjur og verkamannabústaðir við ár og fossa.<ref>Tønnesson, 85</ref>[[Mynd:Maquina vapor Watt ETSIIM.jpg|thumb|right|Gufuvél [[James Watt]] var notuð til að dæla vatni upp úr kolanámum.]] Það sama ár kom James Watt fram með endurbætur á gufuvélinni,<ref>Tønnesson, 80; Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, 144</ref> og ekki leið á löngu fyrr en [[Samuel Crompton]] tengdi tveggja strokka gufuvél Watt við [[spunavél]] í „múldýrinu“, en með því fluttist vefnaðariðnaðurinn aftur í þéttbýli.<ref>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, 146</ref><ref>Tønnesson, 85</ref> Meðal mikilvægustu tækninýjunga iðnbyltingarinnar voru [[Gufuvél|gufuvélarnar]], en þær voru upphaflega smíðaðar til að dæla vatni úr námum. Er þeirra frægust gufuvél [[James Watt]], en hún var endurbót á [[Newcomen-gufuvél|vél Thomas Newcomen]]. Fólst endurbótin í að láta kælingu gufunnar, sem olli þeim undirþrýstingi sem knúði vélina, eiga sér stað í sér hólfi, sem ekki þyrfti að hita aftur áður en það var aftur fyllt gufu. Voru þessar vélar iðulega settar í mynni kolanáma, og gengu þær þar fyrir afgangskolum. Að auki smíðaði Watt tveggja strokka gufuvél, sem gat valdið snúningshreyfingu. Greiddi það leið nýtingar hennar á fleiri sviðum, til dæmis í verksmiðjum. Þó svo að gufuvélin hafi verið mikilvæg í iðnbyltingunni þá var hún ekki megindrifkraftur iðnbyltingarinnar framan af. [[Vatnsorka|Vatnsorkan]] var ríkjandi langt fram eftir og það er ekki fyrr en um 1850 sem gufuvélin tekur fram úr vatnsaflinu sem megin orkugjafinn.<ref name=":12">Tønnesson, 82-3</ref> Framfarir í tæknimálum við upphaf iðnbyltingarinnar voru hvatar að frekari framförum. Úr [[kol]]a- og [[járngrýti]]snámum þurfti að dæla vatni, sem gufuvélar Newcomen og Watt gerðu.<ref>Tønnesson, 80</ref> Þær gengu sjálfar fyrir kolum og gufuvélar þess síðarnefnda voru smíðaðar úr járni, og þegar tvígengisvél hans var tengd við vefnaðarbúnað var fljótt tekið að smíða hann líka úr járni frekar en timbri, styrkleikans vegna.<ref>Tønnesson, 89</ref> == Gufuvélin nýtt til samgangna == [[Mynd:Stephenson's Rocket drawing.jpg|thumb|right|Teikning af [[Eldingin|Eldingunni]].]] Á 19. öld varð bylting í samgöngum með tilkomu [[járnbraut]]a.<ref>Hearder, 72</ref> Frá [[1760]]-[[1830]] hafði orðið geysileg fjölgun í [[vatnaleið]]um í Bretlandi, sem spöruðu mikinn [[flutningskostnaður|flutningskostnað]],<ref>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, 147; Tønnesson, 91</ref> en beint eftir þeim tók við járnbrautaæði. Fyrsta járnbrautin sem eimreið gekk eftir var verk [[George Stephenson]], en hún lá milli [[Stockton-on-Tees|Stockton]] og [[Darlington]]. Frægð Stephenson var hins vegar innsigluð við opnun leiðar hans milli [[Manchester]] og [[Liverpool]] [[1830]],<ref>Hearder, 73</ref> en á henni gekk eimreiðin hans [[Eldingin]] (e. ''The Rocket''), sú hraðskreiðasta síns tíma.<ref>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, 146; Hearder, 75</ref> Hófst þá mikil járnbrautavæðing í [[Evrópa|Evrópu]], þar sem [[1840]] voru 1.800 mílur járnbrauta, en þrjátíu árum síðar 65.000.<ref>Hearder, 77</ref> Tilraunir [[Robert Fulton]] með [[gufuskip]] á [[Hudsonfljót]]i [[1807]] mörkuðu upphaf vélvæðingar skipaiðnaðarins,<ref>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, 147</ref> þótt gufuskip hafi átt við harðari samkeppni að etja en eimreiðarnar, seglskipin.<ref>Hearder, 79</ref> Það háði gufuskipum í fyrstu að vera knúin áfram með veikbyggðum spaðahjólum, vandi sem var leystur með uppfinningu [[John Ericson]], skipsskrúfunni, árið [[1837]].<ref>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, 147</ref> Með henni og járnsskipsskrokkum tóku gufuskip um miðja nítjándu öld fram úr [[seglskip]]um hvað hagkvæmni varðaði.<ref>Hearder, 79</ref> == Kenningar um orsakir og eðli iðnbyltingarinnar == Mörg ólík sjónarmið eru á lofti um iðnbyltinguna. === Framleiðniaukning === Flestir telja hana hafa verið stóra og víðtæka breytingu á bresku hagkerfi þar sem gríðarlega hröð framþróun varð til þess að [[framleiðni]] jókst í öllum iðngreinum landsins. Ýmsar kenningar hafa þó sprottið fram þar sem því er haldið fram iðnbyltingin hafi alls ekki verið jafn stór og menn vilja vera láta. Settar hafa verið fram kenningar, meðal annars af hagfræðingunum [[Charles Harley]] og [[Nicholas Crafts]], sem segja að framleiðni hafi einungis aukist í stærstu iðngreinum landsins á tímum iðnbyltingarinnar en ekki í öllum iðngreinum. Í fáum orðum þá segja þessar kenningar að framleiðni hafi aðeins aukist í bómullar- og járnframleiðslu í iðnbyltingunni en aðrar iðngreinar hafi staðið í stað. Samkvæmt þessum kenningum er iðnbyltingin, eins og almennt er talað um hana, ofmat á því sem raunverulega gerðist í Bretlandi á 18. og 19. öld. Sumir fræðimenn ganga enn lengra og segja að orðið bylting eigi ekki við um þær breytingar sem urðu á bresku hagkerfi á þessum tíma, [[Vefnaður|vefnaðar]]<nowiki/>- og járniðnaður séu einfaldlega of lítill hluti af hagkerfinu til þess að tala megi um byltingu. Þessar kenningar hafa verið rannsakaðar með hliðsjón af raungögnum um inn- og útflutning Bretlands á þessum tíma. Gögnin sýna að þær eiga ekki við rök að styðjast þar sem framleiðni virðist hafa aukist í margvíslegri framleiðslu, þvert á iðngreinar.<ref>{{Cite journal |last=Temin |first=Peter |date=1997 |title=Two Views of the British Industrial Revolution |url=https://www.jstor.org/stable/2951107 |journal=The Journal of Economic History |volume=57 |issue=1 |pages=63–82 |issn=0022-0507}}</ref> Hagkerfið óx á tímum iðnbyltingarinnar og framleiðni aukningin var áberandi meiri á þessu tímabili. Umdeilt er hvort að aukinn [[hagvöxtur]] og framleiðni hafi orsakast einungis af byltingunni sjálfri eða hvort fleiri þættir hafi spilað inn í. Margir halda því fram að það hafi ekki einungis verið aukin tækni sem skýrði aukna framleiðni, heldur hafi það einnig verið heilbrigðari og duglegri verkamenn og meiri agi í verksmiðjum í kjölfar verkaskiptingar.<ref name=":2">{{Cite book|url=https://www.hachettebookgroup.com/titles/peter-n-stearns/the-industrial-revolution-in-world-history/9780813347301/|title=The Industrial Revolution in World History|date=2017-06-27|isbn=978-0-8133-4730-1|language=en-US|access-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008152814/https://www.hachettebookgroup.com/titles/peter-n-stearns/the-industrial-revolution-in-world-history/9780813347301/|archive-date=2021-10-08|url-status=dead}}</ref> Fólk skilaði meira vinnuframlagi sem útskýrir afhverju fjársfesting er ekki meiri lykilþáttur í iðnbyltingunni en raun ber vitni. Fjárfesting verður ekki mikil fyrr en á fjórða áratug [[19. öldin|19. aldar]] þegar að [[Járnbrautarbólan í Bretlandi|járnbrautarlagning]] hófst. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.is/books?hl=en&lr=&id=5DwlDwAAQBAJ&oi=fnd&pg=PP1&dq=industrial+revolution+rostow+economic+growth&ots=7LpEtGEiTX&sig=Iv_qVrD9VMAn0BmPWjzLrdcwmD4&redir_esc=y#v=onepage&q=industrial%20revolution%20rostow%20economic%20growth&f=false|title=The Industrial Revolution and Economic Growth|last=Hartwell|first=R. M.|date=2017-06-26|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-69695-1|language=en}}</ref> Það gefur til kynna að hagvöxtur á þessum tíma virðist ekki vera byltingarkenndur. Hagfræðingurinn [[McCloskey]] heldur því fram að byltingin hafi ekki verið jafn áhrifamikil og menn vilja vera láta, án tæknivæddu greinanna hefðu [[þjóðartekjur]] Bretlands samt sem áður  tvöfaldast. <ref>{{Cite web|url=http://deirdremccloskey.org/articles/revolution.php|title=Deirdre McCloskey: Publications: Industrial Revolution|access-date=2021-10-08}}</ref> Hafa ber í huga að hagvöxtur á 19. öldinni og í gegnum iðnbyltinguna er ekki mikil á nútíma mælikvarða. Árlegur vöxtur í Bretlandi  á mann var aðeins 0.33% Miðað við þær iðnbyltingar sem á eftir komu er það ekki áhrifamikið. Hagvöxturinn er hins vegar mikill samanborinn við hagvöxt á fyrri öldum því þá var hann enginn. <ref>{{Cite journal |last=Williamson |first=Jeffrey G. |date=1984 |title=Why Was British Growth So Slow During the Industrial Revolution? |url=https://www.jstor.org/stable/2124148 |journal=The Journal of Economic History |volume=44 |issue=3 |pages=687–712 |issn=0022-0507}}</ref> === Vægi tækniframfara === Ein af elstu og útbreiddustu kenningunum snýr að tæknilegum framförum og aukinni framleiðslugetu. Þessi kenning, oft nefnd klassíska kenningin, lítur á iðnbyltinguna sem beina afleiðingu af [[Uppfinning|uppfinningum]] sem stuðluðu að framleiðsluaukningu. Tækniþróun, eins og uppfinning gufuvélarinnar eftir [[James Watt]] og framfarir í vefnaðariðnaði, er talin hafa valdið byltingu í framleiðsluaðferðum og leitt til mikils [[Hagvöxtur|hagvaxtar]]. Uppfinningar eins og spunavélin og sjálfvirkur vefstóll breyttu handverki í fjöldaframleiðslu og gjörbyltu mörgum atvinnugreinum. Vélvæðing í landbúnaði með nýjum plógum og sáningarvélum jók afköst og dró úr þörf fyrir vinnuafl í sveitum. Samspil þessara framfara stuðlaði að auknum afköstum, hraðri borgarmyndun og djúpstæðum samfélagsbreytingum sem marka upphaf nútímasamfélagsins. Samkvæmt þessari kenningu er iðnbyltingin fyrst og fremst tæknileg bylting. Hún byrjaði í Bretlandi þar sem nýjar tæknilausnir gerðu framleiðsluiðnaði kleift að framleiða fleiri vörur á styttri tíma og með minni kostnaði. Þetta hafði mikil áhrif á efnahagslegan vöxt, sérstaklega með tilkomu nýrra framleiðslukerfa og breyttrar verkaskiptingar. Mikilvægi [[Járnbraut|járnbrauta]] og [[Gufuskip|gufuskipa]] var einnig gríðarlegt þar sem þessi nýju samgöngutæki gerðu það auðveldara að flytja hráefni og vörur á milli landa og heimshluta, sem jók [[viðskipti]]. Klassíska kenningin hefur þó verið gagnrýnd fyrir að leggja of mikla áherslu á tækniþróun sem eina orsök iðnbyltingarinnar. Með tímanum hafa fræðimenn bent á að þó tækniframfarir hafi verið lykilatriði, þá sé hún hluti af stærra samhengi sem þarf að skoða í ljósi félagslegra, efnahagslegra og menningarlegra þátta.<ref>{{Vefheimild|url=https://faculty.econ.ucdavis.edu/faculty/gclark/papers/HEG%20-%20final%20draft.pdf|titill=The Industrial Revolution in Theory and in History|höfundur=Encyclopedia Britannica|útgefandi=Encyclopedia Britannica, Inc.|mánuðurskoðað=október|árskoðað=2024}}</ref> === Fólksfjölgun og breytingar í landbúnaði === [[Mynd:Winchester High Street Mudie 1853.jpg|thumb|358x358dp|[[Winchester|Winchester’s]] High Street árið 1853. Á 18. öld varð hröð aukning í fjölda aðalgatna („High Streets“) í breskum bæjum og borgum, sem þróuðust í helstu miðstöðvar verslunar og viðskipta.]] Á 18. öld varð veruleg [[fólksfjölgun]] í Bretlandi og víða í [[Evrópa|Evrópu]]. Þetta jók bæði eftirspurn eftir mat og vörum og skapaði aukið framboð vinnuafls. Í Bretlandi jókst hlutfall íbúa sérstaklega eftir miðja öldina, meðal annars vegna minni dánartíðni, betri næringar og bætra lífsskilyrða í kjölfar [[Landbúnaðarumbætur|landbúnaðarumbætur|landbúnaðarumbóta]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Continuity, Chance and Change|höfundur=Wrigley, E.A.|ár=1988|útgefandi=Cambridge University Press}}</ref> Ein mikilvægasta breytingin var svonefnd [[afgirðing]] (''enclosure''), þegar sameiginlegt land var skipt upp og gert að einkaeign. Stærri jarðir gerðu bændum kleift að stunda markvissari ræktun og innleiða nýjar aðferðir, svo sem skipulagða skiptinotkun akra og ræktun nýrra korntegunda. Kynbætur í búfjárrækt juku einnig framleiðni.<ref>{{Bókaheimild|titill=Agricultural Revolution in England.|höfundur=Overton, M.|útgefandi=Cambridge University Press.|ár=1996}}</ref> Þessar umbætur leiddu til mikillar aukningar í framleiðslu en höfðu jafnframt samfélagsleg áhrif. Margir smábændur og leiguliðar urðu jarðlausir og fluttust til þéttbýlis, sem skapaði grunn að vinnuafli iðnbyltingarinnar. Samkvæmt efnahagsfræðingnum [[Robert C. Allen]] var þessi fólksfjölgun og tilfærsla vinnuafls úr sveitum í borgir ein af forsendum iðnbyltingarinnar.<ref name=":3">{{Bókaheimild|titill=The British Industrial Revolution in Global Perspective.|höfundur=Allen, R.C.|útgefandi=Cambridge University Press.|ár=2009}}</ref> === Náttúruauðlindir og orkugjafar === Bretland bjó yfir náttúruauðlindum sem skiptu sköpum fyrir iðnvæðinguna. [[Kol]] voru í gnægð og námurnar oft nálægt iðnaðarhéruðum og samgönguleiðum, sem gerði flutninga ódýrari en víða annars staðar.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Industrial Revolution Explained.|höfundur=Caton, P.|útgefandi=Oxford.|ár=1985}}</ref> [[Járngrýti]] var einnig tiltækt og nýttist í smíði véla, verkfæra og bygginga. Á 18. öld var [[vatnsafl]] enn helsti orkugjafi í vefnaðar- og málmiðnaði, en eftir miðja 19. öld tók [[Gufuvél|gufuvélin]] við sem aðalorkugjafi iðnaðarins.<ref name=":4">{{Bókaheimild|titill=The Unbound Prometheus.|höfundur=Landes, D.|útgefandi=Cambridge University Press.|ár=2003}}</ref> Hún byggði á nýtingu kola, sem jók enn eftirspurn eftir þeim auðlindum. Samspil kola, járns og vatnsorku hefur verið talið ein helsta ástæða þess að iðnbyltingin hófst í Bretlandi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Energy Resources and the Industrial Revolution.|höfundur=Hugget, R.J.|útgefandi=Routledge.|ár=1975}}</ref> Fræðimenn hafa einnig bent á að auðlindirnar voru nýttar á nýjan hátt með tilkomu nýrrar tækni, sem gerði orkuna aðgengilegri og nýtanlegri í stærri mælikvarða en áður.<ref>{{Bókaheimild|titill=Approaches to the Industrial Revolution.|höfundur=Anderson, M.|útgefandi=Palgrave.|ár=1976}}</ref> === Há laun og efnahagslegir hvatar === Samkvæmt svokallaðri [[hálaunakenningu]] Robert C. Allen voru laun í Bretlandi hærri en í flestum Evrópulöndum, á sama tíma og kol voru tiltölulega ódýr.<ref name=":3" /> Þetta skapaði hvata til að fjárfesta í vinnusparandi vélum sem nýttu orku í stað vinnuafls. Uppfinningar eins og gufuvélin, spunavélar og síðar vélknúnir vefstólar urðu arðbærar í slíku umhverfi en hefðu ekki verið það þar sem launakostnaður var lægri og orka dýrari. Þessi efnahagslegi hvati flýtti fyrir upptöku nýrrar tækni og gerði Bretland að miðpunkti iðnvæðingar á 18. öld. === Stofnanir og eignarréttur === Eftir hina svokölluðu [[Dýrlega byltingin|dýrlegu byltingu]] árið 1688 var vald konungs í Englandi takmarkað og vald þingsins styrkt. Þetta jók stöðugleika í stjórnsýslu og trúverðugleika í fjármálum ríkisins. Fjárfestar gátu treyst því að eignir þeirra væru öruggar og að ávinningur af fjárfestingum þeirra rynni ekki úr höndum þeirra.<ref>{{Vefheimild|url=http://slantchev.ucsd.edu/courses/ps143a/readings/North%20&%20Weingast%20-%20Constitutions%20and%20Commitment.pdf|titill=„Constitutions and Commitment.”|höfundur=North, D.C.|höfundur2=Weingast, B.R.|útgefandi=Journal of Economic History|mánuður=December|ár=1989|ritverk=49(4)}}</ref> Samkvæmt [[Douglass North]] og [[Barry Weingast]] (1989) sköpuðu þessar stofnanabreytingar hvata til langtímafjárfestinga og stuðluðu að þróun fjármálamarkaða. Ríkið gat tekið lán á hagstæðum kjörum og einkaaðilar fengu betri aðgang að lánsfé, sem auðveldaði uppbyggingu verksmiðja, samgangna og nýrrar tækni.<ref>{{Bókaheimild|titill=Saga Evrópu|höfundur=Gunnar Karlsson|höfundur2=Sigurður Ragnarsson|útgefandi=Háskólaútgáfan|ár=2008}}</ref> === Þekking, vísindi og hugmyndabreytingar === Þekkingarframfarir og vísindaleg hugsun á [[17. öldin|17.]] og [[18. öldin|18. öld]] lögðu grunn að tæknibyltingunni. Vísindalegar aðferðir festust í sessi og nýr skilningur á [[eðlisfræði]], [[efnafræði]] og [[Vélfræðin|vélfræði]] auðveldaði þróun nýrra tækja og framleiðsluaðferða.<ref name=":5">{{Bókaheimild|titill=A Farewell to Alms: A Brief Economic History of the World|höfundur=Clark, G.|útgefandi=Princeton University Press|ár=2007}}</ref> Uppfinningar á borð við ''Spinning Jenny'' og ''Power Loom'' byggðu að hluta á aukinni þekkingu á efnisfræði og hreyfifræði. Á sama tíma varð breyting í menningu og hugmyndafræði. [[Borgarastéttin]] efldist og gildi eins og vinnusemi, framsækni og frumkvöðlahugsun fengu aukið vægi. Fræðimenn hafa bent á að þessi menningarlegi hvati hafi átt þátt í því að tækniþróun náði fótfestu í Evrópu.<ref name=":4" /> === Alþjóðaviðskipti og nýlendukerfi === [[Alþjóðaviðskipti]] og [[nýlendukerfið]] voru lykilforsenda iðnbyltingarinnar. Bretland tók virkan þátt í viðskiptum á 17. og 18. öld, þar sem vörur á borð við sykur, tóbak, bómull og krydd flæddu inn í landið.<ref name=":6">{{Bókaheimild|titill=The Great Divergence|höfundur=Pomeranz, K.|útgefandi=Princeton University Press|ár=2000}}</ref> Þessi viðskipti styrktu kaupmannastéttina og juku fjármagnsforða sem nýttist í fjárfestingar. Nýlendurnar tryggðu aðgang að hráefnum, sérstaklega bómull sem varð undirstaða vefnaðarvöru­iðnaðarins, auk þess sem þær mynduðu markaði fyrir breskar iðnaðarvörur. Þrælasala og vinnuafl þræla í Ameríku sköpuðu mikinn hagnað fyrir evrópsk ríki og kaupmenn.<ref>{{Bókaheimild|titill=Industrial Revolution.|höfundur=Encyclopaedia Britannica|útgefandi=Encyclopaedia Britannica|ár=1990|árgangur=15th ed.}}</ref> Sagnfræðingurinn [[Kenneth Pomeranz]] hefur bent á að þessi alþjóðlegi aðgangur Evrópu að auðlindum og mörkuðum hafi skipt sköpum í samanburði við aðra heimshluta.<ref name=":6" /> Hann telur að iðnbyltingin hefði varla orðið án þessara tengsla, þar sem þau léttu á takmörkunum innlendra auðlinda. === Trúarleg og menningarleg gildi === [[Mynd:CalvinInstitutio.jpg|thumb|265x265dp|Framhlið aðalrits Kalvíns ''Institutio Christianae Religionis'' frá 1559]] Sagnfræðingurinn [[Max Weber]] setti fram kenningu um [[mótmælendavinnusiðferðið]] (''Die protestantische Ethik''), þar sem hann hélt því fram að [[mótmælendatrú]], einkum [[kalvínismi]], hafi lagt áherslu á reglusemi, aga og mikla vinnusemi sem merki um trúarlega rétttrúnað.<ref>{{Bókaheimild|titill=The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism|höfundur=Weber, M.|ár=1905/2002|útgefandi=Routledge.}}</ref> Þessi gildi hvöttu til sparnaðar, fjárfestinga og árangursmiðaðrar hegðunar sem samrýmdust nýju hagkerfi iðnbyltingarinnar. Þótt kenning Weber hafi verið gagnrýnd fyrir einföldun hefur hún verið áhrifamikil í umræðunni um tengsl trúar, menningar og efnahagslegrar þróunar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Den moderne verdens historie|höfundur=Tønnesson, K.|útgefandi=Gyldendal.|ár=1987}}</ref> === Evrópa og samanburður við Asíu === Ein meginspurning fræðimanna hefur verið hvers vegna iðnbyltingin hófst í Evrópu en ekki í [[Kína]] eða [[Indland|Indlandi]], löndum sem höfðu lengi staðið framar í tækni og menningu. Evrópa einkenndist af pólitískri sundrung með mörgum sjálfstæðum ríkjum sem kepptu sín á milli, sem hvatti til nýsköpunar og tækniframfara.<ref name=":6" /> Í Kína ríkti hins vegar miðstýrt keisaraveldi sem lagði áherslu á stöðugleika fremur en umbætur. Auk þess hafði Evrópa aðgang að auðlindum og mörkuðum í nýlendum sínum, en slíkar auðlindir voru ekki jafn aðgengilegar í öðrum heimshlutum. Þannig var það samspil stofnana, auðlinda og samkeppni sem gerði Evrópu að upphafsstað iðnbyltingarinnar.<ref name=":5" /> === Kenningar Adam Smith um iðnbyltinguna === Einn af þeim fyrstu til að fjalla um iðnbyltinguna var [[Adam Smith]]. Margir hagfræðingar hafa hins vegar velt fyrir sér hvort Smith hafi gert sér fulla grein fyrir því að iðnbyltingin væri hafin þegar hann gaf út bókina sína, ''The Wealth of Nations, eða [[Auðlegð þjóðanna]]'' árið 1776. Smith minnist hvergi á vöxt tækniframfara, sem áttu eftir að hafa gríðarlegar efnahagslegar afleiðingar seinna meir.<ref>{{Cite journal |last=Caton |first=Hiram |date=1985 |title=The Preindustrial Economics of Adam Smith |url=https://www.jstor.org/stable/2121882 |journal=The Journal of Economic History |volume=45 |issue=4 |pages=833–853 |issn=0022-0507}}</ref> Kenningar Smith snérust um þróun samfélagsins, það sem fór framhjá honum voru hugmyndir um [[Bylting|byltingu]]. Hann sá ekki fyrir gríðarlegar tæknibreytingar á véla- og vinnumarkaði. Hans sýn var að [[Bretland]] yrði alla tíð alveg eins og það var á 18. öldinni. Aðeins nokkrar magnbreytingar myndu vaxa það er að segja fleira fólk, fleiri vörur, meiri auður en gæði myndu vera hin sömu. Hann sá því fyrir sér að samfélagið væri staðnað, það myndi vaxa en aldrei verða fullmótað. Smith setti fram rótgrónar kenningar á hegðunum sem myndu knúa áfram framleiðni á markaði. Ein af þeim var kenningin um uppsöfnun auðs á markaði. Hann hafði tekið eftir á fyrstu stigum iðnbyltingarinnar að menn sem voru snöggir að vinna og duglegri en aðrir áttu auðveldara með að afla sér auð á hagkvæmari hátt. Með tilkomu véla jókst því framleiðsla til muna. Adam Smith hélt því fram að uppsöfnun auðs til lengri tíma væri ómöguleg. Til lengri tíma myndu fleiri vélar vera notaðar til [[Framleiðsla|framleiðslu]], sem myndi leiða til meiri eftirspurnar eftir starfsfólki og stöðugt hækkandi launum á markaði. Hann sá því fyrir að allur [[hagnaður]] yrði étinn upp vegna áskorunar sem tengdust [[Vinnuafl|vinnuafli]] á markaði og hærri launum. <ref>{{Bókaheimild|titill=the worldly philosophers|höfundur=Robert L. Heilbronner|útgefandi=Simon & Schuster|ár=1999|bls=63-72|ISBN=978-0-684-86214-9}}</ref> == Afleiðingar iðnvæðingarinnar == Þegar iðnbyltingin er skoðuð frá sjónarhorni efnahagslegra kenninga þá kom hún út frá frjálsum markaðsöflum og þróunar [[Kapítalismi|kapítalísks]] hagkerfis. Samkvæmt nýklassískri nálgun er iðnbyltingin talin hafa verið afleiðing af auknu frelsi í viðskiptum og hagkvæmari nýtingu á [[Fjármagn|fjármagni]]. Markaðskerfið skapaði hvata til [[Nýsköpun|nýsköpunar]], sem skilaði sér í auknum [[Hagvöxtur|hagvexti]]. Verkaskipting og alþjóðlegir markaðir bjuggu til grunninn fyrir framleiðsluaukningu, þar sem mismunandi lönd og svæði sérhæfðu sig í ákveðnum atvinnugreinum. Efnahagslegar umbætur, eins og afnám [[Tollur|tolla]], auðvelduðu viðskipti og stuðluðu að frekari [[Iðnvæðing|iðnvæðingu]]. Á hinn bóginn eru [[Marxismi|Marxískar]] kenningar mun gagnrýnni á efnahagsleg áhrif iðnbyltingarinnar. [[Karl Marx]] leit á iðnbyltinguna sem hluta af þróun kapítalisma, þar sem kapítalistar nýttu sér vinnuaflið til að hámarka gróða. Samkvæmt Marx jók iðnbyltingin félagslegan ójöfnuð þar sem framleiðslutækin voru í eigu kapítalista en verkamenn áttu aðeins sína vinnuaflskrafta. Iðnvæðingin leiddi til nýrra samfélagslegrar spennu, þar sem verkamenn urðu háðari atvinnurekendum og bjuggu oft við lélegar aðstæður í nýjum iðnaðarborgum. Þessar tvær nálganir, neóklassísk og marxísk, gefa ólík svör við spurningunni um hvernig iðnbyltingin mótaði hagkerfi og stéttaskiptingu. Báðar eru þó sammála um að iðnbyltingin hafi breytt efnahagskerfum, bæði innan landa og á alþjóðavettvangi.<ref>{{Vefheimild|url=https://heymissaworld.weebly.com/uploads/2/0/8/2/20827782/economic_theories.pdf|titill=Economic Theories of the Industrial Revolution|höfundur="Hey Miss A World"|útgefandi=Weebly|mánuður=n.d|ár=|mánuðurskoðað=október|árskoðað=2024}}</ref> == Félagslegar afleiðingar == Með iðnvæðingunni fylgdu miklar samfélagslegar breytingar í öllum löndum. Með tilkomu nýju verksmiðjanna varð til ný stétt verkamanna og aðskilnaður vinnu og heimilis varð skýr. Fólk stundaði ekki lengur vinnu sína inn á heimilum sínum heldur mætti það til vinnu í verksmiðjunum og fékk greitt fyrir. Aðbúnaður þessara verkamanna var framan af slæmur. Laun voru lág og vinnuaðstaðan og loftgæðin léleg. Krafa verksmiðjueigenda um hámarksafköst urðu til þess að kröfur um viðveru fólks jukust og vinnudagar lengdust. Vinnudagurinn var allt að 16 klukkustunda langur og almennir frídagar voru ekki virtir. Frítími verkafólks var lítill sem enginn og eymd fólks fór vaxandi. [[Mynd:Can factory workers stamping out end discs, published 1909.jpg|thumb]] Hin nýja stétt verkafólks, verksmiðju starfsfólk, er grundvallaratriði í iðnbyltingunni. Stéttin myndaðist bersýnilega ekki vegna þess að fólk heillaðist af störfum innan verksmiðjanna og aðbúnaðinum sem þar var. Stéttin myndaðist fyrst og fremst vegna þess að fólk neyddist til þess að sækja sér vinnu í verksmiðjurnar því margir höfðu misst lífsviðurværi með iðnvæðingunni og þurftu að leita á önnur mið til þess að eiga í sig og á. <ref name=":2" /> Menningarleg áhrif iðnbyltingarinnar voru mikil og margþætt, breytt lífsskilyrði höfðu margvísleg áhrif á menningarlega þætti og má þar sérstaklega nefna [[Þéttbýlisvæðing|þéttbýlisvæðinguna]] og áhrif verkaðslýðshreyfingarinnar. Að vinna í hinum nýju iðnaðarborgum hafði djúpstæð og varanleg áhrif á líf fjölda fólks sem fluttust úr sveitum og þorpum í borgirnar. Líffskilyrði margra vinnumanna sem voru reyndir eða vanir fóru versnandi fyrstu 60 árin af iðnbyltingunni. Á fyrstu 60 árum iðnbyltingarinnar fékk verkafólk lítið sem ekkert frí og hafði lítinn til tíma til að stunda afþreyingu eða áhugamál. Segja má að í nýju verkamannahverfunum hafi ríkt frábrugðin stemming frá sveitaþorpunum þar sem sveitasamfélögin einkenndust af meiri samfélagskennd en hin nýju verkamannahverfi. Einnig reyndu stjórnvöld að koma í veg fyrir að verkafólkið héldi hátíðir í hverfunum eins og hafði tíðkast í sveitaþorpunum. Eftir árið 1850 fór almenn afþreying og frítími að færast í aukana með vexti milli stéttarinnar. Má þar nefna að mikill vöxtur var í [[Knattspyrna|fótbolta]], [[krikket]] og [[tónlist]] svo dæmi séu tekin. Með tímanum og sérstaklega undir 19. öldinni varð til hin nýja [[millistétt]] í iðnarborgunum. Áður fyrr var í raun og veru bara hægt að tala um tvær stéttir. Annars vegar aðalsmenn sem höfðu fæðst inn í auðæfi og nutu mikilla forréttinda í samfélaginu og svo hins vegar verkalýðurinn sem lifði af við bág kjör og lág laun. Með hinum nýju iðnaðarborgum jukust hin svokölluðu “skrifstöfustörf” eins og bankastarfsmenn, lögfræðingar og kennarar. Þessi nýja vaxandi millistétt var stolt af því að taka ábyrgð á sjálfum sér og fjölskyldum sínum, þeir töldu að starfsárangur sinn væri einkum árangur erfiðis vinnu og þrautseigju. Iðnbyltingin breytti samfélögum úr landbúnaðarhagkerfi yfir í framleiðsluhagkerfi, þar sem vörur voru framleiddar með vélum en ekki í höndunum. Þetta leiddi til aukinnar framleiðslu og hagkvæmni, lægra verðs, fleiri vörur, betri laun og fólksflutninga úr dreifbýli til þéttbýlis. Fólk fór í fyrsta sinn að vinna fyrir fyrirtæki í þéttbýlum sem borguðu betri laun heldur en búskapur.<ref>Encyclopaedia Britannica. (n.d.). The first Industrial Revolution. In ''Industrial Revolution''. Sótt october 30. 2024. <nowiki>https://www.britannica.com/event/Industrial-Revolution/The-first-Industrial-Revolution</nowiki></ref> == Fólksflutningar == Stöðugir fólksflutningar til þéttbýla höfðu löngum átt sér stað fyrir iðnbyltinguna, en þar voru [[fæðingartíðni]]r og [[lífslíkur]] svo lágar að utan innflytjenda var þar fólksfækkun. Orsakaðist það meðal annars af tíðum faröldrum [[smitsjúkdómur|smitsjúkdóma]].<ref>Clark, 93-4; Tønnesson, 99</ref> Síðla á 17. öld hafði þessum faröldrum fækkað, og hefur það líklega verið upphaf fólksfjölgunarinnar sem einkenndi iðnbyltinguna.<ref>Clark, 100</ref> Þessa fækkun sjúkdóma má þó ekki rekja til aukins hreinlætis eða læknisfræðilegrar þekkingar, sem kom til síðar.<ref>Hearder, 67</ref> Samvirk afleiðing þessa þátta og aukins iðnaðar í þéttbýli var tilurð og stækkun iðnborga.<ref>Tønnesson, 99</ref> Verkamenn þessara iðnborga bjuggu við fátæklegar aðstæður og lélegt starfsumhverfi.<ref>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, 151</ref> Engu að síður var samfélag Bretlands frjálslegra en annarra landa, og leyfði meiri [[félagslegur hreyfanleiki|félagslegan hreyfanleika]].<ref>Anderson, 78-9</ref> Áður fyrr hafði fólk, bæði í Bretlandi og annars staðar, unnið við [[nauðþurftarbúskapur|nauðþurftabúskap]], og eins og gengur og gerist við slíkar aðstæður var lífsviðurværi þeirra upp á veðurfarið komið.<ref>Hugget, 56</ref> Þegar í iðnborgir án félagsþjónustu var komið voru verkamenn háðari [[hagsveifla|hagssveiflum]] en veðri.<ref>Hearder, 116</ref> Þó skar á milli að í iðnborgum var ekki sú félagslega samhjálp sem heimaiðjan bauð upp á.<ref>Gunnar Karlsson og Sigurður Ragnarsson, 152</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small">{{reflist|2}}</div> == Heimildir == * Anderson, Matthew Smith. ''Europe in the Eighteenth Century 1713/1783'' (London: Longman Group Limited, 1976). * Clark, Gregory. ''A Farewell to Alms. A brief economic history of the world'', (Princeton: Princeton University Press, 2007). * Gunnar Karlsson, Sigurður Ragnarsson. ''Nýir tímar: Saga Íslands og umheimsins frá lokum 18. aldar til árþúsundamóta'' (Reykjavík: Mál og Menning, 2008). * Hearder, Harry. ''Europe in the Nineteenth Century 1830/1880'' (London: Longman Group Limited, 1977). * Hugget, Frank E. ''The Land Question and European Society'' (London: Thames and Hudson, 1975). * The New Encyclopædia Britannica Micropædia. 6. bindi. 1990. „Industrial Revolution“, bls. 304-305. Ritstj. Philip W. Goetz. Encyclopædia Britannica, Chicago. * Tønnesson, Kåre. ''Saga Mannkyns. Ritröð AB. 10. bindi.'' Vilborg Sigurðardóttir íslenskaði. (Reykjavík: Almenna bókafélagið, 1987). * {{Citation|title=Industrial Revolution|date=2024-09-09|url=https://en.wikipedia.org/wiki/Industrial_Revolution|work=Wikipedia|language=en|access-date=2024-09-22}} * {{Cite journal|last=Caton|first=Hiram|date=1985|title=The Preindustrial Economics of Adam Smith|url=https://www.jstor.org/stable/2121882|journal=The Journal of Economic History|volume=45|issue=4|pages=833–853|issn=0022-0507}} == Tengill == * {{vísindavefurinn|5385|Getið þið sagt mér eitthvað um iðnbyltinguna?}} [[Flokkur:Söguleg tímabil]] [[Flokkur:Iðnbyltingin| ]] [[Flokkur:Iðnbyltingar]] m9h5dpfm97dnqq2k74a01x0din6if0d 0 28840 1967719 1958569 2026-06-15T16:54:20Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967719 wikitext text/x-wiki [[Mynd:RussianAbortionPoster.jpg|thumb|right|[[Sovétríkin|Sovésk]] veggmynd sem hvetur konur til að láta framkvæma fóstureyðingu á spítala en ekki í heimahúsum]] <!-- Fyrsta setningin hefur farið í gegnum mikla umræðu á ensku WP, áður en ég þýddi hana: The lead sentence has been the topic of much discussion. Please do not edit it without first reviewing the talk page and its archives. --> <!-- Terminology --> '''Þungunarrof''' eða '''fóstureyðing''' kallast lok [[meðganga|meðgöngu]] með brottnámi <!-- eða brottrekstri, Google translate... -->[[fósturvísir|fósturvísis]] eða [[fóstur]]s.<!--{{refn|Til að fá lista yfir skilgreiningar eins og fram kemur í [[fæðingar- og kvensjúkdómalækningum]] (OB/GYN) kennslubækur, orðabækur og aðrar heimildir, sjá ''[[:en:Definitions of abortion|Skilgreiningar á fóstureyðingu]]''. Skilgreining á þungunarrofi er mismunandi eftir heimildum <!- og tungumáli "vary from source to source, and language" -> sem notaðar eru er til að skilgreina það og endurspeglar oft samfélagslegar og pólitískar skoðanir, ekki aðeins vísindalega þekkingu.<ref>{{cite web| url=https://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199756797/obo-9780199756797-0090.xml?rskey=tygpVh&result=1| title=Abortion|vefsíða=[[Oxford Bibliographies]]|aðgangsdagur=9. apríl 2014| vauthors = Kulczycki A |url-status=live| archive-url=https://web.archive.org/web/20140413132203/http://www.oxfordbibliographies.com/view/document/obo-9780199756797/obo-9780199756797-0090.xml?rskeyrestyg= skjaladagur=13. apríl 2014}}</ref>|group=nb}}--><ref>{{cite web |last1=Rao |first1=Radhika |title=Abortion |url=https://oxcon.ouplaw.com/display/10.1093/law :mpeccol/law-mpeccol-e67 |vefsíða=Oxford stjórnarskrárréttur |dagsetning=2016 |útgefandi=Oxford University Press |doi=10.1093/law:mpeccol/e67.013.67 |access-date=27. september 2024 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><!-- Hér stóð áður: er [[læknisfræði]]legt inngrip í [[meðganga|meðgöngu]] þar sem [[fósturvísir]] eða [[fóstur]] er fjarlægt á meðan það er enn of ungt til að geta lifað af utan móðurkviðs. --> Þungunarrof, sem gerist án inngrips, kallast [[fósturlát]] ; það gerist í u.þ.b. 30% til 40% af öllum meðgöngum.<ref name=John2012>{{cite book| title=The Johns Hopkins Manual of Gynecology and Obstetrics| dagsetning=2012| útgefandi=Lippincott Williams & Wilkins| isbn=978-1-4511-4801-5| síður=438–439| útgáfa=4| url=https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181311/https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438|archive-date=10. september 2017 }}</ref><ref name=NIH2013Epi>{{cite web | title=How many people are affected by or at risk for pregnancy loss or miscarriage? <!-- |trans-title=Hversu margir eru fyrir áhrifum af eða eru í hættu á að missa meðgöngu eða fósturláti? --> | url=https://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx | website=NICHD | aðgangsdagur=14. mars 2015 | date=15 júlí, 2013 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093633/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/ | archive-date=2015-04-02 | access-date=2024-11-27 }}</ref> Þegar vísvitandi ráðstafanir eru gerðar til að binda enda á meðgöngu er það kallað [[framkallað þungunarrof]] <!-- , eða sjaldnar "fósturlát af völdum". Óbreytt orðið ''fóstureyðing'' vísar yfirleitt til fóstureyðingar af völdum-->.<ref>{{cite web |title=abortion |url-access=subscription |url=http://www.oed.com/view/Entry/503%20?rskey=TpobDi&result=1 |website=Oxford English Dictionary |access-date=5. apríl 2019 |archive-date=2020-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819111414/https://www.oed.com/start;jsessionid=5BD236F54 |url-status=live }}</ref><ref name=OED>{{cite web| url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|title=Fóstureyðing (nafnorð)| útgefandi=Oxford Living Dictionaries| aðgangsdagur=8. júní 2018| quote=<!-- ''[massanafnorð]'' ''[mass noun]'' --> Viljandi stöðvun á meðgöngu hjá konum<!--mönnum-->, oftast framkvæmd á fyrstu 28 vikum meðgöngu| archive-url=https://web.archive.org/web/20180528131142/https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|archive-date=28. maí 2018| url-status=dead}}</ref> Algengustu ástæðurnar sem gefnar eru upp fyrir því að fara í þungunarrof eru <!-- til að hafa stjórn á tíma?! birth-timing --> vegna óheppilegs tíma og til að takmarka fjölskyldustærð.<ref name="bankole98" /><ref name=Chae_2017 /><ref name= „guttmacher“ /> Aðrar ástæður sem greint hefur verið frá eru [[heilbrigði móður]], [[fátækt|of dýrt að eignast barn]], [[heimilisofbeldi]], skortur á stuðningi, fólk telur sig of ungt, vilji til að ljúka [[menntun]] eða efla starfsferil og geta ekki eða viljað ala upp barn sem getið er vegna [[nauðgun]]ar eða [[sifjaspell]].<ref name="bankole98" /><ref name="guttmacher" /><ref name=":5" /> <!-- An abortion that occurs without intervention is known as a [[miscarriage]] or "spontaneous abortion"; these occur in approximately 30% to 40% of all pregnancies.<ref name=John2012>{{cite book| title=The Johns Hopkins Manual of Gynecology and Obstetrics| date=2012| publisher=Lippincott Williams & Wilkins| isbn=978-1-4511-4801-5| pages=438–439| edition=4| url=https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438| url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170910181311/https://books.google.com/books?id=4Sg5sXyiBvkC&pg=PA438|archive-date=September 10, 2017}}</ref><ref name=NIH2013Epi>{{cite web| title=How many people are affected by or at risk for pregnancy loss or miscarriage?|url=http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx| website=NICHD |access-date=14 March 2015| date=2013-07-15|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402093633/http://www.nichd.nih.gov/health/topics/pregnancyloss/conditioninfo/Pages/risk.aspx| archive-date=April 2, 2015}}</ref> When deliberate steps are taken to end a pregnancy, it is called an [[#Induced|induced abortion]], or less frequently "induced miscarriage". The unmodified word ''abortion'' generally refers to an induced abortion.<ref>{{cite web |title=abortion |url-access=subscription |url=http://www.oed.com/view/Entry/503?rskey=TpobDi&result=1#eid |website=Oxford English Dictionary |access-date=5 April 2019 |archive-date=19 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200819111414/https://www.oed.com/start;jsessionid=5BD236F54839DEEFCB6B4A7FEBB47BF4?authRejection=true&url=%2Fview%2FEntry%2F503%3Frskey%3DTpobDi%26result%3D1#eid |url-status=live }}</ref><ref name=OED>{{cite web| url=https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|title=Abortion (noun)| publisher=Oxford Living Dictionaries| access-date=8 June 2018| quote=''[mass noun]'' The deliberate termination of a human pregnancy, most often performed during the first 28 weeks of pregnancy| archive-url=https://web.archive.org/web/20180528131142/https://en.oxforddictionaries.com/definition/abortion|archive-date=28 May 2018| url-status=dead}}</ref> The most common reasons given for having an abortion are for birth-timing and limiting family size.<ref name="bankole98" /><ref name=Chae_2017 /><ref name="guttmacher" /> Other reasons reported include [[maternal health]], [[Poverty|an inability to afford a child]], [[domestic violence]], lack of support, feeling they are too young, wishing to complete education or advance a career, and not being able or willing to raise a child conceived as a result of [[rape]] or [[incest]].<ref name="bankole98" /><ref name="guttmacher" /><ref name=":5" /> --> Ýmist er gripið inn í með lyfjum eða með aðgerð, við þungunarrof (sem gerist ekki náttúrulega). Á Íslandi er þungunarrof réttur kvenna (og heimild <!-- ekki réttur? --> fyrir stúlkur), en ekki öllum löndum, til að eignast ekki barn, þ.e. fram að lokum 22. viku þungunar (og leyft í undantekningartilfellum síðar), skv. lögum {{lög|43|22. maí|2019}}<ref name="l2019">{{vefheimild|titill = Lög um þungunarrof | url = https://www.althingi.is/altext/stjt/2019.043.html}}</ref> þar um, sem þá tóku gildi. Samkvæmt ísleskum lögum skal þungunarrof ætíð framkvæmt eins fljótt og auðið er og helst fyrir lok 12. viku þungunar. Fóstur er þá enn of ungt til að geta lifað af utan móðurkviðs. Skilgreiningar í núverandi (íslenskum) lögum: Þungunarrof: Lyfjagjöf eða önnur læknisaðgerð sem framkvæmd er að beiðni konu í því skyni að rjúfa þungun. Fósturfækkun: Þegar læknisfræðilegum aðferðum er beitt við að fækka fóstrum hjá konu sem er þunguð af fleiri en einu fóstri. Þungunarrof er umdeilt eða bannað í mörgum löndum, og fylgjendur þess að það sé réttur ''kvenna'' til þungunarrofs (hið minnsta í visst langan tíma; eða ótakmarkað að mati sumra) nota heldur orðið þungunarrof, en andstæðingar nota frekar orðið fóstureyðing, og margir hverjir vilja engar undantekningar (sumir en ekki allir, vilja t.d. engar undantekningar fyrir stúlkur eða eftir nauðgun). Mörg lönd hafa t.d. leyft fóstureyðingar, eða bannað, og t.d. í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] hefur Hæstirétturinn þar bæði leyft þær í öllum ríkjunum (Roe vs Wade) og síðar afnumið þann rétt, eða öllu heldur, ekki bannað (á landsvísu) strangt til tekið heldur látið lög viðkomandi ríkja gilda (aftur, sem þýddi sjálfkrafa bann í mörgum, en ekki öllum ríkjunum). Það er óhætt að segja að þetta sé mjög mikið hitamál á báða bóga í sumum löndum eins og þar, og kosningamál þar fyrir marga (og þar mun róttækari aðgerðir gegn<!-- t.d. að drepa lækna, en enginn á Íslandi?! -->, t.d. kröftug mótmæli), mun fremur en að vera eins áberandi á Íslandi. Í evrópu hefur t.d. lengi verið andstaða gegn í Íslandi og löndum þar sem katólska kirkjan hefur mikið ítök. <!-- Methods and safety -> When done legally in industrialized societies, induced abortion is [[#Safety|one of the safest procedures in medicine]].{{r|lancet-grimes|p=1|q=Unsafe abortion is a persistent, preventable pandemic.{{nbsp}}[...] By contrast, legal abortion in industrialised nations has emerged as one of the safest procedures in contemporary medical practice, with minimum morbidity and a negligible risk of death.}}{{r|Ray2014}} [[Unsafe abortion]]s&mdash;those performed by people lacking the necessary skills, or in inadequately resourced settings&mdash;are responsible for between 5–13% of [[maternal death]]s, especially in the [[developing world]].<ref name="WHO-preventing-unsafe">{{cite web |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/preventing-unsafe-abortion |title=Preventing unsafe abortion |publisher=World Health Organization|access-date=6 August 2019 |archive-date=23 August 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823190843/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/preventing-unsafe-abortion |url-status=live }}</ref> However, [[medication abortion]]s that are [[Self-managed abortion|self-managed]] are highly effective and safe throughout the [[Trimester (pregnancy)|first trimester]].<ref name="WHO-SHR">{{cite web |date=2021-11-19 |title=Self-management Recommendation 50: Self-management of medical abortion in whole or in part at gestational ages < 12 weeks (3.6.2) - Abortion care guideline |url=https://srhr.org/abortioncare/chapter-3/service-delivery-options-and-self-management-approaches-3-6/self-management-recommendation-50-self-management-of-medical-abortion-in-whole-or-in-part-at-gestational-ages-12-weeks-3-6-2/ |access-date=2023-09-21 |website=WHO Department of Sexual and Reproductive Health and Research |language=en-US |archive-date=29 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629195513/https://srhr.org/abortioncare/chapter-3/service-delivery-options-and-self-management-approaches-3-6/self-management-recommendation-50-self-management-of-medical-abortion-in-whole-or-in-part-at-gestational-ages-12-weeks-3-6-2/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Moseson H, Jayaweera R, Raifman S, Keefe-Oates B, Filippa S, Motana R, Egwuatu I, Grosso B, Kristianingrum I, Nmezi S, Zurbriggen R, Gerdts C | display-authors = 6 | title = Self-managed medication abortion outcomes: results from a prospective pilot study | journal = Reproductive Health | volume = 17 | issue = 1 | pages = 164 | date = October 2020 | pmid = 33109230 | pmc = 7588945 | doi = 10.1186/s12978-020-01016-4 |doi-access=free |issn=1742-4755 }}</ref><ref>{{cite journal | vauthors = Moseson H, Jayaweera R, Egwuatu I, Grosso B, Kristianingrum IA, Nmezi S, Zurbriggen R, Motana R, Bercu C, Carbone S, Gerdts C | display-authors = 6 | title = Effectiveness of self-managed medication abortion with accompaniment support in Argentina and Nigeria (SAFE): a prospective, observational cohort study and non-inferiority analysis with historical controls | journal = The Lancet. Global Health | volume = 10 | issue = 1 | pages = e105–e113 | date = January 2022 | pmid = 34801131 | doi = 10.1016/S2214-109X(21)00461-7 | pmc = 9359894 }}</ref> Public health data show that making safe abortion legal and accessible reduces maternal deaths.<ref>{{cite journal | vauthors = Faúndes A, Shah IH | title = Evidence supporting broader access to safe legal abortion | journal = International Journal of Gynaecology and Obstetrics | volume = 131 | issue = Suppl 1 | pages = S56–S59 | date = October 2015 | pmid = 26433508 | doi = 10.1016/j.ijgo.2015.03.018 | series = World Report on Women's Health 2015: The unfinished agenda of women's reproductive health | doi-access = free | quote = A strong body of accumulated evidence shows that the simple means to drastically reduce unsafe abortion-related maternal deaths and morbidity is to make abortion legal and institutional termination of pregnancy broadly accessible.{{nbsp}}[...] [C]riminalization of abortion only increases mortality and morbidity without decreasing the incidence of induced abortion, and that decriminalization rapidly reduces abortion-related mortality and does not increase abortion rates. }}</ref><ref>{{cite journal | first1= Su Mon |last1= Latt |first2=Allison |last2= Milner|author-link2= Allison Milner| last3= Kavanagh |first3= Anne | title = Abortion laws reform may reduce maternal mortality: an ecological study in 162 countries | journal = BMC Women's Health | volume = 19 | issue = 1 | pages = 1 | date = January 2019 | pmid = 30611257 | pmc = 6321671 | doi = 10.1186/s12905-018-0705-y |doi-access=free }}</ref> Modern methods use [[medical abortion|medication]] or [[surgical abortion|surgery]] for abortions.<ref name=":0">{{cite journal | vauthors = Zhang J, Zhou K, Shan D, Luo X | title = Medical methods for first trimester abortion | journal = The Cochrane Database of Systematic Reviews | volume = 2022 | pages = CD002855 | date = May 2022 | issue = 5 | pmid = 35608608 | pmc = 9128719 | doi = 10.1002/14651858.CD002855.pub5 }}</ref> The drug [[mifepristone]] (aka RU-486) in combination with [[prostaglandin]] appears to be as safe and effective as surgery during the [[first trimester|first]] and [[second trimester]]s of pregnancy.<ref name=":0" /><ref name="Kapp2013" /> The most common surgical technique involves [[Dilation and evacuation|dilating]] the [[cervix]] and using a [[vacuum aspiration|suction device]].<ref>{{cite news |title=Abortion – Women's Health Issues |url=https://www.merckmanuals.com/home/women-s-health-issues/family-planning/abortion |website=Merck Manuals Consumer Version |access-date=12 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180713183550/https://www.merckmanuals.com/home/women-s-health-issues/family-planning/abortion |archive-date=13 July 2018 |url-status=live }}</ref> [[Birth control]], such as [[combined oral contraceptive pill|the pill]] or [[intrauterine device]]s, can be used immediately following abortion.<ref name="Kapp2013">{{cite journal | vauthors = Kapp N, Whyte P, Tang J, Jackson E, Brahmi D | title = A review of evidence for safe abortion care | journal = Contraception | volume = 88 | issue = 3 | pages = 350–363 | date = September 2013 | pmid = 23261233 | doi = 10.1016/j.contraception.2012.10.027 }}</ref> When performed legally and safely on a woman who desires it, induced abortions do not increase the risk of long-term [[mental health|mental]] or physical problems.<ref name="BMJ2014">{{cite journal |vauthors=Lohr PA, Fjerstad M, Desilva U, Lyus R |year=2014 |title=Abortion |journal=BMJ |volume=348 |page=f7553 |doi=10.1136/bmj.f7553 |s2cid=220108457}}</ref> In contrast, [[unsafe abortion]]s performed by unskilled individuals, with hazardous equipment, or in unsanitary facilities cause between 22,000 and 44,000 deaths and 6.9 million hospital admissions each year.<ref>{{cite web |date=2018-03-01 |title=Induced Abortion Worldwide {{!}} Guttmacher Institute |url=https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide |archive-url=https://web.archive.org/web/20180301060904/https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide |archive-date=2018-03-01 |access-date=2023-06-23 |website=Guttmacher.org}}</ref> The [[World Health Organization]] states that "access to legal, safe and comprehensive abortion care, including [[post-abortion care]], is essential for the attainment of the highest possible level of sexual and reproductive health".<ref>{{cite web|title=Abortion| url=https://www.who.int/health-topics/abortion#tab=tab_1| access-date=2021-04-14| website=www.who.int| language=en| archive-date=6 May 2021| archive-url=https://web.archive.org/web/20210506092947/https://www.who.int/health-topics/abortion#tab=tab_1}}</ref> [[history of abortion|Historically]], abortions have been attempted using [[abortifacient|herbal medicines]], sharp tools, [[fundal massage|forceful massage]], or other [[traditional medicine|traditional methods]].<ref name="Management of Abortion, Chp 1">{{cite book |title=Management of Unintended and Abnormal Pregnancy |vauthors=Paul M, Lichtenberg ES, Borgatta L, Grimes DA, Stubblefield PG, Creinin MD, Joffe C |publisher=John Wiley & Sons |year=2009 |isbn=978-1-4443-1293-5 |edition=1st |location=Oxford |chapter=1. Abortion and medicine: A sociopolitical history |ol=15895486W |chapter-url=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119025652/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/62/14051769/1405176962.pdf |archive-date=19 January 2012 |url-status=live}}</ref> <!- Epidemiology -> Around 73 million abortions are performed each year in the world,<ref>{{cite web |title=Abortion |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion |access-date=2022-09-21 |website=www.who.int |language=en |archive-date=21 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921025025/https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/abortion |url-status=live }}</ref> with about 45% done unsafely.<ref>{{cite web| title=Worldwide, an estimated 25 million unsafe abortions occur each year| url=https://www.who.int/mediacentre/news/releases/2017/unsafe-abortions-worldwide/en/|publisher=World Health Organization| access-date=29 September 2017|date=28 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929131145/http://who.int/mediacentre/news/releases/2017/unsafe-abortions-worldwide/en/| archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> Abortion rates changed little between 2003 and 2008,<ref name="Sedgh 2012">{{cite journal | vauthors = Sedgh G, Singh S, Shah IH, Ahman E, Henshaw SK, Bankole A | title = Induced abortion: incidence and trends worldwide from 1995 to 2008 | journal = Lancet | volume = 379 | issue = 9816 | pages = 625–632 | date = February 2012 | pmid = 22264435 | doi = 10.1016/S0140-6736(11)61786-8 | url = http://www.guttmacher.org/pubs/journals/Sedgh-Lancet-2012-01.pdf | url-status = live | quote = Because few of the abortion estimates were based on studies of random samples of women, and because we did not use a model-based approach to estimate abortion incidence, it was not possible to compute confidence intervals based on standard errors around the estimates. Drawing on the information available on the accuracy and precision of abortion estimates that were used to develop the subregional, regional, and worldwide rates, we computed intervals of certainty around these rates (webappendix). We computed wider intervals for unsafe abortion rates than for safe abortion rates. The basis for these intervals included published and unpublished assessments of abortion reporting in countries with liberal laws, recently published studies of national unsafe abortion, and high and low estimates of the numbers of unsafe abortion developed by WHO. | s2cid = 27378192 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120206043854/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/Sedgh-Lancet-2012-01.pdf | archive-date = 6 February 2012 }}</ref> before which they decreased for at least two decades as access to [[family planning]] and birth control increased.<ref name="worldtrends2007">{{cite journal | vauthors = Sedgh G, Henshaw SK, Singh S, Bankole A, Drescher J | title = Legal abortion worldwide: incidence and recent trends | journal = International Family Planning Perspectives | volume = 33 | issue = 3 | pages = 106–116 | date = September 2007 | pmid = 17938093 | doi = 10.1363/3310607 | url = http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3310607.html | url-status = live | doi-access = free | archive-url = https://web.archive.org/web/20090819122933/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3310607.html | archive-date = 19 August 2009 }}</ref> {{as of|2018}}, 37% of the world's women had access to legal abortions without limits as to reason.<ref name=Gutt_2018_fact >{{cite web | url=https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide | title=Induced Abortion Worldwide | work=[[Guttmacher Institute]] | date=2018-03-01 | access-date=2020-02-21 | quote=Of the world's 1.64 billion women of reproductive age, 6% live where abortion is banned outright, and 37% live where it is allowed without restriction as to reason. Most women live in countries with laws that fall between these two extremes. | archive-date=23 February 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200223022612/https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide | url-status=live }}</ref> Countries that permit abortions have different limits on how late in pregnancy abortion is allowed.<ref name=IJGO10>{{cite journal | vauthors = Culwell KR, Vekemans M, de Silva U, Hurwitz M, Crane BB | title = Critical gaps in universal access to reproductive health: contraception and prevention of unsafe abortion | journal = International Journal of Gynaecology and Obstetrics | volume = 110 | issue = Suppl | pages = S13–S16 | date = July 2010 | pmid = 20451196 | doi = 10.1016/j.ijgo.2010.04.003 | s2cid = 40586023 }}</ref> Abortion rates are similar between countries that restrict abortion and countries that broadly allow it, though this is partly because countries which restrict abortion tend to have higher [[unintended pregnancy]] rates.<ref>{{cite web|date=2020-05-28| title=Unintended Pregnancy and Abortion Worldwide| url=https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide|access-date=2021-03-09|website=Guttmacher Institute| language=en| archive-date=23 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200223022612/https://www.guttmacher.org/fact-sheet/induced-abortion-worldwide|url-status=live | quote=Abortion is sought and needed even in settings where it is restricted—that is, in countries where it is prohibited altogether or is allowed only to save the women’s life or to preserve her physical or mental health. Unintended pregnancy rates are highest in countries that restrict abortion access and lowest in countries where abortion is broadly legal. As a result, abortion rates are similar in countries where abortion is restricted and those where the procedure is broadly legal (i.e., where it is available on request or on socioeconomic grounds).}}</ref> <!- society, and culture ->Globally, there has been a widespread trend towards greater legal access to abortion since 1973,<ref>{{cite web |last=Staff |first=F. P. |date=2022-06-24 |title=Roe Abolition Makes U.S. a Global Outlier |url=https://foreignpolicy.com/2022/06/24/roe-v-wade-overturned-global-abortion-laws/ |access-date=2023-10-20 |website=Foreign Policy |language=en-US |archive-date=24 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220624181307/https://foreignpolicy.com/2022/06/24/roe-v-wade-overturned-global-abortion-laws/ |url-status=live }}</ref> but [[Abortion debate|there remains debate]] with regard to moral, religious, ethical, and legal issues.<ref>{{cite book| veditors = Nixon F | vauthors = Paola A, Walker R, LaCivita L |title=Medical ethics and humanities|date=2010|publisher=Jones and Bartlett Publishers|location=Sudbury, MA| isbn=978-0-7637-6063-2|page=249|url=https://books.google.com/books?id=9pM2pw-2wl4C&pg=PA249|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906191717/https://books.google.com/books?id=9pM2pw-2wl4C&pg=PA249|archive-date=6 September 2017| ol=13764930W}}</ref><ref>{{cite journal| vauthors = Johnstone MJ |title=Bioethics a nursing perspective| journal=Confederation of Australian Critical Care Nurses Journal| volume=3|issue=4|pages=24–30|date=2009| publisher=Churchill Livingstone/Elsevier|location=Sydney, NSW| isbn=978-0-7295-7873-8|edition=5th| url=https://books.google.com/books?id=EG-Yg1xDYakC&pg=PA228| quote=Although abortion has been legal in many countries for several decades now, its moral permissibilities continues to be the subject of heated public debate.| url-status=live| archive-url=https://web.archive.org/web/20170906191717/https://books.google.com/books?id=EG-Yg1xDYakC&pg=PA228|archive-date=6 September 2017| pmid=2129925}}</ref> Those who [[Anti-abortion movements|oppose abortion]] often argue that an embryo or fetus is a person with a [[right to life]], and thus equate abortion with [[murder]].<ref>{{cite news | vauthors = Driscoll M |author-link= Mark Driscoll| title=What do 55 million people have in common? |publisher=Fox News |date=18 October 2013 |access-date=2 July 2014 |url=https://www.foxnews.com/opinion/what-do-55-million-people-have-in-common/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140831022138/http://www.foxnews.com/opinion/2013/10/18/what-do-55-million-people-have-in-common/ |archive-date=31 August 2014 }}</ref><ref>{{cite news | vauthors = Hansen D |title=Abortion: Murder, or Medical Procedure? |work=The Huffington Post |date=18 March 2014 |access-date=2 July 2014 |url=https://www.huffingtonpost.com/dale-hansen/abortion-murder-or-medica_b_4986637.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714230359/http://www.huffingtonpost.com/dale-hansen/abortion-murder-or-medica_b_4986637.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Those who [[Abortion-rights movements|support abortion's legality]] often argue that it is a woman's [[reproductive rights|reproductive right]].<ref>{{cite book| vauthors = Sifris RN |title=Reproductive freedom, torture and international human rights: challenging the masculinisation of torture|date=2013|publisher=Taylor & Francis |location=Hoboken, NJ|isbn=978-1-135-11522-7|oclc=869373168|page=3|url=https://books.google.com/books?id=9pVWAgAAQBAJ&pg=PA3|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20151015195038/https://books.google.com/books?id=9pVWAgAAQBAJ&pg=PA3|archive-date=15 October 2015}}</ref> Others favor legal and accessible abortion as a public health measure.<ref>{{cite book| first= Elisabeth |last=Åhman |title=Unsafe abortion: Global and regional estimates of the incidence of unsafe abortion and associated mortality in 2003| date=2007| publisher=World Health Organization| isbn=978-92-4-159612-1| edition=5th| url=https://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/9789241596121/en/|access-date=24 March 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20180407131435/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/unsafe_abortion/9789241596121/en/| archive-date=7 April 2018| url-status=dead}}</ref> [[Abortion law]]s and views of the procedure are different around the world. In some countries abortion is legal and women have the right to make the choice about abortion.<ref>Fabiola Sanchez, Megan Janetsky, ''[https://apnews.com/article/mexico-abortion-decriminalize-d87f6edbdf68c2e6c8f5700b3afd15de Mexico decriminalizes abortion, extending Latin American trend of widening access to procedure] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230906235527/https://apnews.com/article/mexico-abortion-decriminalize-d87f6edbdf68c2e6c8f5700b3afd15de |date=6 September 2023 }}'', Associated Press (AP), September 6, 2023</ref> In some areas, abortion is legal only in specific cases such as rape, incest, [[fetal defects]], poverty, and risk to a woman's health.<ref name="Dev98-07">{{cite journal |vauthors=Boland R, Katzive L |date=September 2008 |title=Developments in laws on induced abortion: 1998-2007 |url=http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3411008.html |url-status=live |journal=International Family Planning Perspectives |volume=34 |issue=3 |pages=110–120 |doi=10.1363/3411008 |pmid=18957353 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111007221828/http://www.guttmacher.org/pubs/journals/3411008.html |archive-date=7 October 2011 |doi-access=free}}</ref> --> Þungunarrof sem fram fer á sjúkrahúsum eða læknastofum eru mjög áhættulítið,<ref name="lancet-grimes">{{cite journal|last1=Grimes|first1=DA|last2=Benson|first2=J|last3=Singh|first3=S|last4=Romero|first4=M|last5=Ganatra|first5=B|last6=Okonofua|first6=FE|last7=Shah|first7=IH|doi=10.1016/S0140-6736(06)69481-6|title=Unsafe abortion: The preventable pandemic|journal=The Lancet|volume=368|issue=9550|pages=1908–19|year=2006|pmid=17126724|url=http://www.who.int/reproductivehealth/publications/general/lancet_4.pdf|format=PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629040442/http://www.who.int/reproductivehealth/publications/general/lancet_4.pdf|archivedate=29 June 2011|df=dmy-all}}</ref><ref name="Ray2014">{{cite journal|last1=Raymond|first1=EG|last2=Grossman|first2=D|last3=Weaver|first3=MA|last4=Toti|first4=S|last5=Winikoff|first5=B|title=Mortality of induced abortion, other outpatient surgical procedures and common activities in the United States|journal=Contraception|date=November 2014|volume=90|issue=5|pages=476–79|pmid=25152259|doi=10.1016/j.contraception.2014.07.012}}</ref> þó því fylgi oft blæðing úr leggöngum og ógleði. Þungunarrof er um 13 sinnum öruggari en barnsfæðing.<ref name="grimes-mortality-2012">{{Cite journal|last1=Raymond|first1=E.G.|last2=Grimes|first2=D.A.|doi=10.1097/AOG.0b013e31823fe923|title=The Comparative Safety of Legal Induced Abortion and Childbirth in the United States|url=https://archive.org/details/sim_obstetrics-and-gynecology_2012-02_119_2/page/215|journal=Obstetrics & Gynecology|volume=119|issue=2, Part 1|pages=215–19|year=2012|pmid=22270271|pmc=}}</ref><ref name="grimes-mortality-2006">{{cite journal|author=Grimes DA|title=Estimation of pregnancy-related mortality risk by pregnancy outcome, United States, 1991 to 1999|journal=American Journal of Obstetrics & Gynecology|volume=194|issue=1|pages=92–94|date=January 2006|pmid=16389015|doi=10.1016/j.ajog.2005.06.070|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-obstetrics-and-gynecology_2006-01_194_1/page/92}}</ref> 56 milljón þungunarrof eru framkvæmd á ári í heiminum,<ref>{{cite journal|last1=Sedgh|first1=Gilda|last2=Bearak|first2=Jonathan|last3=Singh|first3=Susheela|last4=Bankole|first4=Akinrinola|last5=Popinchalk|first5=Anna|last6=Ganatra|first6=Bela|last7=Rossier|first7=Clémentine|last8=Gerdts|first8=Caitlin|last9=Tunçalp|first9=Özge|last10=Johnson|first10=Brooke Ronald|last11=Johnston|first11=Heidi Bart|last12=Alkema|first12=Leontine|title=Abortion incidence between 1990 and 2014: global, regional, and subregional levels and trends|journal=The Lancet|date=May 2016|doi=10.1016/S0140-6736(16)30380-4|pmid=27179755|volume=388|pages=258–67|pmc=5498988}}</ref> nærri því helmingur þeirra er gerður af fólki sem skortir sérkunnáttu eða fylgir ekki hreinlætiskröfum.<ref>{{cite web|title=Worldwide, an estimated 25 million unsafe abortions occur each year|url=http://www.who.int/mediacentre/news/releases/2017/unsafe-abortions-worldwide/en/|website=World Health Organization|accessdate=29 September 2017|date=28 September 2017}}</ref> == Þungunarrof með lyfjum == Ákveðin [[lyf]] geta kallað fram þungunarrof. Fyrstu mánuði meðgöngunnar er algengast að nota mifepristone ásamt prostaglandín-eftirhermu. === Neyðargetnaðarvörn === Neyðargetnaðarvörnin flokkast ekki sem þungunarrof heldur kemur hún í veg fyrir getnað. Hún hindrar [[egglos]], en hefur ekki áhrif eftir að blöðrukímið er búið að festa sig í leginu. Neyðargetnaðarvörnin dregur úr líkum á þungun og virkar best þegar hún er tekin fljótt eftir samfarir. Virknin er þó ekki fullkomin, vörnin er aðeins 60%–93% sem er mun minni en sem fæst af þeim getnaðarvörnum sem notaðar eru í forvarnarskyni.<ref>[http://www.laeknabladid.is/media/tolublod/1418/PDF/f01.pdf Afgreiðsla á neyðargetnaðarvörnum í apótekum.] Margrét Lilja Heiðarsdóttir, Anna Birna Almarsdóttir, og Reynir Tómas Geirsson. Læknablaðið, 2009.</ref> == Þungunarrof með aðgerð == Fyrstu mánuði meðgöngunnar er hægt að fjarlægja fóstrið með aðgerð þar sem fóstrið er sogað út með þartilgerðum pinnarörum.<ref>{{cite web|author=Healthwise|url=http://www.webmd.com/hw/womens_conditions/tw1078.asp#tw1112|title=Manual and vacuum aspiration for abortion|year=2004|publisher=WebMD|accessdate=5 December 2008|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070211155626/http://www.webmd.com/hw/womens_conditions/tw1078.asp|archivedate=11 February 2007}}</ref> Eftir þriðja mánuðinn þarf að nota aðrar aðferðir sem krefjast [[Svæfing|svæfingar]] þar sem þá þarf að víkka leggöngin út mun meira, eða þá með því að gera líkt og í keisaraskurði og skera á kviðinn, þó með mun smærri skurði.<ref name="encarta">{{cite encyclopedia|last=McGee|first=Glenn|authorlink=Glenn McGee|author2=Jon F. Mer]|work=Encarta|title=Abortion|url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553899/Abortion.html|accessdate=5 December 2008|publisher=Microsoft|archiveurl=https://www.webcitation.org/5kvWYG63q?url=http://encarta.msn.com/encyclopedia_761553899/Abortion.html|archivedate=31 October 2009|url-status = dead|df=dmy}}</ref> == Fósturlát == Stundum deyr fóstur af sjálfu sér. Ef það gerist fyrir 24. viku meðgöngu kallast það fósturlát, eftir það er það kallað að barn [[andvana fæðing|fæðist andvana]].<ref>{{cite book|title=Churchill Livingstone medical dictionary|url=https://archive.org/details/churchilllivings0000unse_h5h1|publisher=Churchill Livingstone Elsevier|location=Edinburgh New York|year=2008|isbn=978-0443104121|quote=The preferred term for unintentional loss of the product of conception prior to 24 weeks' gestation is miscarriage.}}</ref> Ef barn fæðist fyrir 37. viku meðgöngu er barnið kallað fyrirburi.<ref>{{cite book|quote=A preterm birth is defined as one that occurs before the completion of 37 menstrual weeks of gestation, regardless of birth weight.|page=[https://archive.org/details/obstetricsnormal00mdst/page/n664 669]|editor1-last=Gabbe|editor1-first=Steven G.|editor1-link=Steven Gabbe|editor2-last=Niebyl|editor2-first=Jennifer R.|editor3-last=Simpson|editor3-first=Joe Leigh|year=2007|title=Obstetrics: Normal and Problem Pregnancies|url=https://archive.org/details/obstetricsnormal00mdst|edition=5|publisher=Churchill Livingstone|chapter=51. Legal and Ethical Issues in Obstetric Practice|isbn=978-0443069307|last1=Annas|first1=George J.|authorlink1=George Annas|last2=Elias|first2=Sherman}}</ref> Aðeins 30–50% af fóstrum lifa af fyrstu þrjá mánuði meðgöngu, í flestum tilfellum veit þungaða manneskjan ekki af því að hún sé þunguð.<ref name="Gabbe, Chp 24">{{cite book|editor1-last=Gabbe|editor1-first=Steven G.|editor1-link=Steven Gabbe|editor2-last=Niebyl|editor2-first=Jennifer R.|editor3-last=Simpson|editor3-first=Joe Leigh|year=2007|title=Obstetrics: Normal and Problem Pregnancies|url=https://archive.org/details/obstetricsnormal0000unse_z6w5|edition=5|publisher=Churchill Livingstone|chapter=24. Pregnancy loss|isbn=978-0443069307|last1=Annas|first1=George J.|authorlink1=George Annas|last2=Elias|first2=Sherman}}</ref> Eftir að þungun hefur verið staðfest enda þó 15%–30% með fósturláti,<ref>{{cite book|last=Stovall|first=Thomas G.|chapter=17. Early Pregnancy Loss and Ectopic Pregnancy|title=Novak's Gynecology|editor1-last=Berek|editor1-first=Jonathan S.|editor1-link=Jonathan Berek|publisher=Lippincott Williams & Wilkins|year=2002|edition=13|isbn=978-0781732628}}</ref> langflest á fyrstu þremur mánuðum meðgöngunnar.<ref name="Williams18">{{cite book|editor1-last=Cunningham|editor1-first=F. Gary|editor2-last=Leveno|editor2-first=Kenneth J.|editor3-last=Bloom|editor3-first=Steven L.|editor4-last=Spong|editor4-first=Catherine Y.|editor5-last=Dashe|editor5-first=Jodi S.|editor6-last=Hoffman|editor6-first=Barbara L.|editor7-last=Casey|editor7-first=Brian M.|editor8-last=Sheffield|editor8-first=Jeanne S.|title=Williams Obstetrics|url=https://archive.org/details/williamsobstetri0024unse|edition=24th|year=2014|publisher=McGraw Hill Education|isbn=978-0071798938}}</ref> Algengasta orsök fósturláts eru óeðlilegar [[Litningur|litninga]]<nowiki/>breytingar í fóstrinu.<ref name="Williams Gyn, Chp 6">{{cite book|editor1-last=Schorge|editor1-first=John O.|editor2-first=Joseph I.|editor2-last=Schaffer|editor3-first=Lisa M.|editor3-last=Halvorson|editor4-first=Barbara L.|editor4-last=Hoffman|editor5-first=Karen D.|editor5-last=Bradshaw|editor6-first=F. Gary|editor6-last=Cunningham|year=2008|title=Williams Gynecology|url=https://archive.org/details/williamsgynecolo0000unse_u2n9|edition=1|publisher=McGraw-Hill Medical|isbn=978-0071472579|chapter=6. First-Trimester Abortion}}</ref> Fósturlát getur líka komið fram vegna æðakerfissjúkdóma, [[sykursýki]] og annarra [[Hormón|hormóna]]<nowiki/>sjúkdóma, sýkinga, og brenglana í legi móðurinnar.<ref name="mednet">{{cite web|url=http://www.medicinenet.com/miscarriage/page1.htm|title=Miscarriage (Spontaneous Abortion)|accessdate=7 April 2009|last=Stöppler|first=Melissa Conrad|editor1-first=William C., Jr.|editor1-last=Shiel|work=MedicineNet.com|publisher=WebMD|url-status = dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20040829013142/http://www.medicinenet.com/Miscarriage/page1.htm|archivedate=29 August 2004}}</ref> Auknar líkur eru á fósturláti eftir því sem móðirin er eldri og ef hún hefur fyrri sögu um fósturlát.<ref name="fetal med 837">{{Cite book|vauthors=Jauniaux E, Kaminopetros P, El-Rafaey H|chapter=Early pregnancy loss|veditors=Whittle MJ, Rodeck CH|title=Fetal medicine: basic science and clinical practice|publisher=Churchill Livingstone|location=Edinburgh|year=1999|url=https://books.google.com/?id=0BY0hx2l5uoC|isbn=978-0443053573|oclc=42792567|page=837}}</ref> Fósturlát getur líka komið til vegna áverka, t.d. í bílslysum.<ref name="Fetal Homicide Laws">{{cite web|url=http://www.ncsl.org/programs/health/fethom.htm|title=Fetal Homicide Laws|accessdate=7 April 2009|publisher=National Conference of State Legislatures|archiveurl=https://archive.today/20120911171355/http://www.ncsl.org/issues-research/health/fetal-homicide-state-laws.aspx|archivedate=September 11, 2012}}{{cbignore|bot=medic}}</ref> == Þungunarrof á Íslandi == [[Image:Abortion Laws.svg|300px|thumb|Lagaleg staða [[fóstureyðing]]a á heimsvísu. Þungunarrof á [[Ísland]]i er bundið svipuðum [[lög|lagalegum]] skilyrðum og í löndum eins og [[Bretland]]i, [[Finnland]]i, [[Indland]]i, [[Japan]], [[Sambía|Sambíu]] en er ekki framkvæmt svo til án skilyrða að ósk móður líkt og í flestum öðrum [[Evrópa|Evrópulönd]]um]] {{aðalgrein|Þungunarrof á Íslandi}} Á Íslandi er löglegt að rjúfa þungum fram að lokum 22. viku þungunar. Eftir lok 22. viku er mögulegt að rjúfa þungun sé lífi þunguðu manneskjunar stefnt í hættu af meðgöngunni eða þá að fóstrið sé ekki lífvænlegt. Þessi lög voru víkkuð árið 2019 en fram að því var þungunarrof aðeins leyft vegna sérstakra aðstæðna: Félagslegar, læknisfræðilegar, eða að þungun hafi borið að með refsiverðu athæfi. Hugtakið „félagslegar ástæður“ var nokkuð vítt og var mjög fátítt að beiðni um þungunarrof væri synjað. == Tenglar == * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20050301203022/www.landlaeknir.is/Uploads/FileGallery/Utgafa/Fostureydingar_2003_lokautg_jan.05.pdf Tölfræði frá Landlæknisembættinu um fóstureyðingar á Íslandi] * [http://www4.landspitali.is/lsh_ytri.nsf/pages/kven_0076 Upplýsingar um fóstureyðingar frá kvennasviði Landspítala] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060103032027/http://www4.landspitali.is/lsh_ytri.nsf/pages/kven_0076 |date=2006-01-03 }} == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Maðurinn]] [[Flokkur:Læknisfræði]] madgsodhv4nr59tp0100jm56k546w82 0 28890 1967801 1955427 2026-06-15T17:55:44Z Berserkur 10188 1967801 wikitext text/x-wiki [[File:Ísland - Frakkland Laugardalshöll, 16. & 17. apríl 2010 (4539188772).jpg|thumb|Ísland - Frakkland Laugardalshöll, apríl 2010]] '''Laugardalshöll''' er um 6.500 [[fermetri|m²]] íþrótta-, tónleika-, sýningar- og ráðstefnuhöll í [[Laugardalur|Laugardal]]num í [[Reykjavík]]. Laugardalshöll var lengi vel stærsta íþrótta- og tónleikahús landsins og hefur í gegnum tíðina hýst ýmsa stórviðburði eins og tónleika [[Led Zeppelin]] [[1970]], [[skák]]einvígi [[Bobby Fischer|Fischers]] og [[Boris Spasskíj|Spasskíjs]] [[1972]] og [[Heimsmeistaramótið í handbolta 1995]]. Í Laugardalshöll hafa auk þess oft verið haldnar stórar vörusýningar, svo sem heimilissýningarnar og atvinnuvegasýningar af ýmsu tagi. == Saga == Laugardalshöllin var hönnuð af [[Gísli Halldórsson (arkitekt)|Gísla Halldórssyni]] og Skarphéðni Jóhannssyni 1959 og byggð af Reykjavík og Íþróttabandalagi Reykjavíkur. Framkvæmdir hófust 29. ágúst 1959, en var stoppuð tvisvar, fyrst vegna fjárskorts og svo vegna verkfalls.<ref name="RÚV"/> Þakið var steypt á þremur dögum í september 1963 og verkinu lauk 1965. Fyrsti leikurinn var 4. desember 1965 á milli [[Baník Karviná|HCB Karviná]] og [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]. Fyrsta viðbyggingin var byggð austan megin við bygginguna til að auka fjölda áhorfenda fyrir heimsmeistaramótið í handbolta 1995. Eftir mótið var stækkuninni breytt í líkamsræmtaraðstöðu fyrir hafnabolta en hýsir núna ráðstefnur og geymslurými.<ref name="RÚV">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/fyrstu-sjonvarpsmyndirnar-ur-laugardalsholl|title=Fyrstu sjónvarpsmyndirnar úr Laugardalshöll|date=December 7, 2015|website=RÚV|language=is|access-date=15 April 2021}}</ref> Í september 2004 var tilkynnt að 9.500 metra viðbygging yrði byggð við höllina fyrir frjálsar íþróttir sem einnig gæti hýst aðra viðburði. Viðbyggingin er með 200 metra hlaupabraut og framkvæmdum lauk 2005. ===Þjóðarhöll=== {{aðalgrein|Þjóðarhöll}} 2017 ákvað ÍBR að gera fýsileikakönnun á byggingu nýjum fjölnota íþróttaleikvangi<ref>{{Cite web|url=https://www.ibr.is/saga-ithrotta-i-reykjavik|title=Saga íþrótta í Reykjavík - Íþróttabandalag Reykjavíkur|website=www.ibr.is|language=is|access-date=15 April 2021}}</ref> en honum var hafnað vegna kostnaðar. Höllin mætir ekki alþjóðareglum handboltans og körfuboltans en spilað er í henni á undanþágu.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/malefni-laugardalshallar-a-byrjunarstigi|title=Málefni Laugardalshallar á byrjunarstigi|date=September 2, 2018|website=RÚV|language=is|access-date=15 April 2021}}</ref> Í janúar 2020 var ákveðið að mynda starfshóp til að koma með tillögur.<ref>{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2020/01/10/Undirbuningur-vegna-thjodarleikvangs-fyrir-innanhussithrottir-hafinn/?fbclid=IwAR1XujUdnPhRbvzi6O2ULxOYc6j4yJ5avFl2dPxW4RFvmV4t_ZjFxovOdOc|title=Undirbúningur vegna þjóðarleikvangs fyrir innanhússíþróttir hafinn|website=www.stjornarradid.is|language=is|date=10 January 2020|access-date=4 May 2021}}</ref> Í maí samþykktu borgin og ríkið að búa til leikvang fyrir landsliðin sem yrði deilt með [[Knattspyrnufélagið Þróttur|Þrótti]] og [[Glímufélagið Ármann|Ármanni]].<ref>{{cite web |author1=Kolbeinn Tumi Daðason |title=Ný þjóðahöll sem leysi vandamálið rísi í Laugardal árið 2025 - Vísir |url=https://www.visir.is/g/20222258523d/ithrottahus-sem-leysi-vandamalid-risi-i-laugardal-arid-2025 |website=visir.is |access-date=6 May 2022 |language=is}}</ref> Í janúar 2023 var kostnaðurinn áætlaður 14,2 milljarðar króna fyrir 8.600 manna höll. Höllin er áætluð að vera sunnan við núverandi Laugardalshallar byggingar með tengibyggingu.<ref>{{cite web |author=Viktor Örn Ásgeirsson |title=Kostnaður við þjóðarhöll rúmir 14 milljarðar - Vísir |url=https://www.visir.is/g/20232364369d/kostnadur-vid-thjodarholl-rumir-14-milljardar |website=visir.is |language=is |date=13 January 2023}}</ref> Í maí setti Reykjavík upp deiluskipulag fyrir nýja leikvanginn.<ref>{{cite web |author1=Máni Snær Þorláksson |title=Gera ráð fyrir þjóðahöll í deilskipulagsbreytingu - Vísir |url=https://www.visir.is/g/20232389993d/gera-rad-fyrir-thjodarholl-i-deiliskipulagsbreytingu |website=visir.is |language=is |date=15 March 2023}}</ref><ref>{{cite web |title=Vilja stækka lóðarmörk fyrir nýja þjóðarhöll |url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2023/03/15/vilja_staekka_lodarmork_fyrir_nyja_thjodarholl/ |website=www.mbl.is |language=is}}</ref> Í september 2023 tilkynnti formaður undirbúningsnefndar nýju hallarinnar að verklok verði 2026 eða 2027.<ref>{{cite web |author1=Aron Guðmundsson |title=Ný þjóðarhöll mun aldrei rísa árið 2025 - Vísir |url=https://www.visir.is/g/20232461884d/ny-thjodarholl-mun-aldrei-risa-arid-2025 |website=visir.is |language=is |date=13 September 2023}}</ref> Ef byggingu hallarinnar lýkur tímalega verður heimsmeistaramót karla í handbolta 2031 haldið í höllinni.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2024-04-16-engin-thjodarholl-ekkert-hm-410494|title=Engin þjóðarhöll, ekkert HM|first=Jóhann Páll|last=Ástvaldsson|date=16 April 2024|website=RÚV|language=is|accessdate=22 December 2024}}</ref> == Viðburðir == Eflaust er stærsti viðburðurinn heimsmeistaramótið í skák 1972 þegar [[Bobby Fischer]] sigraði þáverandi meistara [[Boris Spasskí]]. Kvikmyndin Bobby Fisher Against the World (2011) inniheldur atriði úr höllinni.<ref>Conolly, Jez and Caroline Whelan. ''World Film Locations: Reykjavik''. Intellect Books. Page 100. {{ISBN|9781841506418}}.</ref> Leikvangurinn hýsti heimsmeistaramótið 1995. 2009 hýsti höllin [[Þjóðfundur 2009|þjóðfundinn 2009]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/11/11/thjodfundur_um_framtidarsyn_islendinga/|title=Fréttaskýring: Þjóðfundur um framtíðarsýn Íslendinga|website=mbl.is|language=is|date=11 November 2009|access-date=16 April 2021}}</ref> og frá 2007 til 2011 hýsti höllin samkomu [[EVE Online]]. Síðan 2016 hefur höllin hýst [[Söngvakeppni sjónvarpsins|Söngvakeppnina]]. 2021 hýsti höllin tölvuleikjamótin League of Legends Mid-Season Invitational, Valorant Masters og heimsmeistaramót League of Legends.<ref>{{Cite web|url=https://metro.co.uk/2021/03/01/league-of-legends-msi-2021-reportedly-to-be-held-in-iceland-14165991/|title=League of Legends MSI 2021 is reportedly set to go ahead in Reykjavik, Iceland|first=Matt|last=Porter|website=Metro|date=1 March 2021|access-date=16 April 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=LoL Esports|url=https://lolesports.com/article/worlds-2021-location-and-format-announcement/blt52ec273a991d3261|access-date=13 September 2021|website=lolesports.com}}</ref> ===Tónleikar erlendra listamanna=== *1970: [[Led Zeppelin]], [[The Kinks]] *1971: [[Deep Purple]] *1974: [[Slade]] *1978: [[The Stranglers]] *1980: [[The Dubliners]], [[The Clash]] *1987: [[Europe]], [[A-ha]] *1988: [[Leonard Cohen]] *1990: [[Bob Dylan]] *1991: [[Bryan Adams]], [[Skid Row]] *1992: [[Iron Maiden]] *1996: [[The Prodigy]], [[David Bowie]], [[Blur]], [[Pulp]] *1997: [[Sting]], [[Skunk Anansie]], [[Fugees]], [[Bloodhound Gang]], [[Blur]] *1998: The Prodigy *1999: [[Robbie Williams]] *2000: [[Suede]] *2001: [[Buena Vista Social Club]], [[Rammstein]], [[Coldplay]] *2002: [[Travis]], [[Ash]], Coldplay *2003: [[Foo Fighters]], [[Muse]] *2004: [[Kraftwerk]], [[Korn (hljómsveit)|Korn]], Fantomas, Incubus, Deep Purple, Placebo. Pink, [[Lou Reed]], [[James Brown]], Scooter, Van Morrison, The Prodigy, [[The Beach Boys]] *2005: [[Robert Plant]], [[Joe Cocker]], [[Michael Bolton]], [[The White Stripes]] *2006: [[Nick Cave]], Bloodhound Gang, [[Morrissey]], [[Ian Anderson]] *2007: Cliff Richard, Incubus, [[Uriah Heep]], Deep Purple, Air, Toto, [[Chris Cornell]], [[Norah Jones]] *2008: [[Creedence Clearwater Revival|John Fogerty]], Bob Dylan, [[Whitesnake]], [[Paul Simon]], *2011: [[Eagles]] *2014: [[Pixies]], [[Neil Young]], [[Slash]] *2015: [[Kings of Leon]] *2016: Simply Red, [[Muse]] *2017: [[Red Hot Chili Peppers]] *2018: [[Foreigner]], [[Billy Idol]], [[Arcade Fire]] *2019: [[Duran Duran]], Scooter *2022: Skunk Anansie *2023: [[Backstreet Boys]] *2025: [[The Smashing Pumpkins]] == Heimildir == <references/> ==Tengill== * [https://www.ish.is Vefsíða Laugardalshallarinnar] [[Flokkur:Byggt 1965]] [[Flokkur:Íslensk margnota íþróttamannvirki|Laugardalur]] {{coord|64.140305|N|21.877985|W|type:landmark_scale:2000|display=title}} 32u1jcejdaf496vgo1xxczh2e7qurbg 1967819 1967801 2026-06-15T20:40:58Z Berserkur 10188 Ofaukið, úrelt 1967819 wikitext text/x-wiki [[File:Ísland - Frakkland Laugardalshöll, 16. & 17. apríl 2010 (4539188772).jpg|thumb|Ísland - Frakkland Laugardalshöll, apríl 2010]] '''Laugardalshöll''' er um 6.500 [[fermetri|m²]] íþrótta-, tónleika-, sýningar- og ráðstefnuhöll í [[Laugardalur|Laugardal]]num í [[Reykjavík]]. Laugardalshöll var lengi vel stærsta íþrótta- og tónleikahús landsins og hefur í gegnum tíðina hýst ýmsa stórviðburði eins og tónleika [[Led Zeppelin]] [[1970]], [[skák]]einvígi [[Bobby Fischer|Fischers]] og [[Boris Spasskíj|Spasskíjs]] [[1972]] og [[Heimsmeistaramótið í handbolta 1995]]. Í Laugardalshöll hafa auk þess oft verið haldnar stórar vörusýningar, svo sem heimilissýningarnar og atvinnuvegasýningar af ýmsu tagi. == Saga == Laugardalshöllin var hönnuð af [[Gísli Halldórsson (arkitekt)|Gísla Halldórssyni]] og Skarphéðni Jóhannssyni 1959 og byggð af Reykjavík og Íþróttabandalagi Reykjavíkur. Framkvæmdir hófust 29. ágúst 1959, en var stoppuð tvisvar, fyrst vegna fjárskorts og svo vegna verkfalls.<ref name="RÚV"/> Þakið var steypt á þremur dögum í september 1963 og verkinu lauk 1965. Fyrsti leikurinn var 4. desember 1965 á milli [[Baník Karviná|HCB Karviná]] og [[Knattspyrnufélagið Fram|Fram]]. Fyrsta viðbyggingin var byggð austan megin við bygginguna til að auka fjölda áhorfenda fyrir heimsmeistaramótið í handbolta 1995. Eftir mótið var stækkuninni breytt í líkamsræmtaraðstöðu fyrir hafnabolta en hýsir núna ráðstefnur og geymslurými.<ref name="RÚV">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/fyrstu-sjonvarpsmyndirnar-ur-laugardalsholl|title=Fyrstu sjónvarpsmyndirnar úr Laugardalshöll|date=December 7, 2015|website=RÚV|language=is|access-date=15 April 2021}}</ref> Í september 2004 var tilkynnt að 9.500 metra viðbygging yrði byggð við höllina fyrir frjálsar íþróttir sem einnig gæti hýst aðra viðburði. Viðbyggingin er með 200 metra hlaupabraut og framkvæmdum lauk 2005. ===Þjóðarhöll=== {{aðalgrein|Þjóðarhöll}} 2017 ákvað ÍBR að gera fýsileikakönnun á byggingu nýjum fjölnota íþróttaleikvangi<ref>{{Cite web|url=https://www.ibr.is/saga-ithrotta-i-reykjavik|title=Saga íþrótta í Reykjavík - Íþróttabandalag Reykjavíkur|website=www.ibr.is|language=is|access-date=15 April 2021}}</ref> en honum var hafnað vegna kostnaðar. En Laugardalshöllin mætir ekki alþjóðareglum handboltans og körfuboltans og spilað er í henni á undanþágu.<ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frett/malefni-laugardalshallar-a-byrjunarstigi|title=Málefni Laugardalshallar á byrjunarstigi|date=September 2, 2018|website=RÚV|language=is|access-date=15 April 2021}}</ref> Í janúar 2020 var ákveðið að mynda starfshóp til að koma með tillögur.<ref>{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2020/01/10/Undirbuningur-vegna-thjodarleikvangs-fyrir-innanhussithrottir-hafinn/?fbclid=IwAR1XujUdnPhRbvzi6O2ULxOYc6j4yJ5avFl2dPxW4RFvmV4t_ZjFxovOdOc|title=Undirbúningur vegna þjóðarleikvangs fyrir innanhússíþróttir hafinn|website=www.stjornarradid.is|language=is|date=10 January 2020|access-date=4 May 2021}}</ref> Í janúar 2023 voru birtar áætlanir fyrir 8.600 manna höll sem á að vera sunnan við núverandi Laugardalshallar með tengibyggingu.<ref>{{cite web |author=Viktor Örn Ásgeirsson |title=Kostnaður við þjóðarhöll rúmir 14 milljarðar - Vísir |url=https://www.visir.is/g/20232364369d/kostnadur-vid-thjodarholl-rumir-14-milljardar|website=visir.is |language=is |date=13 January 2023}}</ref> == Viðburðir == Eflaust er stærsti viðburðurinn heimsmeistaramótið í skák 1972 þegar [[Bobby Fischer]] sigraði þáverandi meistara [[Boris Spasskí]]. Kvikmyndin Bobby Fisher Against the World (2011) inniheldur atriði úr höllinni.<ref>Conolly, Jez and Caroline Whelan. ''World Film Locations: Reykjavik''. Intellect Books. Page 100. {{ISBN|9781841506418}}.</ref> Leikvangurinn hýsti heimsmeistaramótið 1995. 2009 hýsti höllin [[Þjóðfundur 2009|þjóðfundinn 2009]]<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2009/11/11/thjodfundur_um_framtidarsyn_islendinga/|title=Fréttaskýring: Þjóðfundur um framtíðarsýn Íslendinga|website=mbl.is|language=is|date=11 November 2009|access-date=16 April 2021}}</ref> og frá 2007 til 2011 hýsti höllin samkomu [[EVE Online]]. Síðan 2016 hefur höllin hýst [[Söngvakeppni sjónvarpsins|Söngvakeppnina]]. 2021 hýsti höllin tölvuleikjamótin League of Legends Mid-Season Invitational, Valorant Masters og heimsmeistaramót League of Legends.<ref>{{Cite web|url=https://metro.co.uk/2021/03/01/league-of-legends-msi-2021-reportedly-to-be-held-in-iceland-14165991/|title=League of Legends MSI 2021 is reportedly set to go ahead in Reykjavik, Iceland|first=Matt|last=Porter|website=Metro|date=1 March 2021|access-date=16 April 2021}}</ref><ref>{{Cite web|title=LoL Esports|url=https://lolesports.com/article/worlds-2021-location-and-format-announcement/blt52ec273a991d3261|access-date=13 September 2021|website=lolesports.com}}</ref> ===Tónleikar erlendra listamanna=== *1970: [[Led Zeppelin]], [[The Kinks]] *1971: [[Deep Purple]] *1974: [[Slade]] *1978: [[The Stranglers]] *1980: [[The Dubliners]], [[The Clash]] *1987: [[Europe]], [[A-ha]] *1988: [[Leonard Cohen]] *1990: [[Bob Dylan]] *1991: [[Bryan Adams]], [[Skid Row]] *1992: [[Iron Maiden]] *1996: [[The Prodigy]], [[David Bowie]], [[Blur]], [[Pulp]] *1997: [[Sting]], [[Skunk Anansie]], [[Fugees]], [[Bloodhound Gang]], [[Blur]] *1998: The Prodigy *1999: [[Robbie Williams]] *2000: [[Suede]] *2001: [[Buena Vista Social Club]], [[Rammstein]], [[Coldplay]] *2002: [[Travis]], [[Ash]], Coldplay *2003: [[Foo Fighters]], [[Muse]] *2004: [[Kraftwerk]], [[Korn (hljómsveit)|Korn]], Fantomas, Incubus, Deep Purple, Placebo. Pink, [[Lou Reed]], [[James Brown]], Scooter, Van Morrison, The Prodigy, [[The Beach Boys]] *2005: [[Robert Plant]], [[Joe Cocker]], [[Michael Bolton]], [[The White Stripes]] *2006: [[Nick Cave]], Bloodhound Gang, [[Morrissey]], [[Ian Anderson]] *2007: Cliff Richard, Incubus, [[Uriah Heep]], Deep Purple, Air, Toto, [[Chris Cornell]], [[Norah Jones]] *2008: [[Creedence Clearwater Revival|John Fogerty]], Bob Dylan, [[Whitesnake]], [[Paul Simon]], *2011: [[Eagles]] *2014: [[Pixies]], [[Neil Young]], [[Slash]] *2015: [[Kings of Leon]] *2016: Simply Red, [[Muse]] *2017: [[Red Hot Chili Peppers]] *2018: [[Foreigner]], [[Billy Idol]], [[Arcade Fire]] *2019: [[Duran Duran]], Scooter *2022: Skunk Anansie *2023: [[Backstreet Boys]] *2025: [[The Smashing Pumpkins]] == Heimildir == <references/> ==Tengill== * [https://www.ish.is Vefsíða Laugardalshallarinnar] [[Flokkur:Byggt 1965]] [[Flokkur:Íslensk margnota íþróttamannvirki|Laugardalur]] {{coord|64.140305|N|21.877985|W|type:landmark_scale:2000|display=title}} 9ui135lzntmwjb45a51fyof4hin911c 0 29354 1967780 1963371 2026-06-15T17:40:10Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 5 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967780 wikitext text/x-wiki [[Mynd:World_population_growth_(lin-log_scale).png|thumb|right|Lógaritmískur skali sem sýnir mannfjöldaþróun á jörðinni frá upphafi nýsteinaldar.]] '''Mannkynssaga''' er [[saga]] [[maðurinn|mannkyns]] sem hefst á [[fornsteinöld]], en [[jarðsaga]] er saga [[jörðin|jarðarinnar]], þar á meðal saga [[líf]]s áður en maðurinn kom til. Sá tími sem engar [[skrif|ritheimildir]] eru til um er kallaður [[forsögulegur tími]] en með [[skrift]] og rituðum heimildum hefst [[sögulegur tími]].<ref>{{harvnb|Guðmundur Hálfdanarson|2000}}</ref> Forsögulegur tími hefst á fornsteinöld en upphaf [[nýsteinöld|nýsteinaldar]] markast af [[landbúnaðarbyltingin|landbúnaðarbyltingunni]] (milli 8000 og 5000 [[f.o.t.]]) í [[frjósami hálfmáninn|frjósama hálfmánanum]]. Á [[bronsöld]] þróuðust stór menningarríki sem eru kölluð ''[[vagga siðmenningar]]'': [[Mesópótamía]], [[Egyptaland hið forna]] og [[Indusdalsmenningin]]. Hefðbundin [[sagnaritun]] skiptir sögu ólíkra heimshluta í ólík tímabil. Til dæmis er algengt að notast við [[konungsætt]]ir til að afmarka söguleg tímabil eins og gert er í [[saga Kína|sögu Kína]]. Í mörgum heimshlutum eru til einhvers konar „klassísk“ tímabil, „miðtímabil“ og „nútími“, en þessi tímabil ná gjarnan yfir ólík tímaskeið. Í [[saga Indlands|sögu Indlands]] nær til dæmis „klassíska“ tímabilið frá 230 f.o.t. til 1200 e.o.t., „miðtímabil“ frá 1200 til um 1600 og nýöld frá 1600 til okkar daga. Í [[saga Ameríku|sögu Ameríku]] nær „klassíska“ tímabilið frá 200 til 900 þegar [[Majar]] mynduðu stór menningarríki, en tímabilið frá 900 til upphafs landvinningatímans 1519 er kallað „síðklassíska“ tímabilið. Í [[samtími|samtímanum]] tvinnast saga ólíkra heimshluta saman vegna [[hnattvæðing]]arinnar. Mannkynssagan nær yfir um 2,8 milljón ár, frá því ættkvíslin ''[[Homo]]'' kom fyrst fram á sjónarsviðið til okkar daga. Fyrir um 300.000 árum þróuðust [[nútímamaður|nútímamenn]] og allar aðrar tegundir af ættkvíslinni dóu smám saman út. [[Landbúnaðarbyltingin]] átti sér stað fyrir um 12.000 árum og um 7.000 árum síðar tóku menn að notast við ritmál svo sögulegur tími er í raun agnarlítill hluti af mannkynssögunni í árum talið. Fjölmargar vísindagreinar fást við rannsóknir á sögu mannsins. Meðal þeirra helstu eru [[sagnfræði]], [[fornleifafræði]], [[mannfræði]], [[málvísindi]] og [[erfðafræði]]. ==Forsögulegur tími== {{Aðalgrein|Forsögulegur tími}} [[File:Lucy.jpg|thumb|upright=.7|„[[Lucy (Australopithecus)|Lucy]]“, fyrsta beinagrindin af ''[[Australopithecus afarensis]]'' sem fannst, var aðeins 1,06 metrar á hæð.<ref>{{harvnb|Jungers|1988|pp=227–231}}</ref>|alt=Skeleton]] ===Þróun mannsins=== {{Aðalgrein|Þróun mannsins}} Fyrir 7-5 milljón árum síðan greindist ættkvíslin ''[[homininae]]'' frá [[mannapar|mannöpum]] í Afríku.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=1|}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2011|p=150}}</ref><ref>{{harvnb|Dunbar|2016|p=8}}</ref><ref>{{harvnb|Wragg-Sykes|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA183 183–184]}}</ref> Eftir að tegundin greindist frá [[simpansar|simpönsum]] þróaðist [[tvífætlingsstaða]] hjá fyrstu [[suðurapar|suðuröpum]] (''Australopithecus''), hugsanlega sem aðlögun að gresjulandslagi í stað skóga.<ref>{{harvnb|Dunbar|2016|pp=8, 10}}</ref><ref>{{harvnb|Lewton|2017|p=[https://books.google.com/books?id=DTwuDwAAQBAJ&pg=PA117 117]}}</ref> Forverar manna tóku að nota frumstæð steinverkfæri fyrir um það bil 3,3 milljónum ára.<ref>{{harvnb|Harmand|2015|pp=[https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download 310–315]}}</ref> Sumir steingervingafræðingar hafa stungið upp á 3,39 milljón árum, byggt á beinum frá [[Dikiki]] í Eþíópíu sem bera merki um skurði,<ref>{{harvnb|McPherron|Alemseged|Marean|Wynn|2010|pp=857–860}}</ref> þótt aðrir dragi það í efa.<ref>{{harvnb|Domínguez-Rodrigo|Alcalá|2016|pp=[https://paleoanthro.org/media/journal/content/PA20160046.pdf 46–53]}}</ref> Það myndi þá marka upphaf [[fornsteinöld|fornsteinaldar]], miklu fyrr en áður var talið.<ref>{{harvnb|de la Torre|2019|pp=11567–11569}}</ref><ref>{{harvnb|Stutz|2018|pp=[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118584538.ieba0363 1–9]}}</ref> Ættkvíslin ''Homo'' þróaðist frá ættkvísl suðurapa.<ref>{{harvnb|Strait|2010|p=341}}</ref> Elstu minjar um ættkvíslina eru 2,8 milljón ára gömul bein ([[LD 350-1]]) frá Eþíópíu,<ref>{{harvnb|Villmoare|Kimbel|Seyoum|Campisano|2015|pp=1352–1355}}</ref> og elsta manntegundin sem lýst hefur verið er ''[[Homo habilis]]'' sem kom fram fyrir 2,3 milljón árum.<ref>{{harvnb|Spoor|Gunz|Neubauer|Stelzer|2015|pp=[https://www.researchgate.net/publication/273149772 83–86]}}</ref> Helsti munurinn á ''Homo habilis'' og ''Australopithecus'' er að heili hinna fyrrnefndu var 50% stærri.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=5}}</ref> ''[[Homo erectus|H. erectus]]'' kom fram á sjónarsviðið fyrir 2 milljón árum<ref>{{harvnb|Herries|Martin|Leece|Adams|2020}}</ref> og var fyrsta manntegundin sem ferðaðist út fyrir Afríku til Evrasíu.<ref>{{harvnb|Dunbar|2016|p=10}}</ref> Hugsanlega fyrir 1,5 milljón árum, en örugglega fyrir 250.000 árum, tóku menn að kveikja elda til upphitunar og matreiðslu.<ref>{{harvnb|Gowlett|2016|p=20150164}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2015|p=11}}</ref> Fyrir um 500.000 árum greindist ættkvíslin ''Homo'' í margar tegundir [[frummenn|frummanna]], eins og [[neanderthalsmenn]] í Evrópu, [[denisovmenn]] í Síberíu, og hina smáu [[flóresmaðurinn|flóresmenn]] í Indónesíu.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=400n}}</ref><ref>{{harvnb|Dunbar|2016|p=11}}</ref> Þróun mannsins var ekki einfalt línulegt eða sundurgreint ferli, og fól í sér blöndun frummanna og nútímamanna.<ref>{{harvnb|Hammer|2013|pp=66–71}}</ref><ref>{{harvnb|Yong|2011|pp=34–38}}</ref> Erfðarannsóknir hafa sýnt fram á að blöndun tiltölulega aðgreindra manntegunda hafi verið algeng í þróunarsögu mannsins.<ref>{{harvnb|Ackermann|Mackay|Arnold|2015|pp=1–11}}</ref> Slíkar rannsóknir benda til þess að mörg gen úr neanderthalsmönnum sé að finna hjá nær öllum hópum fólks utan [[Afríka sunnan Sahara|Afríku sunnan Sahara]]. Neanderthalsmenn og aðrar manntegundir, eins og denisovmenn, gætu hafa skilið eftir allt að 6% af erfðaefni sínu í nútímamönnum.<ref>{{harvnb|Reich|Green|Kircher|Krause|2010|pp=1053–1060}}</ref><ref>{{harvnb|Abi-Rached|Jobin|Kulkarni|McWhinnie|2011|pp=89–94}}</ref> ===Elstu nútímamenn=== Manntegundin ''Homo sapiens'' kom fram á sjónarsviðið í Afríku fyrir 300.000 árum. Hún þróaðist út frá tegundinni ''[[Homo heidelbergensis]]''.<ref>{{harvnb|Hublin|Ben-Ncer|Bailey|Freidline|2017|pp=289–292}}</ref><ref>{{harvnb|Fagan|Durrani|2021|loc=[https://books.google.com/books?id=NNFKEAAAQBAJ 3. Enter Homo Sapiens (c. 300,000 Years Ago and Later)]}}</ref><ref>{{harvnb|Coolidge|Wynn|2018|p=[https://books.google.com/books?id=DAJCDwAAQBAJ&pg=PA5 5]}}</ref> Næstu árþúsund hélt þróunin áfram og fyrir um 100.000 árum voru menn farnir að nota skartgripi og [[okkur]] til að skreyta líkama sinn.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=319}}</ref> Fyrir um 50.000 árum tóku menn að grafa hina látnu, nota kastvopn og ferðast um höf og vötn.<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=319–320, 330, 354}}</ref> Ein mikilvægasta breytingin (sem ekki er hægt að tímasetja með vissu) var þróun [[tungumál]]sins, sem bætti samskiptahæfni manna til mikilla muna.<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=344–346}}</ref> Elstu merki um [[list]]ræna tjáningu er að finna í [[hellamálverk]]um og útskurði í bein, stein og tennur, sem hefur verið túlkað sem merki um [[andatrú]]<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|pp=17–18}}</ref> eða [[sjamanismi|sjamanisma]].<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=357–358, 409}}</ref> Elstu hljóðfæri sem fundist hafa (fyrir utan mannsröddina) eru [[beinflauta|beinflautur]] frá Júrafjöllum í Þýskalandi og eru um 40.000 ára gamlar.<ref>{{harvnb|Morley|2013|pp=42–43}}</ref><ref>{{harvnb|Svard|2023|p=[https://books.google.com/books?id=mC6oEAAAQBAJ&pg=PA23 23]}}</ref> Steinaldarmenn voru [[veiðimenn og safnarar]] og lifðu [[hirðingi|flökkulífi]].<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=22}}</ref> [[File:Early migrations mercator.svg|thumb|upright=1.3|Útbreiðsla mannsins um jörðina miðað við tilgátuna um suðræna dreifingu.]] Flutningar nútímamanna frá Afríku áttu sér stað í nokkrum bylgjum fólksflutninga, sem hófust fyrir 194.000 til 177.000 árum.<ref>{{harvnb|Weber|Hershkovitz|Gunz|Neubauer|2020|pp=[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618219308080 29–39]}}</ref> Viðtekin skoðun meðal fræðimanna er að fyrstu bylgjurnar hafi dáið út og að allir nútímamenn utan Afríku séu afkomendur sama hóps sem fluttist þaðan fyrir 70.000-50.000 árum síðan.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=283}}</ref><ref>{{harvnb|O'Connell|Allen|Williams|Williams|2018|pp=8482–8490}}</ref><ref>{{harvnb|Posth|Renaud|Mittnik|Drucker|2016|pp=827–833}}</ref> ''H. sapiens'' fluttist til allra meginlandanna og stærri eyja og kom til Ástralíu fyrir 65.000 árum,<ref>{{harvnb|Clarkson|Jacobs|Marwick|Fullagar|2017|pp=306–310}}</ref> Evrópu fyrir 45.000 árum,<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=283}}</ref> og Ameríku fyrir 21.000 árum.<ref>{{harvnb|Bennett|2021|pp=[https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg7586 1528–1531]}}</ref> Þessir fólksflutningar áttu sér stað á [[síðasta ísöld|síðustu ísöld]], þegar mörg af þeim svæðum sem í dag eru hlýtempruð voru óbyggileg vegna kulda.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=316}}</ref><ref>{{harvnb|Pollack|2010|p=[https://books.google.com/books?id=jV47VHRpmisC&pg=PA93 93]}}</ref> Undir lok ísaldarinnar, fyrir um 12.000 árum, höfðu menn náð að breiðast út til nær allra svæða jarðar sem voru laus við ís.<ref>{{harvnb|Christian|2015|p=400}}</ref> Útbreiðsla manna fór saman við [[fjöldaútdauðinn á kvarter|fjöldaútdauðann á kvarter]] og útdauða neanderthalsmanna<ref>{{harvnb|Christian|2015|pp=321, 406, 440–441}}</ref> sem líklega stöfuðu af loftslagsbreytingum, athöfnum manna, eða blöndu af þessu tvennu.<ref>{{harvnb|Koch|Barnosky|2006|pp=215–250}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2015|p=406}}</ref> ===Upphaf landbúnaðar=== {{Aðalgrein|Nýsteinöld}} Um 10.000 [[f.o.t.]] markar [[landbúnaðarbyltingin]] upphaf grundvallarbreytinga á lífsháttum manna á [[nýsteinöld]].<ref>{{harvnb|Lewin|2009|p=[https://books.google.com/books?id=xryuw8sqNsoC 247]}}</ref> [[Landbúnaður]] hófst á mismunandi tímum á mismunandi svæðum<ref>{{harvnb|Stephens|Fuller|Boivin|Rick|2019|pp=897–902}}</ref> og á sér minnst 11 upprunastaði.<ref>{{harvnb|Larson|Piperno|Allaby|Purugganan|2014|pp=6139–6146}}</ref> [[Kornrækt]] og [[húsdýr]]ahald hófust í [[Mesópótamía|Mesópótamíu]] að minnsta kosti um 8500 f.o.t. og fólust í ræktun [[hveiti]]s, [[bygg]]s, [[kind]]a og [[geit]]a.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|p=11}}</ref> Menn tóku að rækta [[hrísgrjón]] við [[Yangtze-fljót]] í Kína um 8000-7000 f.o.t. og [[hirsi]] kann að hafa verið ræktað við [[Gulá]] um 7000 f.o.t.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|pp=325, 336}}</ref> Svín voru mikilvægasta húsdýrið í Kína.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=323}}</ref> Í [[Sahara]] í Afríku ræktaði fólk [[dúrra|dúrru]] og aðrar jurtir á milli 8000 og 5000 f.o.t. og aðrar miðstöðvar landbúnaðar voru í hálendi Eþíópíu og regnskógum Vestur-Afríku.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=21}}</ref> Ræktun nytjaplantna hófst í [[Indusdalur|Indusdal]] um 7000 f.o.t. og tekið var að rækta nautgripi um 6500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=265}}</ref> Ræktun [[dvergkúrbítur|dvergkúrbíts]] í Suður-Ameríku byrjaði að minnsta kosti fyrir 8500 f.o.t. og [[örvarrót]] var ræktuð í Mið-Ameríku um 7800 f.o.t.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=518}}</ref> Kartöflur voru fyrst ræktaðar í [[Andesfjöll]]um þar sem [[lamadýr]] voru gerð að húsdýrum.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=85}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=202}}</ref> Sumir telja líklegt að konur hafi leikið lykilhlutverk í þróun nytjaplantna.<ref>{{harvnb|Adovasio|Soffer|Page|2007|pp=243, 257}}</ref><ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021}}</ref> [[File:Göbeklitepe Building C sept 2019 5373crop.jpg|thumb|upright=.7|Útskorin súla frá [[Göbekli Tepe]].]] Ýmsar kenningar hafa verið settar fram um orsakir landbúnaðarbyltingarinnar.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=218}}</ref> Sumar þeirra telja að fólksfjölgun hafi fengið fólk til að leita nýrra leiða til að afla matar. Samkvæmt öðrum kenningum var fólksfjölgun afleiðing fremur en orsök betri aðferða við öflun matvæla.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=95}}</ref> Aðrir orsakaþættir sem hafa verið nefndir eru loftslagsbreytingar, skortur á úrræðum, og hugmyndafræði.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|pp=216–218}}</ref> Umbreytingin skapaði umframmagn matvæla sem hægt var að nota til að halda uppi fólki sem tók ekki beinan þátt í að afla þeirra.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=34–35}}</ref> Þar með skapaðist grundvöllur fyrir þéttari byggð og fyrstu borgir og ríki urðu til.<ref>{{harvnb|Lewin|2009|p=[https://books.google.com/books?id=xryuw8sqNsoC 247]}}</ref> Borgirnar urðu miðstöðvar fyrir [[viðskipti]], [[iðnaður|iðnað]] og [[stjórnmál]].<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|pp=313, 391}}</ref> Þær mynduðu gagnkvæm tengsl við [[sveit]]irnar í kring, þaðan sem þær fengu matvæli, en gáfu í staðinn afurðir iðnframleiðslu og stjórnsýslu.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=193}}</ref><ref>{{harvnb|Yoffee|2015|pp=313–316}}</ref> Elstu borgir sem fundist hafa eru [[Çatalhöyük]] og [[Jeríkó]], sem gætu hafa orðið til á 10. eða 9. árþúsundinu f.o.t.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|p=13}}</ref><ref>{{harvnb|Rael|2009|p=[https://books.google.com/books?id=BsLAeifqe4EC&pg=PA113 113]}}</ref><ref>{{harvnb|Ganivet|2019|p=[https://books.google.com/books?id=QhazDwAAQBAJ&pg=PA25 25]}}</ref> [[Hirðingjar|Hirðingjasamfélög]] sem flökkuðu með hjarðir húsdýra þróuðust á þurrkastöðum sem hentuðu illa til jarðræktar, eins og á [[Evrasíusteppan|Evrasíusteppunni]] og [[Sahel]]svæðinu í Norður-Afríku.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|pp=161–162, 172–173}}</ref> Átök milli hirðingja og bænda með fasta búsetu hafa blossað upp með reglulegu millibili í mannkynssögunni.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=99}}</ref> Nýsteinaldarmenn dýrkuðu forfeður, helgistaði eða [[goð]]mögn sem líktust mönnum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=19}}</ref> Hofbyggingarnar í [[Göbekli Tepe]] í Tyrklandi, frá 9500–8000 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Kinzel|Clare|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=S6QGEAAAQBAJ 32–33]}}</ref> eru dæmi um trúarlega byggingarlist frá nýsteinöld.<ref>{{harvnb|Barker|Goucher|2015|p=224}}</ref> [[Málmvinnsla]] kom fyrst fram með gerð verkfæra og skrautmuna úr [[kopar]] um 6400 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=21}}</ref> Gull- og silfurvinnsla fylgdu í kjölfarið, aðallega sem efni í skartgripi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=21}}</ref> Elstu minjar um gerð [[brons]], sem er málmblanda kopars og [[tin]]s, eru frá því um 4500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Radivojevic|Rehren|Kuzmanovic-Cvetkovic|Jovanovic|2013|pp=[http://discovery.ucl.ac.uk/1420706/ 1030–1045]}}</ref> Bronsvinnsla varð þó ekki algeng fyrr en á þriðja árþúsundinu f.o.t.<ref>{{harvnb|Headrick|2009|pp=30–31}}</ref> == Fornöld == {{Aðalgrein|Fornöld}} === Vöggur siðmenningar === [[File:All Gizah Pyramids.jpg|thumb|[[Píramídarnir í Gísa]], Egyptalandi.]] Á [[bronsöld]] þróuðust borgir og flókin [[siðmenning]]arsamfélög.<ref>{{harvnb|McClellan|Dorn|2006|p=[https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC 41]}}</ref><ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=46}}</ref> Þau fyrstu risu í kringum stórfljót, fyrst í [[Mesópótamía|Mesópótamíu]] um 3300 f.o.t., milli ánna [[Tígris]] og [[Efrat]].<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|p=21}}</ref><ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=53}}</ref> Þar á eftir kom [[Egyptaland hið forna]] við [[Níl]] um 3200 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bard|2000|p=63}}</ref><ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=70}}</ref> [[Caral-Supe-menningin]] í [[Perú]] kom fram um 3100 f.o.t.<ref name="Benjamin 2015-3">{{harvnb|Benjamin|2015|p=563}}</ref> [[Indusdalsmenningin]] í Pakistan og Norður-Indlandi um 2500 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021|p=314}}</ref><ref>{{harvnb|Chakrabarti|2004|pp=10–13}}</ref><ref>{{harvnb|Allchin|Allchin|1997|pp=153–168}}</ref> og [[Kína til forna]] við [[Jangtse]] og [[Gulá]] um 2200 f.o.t.<ref name="Ropp 2010">{{harvnb|Ropp|2010|p=2}}</ref> Þessi samfélög áttu nokkur einkenni sameiginleg, eins og miðstýrt stjórnkerfi, flókið hagkerfi og félagslega lagskiptingu, og aðferðir til að halda skrár.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=23}}</ref> Í þessum samfélögum þróaðist ný tækni eins og [[hjólið]],<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=32}}</ref> [[stærðfræði]],<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=59}}</ref> [[brons]]vinnsla,<ref name="Bulliet et al-3">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=35}}</ref> [[seglskip]],<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=91}}</ref> [[leirkerahjól]]ið,<ref name="Bulliet et al-3"/> [[vefnaður|ofin]] klæði,<ref name="McNeill 1999">{{harvnb|McNeill|1999|p=16}}</ref> gerð stórbygginga,<ref name="McNeill 1999"/> og [[ritmál]]ið.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|p=18}}</ref> [[Fjölgyðistrú]] þróaðist í kringum hofbyggingar, þar sem [[prestur|prestar]] framkvæmdu [[fórn]]arathafnir.<ref>{{harvnb|Johnston|2004|pp=[http://archive.org/details/religionsofancie0000unse_d0s1 13, 19]}}</ref> [[File:Xerxes Cuneiform Van (cropped).png|thumb|upright=.8|Áletrun með [[fleygrúnir|fleygrúnum]] frá Tyrklandi.]] [[Skrift]] auðveldaði stjórnsýslu borga, tjáningu hugmynda, og varðveislu upplýsinga.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=43–46}}</ref> Hún gæti hafa þróast með sjálfstæðum hætti að minnsta kosti á fjórum stöðum: í Mesópótamíu um 3300 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=118}}</ref> Egyptalandi um 3250 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Regulski|2016}}</ref><ref>{{harvnb|Wengrow|2011|pp=99–103|loc=The Invention of Writing in Egypt}}</ref> Kína um 1200 f.o.t.,<ref>{{harvnb|Boltz|1996|p=[https://archive.org/details/worldswritingsys0000unse/ 191]|loc=Early Chinese Writing}}</ref> og [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] um 650 f.o.t.<ref>{{harvnb|Fagan|Beck|1996|p=[https://books.google.com/books?id=ystMAgAAQBAJ&pg=PA762 762]}}</ref> Til eru eldri ummerki um [[frumskrift]], en elsta þekkta ritkerfið eru [[fleygrúnir]] frá Mesópótamíu. Þær þróuðust út frá [[myndletur|myndletri]] sem smám saman varð óhlutbundnara.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=53–54}}</ref><ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|pp=49, 52}}</ref> Önnur útbreidd ritkerfi voru [[helgirúnir]] Egypta og [[indusskrift]].<ref>{{harvnb|Robinson|2009|p=[https://books.google.com/books?id=zcXH52jICOEC&pg=PA38 38]}}</ref> Í Kína var fyrst tekið að nota ritmál á tímum [[Shang-veldið|Shang-veldisins]], 1766-1045 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=80}}</ref><ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=136}}</ref> Árnar og höfin auðvelduðu flutninga, sem ýtti undir [[viðskipti]] með vörur, hugmyndir og nýja tækni.<ref>{{harvnb|Abulafia|2011|pp=[http://archive.org/details/greatseahumanhis0000abul xvii, ''passim'']}}</ref><ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=89}}</ref> Ný hernaðartækni sem kom fram á bronsöld, eins og [[riddaralið]] á tömdum [[hestur|hestum]], og [[stríðsvagn]]ar, gerðu [[her]]jum kleift að færa sig milli staða hraðar en áður.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=35}}</ref><ref>{{harvnb|Christian|2011|p=[https://books.google.com/books?id=xFHOahfX0R4C&pg=PA256 256]}}</ref> Verslun varð sífellt mikilvægari og borgarsamfélög þróuðu [[iðnaður|iðnað]] sem reiddi sig á [[hráefni]] frá fjarlægum löndum. Til varð net verslunarleiða og [[hnattvæðing]] fornaldar hófst.<ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|pp=48–49}}</ref> Sem dæmi, þá notaðist bronsframleiðsla í Suðvestur-Asíu við innflutt [[tin]] sem gat borist þangað alla leið frá Englandi.<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=31}}</ref> Vexti borga fylgdi oft stofnun ríkja og stórvelda.<ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021|p=362}}</ref> Egyptaland skiptist upphaflega í Efra- og Neðra-Egyptaland, en löndin tvö voru sameinuð í eitt ríki í öllum Nílardalnum um 3100 f.o.t.<ref>{{harvnb|Bard|2000|pp=57–64}}</ref> Um 2600 f.o.t. voru borgirnar [[Harappa]] og [[Mohenjo-daro]] reistar í árdal Indusfljótsins.<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=320}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=46}}</ref> Saga Mesópótamíu einkenndist af stríðum milli borgríkja, sem skiptust á að fara með forræði yfir landinu.<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=257}}</ref> Frá 25. til 21. aldar f.o.t. risu stórveldi [[Akkadía|Akkadíu]] og [[Ný-Súmerar|Súmer]] á þessu svæði.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|pp=36–37}}</ref> [[Mínóíska menningin]] kom fram á eynni Krít um 2000 f.o.t. og er sögð vera fyrsta siðmenningarsamfélagið í Evrópu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=56}}</ref> Næstu árþúsundin risu samfélög af þessu tagi um allan heim.<ref>{{harvnb|McNeill|1999|pp=46–47}}</ref> Um 1600 f.o.t. hóf [[Mýkenumenningin]] að þróast á Grikklandi.<ref>{{harvnb|Price|Thonemann|2010|p=[https://archive.org/details/birthofclassical00pric 25]}}</ref> Hún blómstraði fram að [[Bronsaldarhrunið|Bronsaldarhruninu]] sem reið yfir mörg samfélög við Miðjarðarhaf milli 1300 og 1000 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=331}}</ref> Undirstöður indverskrar menningar (meðal annars [[hindúasiður]]) voru lagðar á [[Vedatímabilið|Vedatímabilinu]], 1750-600 f.o.t.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=116–122}}</ref> Frá um 550 f.o.t. urðu til mörg sjálfstæð konungsríki og lýðveldi á Indlandsskaga sem eru þekkt sem [[Mahajanapada-ríkin]].<ref>{{harvnb|Singh|2008|pp=[https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC 260–264]}}</ref> [[File:San Lorenzo Monument 4 crop.jpg|thumb|upright=.7|Risahöfuð frá tímum [[Olmekar|Olmeka]].]] Þjóðir sem töluðu [[bantúmál]] hófu að breiðast út um miðja og sunnanverða Afríku frá 3000 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=646–647}}</ref> Þessi útþensla og samskipti þeirra við aðrar þjóðir urðu til þess að breiða út [[blandaður búskapur|blandaðan búskap]] og [[járn]]vinnslu í Afríku sunnan Sahara, og leiddu til þróunar samfélaga eins og [[Nok-menningin|Nok-menningarinnar]] þar sem Nígería er nú um 500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=648}}</ref> [[Lapita-menningin]] varð til á [[Bismarck-eyjar|Bismarck-eyjum]] nærri [[Nýja-Gínea|Nýju-Gíneu]] um 1500 f.o.t. og nam land á mörgum fjarlægum eyjum [[Eyjaálfa|Eyjaálfu]], allt að [[Samóa]], fyrir 700 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=617}}</ref> Í Ameríku kom [[Norte Chico-menningin]] fram í Perú um 3100 f.o.t.<ref name="Benjamin 2015-3"/> sem reisti stórbyggingar í borginni [[Caral]], frá 2627-1977 f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=562}}</ref><ref>{{harvnb|Shady Solis|Haas|Creamer|2001|pp=[https://www.science.org/doi/10.1126/science.1059519 723–726]}}</ref> [[Chavín-menningin]] er stundum talin vera fyrsta [[Andesríki]]ð,<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=564}}</ref> með miðstöð við hofbyggingarnar í [[Chavín de Huantar]].<ref>{{harvnb|Graeber|Wengrow|2021|p=389}}</ref> Önnur mikilvæg ríki sem urðu til á þessum slóðum eru [[Moche-menningin]] sem lýsti athöfnum daglegs lífs með leirmyndum, og [[Nazca-menningin]], sem gerði risavaxnar dýramyndir á yfirborð [[Nazca-eyðimörkin|Nazca-eyðimerkurinnar]] ([[Nazca-línurnar]]).<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=565}}</ref> Um 1200 f.o.t. kom ríki [[Olmekar|Olmeka]] fram í Mið-Ameríku.<ref>{{harvnb|Nichols|Pool|2012|p=[https://books.google.com/books?id=AHWarqdXsfIC 118]}}</ref> Það er þekkt fyrir stór steinhöfuð sem Olmekar hjuggu út í [[basalt]].<ref>{{harvnb|Brown|2007|p=150}}</ref> Olmekar þróuðu líka fyrsta [[miðamerísk dagatöl|miðameríska dagatalið]] sem seinni tíma menningarríki, eins og [[Majar]] og [[Astekar]], tóku upp.<ref>{{harvnb|Brown|2007|pp=150–153}}</ref> Í Norður-Ameríku þróuðust samfélög veiðimanna og safnara þar sem ríkti meiri jöfnuður. Þessi samfélög ræktuðu líka nytjajurtir eins og [[sólblóm]] í smáum stíl.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=539–540}}</ref> Þau reistu stóra moldarhauga, eins og [[Watson Brake]] (4000 f.o.t.) og [[Poverty Point]] (3600 f.o.t.) í Louisiana.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=540–541}}</ref> === Öxulöld === [[File:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|upright=.7|[[Standandi Búdda frá Gandhara]], 2. öld.]] Tímabilið frá 800 til 200 f.o.t. var nefnt [[öxulöld]] af þýska heimspekingnum [[Karl Jaspers]]<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=101}}</ref> með vísun í það hversu margar mikilvægar heimspekilegar og trúarlegar hugmyndir komu fram á þeim tíma, á ólíkum stöðum að mestu óháð hver annarri.<ref>{{harvnb|Baumard|Hyafil|Boyer|2015|p=e1046657}}</ref> [[Konfúsíusismi]] í Kína,<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=67}}</ref> [[búddatrú]] og [[jainismi]] á Indlandi,<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=665}}</ref> og [[eingyðistrú]] [[gyðingdómur|gyðinga]], hófust allar á þessu tímabili.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=115}}</ref> [[Sóróismi]] hófst fyrr í Persíu (hugsanlega um 1000 f.o.t.), en varð að formlegum trúarbrögðum í ríki [[Akkamenídar|Akkamenída]] á öxulöld.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=304}}</ref> [[Klassísk heimspeki|Ný heimspeki]] kom fram á Grikklandi á 5. öld f.o.t. með hugsuðum á borð við [[Platon]] og [[Aristóteles]].<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|pp=73–74}}</ref> Fyrstu [[Ólympíuleikarnir fornu|Ólympíuleikarnir]] voru haldnir árið 776 f.o.t. og marka upphaf [[klassísk fornöld|klassískrar fornaldar]].<ref>{{harvnb|Short|1987|p=[https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 10]}}</ref> Árið 508 f.o.t. var [[lýðræði]]sleg stjórnskipun tekin upp í fyrsta sinn, í [[Aþena|Aþenu]].<ref>{{harvnb|Dunn|1994}}</ref> Þær hugmyndir sem komu fram á öxulöld mótuðu hugmynda- og trúarbragðasögu heimsins. Konfúsíusismi var einn af þremur skólum sem urðu ríkjandi í kínverskri hugmyndasögu, ásamt [[daóismi|daóisma]] og [[löghyggja (kínversk heimspeki)|löghyggju]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=9}}</ref> Konfúsíska hefðin leitaðist við að þróa [[stjórnviska|stjórnvisku]] byggða á hefðum fremur en ströngum lögum.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=439}}</ref> Konfúsíusismi breiddist síðar út til [[Kórea|Kóreu]] og [[Japan]]s.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=314}}</ref> Búddatrú náði til Kína á 1. öld<ref>{{harvnb|Paine|2011|p=[https://books.google.com/books?id=s5X3EAAAQBAJ&pg=RA3-PA273 273]}}</ref> og breiddist hratt út. Á 7. öld voru 30.000 búddahof í Norður-Kína.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=453, 456}}</ref> Búddatrú varð ríkjandi trúarbrögð í stórum hluta Suður-, Suðaustur- og Austur-Asíu.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=467–475}}</ref> [[Hellenísk heimspeki|Gríska heimspekin]]<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|p=63}}</ref> breiddist út um Miðjarðarhafið, og náði allt til Indlands, frá 4. öld f.o.t., eftir landvinninga [[Alexander mikli|Alexanders mikla]] frá [[Makedónía (fornöld)|Makedóníu]].<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|pp=70–71}}</ref> Bæði [[kristni]] og [[íslam]] þróuðust síðar út frá gyðingdómi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=63}}</ref> === Staðbundin stórveldi === Á þúsund ára tímabili milli 500 f.o.t. og 500 e.o.t. risu nokkur ríki sem náðu meiri stærð en áður þekktist. Þjálfaðir atvinnuhermenn, hugmyndafræði og þróuð stjórnsýsla gerðu keisurum kleift að stýra stórum ríkjum þar sem fjöldi íbúa gat náð tugum milljóna.<ref>{{harvnb|Burbank|2010|p=[http://archive.org/details/empiresinworldhi0000burb 56]}}</ref> Á sama tíma þróuðust langar verslunarleiðir, sérstaklega siglingaleiðir í [[Miðjarðarhaf]]i, [[Indlandshaf]]i og [[Silkivegurinn]] um Asíu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=229, 233}}</ref> [[File:Persepolis The Persian Soldiers.jpg|thumb|left|Lágmynd af persneskum og medískum hermönnum í [[Persepólis]], Akkamenídaríkinu, á 5. öld f.o.t.]] [[Medar]] áttu þátt í falli [[Assýría|Assýríu]] ásamt [[Skýþar|Skýþum]] og [[Babýlónía|Babýlónum]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=238, 276–277}}</ref> Höfuðborg Assýríu, [[Níneve]], var rænd af herjum Meda árið 612 f.o.t.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|p=110}}</ref> Í kjölfar Medaveldisins fylgdu nokkur írönsk ríki, þar á meðal ríki [[Akkamenídar|Akkamenída]] (550-330 f.o.t.),<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=279}}</ref> [[Parþaveldið]] (247 f.o.t.-224 e.o.t.),<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=286}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=248}}</ref> og ríki [[Sassanídar|Sassanída]] (224–651).<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=248}}</ref> Tvö stórveldi risu þar sem nú er [[Grikkland]]. Seint á 5. öld f.o.t. stöðvuðu nokkur grísk borgríki framrás Akkamenída inn í Evrópu í [[Persastríðin|Persastríðunum]]. [[Gullöld Aþenu]] fylgdi í kjölfarið þar sem lagðar voru margar af undirstöðum [[vestræn siðmenning|vestrænnar siðmenningar]]. Meðal þess var [[grískt leikhús|gríska leikhúsið]].<ref>{{harvnb|Strauss|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=nQFtMcD5dOsC 1–11]}}</ref><ref>{{harvnb|Dynneson|2008|p=[https://books.google.com/books?id=9fk4lGzmhiwC&pg=PA54 54]}}</ref><ref>{{harvnb|Goldhill|1997|p=54}}</ref> Stríðin leiddu til stofnunar [[Delosbandalagið|Delosbandalagsins]] árið 477 f.o.t.<ref>{{harvnb|Martin|2000|pp=[https://archive.org/details/ancientgreecefro00mart_1 106–107]}}</ref> Aþena varð stórveldi 454-404 f.o.t. en beið ósigur fyrir bandalagi annarra ríkja undir forystu [[Sparta|Spörtu]] í [[Pelópsskagastríðið|Pelópsskagastríðinu]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=353}}</ref> [[Filippos 2.|Filippus Makedóníukonungur]] sameinaði grísku borgríkin í [[Kórintubandalagið|Kórintubandalaginu]] og sonur hans, [[Alexander mikli]] (356-323 f.o.t.), stofnaði [[Veldi Alexanders mikla|heimsveldi sem náði allt til Indlands]].<ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|p=203}}</ref><ref>{{harvnb|Burstein|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=lwFLDgAAQBAJ 57–58]}}</ref> Veldi Alexanders klofnaði í nokkur ríki undir stjórn [[díadóki|díadóka]] eftir lát hans. Í þessum ríkjum breiddist [[hellenismi|hellensk]] menning út.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=283–284}}</ref> [[Hellenska tímabilið]] stóð frá 323 f.o.t. til ársins 31 f.o.t. þegar Egyptaland [[Ptólemajar|Ptólemaja]] féll í hendur Rómverja.<ref>{{harvnb|Hemingway|Hemingway|2007}}</ref> [[Rómverska lýðveldið]] var stofnað í Evrópu á 6. öld f.o.t.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=337–338}}</ref> og hóf útþenslu sína á 3. öld f.o.t.<ref>{{harvnb|Kelly|2007|pp=[https://books.google.com/books?id=eUgSDAAAQBAJ 4–6]}}</ref> Lýðveldið breyttist í [[rómverska keisaradæmið]] undir stjórn [[Ágústus]]ar keisara. Á þeim tíma höfðu Rómverjar náð yfirráðum yfir nær öllu Miðjarðarhafi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=149, 152–153}}</ref> Rómaveldi hélt útþenslu sinni áfram og náði hátindi sínum í valdatíð [[Trajanus]]ar (53-117) þegar ríkið náði frá Englandi til Mesópótamíu.<ref>{{harvnb|Beard|2015|p=[http://archive.org/details/spqrhistoryofanc0000bear_v4f6 483]}}</ref> Á eftir fylgdu tvær aldir sem kenndar eru við [[Rómarfriður|Rómarfrið]] þar sem þær einkenndust af friði, velmegun og stöðugleika í stórum hluta Evrópu.<ref>{{harvnb|McEvedy|1961}}</ref> [[Kristni]] varð lögleg í valdatíð [[Konstantínus 1.|Konstantínusar 1.]] árið 313, eftir þriggja alda ofsóknir gegn kristnum mönnum í Rómaveldi. Árið 380 varð kristni einu löglegu trúarbrögðin í keisaradæminu. [[Þeódósíus 1.]] bannaði heiðin trúarbrögð 391-392.<ref>{{harvnb|Williams|Friell|2005|p=[https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ 105]}}</ref> [[Chandragupta Maurya]] stofnaði [[Maurya-veldið]] í Suður-Asíu (320–185 f.o.t.) sem blómstraði undir stjórn [[Ashoka]] mikla.<ref>{{harvnb|Kulke|Rothermund|1990|pp=[https://archive.org/details/historyofindia0000kulk/page/60/mode/2up 61, 71]}}</ref><ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=488–489}}</ref> Frá 4. öld til 6. aldar var [[Guptaveldið]] við lýði á tíma sem nefndur hefur verið gullöld Indlands til forna.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=502–505}}</ref> Á þeim tíma ríkti stöðugleiki þar sem menning hindúa og búddatrúarmanna blómstraði. Á sama tíma urðu framfarir í vísindum og stærðfræði.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=503–505}}</ref> Þrjú [[Dravídar|Dravídaríki]] komu fram á [[Suður-Indland]]i: [[Chera-veldið]], [[Chola-veldið]] og [[Pandya-veldið]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=187}}</ref> [[File:Ashoka pillar at Vaishali, Bihar, India.jpg|thumb|[[Súlur Ashoka]] reistar af keisara [[Maurya-veldið|Maurya-veldisins]] á Indlandi.]] Í Kína batt [[Qin Shi Huang]] enda á [[öld hinna stríðandi ríkja]] með því að sameina Kína í [[Qin-veldið]] (221-206 f.o.t.).<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=416}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=160}}</ref> Qin Shi Huang aðhylltist [[löghyggja (Kína)|löghyggjuskólann]] og kom á áhrifaríku stjórnkerfi með hæfum embættismönnum í stað aðalsins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=415}}</ref> Harka Qin-veldisins leiddi til uppreisna og falls keisaradæmisins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=417}}</ref> Á eftir því kom [[Hanveldið]] (202 f.o.t.-220 e.o.t.) sem sameinaði löghyggjuna og konfúsíusisma.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=417}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=160}}</ref> Hanveldið var sambærilegt að stærð og áhrifum við Rómaveldi á hinum enda Silkivegarins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=143}}</ref> Efnahagsuppgangur leiddi til landvinninga í Mongólíu, Mið-Asíu, [[Mansjúría|Mansjúríu]], Kóreu og Norður-Víetnam.<ref>{{harvnb|Gernet|1996|pp=119, 121, 126, 130}}</ref> Líkt og hjá öðrum stórveldum fornaldar urðu miklar framfarir í stjórnsýslu, menntun, vísindum og tækni í Kína Hanveldisins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=165, 169}}</ref><ref>{{harvnb|Gernet|1996|p=138}}</ref> Á þeim tíma tók fólk að nota [[leiðarsteinn|leiðarsteina]] (forvera [[áttaviti|áttavitans]]) og [[pappír]] (tvær af [[kínversku uppfinningarnar fjórar|kínversku uppfinningunum fjórum]]).<ref>{{harvnb|Merrill|McElhinny|1983|p=1}}</ref><ref>{{harvnb|Seow|2022|p=351}}</ref> [[File:Rome Stele.jpg|thumb|left|upright=.65|[[Axúmóbeliskan]] í Eþíópíu.]] [[Konungsríkið Kús]] blómstraði í Norðaustur-Afríku vegna viðskipta við Egypta og þjóðir sunnan Sahara.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=92}}</ref> Það ríkti yfir Egyptalandi sem [[tuttugasta og fimmta konungsættin]] frá 712 til 650 f.o.t. og hélt svo velli sem verslunarveldi í kringum borgina [[Meróe]] fram á fjórðu öld.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=94–95}}</ref> Á 1. öld var [[konungsríkið Aksúm]] stofnað þar sem Eþíópía er nú og myndaði stórt verslunarveldi við [[Rauðahaf]] sem náði yfir bæði [[Suður-Arabía|Suður-Arabíu]] og Kús.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=651–652}}</ref> Konungar Aksúm slógu peninga og reistu gríðarstóra [[einsteinungur|einsteinunga]] yfir grafir keisara.<ref>{{harvnb|Iliffe|2007|p=41}}</ref> Í Ameríku urðu líka til staðbundin stórveldi allt frá 2500 f.o.t.<ref>{{harvnb|Fagan|2005|pp=390, 396}}</ref> Í Mið-Ameríku þróuðust stór þjóðfélög eins og ríki [[Sapótekar|Sapóteka]] (700 f.o.t.-1521 e.o.t.)<ref>{{harvnb|Flannery|Marcus|1996|p=146}}</ref><ref>{{harvnb|Whitecotton|1977|pp=26, LI.1–3}}</ref> og [[Majar|Maja]], sem náði hátindi sínum á klassíska tímabilinu (um 250-900),<ref>{{harvnb|Coe|2011|p=91}}</ref> og hélt velli út allt síðklassíska tímabilið.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=560}}</ref> Borgríki Maja urðu smám saman fleiri og stærri og menning þeirra breiddist út um [[Júkatanskagi|Júkatanskaga]] og til nærliggjandi svæða.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=557–558}}</ref> Majar þróuðu [[majaletur|ritmál]] og notuðust við [[núll]] í útreikningum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=208}}</ref> Vestan við Maja, í miðhluta Mexíkó, blómstraði stórborgin [[Teotihuacan]] sem stýrði verslun með [[hrafntinna|hrafntinnu]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=555}}</ref> Veldi hennar var mest um 450 e.o.t. þegar íbúar voru milli 125 og 150.000 og borgin því ein sú stærsta í heimi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=204}}</ref> [[Tæknisaga|Þróun tækni]] í fornöld gekk í bylgjum.<ref name="Benjamin 2015">{{harvnb|Benjamin|2015|p=122}}</ref> Oft komu tímabil þar sem tækniþróun var mjög hröð, eins og grísk-rómverska tímabilið við Miðjarðarhafið.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=134}}</ref> Talið er að grísk vísindi, tækni og stærðfræði hafi náð hátindi sínum á [[helleníska tímabilið|helleníska tímabilinu]]. Frá þeim tíma eru tæki eins og [[Antikyþera]]-sólkerfislíkanið.<ref>{{harvnb|Kosso|Scott|2009|p=[https://books.google.com/books?id=UTkXFLfmLTkC&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&pg=PA51 51]}}</ref> Á milli komu tímabil hnignunar, eins og þegar Rómaveldi tók að hnigna.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=133}}</ref> Tvær mikilvægustu tækninýjungar þessa tíma voru [[pappír]] (Kína á 1. og 2. öld)<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=142–143}}</ref> og [[ístað]]ið (Indland á 2. öld f.o.t. og Mið-Asía á 1. öld).<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=59}}</ref> Báðar þessar nýjungar breiddust hratt um heiminn. Í Kína tók fólk að gera [[silki]] og Kínverjar réðust í stórar byggingaframkvæmdir eins og [[Kínamúrinn]] og [[Kínaskurðurinn|Kínaskurðinn]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=145}}</ref> Rómverjar voru líka mikilhæfir steinsmiðir. Þeir fundu upp [[steinsteypa|steinsteypu]], fullkomnuðu aðferðir við gerð [[bogi (byggingarlist)|boga]] og reistu kerfi [[rómversk áveita|áveita]] til að flytja vatn til borga sinna.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=136}}</ref><ref>{{harvnb|Deming|2014|p=[https://books.google.com/books?id=JZONR6frqcQC&pg=PA174 174]}}</ref> Í flestum fornaldarsamfélögum var [[þrælahald]] stundað.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=80}}</ref> Þetta var sérstaklega áberandi í [[Aþena|Aþenu]] og [[Rómaveldi]] þar sem þrælar voru stórt hlutfall íbúa og undirstaða efnahagslífsins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=79–80}}</ref> Algengt var að samfélagsskipanin byggðist á [[feðraveldi]] þar sem karlar höfðu meiri völd en konur.<ref>{{harvnb|Kent|2020|p=[https://books.google.com/books?id=cYYEEAAAQBAJ 6]}}</ref> === Hnignun, fall og endurreisn === Algeng vandamál sem stórveldi fornaldar stóðu frammi fyrir voru viðhald stórra herja og miðlægrar stjórnsýslu.<ref name="Bulliet et al">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=170–172}}</ref> Í Róm og Kína Hanveldisins tók ríkinu að hnigna og árásir [[barbarar|barbara]] við landamærin flýttu fyrir upplausn innanlands.<ref name="Bulliet et al"/> Borgarastyrjöld braust út í Hanveldinu árið 220 og leiddi til [[þriggja ríkja tímabilið|þriggja ríkja tímabilsins]], meðan Rómaveldi skiptist um sama leyti í [[þriðju aldar kreppan|þriðju aldar kreppunni]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=158, 170}}</ref> [[Evrasískir hirðingjar]] á hestum ríktu yfir stórum hlutum evrasíska meginlandsins.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=10}}</ref> Ístaðið og bogaskyttur á hestbaki gerðu þeim kleift að ógna samfélögum sem byggðust á fastri búsetu.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=248, 264}}</ref> Á 4. öld klofnaði Rómaveldi til frambúðar í vestur- og austurhluta undir sitt hvorum keisaranum.<ref name="Benjamin 2015-2">{{harvnb|Benjamin|2015|p=14}}</ref> [[Vestrómverska keisaradæmið]] féll í hendur [[Germanar|Germana]] undir forystu [[Ódóaker]]s árið 476.<ref name="Benjamin 2015-2"/> Austrómverska keisaradæmið, þekkt sem [[Býsantíum]], stóð miklu lengur.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=562, 583}}</ref> Keisaraveldin í Kína risu og hnigu með reglulegu millibili, en ólíkt stórveldunum við Miðjarðarhafið, var landið alltaf sameinað á ný.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=513}}</ref> Eftir fall [[Austur-Hanveldið|Austur-Hanveldisins]] og hrun ríkjanna þriggja, gerðu hirðingjar innrás úr norðri og hröktu marga kínverska þjóðflokka á flótta til suðurs.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=165}}</ref> == Síðklassíska tímabilið == [[Mynd:Hagia_Sophia_Mars_2013.jpg|thumb|[[Ægisif]] í Istanbúl er tákn fyrir menningu [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkisins]].]] Frá því seint á 20. öld hefur verið vaxandi tilhneiging til að notast við hugtök á borð við „síðklassíska tímabilið“ yfir tímabilið frá um 500 til um 1500, til að forðast hugtakið „[[miðaldir]]“, sem tengist fyrst og fremst [[saga Evrópu|sögu Evrópu]].<ref>{{harvnb|Stearns|2017}}</ref> Áður hefur [[síðfornöld]] verið notað um tímabil í sögu Evrópu sem nær frá um 250 til 600.<ref>{{harvnb|Bowersock|Brown|Grabar|1999}}</ref><ref>{{harvnb|Rapp|Drake|2014}}</ref> Upphaf tímabilsins markast af hruni nokkurra stórvelda fornaldar, eins og [[Hanveldið|Hanveldisins]] í Kína (220), [[Vestrómverska keisaradæmið|Vestrómverska keisaradæmisins]] í Evrópu (476), [[Guptaveldið|Guptaveldisins]] á Indlandi (543) og [[Sassanídar|Sassanída]] í Íran (651). Frá 10. öld til 13. aldar stóð [[hlýskeið miðalda]] á norðurhveli jarðar, sem leiddi til fólksfjölgunar í Evrópu og Asíu.<ref name="Kedar-3">{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=334}}</ref> [[Litla ísöldin]] fylgdi í kjölfarið og [[svarti dauði]] sem olli mikilli fólksfækkun. Á þessum tíma var [[byssupúður]] fundið upp í Kína og [[prentun]] breiddist út í Asíu.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=317}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008b|p=xxiv}}</ref> Síðklassíska tímabilið nær yfir [[landvinningar múslima|landvinninga múslima]], [[gullöld íslam]] og upphaf og útbreiðslu [[þrælaverslun Araba|þrælaverslunar Araba]]. Á eftir fylgdu [[innrásir Mongóla]] og stofnun [[Tyrkjaveldi]]s í Vestur-Asíu.<ref>{{harvnb|Shaw|1976|p=[https://archive.org/details/historyofottoman00stan 13]}}</ref> Þetta er tímabil [[indversku miðríkin|indversku miðríkjanna]] fyrir stofnun [[íslam á Indlandi|íslömsku ríkjanna]] í Suður-Asíu.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=215}}</ref> Í [[Vestur-Afríka|Vestur-Afríku]] risu [[Malíveldi]] og [[Songhaíveldið]] og auðguðust á [[Saharaverslunin]]ni.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=379, 393}}</ref> Arabar stofnuðu borgir meðfram strönd [[Austur-Afríka|Austur-Afríku]] þar sem verslun blómstraði með gull, perlur, krydd og þræla. [[Svahílí]] þróaðist vegna tengsla Afríku við verslun á Indlandshafi.<ref name="Kedar-2">{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=393}}</ref> Í [[Kína]] komu á þessum tíma upp [[Suiveldið]], [[Tangveldið]], [[Songveldið]], [[Júanveldið]] og [[Mingveldið]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=297, 336, 339}}</ref> Verslunarleiðir um Indlandshaf og [[Silkivegurinn]] um [[Góbíeyðimörkin]]a viðhéldu tengslum Austur- og Suðaustur-Asíu við Evrópu.<ref name="Benjamin 2015">{{harvnb|Benjamin|2015|p=122}}</ref> Á sama tíma náðu menningarríki í Norður-Ameríku, eins og [[Mississippimenningin]],<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=214}}</ref> [[Astekar]],<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=395}}</ref> [[Majar]]<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=205}}</ref> og [[Inkar]], hátindi sínum.<ref name="Bulliet et al-6">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=397}}</ref> === Vestur- og Mið-Asía === [[File:Ajlun castle.jpg|thumb|[[Ajloun-kastali]], Jórdaníu.]] Fyrir útbreiðslu íslam á 7. öld ríktu [[Austrómverska keisaradæmið]] og [[Sassanídar]] yfir Mið-Austurlöndum og tókust þar á um yfirráð yfir umdeildum landsvæðum.<ref>{{harvnb|Hourani|1991|pp=5, 11}}</ref> Átökin voru jafnframt menningarleg, þar sem kristin menning Býsantíum, tókst á við sóróíska menningu Persa.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=249–250}}</ref> Með uppgangi íslam kom nýr samkeppnisaðili til sögunnar, sem brátt varð voldugri en bæði keisaraveldin.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=385}}</ref> [[Múhameð]], stofnandi íslam, hóf [[landvinningar múslima|landvinninga múslima]] á 7. öld.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=387–389}}</ref> Hann stofnaði nýtt sameinað ríki á [[Arabíuskagi|Arabíuskaga]] sem stækkaði hratt undir stjórn [[Rasídúnar|Rasídúna]] og [[Úmajadar|Úmajada]]. Þessir landvinningar náðu hámarki þegar yfirráð múslima náðu yfir þrjár heimsálfur (Asíu, Afríku og Evrópu) árið 750.<ref name="Bulliet et al-7">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=255}}</ref> Á tímum [[Abbasídar|Abbasída]] stóð [[gullöld íslam]] sem einkenndist af menntun, vísindum og tækniframförum, þar sem [[íslömsk heimspeki]], [[íslömsk myndlist]] og [[íslamskar bókmenntir]] blómstruðu.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=295}}</ref><ref>{{harvnb|Mirsepassi|Fernée|2014|p=[https://books.google.com/books?id=zibeAgAAQBAJ&pg=PA182 182]}}</ref> Íslamskir menntamenn varðveittu og þróuðu áfram þekkingu og tækni Grikkja og Persa,<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=295}}</ref> lærðu pappírsframleiðslu af Kínverjum<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=26}}</ref> og tóku upp [[tugakerfi]]ð frá Indlandi.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=149}}</ref> Á sama tíma gerðu þeir nýjar uppgötvanir á mörgum sviðum, eins og með [[algebra|algebru]] [[Al-Khwarizmi]]s og heimspeki [[Avicenna]].<ref>{{harvnb|Tiliouine|Renima|Estes|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=f9f7CwAAQBAJ&pg=PA37 37, 41]}}</ref> Íslömsk siðmenning breiddist út með landvinningum og verslun.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=156–157, 393}}</ref> Kaupmenn áttu þátt í að breiða út íslam í Kína, Indlandi, Suðaustur-Asíu og Afríku.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=393–394}}</ref> Yfirráð Araba í Mið-Austurlöndum tóku enda um miðja 11. öld þegar [[Seljúkveldið|Seljúkar]], tyrkísk þjóð sem fluttist suður á bóginn frá Mið-Asíu, kom til skjalanna.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=373–374}}</ref> Vegna landvinninga Seljúka í Litlu-Asíu og Botnalöndum hófu Evrópubúar [[krossferðir]] gegn þeim. Krossferðirnar voru nokkrar skipulegar herfarir gerðar í þeim tilgangi að endurheimta landsvæði úr höndum múslima, sérstaklega [[Landið helga]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=292–93}}</ref> Á endanum mistókst ætlunarverkið, en krossferðirnar veiktu Austrómverska ríkið verulega, sérstaklega [[rán Konstantínópel]] árið 1204.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=162, 579}}</ref> Snemma á 13. öld gerði nýr innrásarher, [[Mongólar]], árásir á Mið-Austurlönd. Árásirnar bundu enda á gullöld íslam, en að lokum tóku Tyrkir við og stofnuðu [[Tyrkjaveldi]] þar sem [[Tyrkland]] er nú, um 1299.<ref>{{harvnb|Shaw|1976|p=[https://archive.org/details/historyofottoman00stan 13]}}</ref><ref>{{harvnb|Kuran|2023|p=[https://books.google.com/books?id=tTHEEAAAQBAJ&pg=PA11 11]}}</ref> [[File:Grande Mosquée de Kairouan, vue d'ensemble.jpg|thumb|left|[[Stórmoskan í Kairouan]], Túnis, stofnuð árið 670.]] Steppuhirðingjar frá Mið-Asíu ógnuðu enn kyrrsetusamfélögum á síðklassíska tímabilinu, en stóðu líka frammi fyrir innrásum Araba og Kínverja.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=365–366, 401, 516}}</ref> Á tímum [[Sui-veldið|Sui-veldisins]] (581–618) stækkaði Kína og náði inn í Mið-Asíu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=297–298}}</ref> Kínverjar mættu þar [[tyrkískar þjóðir|tyrkískum þjóðum]] sem voru þá orðnar ríkjandi í þeim heimshluta.<ref>{{harvnb|Ebrey|Walthall|Palais|2006|p=[https://archive.org/details/eastasiacultural00ebre_0 113]}}</ref><ref>{{harvnb|Xue|1992|pp=149–152, 257–264}}</ref> Í byrjun einkenndust samskiptin af samvinnu, en árið 630 hóf [[Tangveldið]] hernað gegn Tyrkjum með því að leggja undir sig hluta [[Ordoseyðimörkin|Ordoseyðimerkurinnar]].<ref>{{harvnb|Xue|1992|pp=226–227}}</ref> Á 8. öld barst íslam til svæðisins og varð brátt eina trú flestra íbúa, þótt búddatrú héldi enn stöðu sinni í austri.<ref>{{harvnb|Pillalamarri|2017}}</ref> Frá 9. öld til 13. aldar skiptist Mið-Asía milli nokkurra öflugra ríkja eins og [[Samanídar|Samanída]],<ref>{{harvnb|Tor|2009|pp=279–299}}</ref> [[Seljúkveldið|Seljúka]],<ref>{{harvnb|Ṭabīb|Faḍlallāh|Nishapuri|Nīšāpūrī|2001|pp=[https://books.google.com/books?id=jmMpaJZemk0C 3–4]}}</ref> og [[Khwarazm-veldið|Khwarazm-veldisins]]. Öll þessi ríki féllu undir stjórn Mongóla á 13. öld.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=371}}</ref> Árið 1370 náði tyrkísk-mongólski herforinginn [[Tímúr]] að leggja svæðið undir sig og stofna [[Tímúrveldið]].<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=247–248}}</ref> Þetta heimsveldi hrundi skömmu eftir lát Tímúrs,<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=248}}</ref> en afkomendur hans héldu völdum á litlu kjarnasvæði í Mið-Asíu og Íran.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=354}}</ref> Þar átti [[Tímúrendurreisnin]] í myndlist og byggingarlist sér stað.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=355}}</ref> === Evrópa === {{aðalgrein|Miðaldir}} [[File:Notre-Dame de Paris, 4 October 2017.jpg|thumb|Gotneska dómkirkjan [[Notre Dame|Notre-Dame de Paris]] í Frakklandi.]] [[Ármiðaldir]] í Evrópu einkenndust af fólksfækkun, [[dreifbýlisvæðing]]u og árásum [[barbarar|barbara]], sem allt hófst í [[síðfornöld]].<ref>{{harvnb|Brown|2007|pp=128, 136}}</ref> Barbarar stofnuðu ný ríki þar sem Vestrómverska ríkið stóð áður.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=384–385}}</ref> Þrátt fyrir miklar samfélagslegar og stjórnarfarslegar breytingar, nýttu flest nýju konungsríkin sér stofnanir frá tímum Rómaveldis.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=158}}</ref> Kristni breiddist út um Vestur-Evrópu, og klausturlífi voru stofnuð.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=282, 285}}</ref> Allt frá því á 4. öld hefur kristni leikið stórt hlutverk við að móta menningu, gildi og stofnanir vestrænnar siðmenningar.<ref>{{harvnb|McNeill|2010|p=204}}</ref> Á 8. öld stofnuðu [[Frankar]] [[Karlungaveldið]] sem náði yfir megnið af Vestur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Deanesly|2019|pp=339–355|loc=The Carolingian Conquests}}</ref> Karlungaveldið stóð til 9. aldar þegar nýir innrásarherir [[Víkingar|Víkinga]], [[Magýarar|Magýara]] og Araba, tóku að herja á það.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=159}}</ref> Á Karlungatímabilinu þróaðist nótnaskrift ([[neume]]) í kirkjum og varð grundvöllur nútímanótnaskriftar.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=205}}</ref> [[Garðaríki]] stækkaði frá höfuðstaðnum [[Kænugarður|Kænugarði]] og varð stærsta Evrópuríkið seint á 10. öld. Árið 988 tók [[Valdimar gamli]] upp [[rússneska rétttrúnaðarkirkjan|kristinn rétttrúnað]] sem ríkistrú.<ref>{{harvnb|Bulliet|Crossley|Headrick|Hirsch|2011|page=250}}</ref><ref>{{harvnb|Brown|Anatolios|Palmer|2009|page=66}}</ref> [[File:Cleric, Knight, and Workman representing the Three Classes.jpg|left|thumb|[[Lýstur upphafsstafur]] úr frönsku handriti frá 13. öld sem sýnir þrjár stéttir miðalda: [[klerkur|klerka]], [[riddari|riddara]] og [[bóndi|bændur]].]] [[Hámiðaldir]] hófust eftir árþúsundaskiptin 1000. Á þeim tíma jókst íbúafjöldi Evrópu þar sem framfarir í samgöngutækni og landbúnaðarframleiðslu leiddu til aukinnar verslunar og uppskeru.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=289}}</ref> Komið var á [[lénskerfi]] sem hafði mikil áhrif á samfélagið. Landeigendur reistu [[herragarður|herragarða]], en bændur urðu [[leiguliði|leiguliðar]] sem bjuggu í þorpum og greiddu leigu og inntu af hendi vinnu fyrir landeigendur. [[Riddari|Riddarar]] og annar [[lágaðall]] voru bundnir hærra settum aðalsmönnum með [[lénsskylda|lénsskyldu]] þar sem þeir inntu af hendi herskyldu fyrir réttinn til að innheimta leigu af tilteknu landi.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=280–281}}</ref> Konungsríki urðu stærri og miðstýring jókst á ný, eftir valddreifingu sem fylgdi upplausn [[Karlungaveldið|Karlungaveldisins]].<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=496–497}}</ref> Árið 1054 átti [[kirkjusundrungin]] sér stað, þar sem kristin kirkja klofnaði í vestræna kaþólska kirkju og austræna rétttrúnaðarkirkju, sem jafnframt fól í sér menningarlegan klofning í Vestur- og Austur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Bideleux|Jeffries|1998|p=[https://books.google.com/books?id=U39AYJm1L94C 48]}}</ref> [[Krossferðirnar]], herfarir kristinna manna til að vinna [[Landið helga]] af múslimum, leiddu til stofnunar nokkurra [[Krossfararíki|Krossfararíkja]] í Mið-Austurlöndum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=293}}</ref> Ítalskir kaupmenn fluttu inn þræla til að starfa við heimilisstörf eða við sykurvinnslu.<ref>{{harvnb|Phillips|2017|pp=[https://brill.com/view/book/edcoll/9789004346611/BP000028.xml 665–698]}}</ref> [[Skólaspeki]] var ríkjandi stefna í heimspeki og [[háskóli|háskólar]] voru stofnaðir. Bygging [[dómkirkja]] í [[gotneskur stíll|gotneskum stíl]] er eitt af því sem helst einkennir byggingarlist þessa tímabils í Evrópu.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=146}}</ref> Á miðöldum hófst [[þéttbýlisvæðing]] í Norður- og Vestur-Evrópu, sem hélt áfram til upphafs [[árnýöld|árnýaldar]] á 16. öld.<ref>{{harvnb|Bentley|Ziegler|2008|p=595}}</ref> [[Innrásir Mongóla í Evrópu]] hófust árið 1236. Mongólar lögðu [[Garðaríki]] undir sig og réðust stuttlega inn í [[Konungsríkið Pólland|Pólland]] og [[Konungsríkið Ungverjaland (1000-1301)|Ungverjaland]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=324}}</ref> [[Stórhertogadæmið Litáen]] gerðist bandamaður Mongóla, en hélt sjálfstæði sínu og myndaði konungssamband við Pólland seint á 14. öld.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=335}}</ref> [[Síðmiðaldir]] einkenndust af erfiðleikum og áföllum.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=246–248}}</ref> Farsóttir og stríð urðu til þess að íbúafjöldi Vestur-Evrópu hrundi.<ref>{{harvnb|Aberth|2001}}</ref> Talið er að [[svartidauði]] einn og sér hafi leitt til dauða 75 til 200 milljóna á aðeins þremur árum, frá 1347 til 1350.<ref>{{harvnb|Dunham|2008}}</ref><ref>{{harvnb|BBC|2001}}</ref> Svartidauði var ein af mannskæðustu farsóttum mannkynssögunnar. Hann hófst í Asíu og náði Miðjarðarhafi og Vestur-Evrópu seint á 5. áratug 14. aldar.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=60}}</ref> Þar olli hann dauða tugmilljóna á sex árum. Talið er að fjórðungur til þriðjungur íbúafjöldans hafi dáið úr farsóttinni.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=120}}</ref> === Afríka === Á 7. öld hvarf [[Austrómverska veldið]] frá Norður-Afríku og [[Máretanía|Berbaríkin]] féllu í hendur múslima.<ref>{{harvnb|Mones|1988a}}</ref> Frá 10. öld féllu lönd Araba í Afríku undir kalífadæmi [[Fatímídar|Fatímída]] sem ríktu frá Egyptalandi. Á 12. öld tóku [[Ajúbídar]] við og enn síðar [[Mamlúkaveldið]] á 13. öld.<ref>{{harvnb|Hrbek|1988a}}</ref> Í [[Magreb]] og [[Vestur-Sahara]] ríktu [[Almoravídar]] frá 11. öld<ref>{{harvnb|Hrbek|1988b}}</ref> þar til [[Almóhadar]] lögðu svæðið undir sig á 12. öld.<ref>{{harvnb|Saidi|1984}}</ref> Þegar veldi Almóhada hrundi tóku [[Marínídar]] við í Marokkó, konungsríkið [[Tlemcen]] í Alsír og [[Hafsídar]] í Túnis.<ref>{{harvnb|Hrbek|1984}}</ref> Í [[Núbía|Núbíu]] tóku kristnu ríkin [[Makúría]], [[Alodía]] og [[Nobatía]] við af fornaldarríkinu [[Kús]]. Á 7. öld lagði Makúría Nobatíu undir sig og varð ríkjandi á svæðinu. Ríkið stóð af sér [[Fyrsta orrustan um Dongola|innrás múslima]].<ref>{{harvnb|Jakobielski|1988}}</ref> Síðar tók ríkinu að hnigna og við tók borgarastríð og [[íslömskuvæðing Súdansvæðisins|fólksflutningar Araba til Súdan]]. Á 15. öld hafði ríkið leyst upp, en [[Soldánsdæmið Funj]] tók við.<ref>{{harvnb|Kropacek|1984}}</ref> [[File:Lalibela, san giorgio, esterno 24.jpg|thumb|Ein af ellefu klettakirkjum sem gerðar voru í tíð [[Zagwe-ætt]]ar í Eþíópíu.]] Við [[Horn Afríku]] breiddist íslam út meðal [[Sómalar|Sómala]], meðan [[konungsríkið Aksúm|konungsríkinu Aksúm]] hnignaði frá 7. öld eftir að múslimar lögðu verslun á [[Rauðahaf]]i undir sig. Aksúm féll á 10. öld.<ref>{{harvnb|Mekouria|1988}}</ref> Á 12. öld komst [[Zagwe-ætt]] til valda og tókst á við [[Soldánsdæmið Shewa]] og [[Konungsríkið Damot]].<ref>{{harvnb|Tamrat|1984|pp=423, 431}}</ref> Á 13. öld varpaði [[Salómonsætt]] Zagwe-ætt af stóli og Shewa vék fyrir [[Walashma-ætt]] og [[Soldánsdæmið Ifat|Soldánsdæminu Ifat]].<ref>{{harvnb|Tamrat|1977|pp=123-134, 140}}</ref> Eþíópía sigraði Ifat og lagði múslimaríkin undir sig.<ref>{{harvnb|Tamrat|1977|p=143}}</ref> [[Soldánsdæmið Ajuran]] kom upp á austurströnd Horns Afríku og lagði undir sig verslun á [[Indlandshaf]]i.<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016}}</ref> [[Soldánsdæmið Adal]] tók við af Ifat og lagði undir sig mikið af löndum múslima.<ref>{{harvnb|Tamrat|1977|p=149}}</ref> Í Vestur-Afríku myndaðist [[Ganaveldið]] á 3. öld, en frá 7. öld ríkti [[Gaóveldið]] austan við það.<ref>{{harvnb|Gestrich|2019}}</ref><ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016}}</ref> Eftir að Almóravídar lögðu undir sig höfuðborgina [[Aoudaghost]] snerist Gana til íslam á 11. öld.<ref>{{harvnb|Conrad|Fisher|1983}}</ref> Innrásir Almóravída og loftslagsbreytingar leiddu til þess að [[Sosso-veldið]] lagði Ganaveldið undir sig á 13. öld.<ref>{{harvnb|McIntosh|2008}}</ref> Skömmu síðar lagði [[Malíveldi]] Sosso undir sig og auðgaðist á [[Saharaverslunin]]ni.<ref>{{harvnb|Niane|1984}}</ref> [[Mossi-ríkin]] voru stofnuð sunnan við það.<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016|pp=1-2}}</ref> Í austri ríkti [[Kanem-Bornúveldið]] frá 6. öld og teygði áhrif sín yfir [[Hausa-ríkin]].<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016|pp=1-6}}</ref><ref>{{harvnb|Mahdi|1984}}</ref> Á 15. öld hrundi Malíveldið og [[Songhaíveldið]] með höfuðborg í [[Gao]] varð ráðandi á svæðinu.<ref>{{harvnb|Ly-Tall|1984}}</ref> [[File:Head of an Oba MET DP231468.jpg|thumb|left|upright=.7|[[Bronsmyndir frá Benín|Bronsmynd frá Benín]] í Nígeríu.]] Mörg konungsríki og keisaradæmi blómstruðu við strönd Vestur-Afríku, eins og ríki [[Jórúbar|Jórúba]], [[Ife-veldið]] og [[Oyo-veldið]],<ref>{{harvnb|Akintoye|2010}}</ref> ríki [[Igbóar|Igbóa]] [[Konungsríkið Nri]],<ref>{{harvnb|Onwuejeogwu|1980}}</ref> ríki [[Edóar|Edóa]] [[Benínveldið]] (þekkt fyrir fagrar bronsmyndir),<ref>{{harvnb|Dalziel|MacKenzie|2016|pp=1-6}}</ref> ríki [[Dagombar|Dagomba]] [[konungsríkið Dagbon]],<ref>{{Cite web |date=2024-03-25 |title=Dagbon History: Kings, Towns, and Cultural Legacy |url=https://dagbonkingdom.com/dagbon-history/ |access-date=2024-10-06 |language=en-US}}</ref> og ríki [[Akanar|Akana]] [[Bonoman]].<ref>{{harvnb|Hargrove|2024}}</ref> Þessi ríki komust í samband við Portúgala á 15. öld sem markar upphaf [[þríhyrningsverslunin|þríhyrningsverslunarinnar]] með þræla á Atlantshafi. Í árdal [[Kongófljót]]s voru þrjú stór ríkjabandalög ráðandi á 13. öld: [[Sjö ríki Kongo dia Nlaza]], [[Mpemba]] og eitt undir forræði [[Vungu]].<ref>{{harvnb|Thornton|2020|pp=24-25}}</ref> Á 14. öld varð [[Konungsríkið Kongó]] ríkjandi á svæðinu.<ref>{{harvnb|Thornton|2020}}</ref> Austan við það var [[Lubaveldið]] stofnað í [[Upembalægðin]]ni á 15. öld.<ref>{{harvnb|Vansina|1984}}</ref> Norðan við [[Stóru vötnin]] kom [[Kitaraveldið]] upp á 11. öld. Það er þekkt fyrir algjöran skort á ritheimildum. Það hrundi á 15. öld eftir að [[Lúóar]] hófu að flytjast til svæðisins.<ref>{{harvnb|Buchanan|1974}}</ref> Á [[Svahílíströndin]]ni blómstruðu borgríki sem lifðu af [[Indlandshafsverslunin]]ni. Þau tóku smám saman upp íslamstrú og þar kom [[Soldánsdæmið Kilwa]] upp á 10. öld.<ref>{{harvnb|Masao|1988}}</ref><ref>{{harvnb|Matveiev|1984}}</ref> [[Ástrónesar]] settust að á Madagaskar frá 5. öld til 7. aldar og byggðu samfélög sín á hugmyndinni um ''[[hasina]]''.<ref>{{harvnb|Randrianja|2009|pp=43, 52-53}}</ref> Í árdal [[Sambesífljót]]s var [[Konungsríkið Mapungubwe]] stofnað á 11. öld. [[Konungsríkið Simbabve]] tók við af því á 13. öld og síðan [[Mútapaveldið]] á 15. öld.<ref>{{harvnb|Fagan|1984}}</ref> === Suður-Asía === [[File:Hoysala emblem.JPG|thumb|upright=.7|[[Chennakeshava-hofið, Belur]] í Karnataka.]] Eftir fall Guptaveldisins árið 550, skiptist [[Norður-Indland]] milli nokkurra minni ríkja.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=189–90}}</ref> Fyrstu innrásir múslima á Indlandsskaga enduðu með því að [[Umayya-kalífadæmið]] lagði undir sig mest af því svæði sem í dag er [[Pakistan]].<ref name="Bulliet et al-7">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=255}}</ref> Framsókn Araba stöðvaðist þar, en íslam breiddist út með arabískum kaupmönnum meðfram vesturströnd Indlands.<ref name="Kedar-2"/> Á 9. öld hófust átök um stjórn Norður-Indlands milli [[Gurjara-Pratihara-ætt]]ar, [[Palaveldið|Palaveldisins]] og [[Rashtrakuta-ætt]]ar.<ref>{{harvnb|Keay|2000|p=192}}</ref> Síðklassísk konungsveldi á Suður-Indlandi töldu meðal annars [[Chalukya-ætt]], [[Hoysala-veldið]] og [[Chola-veldið]].<ref>{{harvnb|Keay|2000|pp=168, 214–15, 251}}</ref> Bókmenntir, byggingarlist, höggmyndalist og málaralist blómstruðu við hirðir konunganna.<ref>{{harvnb|Keay|2000|pp=169, 213, 215}}</ref> Meðal annarra ríkja sem komu fram á Suður-Indlandi á þessum tíma voru [[Bahmani-soldánsdæmið]] og [[Vijayanagara-veldið]].<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=169}}</ref> === Eyjaálfa === Afkomendur [[Lapítamenningin|Lapítamenningarinnar]], [[Pólýnesar]], námu land á stórum hluta [[Fjarlæga Eyjaálfa|Fjarlægu Eyjaálfu]] frá um 1000.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=621–22}}</ref> Þeir sigldu á tvíbytnum sem voru allt að 37 metrar á lengd og báru allt að 50 manns auk búsmala.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=406–07}}</ref> Þeir settust að á hundruðum eyja, eins og [[Markgreifaeyjar|Markgreifaeyjum]], [[Hawaii]], [[Páskaeyja|Páskaeyju]] og [[Nýja-Sjáland]]i.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=622}}</ref> [[Tu'i Tonga-veldið]] var stofnað á 10. öld og hóf útþenslu eftir 1250.<ref>{{harvnb|Burley|1998|pp=368–9, 375}}</ref> Tongversk menning, tungumál og yfirráð breiddust út um austurhluta [[Melanesía|Melanesíu]], [[Míkrónesía (heimshluti)|Míkrónesíu]] og miðhluta [[Pólýnesía|Pólýnesíu]] á þessum tíma.<ref>{{harvnb|Kirch|Green|2001|p=[https://books.google.com/books?id=WRapfjQ_iTEC&pg=PA87 87]}}</ref> Hún hafði áhrif á [['Uvea]], [[Rotuma]], [[Fútúna (Wallis og Fútúna)|Fútúna]], [[Samóaeyjar]], og [[Niue]], auk einstakra eyja og hluta af [[Míkrónesía (ríki)|Míkrónesíu]], [[Vanúatú]] og [[Nýja-Kaledónía|Nýju-Kaledóníu]].<ref>{{harvnb|Geraghty|1994|pp=236–239|loc=Linguistic Evidence for the Tongan Empire}}</ref> Vísbendingar eru um verslun milli [[Makassarar|Makassara]] og [[frumbyggjar Ástralíu|frumbyggja]] í Norður-Ástralíu fyrir komu Evrópubúa.<ref>{{harvnb|MacKnight|1986|pp=69–75}}</ref> Samfélög frumbyggja Ástralíu byggðust á áunnum stöðum, meðan samfélög Pólýnesa voru höfðingjadæmi sem gengu í arf.<ref>{{harvnb|McNiven|2017|pp=603–604, 629}}</ref> === Austur-Asía === Eftir sundrungartímabil var Kína sameinað á ný undir Sui-veldinu árið 589.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=426}}</ref> Þegar [[Tangveldið]] (618–907) tók við hófst gullöld sem einkenndist af pólitískum stöðugleika og efnahagsuppgangi, þar sem bókmenntir og listir blómstruðu. Frá þeim tíma eru [[Tangljóðin]] eftir [[Li Bai]] og [[Du Fu]].<ref>{{harvnb|Ning|2023|pp=[https://books.google.com/books?id=nJ3fEAAAQBAJ&pg=PA203 203–204]}}</ref><ref>{{harvnb|Lewis|2009|p=1}}</ref> Sui-veldið og Tangveldið komu á [[keisaraleg próf|keisaralegum prófum]] þar sem stjórnunarstöður voru veittar mönnum sem stóðust erfitt próf í konfúsískri hugsun og [[klassískar kínverskar bókmenntir|klassískum kínverskum bókmenntum]].<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|p=453}}</ref><ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=118}}</ref> Kína átti í samkeppni við [[Tíbetveldið]] (618-842) um yfirráð yfir svæðum í Innri-Asíu.<ref>{{harvnb|Whitfield|2004|p=[https://archive.org/details/aurelsteinonsilk0000whit 193]}}</ref> Tangveldið klofnaði að lokum og við tók [[tími fimm konungsætta og tíu konungsríkja]] sem stóð í hálfa öld þar til [[Songveldið]] sameinaði stóran hluta landsins á ný.<ref>{{harvnb|Lorge|2015|pp=[https://books.google.com/books?id=9UTjCgAAQBAJ 4–5]}}</ref> Þrýstingur frá hirðingjum í norðri fór vaxandi.<ref name="Kedar">{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=532}}</ref> Um 1127 var Norður-Kína undir stjórn [[Jurchenar|Jurchena]] eftir [[Jin-Song-stríðin]] og Mongólar lögðu síðan allt Kína undir sig árið 1279.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=528, 534}}</ref> Eftir um eina öld af yfirráðum Mongóla tóku Kínverjar aftur völdin þegar [[Mingveldið]] var stofnað árið 1368.<ref name="Kedar"/> [[File:Mōko Shūrai Ekotoba.jpg|thumb|upright=1.4|Orrusta í [[innrásir Mongóla í Japan|innrás Mongóla í Japan]] árið 1281.]] [[Japanskeisari|Keisaraveldi Japan]] var komið á á 3. öld og miðstýrt ríki þróaðist á [[Yamato-tímabilið|Yamato-tímabilinu]] (um 300-710).<ref>{{harvnb|Henshall|1999|pp=11–12}}</ref> Búddatrú barst til landsins þar sem áherslan var á að taka upp kínverska menningu og konfúsíusisma.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=426, 428–430, 454–5}}</ref> Á [[Naratímabilið|Naratímabilinu]] (710-794) komu fram sérstakar [[japanskar bókmenntir]] auk myndlistar og byggingarlistar sem kennd eru við Nara.<ref>{{harvnb|Totman|2002|pp=[https://books.google.com/books?id=Z_a_QgAACAAJ 64–79]}}</ref><ref>{{harvnb|Henshall|2012|pp=[https://books.google.com/books?id=vD76fF5hqf8C 24–52]}}</ref> Á [[Heian-tímabilið|Heian-tímabilinu]] (794–1185) náði keisaraveldið hátindi sínum, en í kjölfarið risu aðalsættir sem héldu einkaheri og [[samúræ]]ja.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=316–317}}</ref> Á Heian-tímabilinu skrifaði [[Murasaki Shikibu]] ''[[Saga Genji|Sögu Genji]]'' sem er stundum talin fyrsta skáldsaga heims.<ref>{{harvnb|Huffman|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=MNzQCwAAQBAJ 29, 35]}}</ref> Frá 1185 til 1868 ríktu öflugir héraðshöfðingjar ([[daimyo]]) og herstjórar ([[sjógun]]) eins og [[Ashikaga-veldið]] og [[Tokugawa-veldið]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=346–347}}</ref><ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=485}}</ref> Á þessum tíma voru raunveruleg völd keisarans nær engin.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=720}}</ref> Kaupmenn efldust á sama tíma.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=222}}</ref> Á þessum tíma kom fram listastefnan ''[[ukiyo-e]]'' með [[prentmynd]]um úr viði sem upphaflega voru af frægum [[oiran|hirðmeyjum]].<ref>{{harvnb|Huffman|2010|p=67}}</ref> [[Saga Kóreu]] á síðklassíska tímabilinu einkennist af endalokum [[þrjú konungsríki Kóreu|þriggja konungsríkja Kóreu]], þar sem ríkin [[Goguryeo]], [[Baekje]] og [[Silla]] börðust um yfirráð.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=517–518}}</ref> Þessu tímabili lauk þegar Silla lagði Baekje undir sig árið 660 og sigraði Goguryeo árið 668.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008e|p=464}}</ref> Þetta markar upphaf [[tímabil norðurríkja og suðurríkja|tímabils norðurríkja og suðurríkja]], með [[Síð-Silla|sameinað Silla]] í suðri og [[Balhae]] (arftaka Goguryeo) í norðri.<ref>{{harvnb|Naver}}</ref> Árið 892 hófst tími [[síðari þrjú konungsríki Kóreu|síðari konungsríkjanna þriggja]] þar sem [[Goryeo]] kom fram sem öflugasta ríkið og sameinaði allan skagann undir sinni stjórn árið 936.<ref>{{harvnb|The Association of Korean History Teachers|2005|p=113}}</ref> Konungsættin Goryeo ríkti til 1392, en þar á eftir tók við [[Jóseontímabilið|Jóseonætt]]<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|p=345}}</ref> sem ríkti yfir skaganum næstu 500 ár.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=550}}</ref> Í [[Mongólía|Mongólíu]] sameinaði [[Djengis Khan]] hina ýmsu mongólsku og tyrkísku ættflokka undir einu merki árið 1206.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=120}}</ref><ref>{{harvnb|Butt|2005|p=[https://books.google.com/books?id=uOXEEAAAQBAJ&pg=PA128 128]}}</ref> [[Mongólaveldið]] stækkaði þar til það náði yfir allt Kína og Mið-Asíu, auk stórra hluta Rússlands og Mið-Austurlanda. Það varð stærsta samfellda [[heimsveldi]] sögunnar.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=534–5}}</ref> Eftir lát [[Möngke Khan]] árið 1259<ref>{{harvnb|Stearns|Langer|2001|p=153}}</ref> [[skipting Mongólaveldisins|skiptist Mongólaveldið]] í fjögur ríki: [[Júanveldið]] í Kína, [[Chagatai-kanatið]] í Mið-Asíu, [[Gullna hordan|Gullnu horduna]] í Austur-Evrópu og Rússlandi, og [[Ilkanatið]] í Íran.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=535}}</ref><ref>{{harvnb|O'Brien|2002|p=[https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA99 99]}}}}</ref> === Ameríka === [[File:Chichén Itzá Mayan observatory.jpg|thumb|upright=.7|Stjörnuskoðunarstöð frá tímum [[Majar|Maja]] í [[Chichen Itza]], Mexíkó.]] Á þessum tíma reis [[Mississippi-menningin]] í Norður-Ameríku þar sem Bandaríkin eru nú, um árið 950.<ref>{{harvnb|Benjamin|2015|pp=546–547}}</ref> Einkenni þess menningarskeiðs er stórt þéttbýli í [[Cahokia]].<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=437}}</ref> [[Forn-Púeblóar]] og forverar þeirra á 9.-13. öld reistu sér stóra varanlega bæi, þar á meðal steinbyggingar sem voru stærstu steinmannvirki Norður-Ameríku fram á 19. öld.<ref>{{harvnb|Fagan|2005|p=35}}</ref> Í Mið-Ameríku hrundi samfélagið í kringum borgina [[Teotihuacan]] og [[Majahrunið]] átti sér stað.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=205, 208}}</ref> [[Astekaveldið]] lagði síðar undir sig stóra hluta Mið-Ameríku á 14. og 15. öld.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=622}}</ref> Á 15. öld reis [[Inkaveldið]] í Suður-Ameríku.<ref name="Bulliet et al-6" /> Höfuðborgin var í [[Cusco]], en ríkið náði yfir [[Andesfjöll]] og var stærsta stórveldi sögu Ameríku fyrir komu Evrópumanna.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=638}}</ref> Ríki Inka einkenndist af velmegun og tækniþróun, útbreiddu vegakerfi og þróaðri steinsmíði.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|pp=644, 658}}</ref> == Árnýöld == {{Aðalgrein|Árnýöld}} Árnýöld er tímabilið sem fylgir miðöldum í sögu Evrópu og nær ýmist til 1789 eða 1800, eftir því hvort miðað er við [[franska byltingin|frönsku byltinguna]] eða upphaf [[iðnbyltingin|iðnbyltingar]]. Algengt er að miða upphaf tímabilsins við ýmis ártöl á bilinu frá 1450 til 1500 sem markast af tilteknum stórviðburðum. Meðal þeirra eru fall [[Konstantínópel]] í hendur [[Tyrkjaveldi]]s, útbreiðsla [[prentun]]ar, og landkönnun Evrópumanna í Ameríku og meðfram strönd Afríku.<ref>{{harvnb|Wiesner-Hanks|2021|loc=§ Creating 'Early Modern'}}</ref> Á þessum tíma breyttist hernaður, og stærð herja á landi og sjó fór vaxandi, auk þess sem notkun [[byssupúður]]s breiddist út.<ref>{{harvnb|Wiesner-Hanks|2021|p=12}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008c|pp=xxxv–xxxvi}}</ref> Á árnýöld var sáð fræjum [[hnattvæðing]]ar,<ref>{{harvnb|Martell|2010|pp=[https://books.google.com/books?id=zGfy7s_CfPsC&pg=PA52 52–53]}}</ref> fram komu miðstýrð skrifræðisríki,<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=449}}</ref> og [[kapítalismi]] í sinni elstu mynd.<ref name="Wiesner">{{harvnb|Wiesner-Hanks|2021|p=12}}</ref> Evrópuveldin hófu að leggja undir sig stóra hluta heimsins og stofnuðu sjóveldi: fyrst [[portúgalska heimsveldið]] og [[spænska heimsveldið]]; og síðar [[franska heimsveldið]], [[breska heimsveldið]] og [[hollenska heimsveldið]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=455}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2010|pp=37–38}}</ref> Skoðanir eru skiptar milli sagnfræðinga um ástæðurnar fyrir uppgangi Evrópu, sem bandaríski sagnfræðingurinn [[Samuel Huntingdon]] nefndi „[[aðgreiningin mikla|aðgreininguna miklu]]“ árið 1996.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=16}}</ref> [[File:NanbanCarrack-Enhanced.jpg|thumb|Japönsk mynd af portúgölskum [[karkari|karkara]], skipsgerð sem varð undirstaða heimsverslunar á höfunum.]] Á árnýöld komu fram fyrstu kapítalísku hagkerfin, fyrst í [[ítölsku sjóveldin|norðurítölsku lýðveldunum]] og asískum hafnarborgum.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=192}}</ref> Evrópuríkin tóku upp hagstjórn byggða á [[merkantílismi|merkantílisma]] sem átti að efla móðurlandið á kostnað nýlendanna.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=448, 460, 501}}</ref><ref>{{harvnb|Horn|2016|pp=[https://books.google.com/books?id=qhbHEAAAQBAJ&pg=PA68 68–69]}}</ref> Undir lok 15. aldar komu Portúgalar sér upp verslunarstöðum við strendur Afríku, Asíu og í Brasilíu, þar sem þeir keyptu gull, krydd og þræla.<ref>{{harvnb|Kazeroony|2023|loc=[https://books.google.com/books?id=KIvXEAAAQBAJ&pg=PA1981 § European Colonialism]}}</ref> Á 17. öld voru stofnuð evrópsk [[verslunarfélag|verslunarfélög]] eins og [[Breska Austur-Indíafélagið]] árið 1600 og [[Hollenska Austur-Indíafélagið]] árið 1602.<ref name="Bentley">{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=194}}</ref> Á sama tíma dró úr [[bændaánauð]] í Evrópu og áhrif [[kaþólska kirkjan|kaþólsku kirkjunnar]] minnkuðu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=448, 460, 501}}</ref> [[Landafundatímabilið]] var fyrsta tímabilið í mannkynsssögunni þar sem umfangsmikil menningarleg, efnisleg og líffræðileg skipti milli [[gamli heimurinn|gamla heimsins]] og [[nýi heimurinn|nýja heimsins]] áttu sér stað. Þetta hófst seint á 15. öld þegar Portúgal og Kastilía sendu fyrstu könnunarleiðangrana til Ameríku. [[Kristófer Kólumbus]] kom þangað fyrstur árið 1492. [[Kólumbíuskiptin]] og hnattrænn samruni héldu áfram með [[landvinningar Evrópubúa í Ameríku|landvinningum Evrópubúa í Ameríku]]. Þau fólu í sér umfangsmikla flutninga á jurtum, dýrum, matvælum, fólki (þrælum þar á meðal), smitsjúkdómum og menningu milli [[Austurhvel jarðar|austurhvels jarðar]] og [[Vesturhvel jarðar|vesturhvels jarðar]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=103–134}}</ref> Kólumbíuskiptin voru einn afdrifaríkasti viðburður heimssögunnar og höfðu víðtæk áhrif á bæði vistkerfi og landbúnað.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=38}}</ref> Nytjajurtir sem bárust frá Ameríku með evrópskum sæförum ollu fólksfjölgun um allan heim.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=383}}</ref> === Vestur- og Mið-Asía === [[Tyrkjaveldi]] náði brátt völdum um öll [[Mið-Austurlönd]] eftir að það lagði [[Konstantínópel]] undir sig árið 1453. Sá atburður markar endalok [[Austrómverska ríkið|Austrómverska ríkisins]] og þar með hins eiginlega [[Rómaveldi]]s.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=417}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008c|p=xv}}</ref> [[Safavídar]] náðu völdum í [[Persía|Persíu]] árið 1501.<ref>{{harvnb|Axworthy|2008|p=121}}</ref> Árið 1736 tóku [[Afsjarídar]] við af þeim; svo [[Zand-ætt]] árið 1751 og [[Qajar-ætt]] árið 1794.<ref>{{harvnb|Axworthy|2008|p=171}}</ref> Safavídar gerðu [[sjía íslam]] að ríkistrú Persíu og greindu landið þar með trúarlega frá nágrannaríkjum sem aðhylltust [[súnní íslam]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=469}}</ref> Tyrkjaveldi, Safavídar og [[Mógúlveldið]] á Indlandi eru þekkt sem [[púðurveldin]] af því þau tóku snemma að hagnýta [[skotvopn]] í hernaði.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=456}}</ref> Á 16. öld lögðu Tyrkir undir sig alla Norður-Afríku, fyrir utan Marokkó þar sem [[Saadi-ætt]] náði völdum á sama tíma, og síðan [[Alawi-ætt]] á 17. öld.<ref>{{harvnb|Vesely|1992}}</ref><ref>{{harvnb|Cherif|1992}}</ref><ref>{{harvnb|El Fasi|1992}}</ref> Undir lok 18. aldar hóf [[Rússneska keisaradæmið]] að leggja [[Kákasus]] undir sig.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=626}}</ref> [[Úsbekakanatið]] tók við af [[Tímúrveldið|Tímúrveldinu]] sem ríkjandi stórveldi í Mið-Asíu.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=358}}</ref> === Evrópa === [[File:Badia fiorentina, campanile, veduta da, duomo 01.jpg|thumb|[[Flórens]] er fæðingarborg [[ítalska endurreisnin|ítölsku endurreisnarinnar]].]] Árnýöld í Evrópu einkenndist af mikilli hugmyndafræðilegri gerjun. [[Endurreisnin]], „endurfæðing“ menningar klassískrar fornaldar, hófst á Ítalíu á 14. öld og stóð fram á 16. öld. Endurreisnin fól í sér enduruppgötvun vísinda, menningar og tækni fornaldar, á sama tíma og Evrópa efldist efnahagslega.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=363, 368}}</ref> Þetta tímabil er aðallega þekkt fyrir framfarir í listum, arkitektúr og verkfræði.<ref name="Bulliet et al-2">{{harvnb|Bulliet et al.|2015a|pp=365–368}}</ref> Nokkur af helstu verkum endurreisnarinnar eru kvæði [[Petrarca]]s, ''[[Tídægra]]'' [[Giovanni Boccaccio]]; og málverk, höggmyndir og prentmyndir [[Leonardo da Vinci]] og [[Albrecht Dürer]] (sem tilheyrir [[norræna endurreisnin|norrænu endurreisninni]]).<ref name="Bulliet et al-2" /> [[Siðbótin]] fylgdi í kjölfar endurreisnarinnar með umbótum [[Martin Luther|Lúthers]]. Siðbótin varð til þess að [[mótmælendatrú]] breiddist út um Norður-Evrópu.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=338–339, 345}}</ref> Endurreisnin leiddi til aukins áhuga á rannsóknum á manninum og náttúrunni ([[húmanismi|húmanisma]]).<ref>{{harvnb|Tignor et al.|2014|pp=426–427}}</ref> Skömmu síðar hófst [[vísindabyltingin]] með áherslu á rannsóknir með beinum athugunum og tilraunum.<ref>{{harvnb|Roberts|Westad|2013|pp=683–685}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=436}}</ref> Hin nýju [[raunvísindi]] urðu innblástur fyrir nýjar nálganir í félagsmálum og stjórnmálum hjá hugsuðum [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]] eins og [[John Locke]] og [[Immanuel Kant]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=444}}</ref><ref>{{harvnb|Bristow|2023|loc=Lead Section}}</ref> Samhliða þessari þróun dró úr áhrifum kirkjunnar.<ref>{{harvnb|Schulman|2011|pp=[https://books.google.com/books?id=4vOoAwAAQBAJ&pg=PA1 1–2]}}</ref> [[Prentun]]in sem hófst í Evrópu árið 1440 átti stóran þátt í útbreiðslu nýrra hugmynda.<ref>{{harvnb|Headrick|2009|p=85}}</ref><ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=436}}</ref><ref>{{harvnb|Chrisp|2016|p=[https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA267 267]}}</ref> [[File:10 2599 Wittenberg - Marktplatz.jpg|thumb|[[Wittenberg]] þar sem [[siðbótin]] hófst.]] Auk þeirra samfélagsbreytinga sem fylgdu kapítalisma og nýlendustefnu, upplifðu Evrópubúar árnýaldar aukið vald ríkisins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=452}}</ref> [[Einveldið|Einvaldir]] konungar í [[Frakkland]]i, [[Rússland]]i, [[ríki Habsborgara]], og [[Prússland]]i komu á miðstýrðum ríkjum, með öflugum herjum og skrifræði undir stjórn konungsins.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=455, 535, 591, 670}}</ref> [[Ívan grimmi]] var fyrsti [[tsar]] Rússlands. Hann lagði undir sig kanöt tyrkískra þjóðflokka í austri og breytti Rússlandi þannig í stórveldi sem að lokum tók við af [[Pólsk-litáíska samveldið|Pólsk-litáíska samveldinu]] sem öflugasta ríki Austur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=165}}</ref><ref>{{harvnb|Davies|2005|pp=[https://books.google.com/books?id=b912JnKpYTkC 313, 386]}}</ref> Ríki Vestur-Evrópu háðu harða samkeppni á sviði verslunar og hernaðar og áttu í nær stöðugu innbyrðis stríði.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=455}}</ref> Helstu styrjaldir þessa tímabils voru [[þrjátíu ára stríðið]], [[spænska erfðastríðið]], [[sjö ára stríðið]] og [[frönsku byltingarstríðin]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=41, 44, 47, 343}}</ref> [[Franska byltingin]] sem hófst árið 1789 lagði grunninn að [[Frjálslynt lýðræði|frjálslyndu lýðræði]] með því að steypa konunginum af stóli. Hún var undanfari valdatöku [[Napóleon Bonaparte|Napóleons]] og [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjaldanna]] í byrjun 19. aldar.<ref>{{harvnb|Stearns|2010|p=41}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008d|p=xxxi}}</ref><ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=529}}</ref> === Afríka sunnan Sahara === Við [[Horn Afríku]] hófst [[útþensla Orómóa]] á 16. öld, sem veikti [[Eþíópíska keisaradæmið]] og olli hruni [[Adal-soldánsdæmið|Adal-soldánsdæmisins]]. [[Geledi-soldánsdæmið]] tók við af [[Ajuran-soldánsdæmið|Ajuran-soldánsdæminu]].<ref>{{harvnb|Haberland|1992}}</ref> Seint á 19. öld og í byrjun 20. aldar stækkaði Eþíópía hratt.<ref>{{harvnb|Pankhurst|1989}}</ref> Í Vestur-Afríku gerði [[Innrás Marokkó í Songhæveldið|Marokkó innrás í Songhæveldið]] seint á 16. öld.<ref>{{harvnb|Abitbol|1992}}</ref> [[Bamanaveldið]] tók við af Songhæ. [[Uppreisnir Fúlana]] hófust á 18. öld og leiddu til stofnunar [[Sokoto-kalífatið|Sokoto-kalífatsins]], [[Massínaveldið|Massínaveldisins]] og [[Tukulorveldið|Tukulorveldisins]].<ref>{{harvnb|Batran|1989}}</ref><ref>{{harvnb|Last|1989}}</ref><ref>{{harvnb|Ly-Tall|1989}}</ref> Í regnskógabeltinu var [[Asanteveldið]] stofnað þar sem nú er Gana.<ref>{{harvnb|Boahen|1989}}</ref> Milli 1515 og 1800 voru milljónir Afríkubúa hnepptar í þrældóm og fluttar yfir hafið í [[Atlantshafsverslunin]]ni.<ref name="Bulliet et al-5">{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=512}}</ref> Í árdal [[Kongófljót]]s háði [[Konungsríkið Kongó]] þrjár styrjaldir gegn Portúgölum sem hófu að leggja [[Angóla]] undir sig. Því lyktaði með hernámi [[Ndongo]] á 17. öld.<ref>{{harvnb|Vansina|1992}}</ref> Austan við það reis [[Lundaveldið]] sem ríkjandi afl á svæðinu.<ref>{{harvnb|Nzieme|1992}}</ref> Það féll í hendur [[Chokwe-ar|Chokwe-a]] á 19. öld.<ref>{{harvnb|Vellut|1989}}</ref> Norðan við [[Stóru vötnin]] stóðu konungsríkin [[Bunyoro-Kitara]], [[Búganda]] og [[Konungsríkið Rúanda]] meðal annarra.<ref>{{harvnb|Webster|1992}}</ref> Portúgalar lögðu líka undir sig [[Soldánsdæmið Kilwa]] á 16. öld þegar þeir hófu hernám [[Portúgalska Mósambík|Mósambíkur]]. Þeir biðu ósigur gegn [[Ómanveldið|Ómanveldinu]] sem lagði [[Svahílíströndin]]a undir sig.<ref>{{harvnb|Salim|1992}}</ref> Frá 16. öld komu [[Imerina]] og ríki [[Betsileóar|Betsileóa]] og [[Sakalavar|Sakalava]] fram á [[Madagaskar]].<ref>{{harvnb|Kent|1992}}</ref> Imerina lagði megnið af eyjunni undir sig á 19. öld.<ref>{{harvnb|Mutibwa|1989}}</ref> Í árdal [[Sambesífljót]]s tók [[Rozvi-veldið]] við af [[Mútapaveldið|Mútapaveldinu]],<ref>{{harvnb|Bhila|1992}}</ref> en ríkið [[Maravi]] stóð við [[Malavívatn]] norðan við það.<ref>{{harvnb|Phiri|1992}}</ref> [[Mthwakazi]] tók svo við af Rozvi.<ref>{{harvnb|Isaacman|1992}}</ref> Miklu sunnar hófu Hollendingar landnám í [[sunnanverð Afríka|sunnanverðri Afríku]] á 16. öld, en misstu það síðar til Breta.<ref>{{harvnb|Denoon|1992}}</ref> Á 19. öld mynduðu Hollendingar nokkur [[Búalýðveldi]] á sama tíma og styrjaldir og fólksflutningar einkenndu sögu innfæddra þjóða á tímabili sem nefnist [[Mfecane]] og leiddu til stofnunar nýrra afrískra konungsríkja.<ref>{{harvnb|Ncgongco|1992}}</ref> === Suður-Asía === [[File:Taj Mahal in March 2004.jpg|thumb|[[Taj Mahal]] á Indlandi var reist á fyrri hluta 17. aldar.]] Á [[Indlandsskagi|Indlandsskaga]] var [[Mógúlveldið]] stofnað af [[Babúr]] árið 1526. Það stóð í tvær aldir eftir það.<ref>{{harvnb|Stein|2010|p=[https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC 159]}}</ref> Það ríkti í fyrstu yfir norðvesturhlutanum, en lagði svo nær allt meginlandið undir stjórn múslima seint á 17. öld.<ref>{{harvnb|Lal|2001}}</ref> Aðeins syðstu héruðin héldu sjálfstæði sínu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=529}}</ref> Árið 1674 hóf [[Marattaveldið]] á vesturströndinni baráttu gegn Mógúlveldinu undir stjórn [[Shivaji]]s.<ref>{{harvnb|Wolpert|1997|p=115}}</ref> Marattaveldið vann smám saman stærra landsvæði af Mógúlveldinu, sérstaklega eftir [[stríð Mógúlveldisins og Marattaveldisins]] 1680-1707.<ref>{{harvnb|Osborne|2020|pp=992, 1005}}</ref> Undir lok 15. aldar kom [[síkismi]] fram, byggður á kenningum tíu [[síkagúrú]]a.<ref>{{harvnb|Singh|2000|p=17}}</ref><ref>{{harvnb|Haigh|2009|p=[https://books.google.com/books?id=2zLUpxh8E74C&pg=PA30 30]}}</ref> Árið 1799 stofnaði [[Ranjit Singh]] [[Síkaveldið]] í [[Púnjab]].<ref>{{harvnb|Keay|2000|pp=410–411, 420}}</ref><ref>{{harvnb|Grewal|1998|p=[https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA99 99]}}</ref> === Austur-Asía === [[File:Chemin de ronde muraille long.JPG|thumb|Hluti [[Kínamúrinn|Kínamúrsins]].]] Árið 1644 tók [[Tjingveldið]] við af [[Mingveldið|Mingveldinu]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=116}}</ref> Tjingveldið var síðasta kínverska keisaraveldið og stóð til 1912.<ref>{{harvnb|McNeill|McNeill|2003|p=247}}</ref> Í Japan stóð [[Azuchi–Momoyama-tímabilið]] frá 1568 til 1600, en þar á eftir kom [[Edótímabilið]] sem stóð til 1868.<ref>{{harvnb|Henshall|1999|pp=41, 49, 60, 66}}</ref> Á þessum tíma var kóreska [[Jóseontímabilið|Jóseonættin]] við völd og ríkti til 1910. Á 16. og 17. öld hrundu Kóreumenn innrásum frá bæði Japan og Kína.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=545–546, 550}}</ref> Aukin verslun við Evrópuveldin hafði mikil áhrif á samfélag í Kína og Japan á þessum tíma, sérstaklega verslun við Portúgala í [[Maká]] og Hollendinga í [[Nagasaki]].<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=541, 544}}</ref> Bæði löndin tóku síðar upp einangrunarstefnu til að takmarka erlend áhrif.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=554–555, 704}}</ref> === Suðaustur-Asía === Árið 1511 unnu Portúgalir sigur á [[Soldánsdæmið Malakka|Malakka]] þar sem nú eru Malasía og [[Súmatra]] í Indónesíu.<ref>{{harvnb|Yoffee|2015|p=74}}</ref> Portúgalir náðu þannig mikilvægri verslunarleið við [[Malakkasund]] þar til Hollendingar sigruðu þá árið 1641.<ref name="Bentley" /> [[Soldánsdæmið Johor]] á suðurodda [[Malakkaskagi|Malakkaskaga]] varð stærsta verslunarveldi þessa heimshluta.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|p=257}}</ref> Nýlendur Evrópubúa í Suðaustur-Asíu stækkuðu jafnt og þétt þegar Hollendingar tóku að leggja [[Hollensku Austur-Indíur]] undir sig, Portúgalir náðu völdum á [[Tímor]] og Spánverjar á [[Filippseyjar|Filippseyjum]].<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|pp=200, 276, 381–382}}</ref> === Eyjaálfa === Lönd Eyjaálfu urðu líka fyrir áhrifum vegna siglinga Evrópubúa þangað, allt frá [[Magellan-leiðangurinn|hnattsiglingu]] [[Ferdinand Magellan]] 1519-1522 sem kom að landi á [[Maríanaeyjar|Maríanaeyjum]] og fleiri Kyrrahafseyjum.<ref name="Paine 2013">{{harvnb|Paine|2013|pp=[http://archive.org/details/seacivilizationm0000pain 402–403]}}</ref> [[Abel Tasman]] sigldi til [[Ástralía|Ástralíu]], [[Nýja-Sjáland]]s og nærliggjandi eyja frá 1642 til 1644.<ref>{{harvnb|Serle|1949}}</ref> [[James Cook]] náði fyrstur Evrópubúa, svo vitað sé, til [[Hawaii]] í leiðöngrum sínum milli 1768 og 1779<ref>{{harvnb|Siler|2012|p=[https://books.google.com/books?id=BA-TSRWOnIcC xxii]}}</ref> Árið 1788 var [[Nýja Suður-Wales|fyrsta nýlenda Breta í Ástralíu]] stofnuð.<ref>{{harvnb|Matsuda|2012|p=[https://books.google.com/books?id=vvy2VITgvCIC 161]}}</ref> === Ameríka === Mörg Evrópuveldi kepptust um að leggja Ameríku undir sig. Í mörgum tilvikum voru innfæddir íbúar myrtir eða hraktir á brott og Evrópumenn lögðu stórveldi [[Astekar|Asteka]] og [[Inkar|Inka]] undir sig.<ref>{{harvnb|Stearns|2010|pp=37–38}}</ref><ref>{{harvnb|Burbank|Cooper|2021|pp=[https://books.google.com/books?id=XuUXEAAAQBAJ&pg=PA163 163–164]}}</ref> Sjúkdómar sem Evrópubúar báru með sér til Nýja heimsins ollu miklum hörmungum í samfélögum Ameríku. Sumir sagnfræðingar telja að 60-90 milljónir hafi látist fyrir 1600 og íbúafjöldinn hafi dregist saman um 90-95%.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|pp=39, 66}}</ref> Í sumum tilvikum var það beinlínis stefna nýlendustjórna að fremja [[þjóðarmorð]] á frumbyggjum álfunnar.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=430}}</ref><ref>{{harvnb|Blackhawk|Kiernan|Madley|Taylor|2023|p=38}}</ref><ref>{{harvnb|Kiernan|Lemos|Taylor|2023|p=622}}</ref> Spánn, Portúgal, Bretland og Frakkland gerðu tilkall til stórra landsvæða, hófu landnám með [[plantekra|plantekruræktun]] og fluttu þangað fjölda afrískra þræla.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=475}}</ref> Það hafði meðal annars þau áhrif að ýmsir þættir afrískrar menningar fluttust til Ameríku, meðal annars matarhefðir, tónlist og dans.<ref name="Stearns 2010">{{harvnb|Stearns|2010|p=137}}</ref> Portúgal gerði tilkall til [[Brasilía|Brasilíu]], en Spánn lagði aðra hluta Suður-Ameríku og suðurhluta Norður-Ameríku undir sig.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015a|p=277}}</ref> Spánverjar grófu eftir og fluttu út gríðarlegt magn gulls og silfurs, sem leiddi til verðbólgu í Vestur-Evrópu á 16. og 17. öld.<ref>{{harvnb|Bentley|Subrahmanyam|Wiesner-Hanks|2015b|pp=216–229}}</ref> Í Norður-Ameríku lagði Bretland undir sig austurströndina, en Frakkar settust að í miðju landi.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008c|p=xxi}}</ref><ref>{{harvnb|Wiesner|2015|loc=§ Colonization, Empires, and Trade}}</ref><ref>{{harvnb|Springer|2023|p=[https://books.google.com/books?id=uDvsEAAAQBAJ&pg=PA1157 1157]}}</ref> Rússar héldu til norðvesturhéraðanna þar sem þeir stofnuðu sína fyrstu nýlendu í [[Alaska]] árið 1784.<ref>{{harvnb|Wheeler|1971|p=441}}</ref><ref>{{harvnb|Gilbert|2013|p=[https://books.google.com/books?id=yz5PEAAAQBAJ&pg=PA44 44]}}</ref> Þeir stofnuðu líka [[Fort Ross]] í [[Kalifornía|Kaliforníu]] árið 1812.<ref>{{harvnb|Chapman|2002|p=[https://books.google.com/books?id=-Q_qdriEP_UC&pg=PA36 36]}}</ref> Frakkar misstu nýlendur sínar í Ameríku til Englands og Spánar eftir [[sjö ára stríðið]] (1756–1763).<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=482}}</ref><ref>{{harvnb|Wiesner|2015|loc=§ Colonization, Empires, and Trade}}</ref> [[Nýlendurnar þrettán|Þrettán nýlendur Breta]] í Ameríku [[Bandaríska frelsisstríðið|lýstu yfir sjálfstæði]] sem [[Bandaríkin]] árið 1776. Það var formlega staðfest með [[Parísarsáttmálinn (1783)|Parísarsáttmálanum]] 1783 sem batt enda á frelsisstríðið.<ref>{{harvnb|Tindall & Shi 2010|pp=219, 254}}</ref> Árið 1791 gerðu afrískir þrælar [[byltingin á Haítí|byltingu á Haítí]] í frönsku nýlendunni [[Saint-Domingue]]. Frakkar unnu nýlendur sínar aftur frá Spáni árið 1800, en seldu þær til Bandaríkjanna með [[Louisiana-kaupin|Louisiana-kaupunum]] 1803.<ref>{{harvnb|Tindall & Shi 2010|p=352}}</ref> == Nútíminn == {{aðalgrein|Nútími}} === Langa 19. öldin === [[Langa nítjánda öldin]] hefst venjulega á [[franska byltingin|frönsku byltingunni]] árið 1789 og stendur fram að upphafi fyrri heimsstyrjaldar árið 1914.<ref>{{harvnb|Haynes|Hough|Pilbeam|2023|p=[https://books.google.com/books?id=PJGREAAAQBAJ&pg=PA43 43]}}</ref><ref>{{harvnb|Berger|2008|p=[https://books.google.com/books?id=80F76LFgBrsC&pg=PR17 xvii]}}</ref> Á þessum tíma breiddist [[iðnbyltingin]] út um allan heim, sem markar mestu umbyltingu lífshátta mannkyns frá landbúnaðarbyltingunni á nýsteinöld.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=562}}</ref> Iðnbyltingin hófst í Bretlandi um 1770. Þar komu fram nýir framleiðsluhættir; [[verksmiðja]]n, [[fjöldaframleiðsla]] og [[vélvæðing]], svo hægt var að framleiða fleiri hluti hraðar og með minni vinnu en áður var mögulegt.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=137}}</ref> Iðnvæðingin hafði í för með sér aukin [[lífsgæði]] um allan heim, en olli líka átökum milli verksmiðjueigenda og verkafólks út af launum og vinnuaðstæðum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=584–585}}</ref> Samhliða iðnvæðingunni hófst [[hnattvæðing]], stóraukin efnahagsleg, stjórnmálaleg og menningarleg tengsl milli ólíkra heimshluta.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=490}}</ref><ref>{{harvnb|Babones|2008|p=146}}</ref> Hnattvæðingin sem hófst snemma á 19. öld stafaði af bættri samgöngutækni eins og járnbrautum og [[gufuskip]]um.<ref>{{harvnb|O'Rourke|Williamson|2002|pp=23–50}}</ref> [[File:World 1898 empires colonies territory.png|thumb|upright=1.8|Heimsveldin árið 1898.]] Evrópuveldin [[afnýlenduvæðing Ameríku|misstu nýlendur sínar í Suður-Ameríku]] eftir [[frelsisstríðin í Rómönsku Ameríku]] á fyrri hluta 19. aldar,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=529, 532}}</ref> en juku völd sín annars staðar þar sem iðnvæðingin gaf þeim öflugt forskot gagnvart öðrum heimshlutum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=563}}</ref> Bretar lögðu Indlandsskaga undir sig, auk Búrma, Malaja, Norður-Borneó, [[Hong Kong]] og [[Aden]]; Frakkar hernámu [[Franska Indókína]]; og Hollendingar tryggðu sér yfirráð yfir [[Indónesía|Indónesíu]].<ref name="McNeill-2">{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=336}}</ref> Bretar lögðu líka undir sig Kanada, Ástralíu, Nýja-Sjáland og Suður-Afríku, og þangað fluttust stórir hópar breskra landnema.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|pp=532, 676–678, 692}}</ref> Rússar lögðu undir sig stór landsvæði í Síberíu.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=448}}</ref> Bandaríkin luku við útþenslu sína í vesturátt og tryggðu sér yfirráð yfir landsvæði sem náði frá Atlantshafi að Kyrrahafsströndinni.<ref>{{harvnb|Greene|2017|p=[https://books.google.com/books?id=LBjHEAAAQBAJ&pg=PR12 xii]}}</ref> Seint á 19. öld og í byrjun þeirrar 20. stóð [[önnur iðnbyltingin]] í Evrópu. Á þeim tíma [[kapphlaupið um Afríku|kepptust Evrópuveldin um að leggja Afríku undir sig]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=562}}</ref> Aðeins [[Eþíópía]] og [[Líbería]] héldu sjálfstæði sínu.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=532}}</ref> Mörg grimmdarverk tengdust nýlendustjórn Evrópubúa í Afríku, eins og stjórn [[Belgíska Kongó|Belgísku Kongó]] og [[þjóðarmorðið í Namibíu]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=429}}</ref><ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=2}}</ref> Samkeppni milli Evrópuveldanna átti þátt í mótun [[þjóðríki|þjóðríkja]] þegar samfélög tóku að skilgreina sig sem [[þjóð]]ir og krefjast sjálfstjórnar.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=306, 310–311}}</ref> [[Þjóðernishyggja]] breiddist líka út um heiminn á 19. og 20. öld.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=312}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2010|pp=41–44}}</ref> Fyrsta bylgja [[lýðræðisvæðing]]ar gekk yfir milli 1828 og 1926 þegar lýðræðislegt stjórnarfar var tekið upp í 33 ríkjum.<ref>{{harvnb|Huntington|1991|pp=[https://books.google.com/books?id=IMjyTFG04JYC 15–16]}}</ref> [[Afnám þrælahalds|Þrælahald var afnumið]] víðast hvar á 19. öld, og leigujarðir komust í eigu bænda.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=112}}</ref><ref>{{harvnb|Stearns|2010|p=42}}</ref> Seint á 19. öld hófst barátta fyrir [[kosningaréttur kvenna|kosningarétti kvenna]]<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=35}}</ref> sem leiddi til þess að [[súffragettur|stjórnmálaþátttaka kvenna]] jókst<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=95}}</ref> og konur fengu meira aðgengi að menntun og öðrum störfum en heimilisstörfum.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=448}}</ref> [[File:Wright First Flight 1903Dec17 (full restore 115).jpg|thumb|Fyrsta flugvélin hóf sig á loft 17. desember 1903.]] Víða um heim hófu ríki iðnvæðingu og stjórnarfarslegar umbætur til að bregðast við ásælni Evrópuveldanna.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=390–392}}</ref> [[Meiji-endurreisnin]] í [[Japan]] leiddi til stofnunar [[Japanska nýlenduveldið|nýlenduveldis Japana]], meðan ''[[tanzimat]]''-umbæturnar í Tyrkjaveldi náðu ekki að stöðva hnignun ríkisins.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=370, 386, 388, 390–391}}</ref> Kína náði nokkrum árangri með [[Sjálfsstyrkingarhreyfingin|Sjálfsstyrkingarhreyfingunni]], en varð fyrir miklu áfalli þegar [[Taiping-uppreisnin]], mannskæðasta borgarastyrjöldin í sögu landsins, braust út 1850. Talið er að 20 til 30 milljónir hafi látið lífið í uppreisninni.<ref>{{harvnb|Meyer-Fong|2013|p=[https://books.google.com/books?id=IyD00vXZlfkC 1]}}</ref><ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=390, 623}}</ref> Undir lok 19. aldar urðu Bandaríkin stærsta hagkerfi heims.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=600, 602}}</ref> Tækniframfarir sem tengjast annarri iðnbyltingunni, eins og [[raforka]], [[sprengihreyfill]]inn, og framleiðsla á [[færiband]]i, juku enn á framleiðni.<ref>{{harvnb|Landes|1969|p=[https://archive.org/details/unboundprometheu0000land_a8r2 235]}}</ref> Tækniþróunin skapaði líka nýjar leiðir fyrir listræna tjáningu með [[ljósmyndun]], [[hljóðupptaka|hljóðupptökum]] og [[kvikmynd]]um.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=210, 249–250, 254}}</ref> Hröð iðnvæðing hafði í för með sér [[iðnaðarmengun]] og hnignun [[náttúrulegt umhverfi|náttúrulegs umhverfis]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=80}}</ref> Flug með [[loftbelgur|loftbelgjum]] hófst seint á 18. öld og í upphafi 20. aldar þróuðu [[Wright-bræður]] fyrstu [[flugvél]]ina.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|p=xxxiii}}</ref><ref>{{harvnb|Curley|2011|p=[https://books.google.com/books?id=iemcAAAAQBAJ&pg=PR9 ix]}}</ref> Þegar 20. öldin hófst stóð Evrópa á hátindi auðs og valda.<ref>{{harvnb|Kedar|Wiesner-Hanks|2015|p=206}}</ref> Stór hluti heimsins var undir stjórn evrópskra nýlenduvelda, eða undir sterkum áhrifum frá þeim með Evrópuvæðingu ríkja eins og Bandaríkjanna og Japan.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=313–314}}</ref> Fljótlega molnaði þó úr þessum heimsveldum eftir því sem fleiri [[þjóðríki]] um allan heim öðluðust sjálfstjórn og við tók ný og fjölbreyttari heimsmynd.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=306}}</ref> === Heimsstyrjaldir === {{aðalgrein|Fyrri heimsstyrjöld|Síðari heimsstyrjöld}} Sú tækniþróun sem leiddi til umbyltingar lífshátta hafði líka í för með sér [[stríð]] af áður óþekktu umfangi og eyðileggingu. [[Fyrri heimsstyrjöldin]] var styrjöld sem stóð um allan heim frá 1914 til 1918, þar sem [[Bandamenn (fyrri heimsstyrjöld)|Bandamenn]] (bandalag [[Frakkland]]s, [[Rússland]]s og [[Bretland]]s) tókust á við [[Miðveldin]] ([[Þýska keisaradæmið]], [[Austurrísk-ungverska keisaradæmið]], [[Tyrkjaveldi]] og [[Búlgaría|Búlgaríu]]). Talið er að mannfallið hafi verið milli 10 og 22,5 milljónir. Styrjöldin leiddi til hruns fjögurra keisaradæma: Austurrísk-ungverska keisaradæmisins, Þýska keisaradæmisins, Tyrkjaveldis, og Rússneska keisaradæmisins.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=308}}</ref><ref>{{harvnb|Heyman|1997|pp=[https://books.google.com/books?id=YBTHEAAAQBAJ&pg=PA114 114–115]}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|pp=419}}</ref><ref>{{harvnb|Diener|Hagen|2010|p=[https://books.google.com/books?id=-cl2C2v7-nQC&pg=PA123 123]}}</ref><ref>{{harvnb|Showalter|Royde-Smith|2024}}</ref> Ný iðnvædd hernaðartækni gerði eldri herstjórnarfræði úrelt.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=25}}</ref> Í kjölfari hruns Tyrkjaveldis hófst kerfisbundin eyðilegging, fjöldamorð og brottrekstur [[Þjóðarmorðið á Armenum|Armena]], [[Sayfo|Assýringa]] og [[Þjóðarmorðið á Grikkjum|Grikkja]] frá landsvæðum sem enn voru undir tyrkneskri stjórn.<ref>{{harvnb|Suny|2015|pp=245, 330}}</ref><ref>{{harvnb|Bozarslan|Duclert|Kévorkian|2015|p=187}}</ref> [[Spænska veikin]] herjaði á heimsbyggðina frá 1918 til 1920 og olli minnst 25 milljón dauðsföllum.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=246–247}}</ref> Í kjölfar styrjaldarinnar var [[Þjóðabandalagið]] stofnað til að koma í veg fyrir slík átök í framtíðinni.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=296–297, 324}}</ref> Eftir stríðið náðu ný hugmyndakerfi sterkri stöðu í Evrópu. Með [[Rússneska byltingin|rússnesku byltingunni]] varð til fyrsta [[kommúnistaríki]] heims,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=450}}</ref> og á 3. og 4. áratug aldarinnar náðu [[fasismi|fasistaflokkar]] völdum á Ítalíu, í Þýskalandi og á Spáni.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=452}}</ref><ref>{{harvnb|Schoppa|2021|pp=159–160n}}</ref> Ógnarstjórn [[Jósef Stalín|Jósefs Stalíns]] milli 1924 og 1953 stundaði fjöldamorð og fangelsanir á eigin þegnum, meðal annars í [[hreinsanirnar miklu|hreinsununum miklu]] sem beindust gegn eldri meðlimum Sovéska kommúnistaflokksins. Stefna ríkisins í landbúnaðarmálum leiddi til hungursneyðar í Rússlandi og Úkraínu.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|pp=xxxii, xlii, 359}}</ref> Vaxandi [[þjóðernishyggja]] ásamt [[kreppan mikla|Kreppunni miklu]] átti þátt í að hrinda af stað [[síðari heimsstyrjöldin]]ni árið 1939.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=301–302, 312}}</ref> Meirihluti landa heims, þar á meðal öll [[stórveldi]]n, tóku beint eða óbeint þátt í styrjöldinni sem aðilar að tveimur hernaðarbandalögum: [[Bandamenn (síðari heimsstyrjöld)|Bandamönnum]] (þeir helstu voru Bretland, Bandaríkin, Sovétríkin og Lýðveldið Kína) eða [[Öxulveldin|Öxulveldunum]] (þau helstu voru Þýskaland, Japan og Ítalía).<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=312}}</ref><ref>{{harvnb|Sainsbury|1986|p=[https://archive.org/details/turningpointroos0000sain/page/14/mode/2up 14]}}</ref> [[File:Nagasakibomb.jpg|thumb|upright=.7|Kjarnorkusprengju varpað á Nagasaki.]] Orsök styrjaldarinnar var [[útþenslustefna]] stjórna Öxulveldanna undir áhrifum [[hernaðarhyggja|hernaðarhyggju]] og [[heimsvaldastefna|heimsvaldastefnu]]. [[Þýskaland nasismans]] framdi [[helförin|þjóðarmorð á 6 milljón gyðingum]] auk þess að myrða milljónir annarra á hernumdum svæðum í Evrópu,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=423–424}}</ref> meðan Japanar myrtu tugmilljónir Kínverja.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=507–508}}</ref> Undir lok styrjaldarinnar voru [[kjarnavopn]] notuð í fyrsta sinn og leiddu til uppgjafar Japana árið 1945.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008a|p=xlii}}</ref> Talið er að mannfall í síðari heimsstyrjöld hafi verið milli 55 og 80 milljónir manna.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=319}}</ref> === Samtíminn === {{aðalgrein|Samtímasaga}} Þegar heimsstyrjöldinni lauk árið 1945 voru [[Sameinuðu þjóðirnar]] stofnaðar til að reyna að koma í veg fyrir stríð í framtíðinni,<ref>{{harvnb|Fasulo|2015|pp=1–3}}</ref> líkt og [[Þjóðabandalagið|Þjóðabandalaginu]] var ætlað að gera eftir fyrri heimsstyrjöld.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=324}}</ref> Sameinuðu þjóðirnar studdu [[mannréttindahreyfingin|mannréttindahreyfinguna]] og samþykktu [[Mannréttindayfirlýsing Sameinuðu þjóðanna|Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna]] árið 1948.<ref>{{harvnb|Simmons|2009|p=41}}</ref> Nokkur Evrópuríki mynduðu efnahagsbandalag, [[Evrópubandalagið]], sem átti eftir að vaxa næstu áratugi og ná yfir 27 lönd.<ref>{{harvnb|Dinan|2004|pp=[https://archive.org/details/europerecasthist0000dina_u0v7/ xiii, 8–9]}}</ref> Eftir síðari heimsstyrjöld náðu kommúnistaflokkar völdum í Austur- og Mið-Evrópu, Kína, [[Norður-Kórea|Norður-Kóreu]], [[Norður-Víetnam]] og [[Kúba|Kúbu]].<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=319, 451}}</ref> Bandaríkin reyndu að hamla þessari þróun með því að stofna til bandalaga um allan heim.<ref>{{harvnb|Acheson|1969}}</ref> Stærsta bandalagið var [[Atlantshafsbandalagið]], sem var stofnað árið 1949 og nær nú til 32 aðildarríkja.<ref>{{harvnb|Kunertova|2024|p=[https://books.google.com/books?id=YwYDEQAAQBAJ&pg=PT182 182]}}</ref> Sovétríkin brugðust við þessu með stofnun [[Varsjárbandalagið|Varsjárbandalagsins]] árið 1955.<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|p=xl}}</ref> [[File:Thefalloftheberlinwall1989.JPG|thumb|Fall [[Berlínarmúrinn|Berlínarmúrsins]] 1989.]] Eftir stríðið urðu Bandaríkin og Sovétríkin helstu stórveldi heims, eða [[risaveldi]].<ref>{{harvnb|Kennedy|1987|p=[https://archive.org/details/risefallofgreatp00kenn/ 357]}}</ref> Bæði risaveldin óttuðust útbreiðslu hugmyndakerfa hins risaveldisins um allan heim; [[kapítalismi|kapítalima]] frá Bandaríkjunum og [[kommúnismi|kommúnisma]] frá Sovétríkjunum.<ref>{{harvnb|Bulliet et al.|2015b|p=817}}</ref> [[Kalda stríðið]] stafaði af gagnkvæmri tortryggni ríkjanna tveggja og bandamanna þeirra.<ref>{{harvnb|Allison|2018|p=126}}</ref> Þróun kjarnavopna í síðari heimsstyrjöld og [[útbreiðsla kjarnavopna|útbreiðsla þeirra]] eftir styrjöldina skapaði hættu á [[kjarnorkustyrjöld]] milli risaveldanna. Mörg atvik komu upp í kalda stríðinu þar sem lá við kjarnorkustyrjöld; eins og í [[Kúbudeilan|Kúbudeilunni]] 1962.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=321, 330}}</ref> Risaveldin litu hins vegar svo á að kjarnorkustyrjöld myndi leiða til [[kjarnorkuvetur|hnattrænnar gjöreyðingar]] og forðuðust því bein átök. Þess í stað háðu þau [[leppstríð]] í [[Þriðji heimurinn|þriðjaheimsríkjum]] sem ekki áttu kjarnavopn.<ref>{{harvnb|Allison|2018|pp=127–128}}</ref><ref>{{harvnb|Stevenson|2020|pp=[https://www.lrb.co.uk/the-paper/v42/n20/tom-stevenson/in-the-grey-zone 41–43]}}</ref> Kalda stríðinu lauk friðsamlega árið 1991 þegar [[Upplausn Sovétríkjanna|Sovétríkin leystust upp]],<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=342}}</ref> að hluta vegna þess að þau stóðu ekki undir efnahagslegri og tæknilegri samkeppni við Bandaríkin og Vestur-Evrópu.<ref>{{harvnb|Christian|2011|pp=456–457}}</ref> Kalda stríðið og ótti við [[þriðja heimsstyrjöldin|þriðju heimsstyrjöldina]] urðu hvati til tækniframfara. Margar tækninýjungar sem höfðu verið settar fram fyrir síðari heimsstyrjöld, voru fyrst útfærðar í stríðinu, eins og [[þotuhreyfill|þotuhreyflar]],<ref name="Scranton 2006">{{harvnb|Scranton|2006|p=[https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1177/1744935906064096 131]}}</ref> [[stýriflaug]]ar,<ref>{{harvnb|Wolfe|2013|p=[https://books.google.com/books?id=mmR_eJYhPAwC 90]}}</ref> og tölvur.<ref>{{harvnb|Naughton|2016|p=7}}</ref> Eftir heimsstyrjöldina varð þessi tækni undirstaða umbreytinga í ferðalögum,<ref name="Scranton 2006" /> [[gervihnöttur|gervihnattakerfum]] til ýmissa afnota<ref name="McNeill-3">{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=195}}</ref> eins og í [[GPS]]-staðsetningarkerfum;<ref>{{harvnb|Easton|2013|p=[https://books.google.com/books?id=pb7TAAAAQBAJ 2]}}</ref> auk [[Internetið|Internetsins]],<ref name="McNeill-3" /> sem umbylti samskiptum fólks um allan heim.<ref>{{harvnb|Naughton|2016|p=14}}</ref> Þessar nýjungar ollu byltingu í fólksflutningum, og miðlun hugmynda og upplýsinga.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=195–196}}</ref> [[File:Apollo 17 Cernan on moon.jpg|thumb|upright=.9|Síðasta tungllendingin, ''[[Apollo 17]]'' árið 1972.]] Á síðari hluta 20. aldar urðu enn frekari framfarir í vísindum og tækni, eins og uppgötvun byggingar [[DNA]]-sameinda<ref>{{harvnb|Pääbo|2003|p=[https://archive.org/details/50yearsofdna00clay/page/95 95]|loc=The Mosaic That Is Our Genome}}</ref> og aðferða til [[DNA-greining]]ar,<ref>{{harvnb|Pettersson|Lundeberg|Ahmadian|2009|pp=105–111}}</ref> útrýming [[bólusótt]]ar á heimsvísu,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=258}}</ref> [[græna byltingin]] með nýjum ræktunarafbrigðum í landbúnaði,<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=91}}</ref> uppgötvun [[flekakenningin|jarðflekanna]],<ref name="McNeill">{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=200}}</ref> [[Apollo-áætlunin|tungllendingarnar]],<ref>{{harvnb|Gleick|2019}}</ref> [[geimkönnun]] með mönnuðum og ómönnuðum [[geimfar|geimförum]],<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|p=198}}</ref> framfarir í [[orkutækni]],<ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|p=xxxiv}}</ref> og nokkrar grundvallaruppgötvanir á sviði [[eðlisfræði]] um allt frá minnstu einingum efnisheimsins ([[öreindafræði]]) að þeim stærstu ([[heimsfræði]]).<ref name="McNeill" /> Þessar framfarir höfðu víðtækar afleiðingar.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=442}}</ref> Á 20. öld fjórfaldaðist íbúafjöldi jarðarinnar og náði 6 milljörðum, á sama tíma og heimsframleiðslan 20-faldaðist.<ref>{{harvnb|Christian|2011|pp=442, 446}}</ref> Undir lok 20. aldar tók að draga úr fólksfjölgun, meðal annars vegna betra aðgengis að [[getnaðarvörn]]um.<ref>{{harvnb|Ivanov|2009|pp=[https://books.google.com/books?id=sThmCwAAQBAJ&pg=PA249 249–250]}}</ref><ref>{{harvnb|Huhle|2022|pp=[https://books.google.com/books?id=2kZuEAAAQBAJ&pg=PT151 141–142]}}</ref> Nú er fæðingartíðni í sumum heimshlutum undir jafnvægistíðni sem þarf til að viðhalda sama fjölda.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=196–197, 204, 207–208}}</ref> Aðgerðir til að bæta [[lýðheilsa|lýðheilsu]] og framfarir í [[læknavísindi|læknavísindum]] hafa stóraukið [[lífslíkur]] við fæðingu, úr um 31 ári árið 1900, í yfir 66 ár árið 2000.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=[https://books.google.com/books?id=a30_EAAAQBAJ&pg=PA1 1]}}</ref><ref>{{harvnb|DeLaet|DeLaet|2015|p=[https://books.google.com/books?id=zWfvCgAAQBAJ&pg=PA8 8]}}</ref><ref>{{harvnb|Mathew|Bhatia|2010|p=[https://books.google.com/books?id=ykvlALiqW6YC&pg=PA8 8]}}</ref><ref>{{harvnb|Getzen|2022|p=[https://books.google.com/books?id=4iyWEAAAQBAJ&pg=PA234 234]}}</ref> Ein ástæða fyrir auknum lífslíkum er minni [[barnadauði]].<ref>{{harvnb|Nohr|Olsen|2007|p=[https://books.google.com/books?id=A1F2AwAAQBAJ&pg=PA637 637]}}</ref> Árið 1820 lifðu 75% mannkyns á undir einum dal á dag, en árið 2001 var það hlutskipti aðeins um 20% mannkyns.<ref>{{harvnb|Vásquez|2001}}</ref> Á sama tíma hefur efnahagslegur ójöfnuður aukist, bæði innan landa og líka milli ríkra og fátækra landa.<ref>{{harvnb|Christian|2011|p=449}}</ref> Menntun almennings hafði tekið að aukast á 18. og 19. öld, en það var ekki fyrr en undir lok 20. og á byrjun 21. aldar sem gjaldfrjálst skyldunám handa börnum var í boði um allan heim.<ref>{{harvnb|Barro|Lee|2015|pp=13, 55–56}}</ref><ref>{{harvnb|Urata|Kuroda|Tonegawa|2022|pp=40–41}}</ref><ref>{{harvnb|Shelley|2022|p=[https://books.google.com/books?id=gErEEAAAQBAJ&pg=PA2 2]}}</ref><ref>{{harvnb|Scott|Vare|2020|pp=[https://books.google.com/books?id=k1YAEAAAQBAJ&pg=PT54 54–56]}}</ref> Eftir [[kínverska byltingin|kínversku byltinguna]] hófu [[maóismi|maóistar]] stórfellda iðnvæðingu og [[samyrkjuvæðing]]u landbúnaðar í [[stóra stökkið fram á við|stóra stökkinu fram á við]] (1958-1962). Afleiðingarnar voru meðal annars [[hungursneyðin mikla í Kína]] 1959-1961 þar sem 30-40 milljónir dóu hungurdauða.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|pp=459–460}}</ref> Síðar var snúið frá þessari stefnu og efnahagslegt frelsi aukið, sem hafði í för með sér hraðan vöxt þar sem hagkerfið stækkaði um 6,6% að meðaltali á ári frá 1978 til 2003.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=629}}</ref> Á eftirstríðsárunum hurfu nýlendustjórnir smám saman frá nýlendum Evrópuríkja í Afríku, Asíu og Eyjaálfu og fjöldi ríkja hlaut sjálfstæði.<ref>{{harvnb|Abernethy|2000|p=[https://archive.org/details/dynamicsofglobal0000aber/ 133]}}</ref> Nýfrjáls ríki í Afríku áttu erfitt með að skapa hagvöxt og voru háð útflutningi afurða fremur en framleiðsluvara.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=578–579}}</ref> Afríka sunnan Sahara varð verst úti þegar [[HIV-faraldurinn]] gekk yfir heiminn seint á 20. öld.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|p=111}}</ref> Á sama tíma brutust út mannskæð átök víða í Afríku, eins og í [[seinna Kongóstríðið|seinna Kongóstríðinu]] (1998-2003), mannskæðustu styrjöldinni eftir síðari heimsstyrjöld.<ref>{{harvnb|Schoppa|2021|pp=140–141}}</ref> [[Vestur-Asía]] mátti líka þola margar styrjaldir, eins og [[stríð Írans og Íraks]], [[Persaflóastríðið (1991)]], [[Íraksstríðið]], [[borgarastyrjöldin í Sýrlandi|borgarastyrjöldina í Sýrlandi]], auk [[átök Ísraels og Palestínu|átaka milli Ísraels og Palestínu]].<ref>{{harvnb|Nugent|2021|p=[https://books.google.com/books?id=JlUuEAAAQBAJ&pg=PA347 347]}}</ref><ref>{{harvnb|Ackermann|Schroeder|Terry|Upshur|2008|p=xlii}}</ref> Efnahagsþróun í Rómönsku Ameríku var sömuleiðis háð útflutningi afurða<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=550–551}}</ref> og lönd álfunnar glímdu við óstöðugleika í stjórnmálum sem stafaði meðal annars af afskiptum Bandaríkjanna.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015b|pp=547–550}}</ref> [[File:Pudong Shanghai November 2017 panorama.jpg|thumb|[[Shanghai]]: Þéttbýlisvæðing óx hratt í Kína á 21. öld.]] Fyrstu ár 21. aldar einkenndust af vaxandi [[hnattvæðing]]u og [[samþætting markaða|samþættingu markaða]],<ref>{{harvnb|Friedman|2007|pp=[https://archive.org/details/worldisflat00thom 137–138, ''passim'']}}</ref> sem færði með sér bæði ábata og áhættu fyrir nátengd hagkerfi, eins og kom berlega í ljós í [[alþjóðlega fjármálakreppan|alþjóðlegu fjármálakreppunni]] 2007-9.<ref>{{harvnb|McNeill|Pomeranz|2015a|p=609}}</ref><ref>{{harvnb|Tozzo|2017|p=[https://books.google.com/books?id=iH86DwAAQBAJ&pg=PA116 116]}}</ref> Samskipti jukust með tilkomu [[snjallsími|snjallsíma]] og [[samfélagsmiðill|samfélagsmiðla]] um miðjan 2. áratug aldarinnar. Eftir 2020 komu fram ný [[gervigreind]]artæki sem gátu unnið mörg afmörkuð verkefni hraðar en mannfólk.<ref>{{harvnb|''The Economist''|2023}}</ref><ref>{{harvnb|Roivainen|2023}}</ref> Í mörgum vestrænum ríkjum dró úr áhrifum trúarbragða, meðan [[bókstafstrú]]arhreyfingar urðu meira áberandi í mörgum múslimaríkjum.<ref>{{harvnb|Martikainen|2017|pp=[https://books.google.com/books?id=tpsuDwAAQBAJ&pg=PA72 72–73]}}</ref><ref>{{harvnb|Hiro|1989|loc=§ Introduction}}</ref> Árið 2020 olli [[COVID-19-faraldurinn]] miklum truflunum á alþjóðaviðskiptum sem leiddu til niðursveiflu í heimshagkerfinu.<ref>{{harvnb|Casselman|2022}}</ref><ref>{{harvnb|Howe|Chauhan|Soderberg|Buckley|2020}}</ref> Áhyggjur [[umhverfishreyfing]]a af [[hnattræn ógn|hnattrænni ógn]] vegna [[umhverfishnignun]]ar og [[loftslagsbreytingar|loftslagsbreytinga]] urðu meira áberandi,<ref>{{harvnb|Armstrong McKay|Staal|Abrams|Winkelmann|2022|p=eabn7950}}</ref><ref>{{harvnb|Kolbert|2023}}</ref><ref>{{harvnb|Kolbert|2014|p=[https://books.google.com/books?id=Ra9RAQAAQBAJ 267]}}</ref> og ríki heims hafa ráðist í víðtækar [[loftslagsaðgerðir]], eins og [[orkuskipti]].<ref>{{harvnb|Oreskes|2022}}</ref><ref>{{harvnb|''The Economist''|2023a}}</ref><ref>{{harvnb|Ritchie|2024}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{refbegin|30em}} * {{cite book |last1=Abernethy |first1=David B. |title=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415–1980 |date=2000 |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-09314-8 |url=https://archive.org/details/dynamicsofglobal0000aber/}} * {{cite web |url=https://www.hamilton.edu/news/story/from-the-brink-of-the-apocalypse-confronting-famine-war-plague-and-death-in-the-later-middle-ages |title=From the Brink of the Apocalypse: Confronting Famine, War, Plague, and Death in the Later Middle Ages |last=Aberth |first=John |year=2001 |website=hamilton.edu |publisher=|access-date=17 September 2021 |archive-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917141128/https://www.hamilton.edu/news/story/from-the-brink-of-the-apocalypse-confronting-famine-war-plague-and-death-in-the-later-middle-ages |url-status=live}} * {{cite journal |vauthors=Abi-Rached L, Jobin MJ, Kulkarni S, McWhinnie A, Dalva K, Gragert L, Babrzadeh F, Gharizadeh B, Luo M, Plummer FA, Kimani J, Carrington M, Middleton D, Rajalingam R, Beksac M, Marsh SG, Maiers M, Guethlein LA, Tavoularis S, Little AM, Green RE, Norman PJ, Parham P |display-authors=6 |title=The Shaping of Modern Human Immune Systems by Multiregional Admixture with Archaic Humans |url=https://archive.org/details/sim_science_2011-10-07_334_6052/page/88 |journal=Science |volume=334 |issue=6052 |pages=89–94 |year=2011 |pmid=21868630 |pmc=3677943 |doi=10.1126/science.1209202 |bibcode=2011Sci...334...89A }} * {{Cite book |last=Abitbol |first=Michel |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The end of the Songhay empire}} * {{cite book |last=Abulafia |first=David |url=http://archive.org/details/greatseahumanhis0000abul |title=The Great Sea: A Human History of the Mediterranean |year=2011 |publisher=Allen Lane |isbn=978-0-7139-9934-1 |author-link=David Abulafia }} * {{cite book |last1=Acheson |first1=Dean |title=Present at the Creation: My Years in the State Department |publisher=W. W. Norton |isbn=978-0-393-30412-1 |url=https://books.google.com/books?id=OirSz3Wtaa0C |date=1969}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 6: The Contemporary World 1950 to the Present |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 5: Crisis and Achievement 1900 to 1949 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008a}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 2: The Expanding World 600 c.e. to 1449 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008b}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 3: The First Global Age 1450 to 1749 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008c}} * {{cite book |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |title=Encyclopedia of World History 4: Age of Revolution and Empire 1750 to 1899 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0002unse_b8n4 |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |date=2008d}} * {{cite encyclopedia |title=Three Kingdoms, Korea |editor1-last=Ackermann |editor1-first=Marsha E. |editor2-last=Schroeder |editor2-first=Michael J. |editor3-last=Terry |editor3-first=Janice J. |editor4-last=Upshur |editor4-first=Jiu-Hwa Lo |editor5-last=Whitters |editor5-first=Mark F. |encyclopedia=Encyclopedia of world history |date=2008e |publisher=Facts on File |isbn=978-0-8160-6386-4 |display-editors=1}} * {{cite journal|vauthors=Ackermann RR, Mackay A, Arnold ML |year=2015 |title=The Hybrid Origin of "Modern" Humans|journal=Evolutionary Biology|volume=43|issue=1|pages=1–11|doi=10.1007/s11692-015-9348-1|s2cid=14329491}} * {{cite book |last1=Adovasio |first1=J. M. |author-link1=James M. Adovasio |first2=Olga |last2=Soffer |first3=Jake |last3=Page |title=The Invisible Sex: Uncovering the True Roles of Women in Prehistory |url=https://archive.org/details/invisiblesexunco00adov |year=2007 |publisher=HarperCollins e-books |isbn=978-0-06-157177-0 |oclc=191804695 }} * {{Cite book |last=Akintoye |first=Stephen Adebanji |url=https://books.google.com/books?id=iZcQEAAAQBAJ&dq=history+of+the+yoruba&pg=PT7 |title=A History of the Yoruba People |date=2010-01-01 |publisher=Amalion Publishing |isbn=978-2-35926-027-4 |language=en}} * {{cite book |last1=Allchin |first1=Bridget |author-link1=Bridget Allchin |last2=Allchin |first2=Raymond |author-link2=Raymond Allchin |title=Origins of a Civilization: The Prehistory and Early Archaeology of South Asia |year=1997 |publisher=Viking |isbn=978-0-670-87713-3 }} * {{cite magazine |last=Allison |first=Graham |author-link=Graham Allison |title=The Myth of the Liberal Order: From Historical Accident to Conventional Wisdom |magazine=[[Foreign Affairs]] |volume=97 |number=4 |date=2018 |pages=124–133 |url=https://www.foreignaffairs.com/articles/2018-06-14/myth-liberal-order |access-date=3 July 2022 |archive-date=9 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220709125053/https://www.foreignaffairs.com/articles/2018-06-14/myth-liberal-order |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Armstrong McKay |first1=David I. |last2=Staal |first2=Arie |last3=Abrams |first3=Jesse F. |last4=Winkelmann |first4=Ricarda |last5=Sakschewski |first5=Boris |last6=Loriani |first6=Sina |last7=Fetzer |first7=Ingo |last8=Cornell |first8=Sarah E. |last9=Rockström |first9=Johan |last10=Lenton |first10=Timothy M. |display-authors=1 |date=2022 |title=Exceeding 1.5&nbsp;°C Global Warming Could Trigger Multiple Climate Tipping Points |journal=[[Science (journal)|Science]] |volume=377 |page=eabn7950 |doi=10.1126/science.abn7950 |pmid=36074831 |s2cid=252161375 |hdl-access=free |number=6611 |hdl=10871/131584}} * {{cite book |last=Axworthy |first=Michael |url=https://archive.org/details/historyofiranemp0000axwo |title=A History of Iran: Empire of the Mind |date=2008 |publisher=Basic |isbn=978-0-465-00888-9}} * {{cite book |title=The Blackwell Companion to Globalization |last=Babones |first=Salvatore |publisher=John Wiley & Sons |year=2008 |isbn=978-0-470-76642-2 |editor-last=Ritzer |editor-first=George |chapter=Studying Globalization: Methodological Issues |oclc=232611725 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=XKnmvRATtfAC&pg=PA146 |access-date=13 December 2023}} * {{cite encyclopedia |last=Bard |first=Kathryn A. |author-link=Kathryn A. Bard |title=The Emergence of the Egyptian State (c. 3200–2686 BC) |encyclopedia=The Oxford History of Ancient Egypt |editor=Shaw, Ian |pages=[https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw/page/57 57–82] |publisher=Oxford University Press |year=2000 |isbn=978-0-19-280458-7 |url=https://archive.org/details/oxfordhistoryofa00shaw/page/57 }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=2|title=A World with Agriculture, 12,000 BCE–500 CE|editor1-last=Barker|editor1-first=Graeme|editor1-link=Graeme Barker|editor2-last=Goucher|editor2-first=Candace|editor2-link=Candice Goucher|url=https://books.google.com/books?id=Ri07CQAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-19218-7|publisher=Cambridge University Press|access-date=3 September 2022|archive-date=29 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429045312/https://books.google.com/books?id=Ri07CQAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |last1=Barro |first1=Robert J. |last2=Lee |first2=Jong-Wha |editor1-last=Barro |editor1-first=Robert J. |editor2-last=Yi |editor2-first=Chong-hwa |title=Education Matters: Global Schooling Gains from the 19th to the 21st Century |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-937923-1 |chapter=2. International Comparisons of School Enrollment and Educational Attainment, 1870–2010 |date=2015}} * {{Cite book |last=Batran |first=Aziz |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The nineteenth-century Islamic revolutions in West Africa}} * {{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1576875.stm |title=De-coding the Black Death |year=2001 |work=BBC |access-date=24 November 2016 |archive-date=7 July 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170707042715/http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/1576875.stm |url-status=live |author=BBC}} * {{cite journal |title=What Changed During the Axial Age: Cognitive Styles or Reward Systems? |last1=Baumard |first1=Nicolas |last2=Hyafil |first2=Alexandre |last3=Boyer |first3=Pascal |journal=Communicative & Integrative Biology |year=2015 |volume=8 |issue=5 |page=e1046657 |publisher=[[United States National Library of Medicine]] |doi=10.1080/19420889.2015.1046657 |pmid=27066164 |pmc=4802742 }} * {{cite book |last=Beard |first=Mary |author-link=Mary Beard (classicist) |url=http://archive.org/details/spqrhistoryofanc0000bear_v4f6 |title=SPQR: A History of Ancient Rome |year=2015 |publisher=Profile Books |isbn=978-1-84668-380-0 }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=4|title=A World with States, Empires, and Networks, 1200 BCE–900 CE|editor1-last=Benjamin|editor1-first=Craig|editor1-link=Craig Benjamin|url=https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ|year=2015|isbn=978-1-107-01572-2|publisher=Cambridge University Press|access-date=28 October 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028085203/https://books.google.com/books?id=LAFuCAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite journal |last=Bennett |first=Matthew |display-authors=et al. |title=Evidence of Humans in North America During the Last Glacial Maximum |journal=Science |year=2021 |volume=373 |issue=6562 |pages=1528–1531 |doi=10.1126/science.abg7586 |pmid=34554787 |bibcode=2021Sci...373.1528B |s2cid=237616125 |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg7586 |access-date=24 September 2021 |archive-date=15 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915182214/https://www.science.org/doi/10.1126/science.abg7586 |url-status=live}} * {{cite book |last1=Berger |first1=Stefan |title=A Companion to Nineteenth-Century Europe, 1789–1914 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-5232-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=80F76LFgBrsC&pg=PR17 |chapter=Introduction |date=2008}} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=6|title=The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1, Foundations|editor1-last=Bentley|editor1-first=Jerry|editor1-link=Jerry H. Bentley|editor2-last=Subrahmanyam|editor2-first=Sanjay|editor2-link=Sanjay Subrahmanyam|editor3-first=Merry|editor3-last=Wiesner-Hanks|editor3-link=Merry Wiesner-Hanks|publisher=Cambridge University Press|year=2015a|issue=1|doi=10.1017/CBO9781139194594|isbn=978-0-521-76162-8|url=https://books.google.com/books?id=ilxWtAEACAAJ|access-date=26 January 2023|archive-date=26 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126101512/https://books.google.com/books?id=ilxWtAEACAAJ|url-status=live}} * {{cite book |volume=6 |title=The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 2, Patterns of Change |series=The Cambridge World History |editor1-last=Bentley |editor1-first=Jerry |editor1-link=Jerry H. Bentley |editor2-last=Subrahmanyam |editor2-first=Sanjay |editor2-link=Sanjay Subrahmanyam |editor3-first=Merry |editor3-last=Wiesner-Hanks |editor3-link=Merry Wiesner-Hanks |publisher=Cambridge University Press |year=2015b |issue=2 |doi=10.1017/CBO9781139022460 |isbn=978-0-521-19246-0 |url=https://books.google.com/books?id=tJtrCgAAQBAJ |access-date=26 January 2023}} * {{cite book |last1=Bentley |first1=Jerry H. |last2=Ziegler |first2=Herbert F. |title=Traditions & Encounters: A Global Perspective on the Past: Volume II From 1500 to the Present |edition=4th |publisher=McGraw-Hill |year=2008 |isbn=978-0-07-333063-1 }} * {{Cite book |last=Bhila |first=Hoyini |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Southern Zambezia}} * {{cite book |title=A History of Eastern Europe: Crisis and Change |last1=Bideleux |first1=Robert |last2=Jeffries |first2=Ian |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-16112-1 |url=https://books.google.com/books?id=U39AYJm1L94C |year=1998 |access-date=10 February 2022 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429044459/https://books.google.com/books?id=U39AYJm1L94C |url-status=live}} * {{cite book |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=2: Genocide in the Indigenous, Early Modern and Imperial Worlds, from c.1535 to World War One |publisher=[[Cambridge University Press]] |date=2023 |editor1-last=Blackhawk |editor1-first=Ned |editor1-link=Ned Blackhawk |editor2-last=Kiernan |editor2-first=Ben |editor2-link=Ben Kiernan |editor3-last=Madley |editor3-first=Benjamin |editor4-last=Taylor |editor4-first=Rebe |editor4-link=Rebe Taylor |isbn=978-1-108-76548-0 |doi=10.1017/9781108765480}} * {{Cite book |last=Boahen |first=Albert |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The states and cultures of the Lower Guinea coast}} * {{cite book |chapter=Early Chinese Writing |title=The World's Writing Systems |editor1-last=Bright |editor1-first=Peter |editor2-last=Daniels |editor2-first=William |url=https://archive.org/details/worldswritingsys0000unse/ |last=Boltz |first=William G. |year=1996 |isbn=0-19-507993-0 |publisher=Oxford University Press}} * {{cite encyclopedia |last1=Bristow |first1=William |title=Enlightenment |url=https://plato.stanford.edu/entries/enlightenment/ |encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy |publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University |access-date=7 June 2024 |date=2023}} * {{cite book |last=Brown |first=Cynthia Stokes |url=http://archive.org/details/bighistoryfrombi0000brow |title=Big History: From the Big Bang to the Present |year=2007 |publisher=New Press |author-link=Cynthia Stokes Brown |isbn=978-1-59558-196-9 }} * {{Cite book|year=1999|title=Late Antiquity: A Guide to the Postclassical World|editor-last=Bowersock|editor-first=G.W.|editor-last2=Brown|editor-first2=Peter|editor-last3=Grabar|editor-first3=Oleg|publisher=Harvard University Press|url=https://archive.org/details/lateantiquitygui00bowe/}} * {{cite book |last1=Brown |first1=Stephen F. |last2=Anatolios |first2=Khaled |last3=Palmer |first3=Martin |editor-last=O'Brien |editor-first=Joanne |title=Catholicism & Orthodox Christianity |url=https://archive.org/details/catholicismortho0000brow |publisher=Infobase Publishing |year=2009 |isbn=978-1-60413-106-2 }} * {{Cite book |last=Buchanan |first=Carole Ann |url=https://books.google.com/books?id=70U1cAAACAAJ |title=The Kitara Complex: The Historical Tradition of Western Uganda to the 16th Century |date=1974 |publisher=Indiana University |language=en}} * {{cite book |last1=Bulliet |first1=Richard |last2=Crossley |first2=Pamela |last3=Headrick |first3=Daniel |last4=Hirsch |first4=Steven |last5=Johnson |first5=Lyman |title=The Earth and Its Peoples, Brief Edition |volume=1 |publisher=Cengage Learning |year=2011 |isbn=978-0-495-91311-5 }} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=KWqOCwAAQBAJ|title=The Earth and Its Peoples: A Global History|first1=Richard|last1=Bulliet|author-link=Richard Bulliet|first2=Pamela|last2=Crossley|author2-link=Pamela Kyle Crossley|first3=Daniel|last3=Headrick|author3-link=Daniel R. Headrick|first4=Steven|last4=Hirsch|first5=Lyman|last5=Johnson|last6=Northrup|first6=David|year=2015a|ref={{harvid|Bulliet et al.|2015a}}|publisher=Cengage Learning|isbn=978-1-285-44567-0|edition=6th|volume=1|access-date=25 August 2022|archive-date=29 April 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240429050129/https://books.google.com/books?id=KWqOCwAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |url=https://archive.org/details/earthitspeoplesg0000unse_a0j7 |title=The Earth and Its Peoples: A Global History |first1=Richard |last1=Bulliet |author-link=Richard Bulliet |first2=Pamela |last2=Crossley |author2-link=Pamela Kyle Crossley |first3=Daniel |last3=Headrick |author3-link=Daniel R. Headrick |first4=Steven |last4=Hirsch |first5=Lyman |last5=Johnson |last6=Northrup |first6=David |year=2015b |ref={{harvid|Bulliet et al.|2015b}} |publisher=Cengage |isbn=978-1-285-44570-0 |edition=6th |volume=2}} * {{cite book |last1=Burbank |first1=Jane |last2=Cooper |first2=Frederick |title=Empires in World History: Power and the Politics of Difference |publisher=Princeton University Press |isbn=978-1-4008-3470-9 |url=https://books.google.com/books?id=XuUXEAAAQBAJ&pg=PA163 |date=2021}} * {{cite journal |last=Burley |first=David V. |year=1998 |title=Tongan Archaeology and the Tongan Past, 2850–150 B.P. |journal=Journal of World Prehistory |language=en |volume=12 |issue=3 |pages=368–9, 375 |doi=10.1023/A:1022322303769 |jstor=25801130 |s2cid=160340278 |issn=1573-7802}} * {{cite book |last=Burstein |first=Stanley M. |author-link=Stanley M. Burstein |url=https://books.google.com/books?id=lwFLDgAAQBAJ |title=The World from 1000 BCE to 300 CE |year=2017 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-933613-5 |access-date=1 October 2023 |archive-date=5 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005092531/https://books.google.com/books?id=lwFLDgAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Butt |first1=John J. |title=The Greenwood Dictionary of World History |publisher=Bloomsbury |isbn=978-0-313-08315-0 |url=https://books.google.com/books?id=uOXEEAAAQBAJ&pg=PA128 |date=2005}} * {{cite news |last=Casselman |first=Ben |author-link=Ben Casselman |date=2022 |title=Pandemic's Economic Impact Is Easing, but Aftershocks May Linger |work=[[The New York Times]] |url=https://www.nytimes.com/2022/02/19/business/covid-economy.html |url-access=limited |access-date=11 May 2023 |archive-date=11 May 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230511050920/https://www.nytimes.com/2022/02/19/business/covid-economy.html |url-status=live}} * {{cite encyclopedia |last=Chakrabarti |first=Dilip K. |year=2004 |title=Introduction |editor=Chkrabarti, Dilip K. |encyclopedia=Indus Civilization Sites in India: New Discoveries |publisher=Marg Publications |isbn=978-81-85026-63-3 |pages=10–13 |author-link=Dilip Kumar Chakrabarti}} * {{cite book |last1=Chapman |first1=Tim |title=Imperial Russia, 1801–1905 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-57970-9 |url=https://books.google.com/books?id=-Q_qdriEP_UC&pg=PA36 |date=2002}} * {{Cite book |last=Cherif |first=Mohammed |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Algeria, Tunisia and Libya: The Ottomans and their heirs}} * {{cite book |last1=Chrisp |first1=Peter |title=Big History: Our Incredible Journey, from Big Bang to Now |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-241-22590-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ |date=2016 |chapter=Civilizations Develop |access-date=4 May 2024}} * {{cite book|last=Christian|first=David|author-link=David Christian (historian)|url=https://books.google.com/books?id=xFHOahfX0R4C|title=Maps of Time: An Introduction to Big History|year=2011 |orig-date=2004|publisher=University of California Press|isbn=978-0-520-27144-9|language=en|access-date=16 December 2023|archive-date=19 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231219144056/https://books.google.com/books?id=xFHOahfX0R4C|url-status=live}} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=1|title=Introducing World History, to 10,000 BCE|editor-last=Christian|editor-first=David|url=https://books.google.com/books?id=VWwaCAAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-76333-2|publisher=Cambridge University Press|doi=10.1017/CBO9781139194662|access-date=26 January 2023|archive-date=26 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126101526/https://books.google.com/books?id=VWwaCAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite journal |vauthors=Clarkson C, Jacobs Z, Marwick B, Fullagar R, Wallis L, Smith M, Roberts RG, Hayes E, Lowe K, Carah X, Florin SA, McNeil J, Cox D, Arnold LJ, Hua Q, Huntley J, Brand HE, Manne T, Fairbairn A, Shulmeister J, Lyle L, Salinas M, Page M, Connell K, Park G, Norman K, Murphy T, Pardoe C |display-authors=6 |title=Human Occupation of Northern Australia by 65,000 Years Ago |url=https://archive.org/details/nature-uk_2017-07-20_547_7663/page/306 |journal=Nature |volume=547 |issue=7663 |pages=306–310 |year=2017 |pmid=28726833 |doi=10.1038/nature22968 |bibcode=2017Natur.547..306C |s2cid=205257212 |hdl=2440/107043 |hdl-access=free }} * {{cite book |title=The Maya |last=Coe |first=Michael D. |publisher=Thames & Hudson |year=2011 |isbn=978-0-500-28902-0 |edition=8th }} * {{cite journal |last1=Conrad |first1=David |last2=Fisher |first2=Humphrey |year=1983 |title=The Conquest That Never Was: Ghana and the Almoravids, 1076. I. The External Arabic Sources |url=https://www.cambridge.org/core/journals/history-in-africa/article/conquest-that-never-was-ghana-and-the-almoravids-1076-i-the-external-arabic-sources/4C43B158FD3D74BE744D8634781A4E0A |journal=History in Africa |volume=10 |doi=10.2307/3171690 |jstor=3171690}} * {{cite book |last1=Coolidge |first1=Frederick Lawrence |last2=Wynn |first2=Thomas Grant |title=The Rise of Homo Sapiens: The Evolution of Modern Thinking |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068091-6 |url=https://books.google.com/books?id=DAJCDwAAQBAJ&pg=PA5 |language=en |year=2018 }} * {{cite book |editor1-last=Curley |editor1-first=Robert |title=The Complete History of Aviation: From Ballooning to Supersonic Flight |publisher=Britannica |isbn=978-1-61530-725-8 |url=https://books.google.com/books?id=iemcAAAAQBAJ&pg=PR9 |date=2011}} * {{cite book|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118455074 |title=The Encyclopedia of Empire |publisher=Wiley |isbn=978-1-118-44064-3 |editor-last=Dalziel|editor-first=Nigel|edition=1 |year=2016|language=en |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe146 |editor-last2=MacKenzie |editor-first2=John M}} * {{cite book |last=Davies |first=Norman |url=https://books.google.com/books?id=b912JnKpYTkC |title=God's Playground: A History of Poland |date=2005 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-925339-5 |volume=1: The Origins to 1795 |author-link=Norman Davies}} * {{cite journal |first=Ignacio |last=de la Torre |year=2019 |title=Searching for the Emergence of Stone Tool Making in Eastern Africa |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=116 |issue=24 |pages=11567–11569 |doi=10.1073/pnas.1906926116 |pmid=31164417 |pmc=6575166 |bibcode=2019PNAS..11611567D |doi-access=free}} * {{cite book |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9780429061530-18/carolingian-conquests-margaret-deanesly |chapter=The Carolingian Conquests |last=Deanesly |first=Margaret |author-link=Margaret Deanesly |title=A History of Early Medieval Europe |year=2019 |pages=339–355 |publisher=[[Taylor & Francis]] |doi=10.4324/9780429061530-18 |isbn=978-0-429-06153-0 |s2cid=198789183 |access-date=17 September 2021 |archive-date=17 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917142625/https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9780429061530-18/carolingian-conquests-margaret-deanesly |url-status=live}} * {{cite book |last1=DeLaet |first1=Debra L. |last2=DeLaet |first2=David E. |title=Global Health in the 21st Century: The Globalization of Disease and Wellness |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-25899-5 |url=https://books.google.com/books?id=zWfvCgAAQBAJ&pg=PA8 |date=2015}} * {{cite book |last1=Deming |first1=David |title=Science and Technology in World History, Volume 1: The Ancient World and Classical Civilization |publisher=McFarland & Company |isbn=978-0-7864-5657-4 |url=https://books.google.com/books?id=JZONR6frqcQC&pg=PA174 |language=en |year=2014 }} * {{Cite book |last=Denoon |first=Donald |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Southern Africa}} * {{cite book |last1=Dinan |first1=Desmond |title=Europe Recast: A History of European Union |date=2004 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=0-333-98734-9 |url=https://archive.org/details/europerecasthist0000dina_u0v7/}} * {{cite journal |first1=Manuel |last1=Domínguez-Rodrigo |first2=Luis |last2=Alcalá |year=2016 |title=3.3-Million-Year-Old Stone Tools and Butchery Traces? More Evidence Needed |journal=PaleoAnthropology |pages=46–53 |url=https://paleoanthro.org/media/journal/content/PA20160046.pdf |access-date=14 December 2023 |archive-date=14 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231214095225/https://paleoanthro.org/media/journal/content/PA20160046.pdf |url-status=live}} * {{cite book |first=John |last=Dunn |title=Democracy: The Unfinished Journey 508 BCE&nbsp;– 1993 CE |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=978-0-19-827934-1}} * {{cite book|author-link=Robin Dunbar|last=Dunbar|first=Robin|title=Human Evolution: Our Brains and Behavior|year=2016 |isbn=978-0-19-061678-6|url=https://archive.org/details/humanevolutionou0000dunb/|publisher=Oxford University Press}} * {{cite news |url=http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm |title=Black Death 'Discriminated' Between Victims |last=Dunham |first=Will |year=2008 |work=ABC Science |access-date=24 November 2016 |archive-date=20 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161220120404/http://www.abc.net.au/science/articles/2008/01/29/2149185.htm |url-status=live}} * {{cite book |last=Easton |first=Richard D. |url=https://books.google.com/books?id=pb7TAAAAQBAJ |title=GPS Declassified |date=2013 |publisher=Potomac |isbn=978-1-61234-408-9 |access-date=16 September 2022}} * {{cite book |last1=Ebrey |author-link=Patricia Buckley Ebrey |last2=Walthall |last3=Palais |title=East Asia: A Cultural, Social, and Political History |publisher=Houghton Mifflin Harcourt Company |year=2006 |isbn=978-0-618-13384-0 |url=https://archive.org/details/eastasiacultural00ebre_0 }} * {{Cite book |last=El Fasi |first=Mohammad |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Morocco}} * {{Cite book |last=Fagan |first=Brian |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Zambezi and Limpopo basins: 1100–1500}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ystMAgAAQBAJ&pg=PA762 |title=The Oxford Companion to Archaeology |publisher=Oxford University Press |year=1996 |isbn=978-0-19-507618-9 |editor-last1=Fagan |editor-first1=Brian M. |editor-last2=Beck |editor-first2=Charlotte |access-date=19 April 2020 |archive-date=17 February 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240217192514/https://books.google.com/books?id=ystMAgAAQBAJ&pg=PA762#v=onepage&q&f=false |url-status=live}} * {{cite book |last=Fagan |first=Brian M. |title=Ancient North America: The Archaeology of a Continent |url=https://archive.org/details/ancientnorthamer0004faga |publisher=Thames & Hudson |year=2005 |isbn=978-0-500-28148-2 |edition=4th}} * {{cite book |last1=Fagan |first1=Brian M. |last2=Durrani |first2=Nadia |title=World Prehistory: The Basics |publisher=Routledge |isbn=978-1-000-46679-9 |url=https://books.google.com/books?id=NNFKEAAAQBAJ |language=en |chapter=3. Enter Homo Sapiens (c. 300,000 Years Ago and Later) |year=2021 }} * {{cite book |last1=Fasulo |first1=Linda |title=An Insider's Guide to the UN |url=https://archive.org/details/insidersguidetou0000fasu |date=2015 |edition=3rd |publisher=Yale University Press |isbn=978-0-300-20365-3}} * {{cite book |title=Zapotec Civilization: How Urban Society Evolved in Mexico's Oaxaca Valley |url=https://archive.org/details/zapoteccivilizat0000marc |last1=Flannery |first1=Kent V. |author-link=Kent Flannery |last2=Marcus |first2=Joyce |author2-link=Joyce Marcus |publisher=Thames & Hudson |year=1996 |isbn=978-0-500-05078-1 }} * {{cite book |last=Friedman |first=Thomas |author-link=Thomas Friedman |year=2007 |title=The World Is Flat: A Brief History of the Twenty-First Century |edition=Further Updated and Expanded |publisher=Picador |isbn=978-0-312-42507-4 |url=https://archive.org/details/worldisflat00thom}} * {{cite book |last1=Ganivet |first1=Elisa |title=Border Wall Aesthetics: Artworks in Border Spaces |publisher=transcript Verlag |isbn=978-3-8394-4777-2 |url=https://books.google.com/books?id=QhazDwAAQBAJ&pg=PA25 |language=en |year=2019 }} * {{cite book |last1=Geraghty |first1=Paul |chapter=Linguistic Evidence for the Tongan Empire |editor1-last=Dutton |editor1-first=Tom |title=Language Contact and Change in the Austronesian World |year=1994 |publisher=Gruyter |isbn=978-3-11-012786-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=xOlI8czLshIC&pg=PA233 |series=Trends in linguistics: Studies and monographs |volume=77 |access-date=6 June 2016 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429044326/https://books.google.com/books?id=xOlI8czLshIC&pg=PA233#v=onepage&q&f=false |url-status=live}} * {{cite book |last=Gernet |first=Jacques |author-link=Jacques Gernet |title=A History of Chinese Civilization |year=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-49781-7 |url=https://archive.org/details/historyofchinese00gern_0 }} * {{Citation |last=Gestrich |first=Nikolas |title=The Empire of Ghana |date=2019-03-26 |encyclopedia=Oxford Research Encyclopedia of African History |url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-396 |access-date=2024-10-06 |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.013.396 |isbn=978-0-19-027773-4}} * {{cite book |last1=Getzen |first1=Thomas E. |title=Money and Medicine: The Evolution of National Health Expenditures |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-757328-0 |url=https://books.google.com/books?id=4iyWEAAAQBAJ&pg=PA234 |date=2022}} * {{cite book |last1=Gilbert |first1=Martin |title=The Routledge Atlas of Russian History |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-10831-1 |url=https://books.google.com/books?id=yz5PEAAAQBAJ&pg=PA44 |date=2013}} * {{cite news |url=https://www.nybooks.com/articles/2019/08/15/moon-fever-apollo-11/ |title=Moon Fever |last=Gleick |first=James |author-link=James Gleick |newspaper=[[The New York Review of Books]] |volume=LXVI |issue=13 |date=2019 |access-date=1 July 2022 |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701224629/https://www.nybooks.com/articles/2019/08/15/moon-fever-apollo-11/ |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Gowlett |first1=J. A. J. |title=The Discovery of Fire by Humans: A Long and Convoluted Process |journal=Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences |year=2016 |volume=371 |issue=1696 |page=20150164 |doi=10.1098/rstb.2015.0164 |pmid=27216521 |pmc=4874402}} * {{cite book |last1=Graeber |first1=David |url=https://books.google.com/books?id=9xkQEAAAQBAJ |title=The Dawn of Everything: A New History of Humanity |last2=Wengrow |first2=David |year=2021 |publisher=Farrar, Straus and Giroux |isbn=978-0-374-15735-7 |access-date=15 November 2022 |archive-date=15 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221115094326/https://books.google.com/books?id=9xkQEAAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite book |last1=Greene |first1=Elizabeth B. |title=Buildings and Landmarks of 19th-Century America: American Society Revealed |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4408-3573-5 |url=https://books.google.com/books?id=LBjHEAAAQBAJ&pg=PR12 |date=2017}} * {{cite book |last1=Grewal |first1=J. S. |title=The Sikhs of the Punjab |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-63764-0 |url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA99 |date=1998}} * {{cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=206|title=Hvað nær mannkynssagan langt aftur í tímann?|website=Vísindavefurinn|author=Guðmundur Hálfdanarson|date=9.3.2000||ref={{harvid|Guðmundur Hálfdanarson|2000}}}} * {{Cite book |last=Haberland |first=Eike |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Horn of Africa}} * {{cite book |last1=Haigh |first1=Gerald |title=Special Times: Sikhism |publisher=A&C Black |isbn=978-1-4081-0434-7 |url=https://books.google.com/books?id=2zLUpxh8E74C&pg=PA30 |date=2009}} * {{cite journal |url=https://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf |title=Human Hybrids |archive-url=https://web.archive.org/web/20180824034550/https://www.grochbiology.org/EarlyHominidInterbreeding.pdf|archive-date=24 August 2018 |vauthors=Hammer MF |journal=Scientific American |year=2013 |volume=308 |issue=5 |pages=66–71 |doi=10.1038/scientificamerican0513-66 |pmid=23627222 |bibcode=2013SciAm.308e..66H }} * {{cite book|last=Hargrove |first=Jarvis |title=Early Asante, Akan, and Mossi States |date=2024-07-17 |title=Oxford Research Encyclopedia of African History |url=https://oxfordre.com/africanhistory/display/10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1354 |access-date=2024-10-06 |language=en |doi=10.1093/acrefore/9780190277734.001.0001/acrefore-9780190277734-e-1354#acrefore-9780190277734-e-1354-div1-2 |doi-broken-date=5 November 2024 |isbn=978-0-19-027773-4}} * {{cite journal |last1=Harmand |first1=Sonia |author-link=Sonia Harmand |title=3.3-million-year-old Stone Tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |journal=Nature |year=2015 |volume=521 |issue=7552 |pages=310–315 |doi=10.1038/nature14464 |display-authors=etal |pmid=25993961 |bibcode=2015Natur.521..310H |s2cid=1207285 |url=https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download |access-date=27 July 2022 |archive-date=9 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211009162117/https://academiccommons.columbia.edu/doi/10.7916/D8697F75/download |url-status=live}} * {{cite book |last1=Haynes |first1=Jeffrey |last2=Hough |first2=Peter |last3=Pilbeam |first3=Bruce |title=World Politics |publisher=Sage |isbn=978-1-5297-7459-7 |url=https://books.google.com/books?id=PJGREAAAQBAJ&pg=PA43 |date=2023}} * {{cite book |last=Headrick |first=Daniel R. |author-link=Daniel R. Headrick |url=https://books.google.com/books?id=_WgSDAAAQBAJ |title=Technology: A World History |year=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-533821-8 |access-date=30 September 2023 |archive-date=5 October 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231005092533/https://books.google.com/books?id=_WgSDAAAQBAJ |url-status=live }} * {{cite web |url=http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm |title=Art of the Hellenistic Age and the Hellenistic Tradition |last1=Hemingway |first1=Colette |last2=Hemingway |first2=Seán |year=2007 |website=Heilbrunn Timeline of Art History |publisher=Metropolitan Museum of Art |access-date=18 November 2016 |archive-date=31 May 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531025138/http://www.metmuseum.org/toah/hd/haht/hd_haht.htm |url-status=live}} * {{cite book |last=Henshall |first=Kenneth |title=A History of Japan: From Stone Age to Superpower |isbn=0-312-21986-5 |publisher=St. Martin's Press |year=1999 |url=https://archive.org/details/historyofjapan00kenn/}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=vD76fF5hqf8C |last=Henshall |first=Kenneth |title=A History of Japan: From Stone Age to Superpower |isbn=978-0-230-36918-4 |publisher=Palgrave Macmillan |year=2012 |edition=3rd}} * {{cite journal |vauthors=Herries AI, Martin JM, Leece AB, Adams JW, Boschian G, Joannes-Boyau R, Edwards TR, Mallett T, Massey J, Murszewski A, Neubauer S, Pickering R, Strait DS, Armstrong BJ, Baker S, Caruana MV, Denham T, Hellstrom J, Moggi-Cecchi J, Mokobane S, Penzo-Kajewski P, Rovinsky DS, Schwartz GT, Stammers RC, Wilson C, Woodhead J, Menter C |display-authors=6 |title=Contemporaneity of ''Australopithecus'', ''Paranthropus'', and Early ''Homo Erectus'' in South Africa |journal=Science |volume=368 |issue=6486 |page=7293 |year=2020 |pmid=32241925 |doi=10.1126/science.aaw7293 |doi-access=free }} * {{cite book |last1=Hiro |first1=Dilip |title=Holy Wars: The Rise of Islamic Fundamentalism |url=https://archive.org/details/holywarsriseofi00hiro |publisher=Routledge |isbn=0-415-90207-X |date=1989}} * {{cite book |last1=Horn |first1=Jeff |title=The Industrial Revolution: History, Documents, and Key Questions |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-61069-885-6 |url=https://books.google.com/books?id=qhbHEAAAQBAJ&pg=PA68 |date=2016}} * {{cite journal |pmc=7648497 |date=2020 |last1=Howe |first1=D. C. |last2=Chauhan |first2=R. S. |last3=Soderberg |first3=A. T. |last4=Buckley |first4=M. R. |title=Paradigm Shifts Caused by the COVID-19 Pandemic |journal=Organizational Dynamics |volume=50 |issue=4 |doi=10.1016/j.orgdyn.2020.100804 |pmid=33191959}} * {{Cite book |last=Hrbek |first=Ivan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |year=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The disintegration of the political unity of the Maghreb}} * {{Cite book |last=Hrbek |first=Ivan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |year=1988a |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The emergence of the Fatimids}} * {{Cite book |last1=Hrbek |first1=Ivan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |last2=Devisse |first2=Jean |date=1988b |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Almovarids}} * {{cite book |author-link=Albert Hourani |last=Hourani |first=Albert |url=https://archive.org/details/historyofarabpeo0000hour |title=A History of the Arab Peoples |year=1991 |publisher=New York: MJF Books |isbn=978-1-56731-216-4 }} * {{cite journal |vauthors=Hublin JJ, Ben-Ncer A, Bailey SE, Freidline SE, Neubauer S, Skinner MM, Bergmann I, Le Cabec A, Benazzi S, [[Katerina Harvati|Harvati K]], Gunz P |display-authors=6 |title=New Fossils from Jebel Irhoud, Morocco and the Pan-African Origin of Homo Sapiens |journal=Nature |volume=546 |issue=7657 |pages=289–292 |year=2017 |pmid=28593953 |doi=10.1038/nature22336 |bibcode=2017Natur.546..289H |s2cid=256771372 |url=https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |access-date=27 July 2022 |archive-date=8 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200108234003/https://kar.kent.ac.uk/62267/1/Submission_288356_1_art_file_2637492_j96j1b.pdf |url-status=live }} * {{cite book |title=Japan in World History |last=Huffman |first=James |author-link=James Huffman (historian) |year=2010 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-536808-6 |url=https://books.google.com/books?id=MNzQCwAAQBAJ |access-date=2 December 2023}} * {{cite book |author-link=Samuel P. Huntington |last=Huntington |first=Samuel P. |url=https://books.google.com/books?id=IMjyTFG04JYC |title=The Third Wave: Democratization in the Late 20th Century |date=1991 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8604-7}} * {{cite book |last1=Huhle |first1=Teresa |editor1-last=Unger |editor1-first=Corinna R. |editor2-last=Borowy |editor2-first=Iris |editor3-last=Pernet |editor3-first=Corinne A. |title=The Routledge Handbook on the History of Development |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-060205-0 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=2kZuEAAAQBAJ&pg=PT151 |chapter=Demographic Concerns and Interventions |date=2022}} * {{cite book|last=Iliffe|first=John|author-link=John Iliffe (historian)|year=2007|title=Africans: The History of a Continent|edition=2nd|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-68297-8|url=https://archive.org/details/africanshistoryo00ilif/}} * {{Cite book |last=Isaacman |first=Allen |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The countries of the Zambezi basin}} * {{cite book |last1=Ivanov |first1=Serguey F. |editor1-last=Vishnevsky |editor1-first=Anatoly G. |title=Population and Development: Challenges and Opportunities |publisher=EOLSS |isbn=978-1-84826-086-3 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=sThmCwAAQBAJ&pg=PA249 |chapter=Population Growth and New World Population Redistribution |date=2009}} * {{Cite book |last=Jakobielski |first=Stefan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |date=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Christian Nubia at the height of its civilization}} * {{cite journal |last=Jungers |first=William L. |title=Lucy's Length: Stature Reconstruction in ''Australopithecus Afarensis'' (A.L.288-1) with Implications for Other Small-bodied Hominids |url=https://archive.org/details/american-journal-of-physical-anthropology_1988-06_76_2/page/227 |journal=[[American Journal of Physical Anthropology]] |volume=76 |issue=2 |pages=227–231 |pmid=3137822 |year=1988 |doi=10.1002/ajpa.1330760211}} * {{cite book |last1=Kazeroony |first1=Hamid H. |title=Decoloniality Praxis |publisher=Emerald |isbn=978-1-80262-953-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=KIvXEAAAQBAJ&pg=PA1981 |date=2023 |chapter=2. Postcoloniality: Colonialism Roots and Scope}} * {{cite book|last=Keay|first=John|author-link=John Keay|url=http://archive.org/details/indiahistory00keay|title=India: A History|year=2000 |publisher=Atlantic Monthly Press|isbn=978-0-87113-800-2}} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=5|title=Expanding Webs of Exchange and Conflict, 500 CE–1500 CE|editor1-last=Kedar|editor1-first=Benjamin|editor1-link=Benjamin Z. Kedar|editor2-first=Merry|editor2-last=Wiesner-Hanks|editor2-link=Merry Wiesner-Hanks|url=https://books.google.com/books?id=Jv9tCAAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-19074-9|publisher=Cambridge University Press|access-date=18 November 2022|archive-date=18 November 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221118094909/https://books.google.com/books?id=Jv9tCAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |last=Kelly |first=Christopher |title=The Roman Empire: A Very Short Introduction |publisher=Oxford University Press |year=2007 |isbn=978-0-19-280391-7 |url=https://books.google.com/books?id=eUgSDAAAQBAJ |access-date=16 November 2023 |archive-date=16 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231116102710/https://books.google.com/books?id=eUgSDAAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last=Kennedy |first=Paul |author-link=Paul Kennedy |title=The Rise and Fall of the Great Powers: Economic Change and Military Conflict from 1500 to 2000 |year=1987 |isbn=978-0-394-54674-2 |url=https://archive.org/details/risefallofgreatp00kenn/ |publisher=Random House}} * {{Cite book |last=Kent |first=Raymond |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=Madagascar and the islands of the Indian Ocean}} * {{cite book |last=Kent |first=Susan Kingsley |author-link=Susan Kingsley Kent |url=https://books.google.com/books?id=cYYEEAAAQBAJ |title=Gender: A World History |year=2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-062197-1 |access-date=12 August 2023 |archive-date=12 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230812095603/https://books.google.com/books?id=cYYEEAAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |title=The Cambridge World History of Genocide |volume=1: Genocide in the Ancient, Medieval and Premodern Worlds |year=2023 |publisher=Cambridge University Press |editor1-last=Kiernan |editor1-first=Ben |editor1-link=Ben Kiernan |editor2-last=Lemos |editor2-first=T. M. |editor3-last=Taylor |editor3-first=Tristan S. |isbn=978-1-108-65598-9 |doi=10.1017/9781108655989}} * {{cite book |last1=Kinzel |first1=Moritz |url=https://books.google.com/books?id=S6QGEAAAQBAJ |title=Monumentalising Life in the Neolithic: Narratives of Change and Continuity |last2=Clare |first2=Lee |publisher=Oxbow |year=2020 |isbn=978-1-78925-495-2 |editor-last=Gebauer |editor-first=Anne Birgitte |chapter=Monumental – Compared to What? A Perspective from Göbekli Tepe |editor-last2=Sørensen |editor-first2=Lasse |editor-last3=Teather |editor-first3=Anne |editor-last4=Valera |editor-first4=António Carlos |access-date=9 September 2022 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429045514/https://books.google.com/books?id=S6QGEAAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Kirch |first1=Patrick Vinton |last2=Green |first2=Roger C. |title=Hawaiki, Ancestral Polynesia: An Essay in Historical Anthropology |year=2001 |publisher=Cambridge University press |isbn=978-0-521-78879-3 |url=https://books.google.com/books?id=WRapfjQ_iTEC&pg=PA87 |access-date=10 January 2021 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429044326/https://books.google.com/books?id=WRapfjQ_iTEC&pg=PA87#v=onepage&q&f=false |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Koch |first1=Paul L. |last2=Barnosky |first2=Anthony D. |year=2006 |title=Late Quaternary Extinctions: State of the Debate |journal=Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics |volume=37 |issue=1 |pages=215–250 |doi=10.1146/annurev.ecolsys.34.011802.132415 |s2cid=16590668}} * {{cite book |last=Kolbert |first=Elizabeth |url=https://books.google.com/books?id=Ra9RAQAAQBAJ |title=The Sixth Extinction: An Unnatural History |date=2014 |publisher=Henry Holt & Co. |isbn=978-0-8050-9979-9 |access-date=18 November 2023}} * {{cite magazine |last=Kolbert |first=Elizabeth |author-link=Elizabeth Kolbert |date=2023 |title=Phosphorus Saved Our Way of Life—and Now Threatens to End It |magazine=The New Yorker |url=https://www.newyorker.com/magazine/2023/03/06/phosphorus-saved-our-way-of-life-and-now-threatens-to-end-it |access-date=18 November 2023 |issn=0028-792X |archive-date=28 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231128112301/https://www.newyorker.com/magazine/2023/03/06/phosphorus-saved-our-way-of-life-and-now-threatens-to-end-it |url-status=live}} * {{cite book |author=The Association of Korean History Teachers |title=Korea Through the Ages; Volume One: Ancient |date=2005 |publisher=The Center for Information on Korean Culture, The Academy of Korean Studies |isbn=978-89-7105-545-8}} * {{cite book |first1=Cynthia |last1=Kosso |first2=Anne |last2=Scott |title=The Nature and Function of Water, Baths, Bathing, and Hygiene from Antiquity Through the Renaissance |publisher=Brill |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=UTkXFLfmLTkC&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&pg=PA51 |isbn=978-9004173576 |access-date=5 February 2024 |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318020442/https://books.google.com/books?id=UTkXFLfmLTkC&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&pg=PA51#v=snippet&q=hellenistic%20mathematics%20science%20technology&f=false |url-status=live}} * {{Cite book |last=Kropacek |first=Lubos |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Nubia from the late 12th century to the Funj conquest in the early 15th century}} * {{cite book |title=A History of India |last1=Kulke |first1=Hermann |last2=Rothermund |first2=Dietmar |publisher=Dorset Press |year=1990 |url=https://archive.org/details/historyofindia0000kulk/page/60/mode/2up |isbn=0-88029-577-5 }} * {{cite book |last1=Kunertova |first1=Dominika |editor1-last=Olsen |editor1-first=John Andreas |title=Routledge Handbook of NATO |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-04-002626-7 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=YwYDEQAAQBAJ&pg=PT182 |chapter=9 Transatlantic Burden Sharing |date=2024}} * {{cite book |last1=Kuran |first1=Timur |title=Freedoms Delayed: Political Legacies of Islamic Law in the Middle East |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-009-32001-6 |url=https://books.google.com/books?id=tTHEEAAAQBAJ&pg=PA11 |language=en |year=2023 }} * {{cite web |last1=Lal |first1=Vinay |url=https://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |title=The Mughal Empire |work=Manas: India and its Neighbors |publisher=University of California, Los Angeles |date=2001 |access-date=12 April 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150430003224/http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/mughals.html |archive-date=30 April 2015}} * {{cite book |last=Landes |first=David S. |author-link=David Landes |url=https://archive.org/details/unboundprometheu0000land_a8r2 |title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present |year=1969 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-07200-7}} * {{cite journal |doi=10.1073/pnas.1323964111 |title=Current Perspectives and the Future of Domestication Studies |journal=PNAS |volume=111 |issue=17 |pages=6139–6146 |year=2014 |last1=Larson |first1=G. |last2=Piperno |first2=D. R. |last3=Allaby |first3=R. G. |last4=Purugganan |first4=M. D. |last5=Andersson |first5=L. |last6=Arroyo-Kalin |first6=M. |last7=Barton |first7=L. |last8=Climer Vigueira |first8=C. |last9=Denham |first9=T. |last10=Dobney |first10=K. |last11=Doust |first11=A. N. |last12=Gepts |first12=P. |last13=Gilbert |first13=M. T. P. |last14=Gremillion |first14=K. J. |last15=Lucas |first15=L. |last16=Lukens |first16=L. |last17=Marshall |first17=F. B. |last18=Olsen |first18=K. M. |last19=Pires |first19=J.C. |last20=Richerson |first20=P. J. |last21=Rubio De Casas |first21=R. |last22=Sanjur |first22=O.I. |last23=Thomas |first23=M. G. |last24=Fuller |first24=D.Q. |doi-access=free |pmid=24757054 |pmc=4035915 |bibcode=2014PNAS..111.6139L}} * {{Cite book |last=Last |first=Murray |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The Sokoto caliphate and Borno}} * {{cite book |last=Lewis |first=Mark Edward |title=China's Cosmopolitan Empire: The Tang Dynasty |publisher=Harvard University Press |year=2009 |isbn=978-0-674-03306-1 |url=https://books.google.com/books?id=FJ4PrgBOVwgC |access-date=15 September 2023}} * {{cite book |last1=Lewton |first1=Kristi L. |editor1-last=Fuentes |editor1-first=Agustín |title=The International Encyclopedia of Primatology, 3 Volume Set |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-0-470-67337-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=DTwuDwAAQBAJ&pg=PA117 |language=en |chapter=Bipedalism |year=2017 }} * {{cite book |last=Lorge |first=Peter |title=The Reunification of China: Peace Through War Under the Song Dynasty |year=2015 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-1-107-08475-9 |url=https://books.google.com/books?id=9UTjCgAAQBAJ |access-date=22 June 2022}} * {{Cite book |last=Ly-Tall |first=Madina |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The decline of the Mali empire}} * {{Cite book |last=Ly-Tall |first=Madina |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=Massina and Torodbe (Tukuloor) empire until 1878}} * {{cite journal |title=Macassans and the Aboriginal Past |url=https://archive.org/details/sim_archaeology-in-oceania_1986-04_21_1/page/68 |last=MacKnight |first=C. C. |journal=Archaeology in Oceania |year=1986 |volume=21 |pages=69–75 |doi=10.1002/j.1834-4453.1986.tb00126.x}} * {{Cite book |last=Mahdi |first=Adamu |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Hausa and their neighbours in central Sudan}} * {{cite book |last1=Martell |first1=Luke |title=The Sociology of Globalization |publisher=Polity |isbn=978-0-7456-3674-0 |url=https://books.google.com/books?id=zGfy7s_CfPsC&pg=PA52 |date=2010}} * {{cite book |last1=Martikainen |first1=Tuomas |editor1-last=Nynas |editor1-first=Peter |title=Post-Secular Society |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-49761-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tpsuDwAAQBAJ&pg=PA72 |chapter=The Global Political Economy, Welfare State Reforms, and the Governance of Religion |date=2017}} * {{Cite book |last=Masao |first=Fidelis |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |date=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The East African coast and the Comoro Islands}} * {{cite book |last1=Mathew |first1=Oommen P. |last2=Bhatia |first2=Jatinder |title=Innovations in Neonatal-perinatal Medicine: Innovative Technologies and Therapies that Have Fundamentally Changed the Way We Deliver Care for the Fetus and the Neonate |publisher=World Scientific |isbn=978-981-4280-04-4 |url=https://books.google.com/books?id=ykvlALiqW6YC&pg=PA8 |date=2010}} * {{cite book |last=Matsuda |first=Matt |year=2012 |title=Pacific Worlds: A History of Seas, Peoples, and Cultures |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-88763-2 |url=https://books.google.com/books?id=vvy2VITgvCIC |access-date=5 July 2022}} * {{Cite book |last=Matveiev |first=Victor |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The development of Swahili civilization}} * {{cite book |last1=McClellan |first1=James E. |url=https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC |title=Science and Technology in World History: An Introduction |last2=Dorn |first2=Harold |year=2006 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-8360-6 |access-date=11 October 2022 |archive-date=6 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106172630/https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC |url-status=live}} * {{cite book |last=McEvedy |first=Colin |title=The Penguin Atlas of Medieval History |url=https://archive.org/details/bwb_W9-BSO-368 |publisher=Penguin Books |year=1961}} * {{cite journal |last=McIntosh |first=Susan |year=2008 |title=Reconceptualizing Early Ghana |url=https://www.jstor.org/stable/40380172 |journal=Canadian Journal of African Studies |publisher=Taylor and Francis |volume=43 |issue=2 |pages=347–373 |jstor=40380172}} * {{cite book |last=McNeill |first=William H. |author-link=William H. McNeill (historian) |title=A World History |orig-year=1967 |edition=4th |year=1999 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-511616-8 |url=https://archive.org/details/worldhistory0000mcne_e1t4 }} * {{cite book|last1=McNeill|first1=J. R.|last2=McNeill|first2=William|author-link1=J. R. McNeill|author-link2=William H. McNeill (historian)|url=https://archive.org/details/humanwebbirdseye0000mcne_d8z9|title=The Human Web: A Bird's-eye View of World History|publisher=Norton|year=2003|isbn=0-393-05179-X}} * {{cite book |last=McNeill |first=William H. |title=History of Western Civilization: A Handbook |year=2010 |isbn=978-0-226-56162-2 |publisher=University of Chicago Press }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=7|title=Production, Destruction and Connection, 1750-Present, Part 1, Structures, Spaces, and Boundary Making|editor1-last=McNeill|editor1-first=J. R.|editor1-link=J. R. McNeill|editor2-last=Pomeranz|editor2-first=Kenneth|editor2-link=Kenneth Pomeranz|publisher=Cambridge University Press|year=2015a|issue=1|doi=10.1017/CBO9781139196079|isbn=978-1-108-40775-5|url=https://books.google.com/books?id=SRL0CAAAQBAJ|access-date=26 January 2023|archive-date=26 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230126101512/https://books.google.com/books?id=SRL0CAAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite book |series=[[The Cambridge World History]] |volume=7 |title=Production, Destruction and Connection, 1750–Present, Part 2, Shared Transformations? |editor1-last=McNeill |editor1-first=J. R. |editor2-last=Pomeranz |editor2-first=Kenneth |publisher=Cambridge University Press |year=2015b |issue=2 |isbn=978-0-521-19964-3 |url=https://books.google.com/books?id=OBuzCAAAQBAJ |access-date=26 January 2023}} * {{cite book |last1=McNiven |first1=Ian J. |editor1-last=Benjamin |editor1-first=Craig |title=The Cambridge World History: Volume 4, A World with States, Empires and Networks 1200 BCE-900 CE |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-108-40771-7 |url=https://books.google.com/books?id=oqlTtAEACAAJ |language=en |chapter=22. Australasia and the Pacific |year=2017 }} * {{cite journal |last1=McPherron |first1=Shannon P. |last2=Alemseged |first2=Zeresenay |last3=Marean |first3=Curtis W. |last4=Wynn |first4=Jonathan G. |last5=Reed |first5=Denné |last6=Geraads |first6=Denis |last7=Bobe |first7=René |last8=Béarat |first8=Hamdallah A. |title=Evidence for Stone-tool-assisted Consumption of Animal Tissues Before 3.39&nbsp;million Years Ago at Dikika, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2010-08-12_466_7308/page/856 |journal=Nature |year=2010 |volume=466 |issue=7308 |pages=857–860 |doi=10.1038/nature09248 |pmid=20703305 |bibcode=2010Natur.466..857M |s2cid=4356816}} * {{Cite book |last=Mekouria |first=Tekle-Tsadik |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |date=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Horn of Africa}} * {{cite book|last1=Merrill|first1=Ronald T.|title=The Earth's magnetic field: Its history, origin and planetary perspective|url=https://archive.org/details/earthsmagneticfi00merr|url-access=registration|year=1983|publisher=Academic press|isbn=0-12-491242-7|page=[https://archive.org/details/earthsmagneticfi00merr/page/1 1]|edition=2nd printing|last2=McElhinny|first2=Michael W.}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=IyD00vXZlfkC |last=Meyer-Fong |first=Tobie S. |year=2013 |title=What Remains: Coming to Terms with Civil War in 19th Century China |publisher=Stanford University Press |isbn=978-0-8047-5425-5 |access-date=19 September 2022}} * {{cite book |last1=Mirsepassi |first1=Ali |last2=Fernée |first2=Tadd Graham |title=Islam, Democracy, and Cosmopolitanism: At Home and in the World |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05397-7 |url=https://books.google.com/books?id=zibeAgAAQBAJ&pg=PA182 |language=en |year=2014 }} * {{Cite book |last=Mones |first=H. |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184282 |title=General History of Africa: Volume 3 |year=1988 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The conquest of North Africa and the Berber resistance}} * {{Cite book |last=Morley |first=Iain |url={{google books|plainurl=y|id=eWhBAQAAQBAJ}} |title=The Prehistory of Music: Human Evolution, Archaeology, and the Origins of Musicality |publisher=Oxford University Press |year=2013 |isbn=978-0-19-923408-0 |location=Oxford}} * {{Cite book |last=Mutibwa |first=Phares |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=Madagascar 1800–80}} * {{cite journal |last=Naughton |first=John |date=2016 |title=The Evolution of the Internet: From Military Experiment to General Purpose Technology |journal=Journal of Cyber Policy |volume=1 |issue=1 |pages=5–28 |doi=10.1080/23738871.2016.1157619 |issn=2373-8871}} * {{cite web |url=http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=1075074&cid=40942&categoryId=33373 |script-title=ko:남북국시대 |trans-title=North-South States Period |language=ko |website=Encyclopedia |publisher=Naver |access-date=24 November 2016 |archive-url=https://archive.today/20140110225333/http://terms.naver.com/entry.nhn?docId=1075074&cid=40942&categoryId=33373 |archive-date=10 January 2014 |url-status=live |author=Naver}} * {{Cite book |last=Ncgongco |first=Leonard |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Mfecane and the rise of the new African states}} * {{Cite book |last=Niane |first=Djibril |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Mali and the second Mandingo expansion}} * {{cite book |last1=Nichols |first1=Deborah L. |url=https://books.google.com/books?id=AHWarqdXsfIC |title=The Oxford Handbook of Mesoamerican Archaeology |last2=Pool |first2=Christopher A. |year=2012 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-999634-6 |language=en |access-date=5 June 2022 |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318020218/https://books.google.com/books?id=AHWarqdXsfIC |url-status=live}} * {{cite book |last1=Ning |first1=Liu |editor1-last=Liu |editor1-first=Yuejin |title=Concise Reader of Chinese Literature History |publisher=Springer |isbn=978-981-99-5814-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=nJ3fEAAAQBAJ&pg=PA203 |chapter=Literature in the Heyday of the Tang Dynasty |date=2023}} * {{cite book |last=Njoku |first=Raphael Chijioke |title=The History of Somalia |url=https://books.google.com/books?id=FlL2vE_qRQ8C&pg=PA41 |year=2013 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-37857-7 |access-date=13 July 2023}} * {{cite book |last1=Nohr |first1=Ellen Aagaard |last2=Olsen |first2=Jorn |editor1-last=Boslaugh |editor1-first=Sarah |title=Encyclopedia of Epidemiology |publisher=SAGE |isbn=978-1-4522-6559-9 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=A1F2AwAAQBAJ&pg=PA637 |chapter=Maternal and Child Health Epidemiology |date=2007}} * {{cite book |last1=Nugent |first1=Jeffrey B. |editor1-last=Hakimian |editor1-first=Hassan |title=The Routledge Handbook on the Middle East Economy |publisher=Routledge |isbn=978-1-351-59668-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=JlUuEAAAQBAJ&pg=PA347 |chapter=Refugees in the Mena Region: Historical Overview, Effects and Challenges |date=2021}} * {{Cite book |last=Nzieme |first=Isidore |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The political system of the Luba and Lunda: its emergence and expansion}} * {{cite book |editor1-last=O'Brien |editor1-first=Patrick Karl |title=Atlas of World History |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-521921-0 |url=https://books.google.com/books?id=ffZy5tDjaUkC&pg=PA99 |date=2002}} * {{cite journal |first1=J. F. |last1=O'Connell |first2=J. |last2=Allen |first3=M. A. J. |last3=Williams |first4=A. N. |last4=Williams |first5=C. S. M. |last5=Turney |first6=N. A. |last6=Spooner |first7=J. |last7=Kamminga |first8=G. |last8=Brown |first9=A. |last9=Cooper |year=2018 |title=When Did ''Homo Sapiens'' First Reach Southeast Asia and Sahul? |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=115 |issue=34 |pages=8482–8490 |doi=10.1073/pnas.1808385115 |pmid=30082377 |pmc=6112744 |bibcode=2018PNAS..115.8482O |doi-access=free}} * {{cite journal |last1=O'Rourke |first1=Kevin H. |first2=Jeffrey G. |last2=Williamson |s2cid=15767303 |year=2002 |title=When Did Globalization Begin? |journal=European Review of Economic History |volume=6 |issue=1 |pages=23–50 |doi=10.1017/S1361491602000023}} * {{Cite book |first=M. Angulu|last=Onwuejeogwu |url=https://archive.org/details/an-igbo-civilization-nri-kingdom-and-hegemony |title=An Igbo Civilization: Nri Kingdom and Hegemony |date=1980}} * {{cite web |last=Oreskes |first=Naomi |author-link=Naomi Oreskes |date=2022 |title=New Nuclear Power Plants Are Unlikely to Stop the Climate Crisis |url=https://www.scientificamerican.com/article/new-nuclear-power-plants-are-unlikely-to-stop-the-climate-crisis/ |access-date=18 November 2023 |website=Scientific American |archive-date=18 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231118123050/https://www.scientificamerican.com/article/new-nuclear-power-plants-are-unlikely-to-stop-the-climate-crisis/ |url-status=live}} * {{cite journal |last=Osborne |first=Eric W. |date=3 July 2020 |title=The Ulcer of the Mughal Empire: Mughals and Marathas, 1680–1707 |journal=Small Wars & Insurgencies |volume=31 |issue=5 |pages=992, 1005 |doi=10.1080/09592318.2020.1764711 |s2cid=221060782 |issn=0959-2318}} * {{cite book |last1=Paine |first1=Lincoln P. |editor1-last=Andrea |editor1-first=Alfred J. |title=World History Encyclopedia |publisher=Greenwood Publishing |isbn=978-1-85109-930-6 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=s5X3EAAAQBAJ&pg=RA3-PA273 |language=en |chapter=The Promotion of Trade through Buddhist Sanghas |year=2011 }} * {{cite book |last=Paine |first=Lincoln P. |url=http://archive.org/details/seacivilizationm0000pain |title=The Sea and Civilization: A Maritime History of the World |date=2013 |publisher=Alfred A. Knopf |isbn=978-1-4000-4409-2}} * {{Cite book |last=Pankhurst |first=Richard |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=Ethiopia and Somalia}} * {{cite journal |vauthors=Pettersson E, Lundeberg J, Ahmadian A |title=Generations of Sequencing Technologies |journal=Genomics |volume=93 |issue=2 |pages=105–111 |date=2009 |pmid=18992322 |doi=10.1016/j.ygeno.2008.10.003 |doi-access=free}} * {{cite book |last=Phillips |first=William |year=2017 |title=Critical Readings on Global Slavery |url=https://brill.com/view/book/edcoll/9789004346611/BP000028.xml |publisher=[[Brill Publishers]] |isbn=978-90-04-34661-1 |access-date=17 September 2021 |archive-date=4 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004200010/https://brill.com/view/book/edcoll/9789004346611/BP000028.xml |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Phiri |first1=Kings |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |last2=Kalinga |first2=Owen |last3=Bhila |first3=Hoyini |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The northern Zambezia-Lake Malawi region}} * {{cite web |url=https://thediplomat.com/2017/10/buddhism-and-islam-in-asia-a-long-and-complicated-history/ |title=Buddhism and Islam in Asia: A Long and Complicated History |last=Pillalamarri |first=Akhilesh |year=2017 |website=thediplomat.com |publisher=[[The Diplomat]] |access-date=17 September 2021 |archive-date=23 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190123010309/https://thediplomat.com/2017/10/buddhism-and-islam-in-asia-a-long-and-complicated-history/ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Pollack |first1=Henry |title=A World Without Ice |publisher=Penguin |isbn=978-1-101-52485-5 |url=https://books.google.com/books?id=jV47VHRpmisC&pg=PA93 |language=en |year=2010 }} * {{cite book |last1=Pollack |first1=Henry |title=A World Without Ice |publisher=Penguin |isbn=978-1-101-52485-5 |url=https://books.google.com/books?id=jV47VHRpmisC&pg=PA93 |language=en |year=2010 }} * {{cite journal |vauthors=Posth C, Renaud G, Mittnik A, Drucker DG, Rougier H, Cupillard C, Valentin F, Thevenet C, Furtwängler A, Wißing C, Francken M, Malina M, Bolus M, Lari M, Gigli E, Capecchi G, Crevecoeur I, Beauval C, Flas D, Germonpré M, van der Plicht J, Cottiaux R, Gély B, Ronchitelli A, Wehrberger K, Grigorescu D, Svoboda J, Semal P, Caramelli D, Bocherens H, Harvati K, Conard NJ, Haak W, Powell A, Krause J |display-authors=6 |title=Pleistocene Mitochondrial Genomes Suggest a Single Major Dispersal of Non-Africans and a Late Glacial Population Turnover in Europe |journal=Current Biology |volume=26 |issue=6 |pages=827–833 |year=2016 |pmid=26853362 |doi=10.1016/j.cub.2016.01.037 |bibcode=2016CBio...26..827P |hdl-access=free |s2cid=140098861 |hdl=2440/114930 }} * {{cite book |last1=Price |first1=Simon |last2=Thonemann |first2=Peter |title=The Birth of Classical Europe: A History from Troy to Augustine |publisher=Penguin Books |year=2010 |url=https://archive.org/details/birthofclassical00pric |isbn=978-0-670-02247-2 }} * {{cite book |last=Pääbo |first=Svante |chapter=The Mosaic That Is Our Genome |editor1-last=Clayton |editor1-first=Julie |editor2-last=Dennis |editor2-first=Carina |title=50 Years of DNA |date=2003 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-4039-1479-8 |chapter-url=https://archive.org/details/50yearsofdna00clay/page/95}} * {{cite journal |last1=Radivojevic |first1=M |last2=Rehren |first2=T |last3=Kuzmanovic-Cvetkovic |first3=J |last4=Jovanovic |first4=M |last5=Northover |first5=JP |year=2013 |title=Tainted Ores and the Rise of Tin Bronzes in Eurasia, {{circa}}6500 years ago |url=http://discovery.ucl.ac.uk/1420706/ |journal=Antiquity |volume=87 |issue=338 |pages=1030–1045 |doi=10.1017/S0003598X0004984X |doi-access=free |access-date=30 September 2023 |archive-date=19 November 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181119084854/http://discovery.ucl.ac.uk/1420706/ |url-status=live}} * {{cite book |last1=Rael |first1=Ronald |title=Earth Architecture |publisher=Princeton Architectural Press |isbn=978-1-56898-767-5 |url=https://books.google.com/books?id=BsLAeifqe4EC&pg=PA113 |language=en |year=2009 }} * {{cite book |last=Randrianja |first=Solofo |title=Madagascar: A short history |publisher=University of Chicago Press |year=2009 |chapter=Transforming the island (1100-1599) |chapter-url=https://archive.org/details/madagascarshorth0000rand/page/42/mode/2up}} * {{Citation |title=The City in the Classical and Post-Classical World |pages=xv–xvi |editor-last=Rapp |editor-first=Claudia |publisher=Cambridge University Press |year=2014|doi=10.1017/cbo9781139507042.016 |doi-broken-date=27 May 2024 |editor2-last=Drake |editor2-first=H.A.}} * {{cite journal |vauthors=Reich D, Green RE, Kircher M, Krause J, Patterson N, Durand EY, Viola B, Briggs AW, Stenzel U, Johnson PL, Maricic T, Good JM, Marques-Bonet T, Alkan C, Fu Q, Mallick S, Li H, Meyer M, Eichler EE, Stoneking M, Richards M, Talamo S, Shunkov MV, Derevianko AP, Hublin JJ, Kelso J, Slatkin M, Pääbo S |display-authors=6 |title=Genetic History of an Archaic Hominin Group from Denisova Cave in Siberia |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-23-30-2010_468_7327/page/1053 |journal=Nature |volume=468 |issue=7327 |pages=1053–1060 |year=2010 |pmid=21179161 |pmc=4306417 |doi=10.1038/nature09710 |bibcode=2010Natur.468.1053R |hdl=10230/25596 |author-link1=David Reich (geneticist) }} * {{cite web |last=Regulski |first=Ilona |year=2016 |title=The Origins and Early Development of Writing in Egypt |work=Oxford Handbooks Online |url=https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199935413.001.0001/oxfordhb-9780199935413-e-61 |language=en |doi=10.1093/oxfordhb/9780199935413.013.61 |isbn=978-0-19-993541-3 |access-date=19 April 2020 |archive-date=31 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031145327/https://www.oxfordhandbooks.com/view/10.1093/oxfordhb/9780199935413.001.0001/oxfordhb-9780199935413-e-61 |url-status=live}} * {{cite web |last1=Ritchie |first1=Hannah |author1-link=Hannah Ritchie |title=The World Solved Acid Rain. We Can Also Solve Climate Change |url=https://www.scientificamerican.com/article/the-world-solved-acid-rain-we-can-also-solve-climate-change/ |website=Scientific American |access-date=23 May 2024 |date=2024}} * {{cite book |last1=Roberts |first1=J. M. |last2=Westad |first2=Odd Arne |title=The Penguin History of the World |edition=6th |publisher=Penguin Books |year=2013 |isbn=978-1-84614-443-1 |url=https://books.google.com/books?id=A2cfZkU5aQgC |access-date=25 August 2022 |archive-date=29 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240429050130/https://books.google.com/books?id=A2cfZkU5aQgC |url-status=live }} * {{cite magazine |last1=Roivainen |first1=Eka |title=I Gave ChatGPT an IQ Test. Here's What I Discovered |url=https://www.scientificamerican.com/article/i-gave-chatgpt-an-iq-test-heres-what-i-discovered/ |magazine=Scientific American |access-date=23 May 2024 |date=2023}} * {{Cite book |last=Saidi |first=O. |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The unification of the Maghreb under the Alhomads}} * {{Cite book |last=Salim |first=Ahmed |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=East Africa: The coast}} * {{cite book |last=Schoppa |first=R. Keith |title=The Twentieth Century: A World History |publisher=Oxford University Press |year=2021 |isbn=978-0-19-049735-4 |url=https://books.google.com/books?id=aX0_EAAAQBAJ |access-date=2 December 2023}} * {{cite book |last1=Schulman |first1=Alex |title=The Secular Contract: The Politics of Enlightenment |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4411-8467-2 |url=https://books.google.com/books?id=4vOoAwAAQBAJ&pg=PA1 |date=2011}} * {{cite book |last1=Scott |first1=William |last2=Vare |first2=Paul |title=Learning, Environment and Sustainable Development: A History of Ideas |date=2020 |publisher=Routledge |isbn=978-1-00-020802-3 |url=https://books.google.com/books?id=k1YAEAAAQBAJ |access-date=3 May 2023}} * {{cite journal |last=Scranton |first=Philip |date=2006 |title=Urgency, Uncertainty, and Innovation: Building Jet Engines in Postwar America |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1177/1744935906064096 |journal=Management & Organizational History |volume=1 |issue=2 |page=131 |doi=10.1177/1744935906064096 |s2cid=143813033 |issn=1744-9359 |access-date=15 September 2022}} * {{cite journal |last1=Seow |first1=Victor |title=A Tradition of Invention: The Paradox of Glorifying Past Technological Breakthroughs |journal=East Asian Science, Technology and Society|date=3 July 2022 |volume=16 |issue=3 |pages=349–366 |doi=10.1080/18752160.2022.2095103 |doi-access=free }} * {{cite book |last=Serle |first=Percival |author-link=Percival Serle |year=1949 |chapter=Tasman, Abel |title=Dictionary of Australian Biography |publisher=Angus & Robertson |url=https://gutenberg.net.au/ebooks15/1500721h/0-dict-biogT-V.html#tasman1}} * {{cite book |last=Shaw |first=Stanford |title=History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume I: Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280–1808 |publisher=Cambridge University Press |year=1976 |isbn=978-0-521-29163-7 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/historyofottoman00stan }} * {{cite book |last1=Shelley |first1=Fred M. |title=Examining Education Around the World |date=2022 |publisher=Bloomsbury |isbn=978-1-4408-6448-3 |url=https://books.google.com/books?id=gErEEAAAQBAJ |access-date=31 August 2023}} * {{cite book |first=John R. |last=Short |title=An Introduction to Urban Geography |url=https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 |publisher=Routledge |year=1987 |isbn=978-0-7102-0372-4 |access-date=30 July 2022 |archive-date=20 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220320034104/https://books.google.com/books?id=uGE9AAAAIAAJ&pg=PA10 |url-status=live}} * {{cite book |last=Siler |first=Julia Flynn |url=https://books.google.com/books?id=BA-TSRWOnIcC |title=Lost Kingdom: Hawaii's Last Queen, the Sugar Kings, and America's First Imperial Adventure |date=2012 |publisher=Grove |isbn=978-0-8021-9488-6 |access-date=3 July 2023}} * {{Cite book |last=Simmons |first=Beth A. |url=https://books.google.com/books?id=EfQfAwAAQBAJ |title=Mobilizing for Human Rights: International Law in Domestic Politics |date=2009 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-139-48348-3}} * {{cite book |last1=Singh |first1=Patwant |title=The Sikhs |url=https://archive.org/details/sikhs0000sing_u5q4 |publisher=Knopf |isbn=0-375-40728-6 |date=2000}} * {{cite book |last=Singh |first=Upinder |author-link=Upinder Singh |title=A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century |url=https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC |publisher=Pearson Education |year=2008 |isbn=978-81-317-1120-0 |access-date=25 October 2022 |archive-date=18 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240318020243/https://books.google.com/books?id=GW5Gx0HSXKUC |url-status=live}} * {{cite journal |last1=Spoor |first1=Fred |last2=Gunz |first2=Philipp |last3=Neubauer |first3=Simon |last4=Stelzer |first4=Stefanie |last5=Scott |first5=Nadia |last6=Kwekason |first6=Amandus |last7=Dean |first7=M. Christopher |year=2015 |title=Reconstructed ''Homo Habilis'' Type OH 7 Suggests Deep-rooted Species Diversity in Early ''Homo'' |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-03-05_519_7541/page/83 |journal=Nature |volume=519 |issue=7541 |pages=83–86 |doi=10.1038/nature14224 |pmid=25739632 |bibcode=2015Natur.519...83S |s2cid=4470282}} * {{cite book |title=The Statesman's Yearbook 2024: The Politics, Cultures and Economies of the World |publisher=Springer |isbn=978-1-349-96076-7 |url=https://books.google.com/books?id=uDvsEAAAQBAJ&pg=PA1157 |date=2023 |ref={{sfnref|Springer|2023}}}} * {{cite book |editor-last1=Stearns |editor-first1=Peter N. |editor-link1=Peter Stearns |editor-first2=William L. |editor-last2=Langer |edition=6th |title=The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged |publisher=Houghton Mifflin Company |year=2001 |isbn=978-0-395-65237-4 |url=https://archive.org/details/encyclopediaofwo0000unse_i2x5 }} * {{cite book |last1=Stearns |first1=Peter N. |title=World History: The Basics |publisher=Routledge |isbn=978-1-136-88817-5 |url=https://books.google.com/books?id=LMMtCgAAQBAJ&pg=PA33 |date=2010}} * {{cite book |editor=R. Charles Weller |title=21st-Century Narratives of World History: Global and Multidisciplinary Perspectives |publisher=Palgrave |chapter=Periodization in World History: Challenges and Opportunities |last=Stearns |first=Peter N. |author-link=Peter N. Stearns |year=2017 |isbn=978-3-319-62077-0|doi=10.1007/978-3-319-62078-7_3}} * {{cite book |last=Stein |first=Burton |author-link=Burton Stein |title=A History of India |url=https://books.google.com/books?id=QY4zdTDwMAQC |year=2010 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4443-2351-1 |access-date=21 July 2022}} * {{cite journal |last1=Stephens |first1=Lucas |last2=Fuller |first2=Dorian |last3=Boivin |first3=Nicole |last4=Rick |first4=Torben |last5=Gauthier |first5=Nicolas |last6=Kay |first6=Andrea |last7=Marwick |first7=Ben |last8=Armstrong |first8=Chelsey Geralda |last9=Barton |first9=C. Michael |year=2019 |title=Archaeological Assessment Reveals Earth's Early Transformation Through Land Use |url=https://archive.org/details/science_2019-08-30_365_6456/page/897 |journal=Science |volume=365 |issue=6456 |pages=897–902 |doi=10.1126/science.aax1192 |issn=0036-8075 |pmid=31467217 |hdl=10150/634688 |hdl-access=free |bibcode=2019Sci...365..897S |s2cid=201674203}} * {{cite news |first=Tom |last=Stevenson |title=In the Grey Zone |newspaper=[[London Review of Books]] |volume=42 |issue=20 |date=2020 |pages=41–43 |url=https://www.lrb.co.uk/the-paper/v42/n20/tom-stevenson/in-the-grey-zone |access-date=24 July 2022 |archive-date=29 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220729000125/https://www.lrb.co.uk/the-paper/v42/n20/tom-stevenson/in-the-grey-zone |url-status=live}} * {{cite journal |last=Strait |first=David |title=The Evolutionary History of the Australopiths |journal=Evolution: Education and Outreach |year=2010 |volume=3 |issue=3 |page=341 |doi=10.1007/s12052-010-0249-6 |s2cid=31979188 |language=en |issn=1936-6434 |doi-access=free }} * {{cite encyclopedia |last=Stutz |first=Aaron Jonas |title=Paleolithic |year=2018 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118584538.ieba0363 |encyclopedia=The International Encyclopedia of Biological Anthropology |pages=1–9 |editor-last=Trevathan |editor-first=Wenda |place=Hoboken |publisher=John Wiley & Sons, Inc. |language=en |doi=10.1002/9781118584538.ieba0363 |isbn=978-1-118-58442-2 |s2cid=240083827 |editor2-last=Cartmill |editor2-first=Matt |editor3-last=Dufour |editor3-first=Darna |editor4-last=Larsen |editor4-first=Clark |access-date=4 August 2022 |archive-date=1 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220801105234/https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/9781118584538.ieba0363 |url-status=live}} * {{cite book |last1=Svard |first1=Lois |title=The Musical Brain: What Students, Teachers, and Performers Need to Know |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-758417-0 |url=https://books.google.com/books?id=mC6oEAAAQBAJ&pg=PA23 |language=en |year=2023 }} * {{cite book |title=The History of the Seljuq Turks from the Jāmiʻ Al-tawārīkh: An Ilkhanid Adaptation of the Saljūq-nāma of Ẓahīr Al-Dīn Nīshāpūrī |last1=Ṭabīb |first1=Rashīd al-Dīn |last2=Faḍlallāh |first2=Rašīd-ad-Dīn |last3=Nishapuri |first3=Zahir al-Din |last4=Nīšāpūrī |first4=Ẓahīr-ad-Dīn |year=2001 |publisher=Psychology Press |url=https://books.google.com/books?id=jmMpaJZemk0C |isbn=978-0-7007-1342-4 |editor-last=Bosworth |editor-first=Clifford Edmund |translator-last=Luther |translator-first=Kenneth Allin |access-date=25 August 2023 |archive-date=25 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230825093140/https://books.google.com/books?id=jmMpaJZemk0C |url-status=live}} * {{cite book|last=Tamrat |first=Taddesse |title=Ethiopia, the Red Sea and the Horn |date=1977 |title=The Cambridge History of Africa: Volume 3: From c.1050 to c.1600 |volume=3 |pages=98–182 |editor-last=Oliver |editor-first=Roland |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-africa/ethiopia-the-red-sea-and-the-horn/1518583A70723220B77296C39BC0F570 |access-date=2024-09-03 |series=The Cambridge History of Africa |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20981-6}} * {{Cite book |last=Tamrat|first=Taddesse |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=The Horn of Africa: The Solomonids in Ethiopia and the states of the Horn of Africa}} * {{cite news |title=Large, Creative AI Models Will Transform Lives and Labour Markets |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/interactive/science-and-technology/2023/04/22/large-creative-ai-models-will-transform-how-we-live-and-work |access-date=13 December 2023 |issn=0013-0613 |date=2023 |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212165040/https://www.economist.com/interactive/science-and-technology/2023/04/22/large-creative-ai-models-will-transform-how-we-live-and-work |url-status=live |ref={{sfnref|The Economist|2023}}}} * {{cite news |title=Progress on Climate Change Has Been Too Slow. But It's Been Real |newspaper=The Economist |url=https://www.economist.com/leaders/2023/11/23/progress-on-climate-change-has-not-been-fast-enough-but-it-has-been-real |access-date=2 December 2023 |issn=0013-0613 |date=2023a |archive-date=2 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231202010959/https://www.economist.com/leaders/2023/11/23/progress-on-climate-change-has-not-been-fast-enough-but-it-has-been-real |url-status=live |ref={{sfnref|The Economist|2023a}}}} * {{cite book|title=The Development of States in West Central Africa to 1540 |date=2020 |work=A History of West Central Africa to 1850 |pages=16–55 |editor-last=Thornton |editor-first=John K. |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/history-of-west-central-africa-to-1850/development-of-states-in-west-central-africa-to-1540/CE71122CF8DFD7B4B188BA34F8F65BFC |access-date=2024-09-21 |series=New Approaches to African History |place=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-56593-7}} * {{cite book|last1=Tignor|first1=Robert|last2=Adelman|first2=Jeremy|last3=Brown|first3=Peter|last4=Elman|first4=Benjamin|last5=Liu|first5=Xinru|last6=Pittman|first6=Holly|last7=Shaw|first7=Brent|url=http://archive.org/details/worldstogetherwo0001tign|title=Worlds Together, Worlds Apart, Volume One: Beginnings Through the 15th Century|edition=4th|year=2014|publisher=W.W. Norton & Company|isbn=978-0-393-92208-0|ref={{harvid|Tignor et al.|2014}}}} * {{cite book |last1=Tiliouine |first1=Habib |last2=Renima |first2=Ahmed |last3=Estes |first3=Richard J. |editor1-last=Tiliouine |editor1-first=Habib |editor2-last=Estes |editor2-first=Richard J. |title=The State of Social Progress of Islamic Societies: Social, Economic, Political, and Ideological Challenges |publisher=Springer |isbn=978-3-319-24774-8 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=f9f7CwAAQBAJ&pg=PA37 |language=en |chapter=The Islamic Golden Age: A Story of the Triumph of the Islamic Civilization |year=2016 }} * {{cite book |title=America: A Narrative History |volume=1 |edition=8th |ref={{harvid|Tindall & Shi 2010}} |year=2010 |last1=Tindall |first1=George |last2=Shi |first2=David |isbn=978-0-393-93406-9 |publisher=Norton}} * {{cite journal |title=The Islamization of Central Asia in the Sāmānid Era and the Reshaping of the Muslim World |last=Tor |first=Deborah |year=2009 |journal=Bulletin of the School of Oriental and African Studies, University of London |volume=72 |issue=2 |pages=279–299 |publisher=[[Cambridge University Press]] |doi=10.1017/S0041977X09000524 |jstor=40379005 |s2cid=153554938}} * {{cite book |first=Conrad |last=Totman |year=2002 |title=A History of Japan |publisher=Blackwell |isbn=978-1-4051-2359-4 |url=https://books.google.com/books?id=Z_a_QgAACAAJ |access-date=22 July 2022}} * {{cite book |last1=Tozzo |first1=Brandon |title=American Hegemony after the Great Recession: A Transformation in World Order |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=978-1-137-57539-5 |url=https://books.google.com/books?id=iH86DwAAQBAJ&pg=PA116 |date=2017}} * {{cite book |last1=Urata |first1=Shūjirō |last2=Kuroda |first2=Kazuo |last3=Tonegawa |first3=Yoshiko |title=Sustainable Development Disciplines for Humanity: Breaking Down the 5Ps—People, Planet, Prosperity, Peace, and Partnerships |date=2022 |publisher=Springer |isbn=978-981-19-4859-6 |url=https://books.google.com/books?id=UdSgEAAAQBAJ |access-date=3 May 2023}} * {{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184287 |title=General History of Africa: Volume 4 |date=1984 |publisher=UNESCO Publishing |chapter=Equatorial Africa and Angola: Migrations and the emergence of the first states}} * {{Cite book |last=Vansina |first=Jan |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Kongo kingdom and its neighbours}} * {{cite web |last1=Vásquez |first1=Ian |title=Ending Mass Poverty |url=https://www.cato.org/commentary/ending-mass-poverty |website=Cato Institute |access-date=23 May 2024 |date=2001}} * {{Cite book |last=Vellut |first=Jean-Luc |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000184295 |title=General History of Africa |volume=6 |date=1989 |publisher=UNESCO |chapter=The Congo basin and Angola}} * {{Cite book |last=Vesely |first=Rudolf |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |date=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Ottoman conquest of Egypt}} * {{cite journal |last1=Villmoare |first1=Brian |last2=Kimbel |first2=William |last3=Seyoum |first3=Chalachew |last4=Campisano |first4=Christopher |last5=DiMaggio |first5=Erin |last6=Rowan |first6=John |last7=Braun |first7=David |last8=Arrowsmith |first8=J Ramón |last9=Reed |first9=Kaye |display-authors=6 |title=Paleoanthropology. Early Homo at 2.8 Ma from Ledi-Geraru, Afar, Ethiopia |url=https://archive.org/details/sim_science_science_2015-03-20_347_6228/page/1352 |journal=Science |volume=347 |issue=6228 |pages=1352–1355 |year=2015 |pmid=25739410 |doi=10.1126/science.aaa1343 |doi-access=free |bibcode=2015Sci...347.1352V}} * {{cite journal |last1=Weber |first1=Gerhard W. |last2=Hershkovitz |first2=Israel |last3=Gunz |first3=Philipp |last4=Neubauer |first4=Simon |last5=Ayalon |first5=Avner |last6=Latimer |first6=Bruce |last7=Bar-Matthews |first7=Miryam |last8=Yasur |first8=Gal |last9=Barzilai |first9=Omry |last10=May |first10=Hila |year=2020 |title=Before the Massive Modern Human Dispersal into Eurasia: A 55,000-year-old Partial Cranium from Manot Cave, Israel |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1040618219308080 |journal=Quaternary International |language=en |volume=551 |pages=29–39 |doi=10.1016/j.quaint.2019.10.009 |bibcode=2020QuInt.551...29W |s2cid=210628420 |issn=1040-6182 |access-date=17 August 2022 |archive-date=24 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220124220617/https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1040618219308080 |url-status=live}} * {{Cite book |last1=Webster |first1=James |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000121577 |title=General History of Africa |volume=5 |last2=Ogot |first2=Bethwell |last3=Chretien |first3=Jean-Pierre |year=1992 |publisher=UNESCO |chapter=The Great Lakes region: 1500–1800}} * {{cite book |last=Wengrow |first=David<!-- |author-link=David Wengrow--> |chapter=The Invention of Writing in Egypt |title=Before the Pyramids: Origin of Egyptian Civilization |publisher=Oriental Institute of the University of Chicago |year=2011 }} * {{cite journal |last=Wheeler |first=Mary E. |title=Empires in Conflict and Cooperation: The "Bostonians" and the Russian-American Company |url=https://archive.org/details/sim_pacific-historical-review_1971-11_40_4/page/440 |journal=Pacific Historical Review |volume=40 |issue=4 |year=1971 |page=441 |doi=10.2307/3637703 |jstor=3637703}} * {{cite book |title=The Zapotecs: Princes, Priests, and Peasants |url=https://archive.org/details/isbn_9780806113746 |last=Whitecotton |first=Joseph W. |publisher=University of Oklahoma Press |year=1977 |no-pp=y}} * {{cite book |last=Whitfield |first=Susan |author-link=Susan Whitfield |date=2004 |title=The Silk Road: Trade, Travel, War, and Faith |url=https://archive.org/details/aurelsteinonsilk0000whit |url-access=registration |publisher=Serendia |isbn=978-1-932476-13-2}} * {{cite book |last1=Wiesner |first1=Merry E. |title=A Concise History of the World |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02837-1 |url=https://books.google.com/books?id=oZiNCgAAQBAJ&pg=PA204 |date=2015}} * {{cite book |last1=Wiesner-Hanks |first1=Merry E. |title=What is Early Modern History? |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-5095-4058-7 |url=https://books.google.com/books?id=83UWEAAAQBAJ |date=2021}} * {{cite book |first1=Stephen |last1=Williams |first2=Gerard |last2=Friell |title=Theodosius: The Empire at Bay |url=https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ |year=2005 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-78262-7 |access-date=30 July 2022 |archive-date=30 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220530232720/https://books.google.com/books?id=I8KRAgAAQBAJ |url-status=live}} * {{cite book |last=Wolfe |first=Audra J. |url=https://books.google.com/books?id=mmR_eJYhPAwC |title=Competing with the Soviets: Science, Technology, and the State in Cold War America |date=2013 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-1-4214-0901-6 |access-date=13 September 2022}} * {{cite book |last=Wolpert |first=Stanley |author-link=Stanley Wolpert |year=1997 |isbn=0-19-510030-1 |publisher=Oxford University Press |title=A New History of India |url=https://archive.org/details/newhistoryofindi00wolp_0 |edition=5th}} * {{cite book |last1=Wragg-Sykes |first1=Rebecca |title=Big History: Our Incredible Journey, from Big Bang to Now |publisher=Dorling Kindersley |isbn=978-0-241-22590-5 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA180 |language=English |year=2016 |chapter=Humans Evolve |access-date=4 May 2024 |archive-date=2 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240502164908/https://books.google.com/books?id=tbbjDwAAQBAJ&pg=PA183 |url-status=live }} * {{cite book|series=[[The Cambridge World History]]|volume=3|title=Early Cities in Comparative Perspective, 4000 BCE–1200 CE|editor1-last=Yoffee|editor1-first=Norman|editor1-link=Norman Yoffee|url=https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ|year=2015|isbn=978-0-521-19008-4|publisher=Cambridge University Press|access-date=9 October 2023|archive-date=14 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231014105512/https://books.google.com/books?id=SQS7BwAAQBAJ|url-status=live}} * {{cite journal|vauthors=Yong E |year=2011 |title=Mosaic Humans, the Hybrid Species|url=https://archive.org/details/sim_new-scientist_2011-07-30_211_2823/page/34 |journal=New Scientist |volume=211 |issue=2823 |pages=34–38|bibcode=2011NewSc.211...34Y|doi=10.1016/S0262-4079(11)61839-3|doi-access=free}} * {{cite book|last=Xue |first=Zongzheng |year=1992 |title=A History of Turks |publisher=Chinese Social Sciences Press}} {{reflist|group=lower-alpha}} {{refend}} [[Flokkur:Mannkynssaga| ]] 5e99bbex96l9wccqiez7m516bf7muxd 0 30233 1967817 1857250 2026-06-15T20:02:13Z Berserkur 10188 1967817 wikitext text/x-wiki {{aðgreiningartengill}} {{hnit|64|08|45|N|21|52|45|W|display=title|type:city_region:IS}} [[Mynd:Run or walk (5873983902).jpg|thumb|right|Göngustígur í Laugardal.]] [[Mynd:FRK EFT 109.jpg|thumb|Þvottalaugarnar í Laugardal árið 1911.]] '''Laugardalur''' er hverfi í [[Reykjavík]]. Til hverfisins teljast borgarhlutarnir Tún, Teigar, Lækir, [[Laugarnes]], Sund, Heimar, Langholt, Vogar, [[Skeifan]] og Fen. Hverfið dregur nafn sitt af stóru íþrótta- og útivistarsvæði, Laugardalnum sem er í miðju hverfisins. Á því svæði eru m.a. [[Þvottalaugarnar]], [[Laugardalslaug]], [[Laugardalshöll]], [[Grasagarður Reykjavíkur]] og [[Fjölskyldu- og húsdýragarðurinn]]. [[Sigurður málari]] setti fram þá hugmynd árið 1871 að Laugardalur yrði íþrótta- og útivistarsvæði fyrir íbúa Reykjavíkur. Mýrin í Laugardal var ræst fram árið 1946. Í hverfinu eru þrjú stór iðnaðar- og verslunarhverfi: [[Skeifan]] og [[Glæsibær (verslunarmiðstöð)|Glæsibær]], [[Vogarnir]] með [[Sundahöfn]] og [[Holtagarðar|Holtagarða]], og [[Borgartún]]. Inni í íbúðahverfunum er líka mikið um verslun og atvinnuhúsnæði í bland. Við [[Laugalækur|Laugalæk]] er til dæmis klasi af matvælaverslunum og matvælaframleiðendum. Á [[Laugarás (Reykjavík)|Laugarási]] norðaustan við Laugardalinn eru friðlýstar ísaldarminjar. [[Sundahöfn]] er [[gámahöfn]] með viðlegukanta fyrir stór skemmtiferðaskip. Þar er líka lítil [[ferjuhöfn]] þaðan sem Viðeyjarferjan gengur út í [[Viðey]]. Sundahöfn er stærsta höfn Íslands.<ref>{{cite report|title=Byggðakönnun: Borgarhluti 4-Laugardalur|author=Helga Maureen Gylfadóttir o.fl|location=Reykjavík|year=2014|publisher=Minjasafn Reykjavíkur|page=19|url=https://skipulag.reykjavik.is/hverfisskipulag/laugardalur/wp-content/uploads/2022/02/Byggdakonnun_BH4.pdf|access-date=2024-01-15|archive-date=2024-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115161049/https://skipulag.reykjavik.is/hverfisskipulag/laugardalur/wp-content/uploads/2022/02/Byggdakonnun_BH4.pdf|url-status=dead}}</ref> Vestan við hana er stórt iðnaðar- og verslunarhverfi (Garðar). [[Ásmundarsafn]] og [[Listasafn Sigurjóns Ólafssonar]] eru í Laugardalshverfinu. Þessi söfn eru staðsett í húsum þar sem heimili og vinnustofur listamannanna [[Ásmundur Sveinsson|Ásmundar]] og [[Sigurjón Ólafsson|Sigurjóns]] voru. Stærstu íþróttafélögin í hverfinu eru [[Glímufélagið Ármann]] og [[Knattspyrnufélagið Þróttur]]. Mörg íþróttafélög eru með starfsemi sína í hverfinu, eins og [[Karatefélag Reykjavíkur]], [[Tennis- og badmintonfélag Reykjavíkur]], [[Skylmingafélag Reykjavíkur]] og sundfélögin. Í hverfinu eru grunnskólarnir [[Langholtsskóli]], [[Laugarnesskóli]], [[Laugalækjarskóli]] og [[Vogaskóli]]. [[Menntaskólinn við Sund]] er í hverfinu. [[Listaháskóli Íslands]] rekur listnámsbrautir í gömlu sláturhúsi [[Samband íslenskra samvinnufélaga|Sambandsins]] við Laugarnesveg. Kirkjur í hverfinu eru [[Laugarneskirkja]], [[Áskirkja]] og [[Langholtskirkja]]. Íbúar í Laugardalshverfi voru 18.730 árið 2023.<ref>{{vefheimild|titill=Mannfjöldi eftir hverfum í Reykjavík, kyni og aldri 1. janúar 2011-2023|url=https://px.hagstofa.is/pxis/pxweb/is/Ibuar/Ibuar__mannfjoldi__2_byggdir__Byggdakjarnarhverfi/MAN03270.px|vefsíða=Hagstofa Íslands}}</ref> == Heiti == Eiríkur Hjartarson rafmagnsfræðingur og kona hans, Valgerður Halldórsdóttir, byggðu hús um 1929 í Laugamýri og nefndu það eftir Laugardal í [[Biskupstungur|Biskupstungum]]. Valgerður var ættuð þaðan en fædd í Vesturheimi. Íþróttahöllin sem reis þar í grenndinni um 1960 fékk nafn sitt af þessu húsi en síðan festist það smám saman við næsta nágrenni og hefur síðan það verið haft um allt hverfið innan marka hins gamla Laugarneslands - og meira til.<ref>{{cite journal|author=Jónas Guðmundsson|title=Eldri en rafmagnið|journal=Tíminn|volume=59|number=131|year=1975|pages=10-11|url=https://timarit.is/page/3758091}}</ref> Eiríkur og Valgerður hófu ræktun við hús sitt sem varð seinna undirstaða [[Grasagarður Reykjavíkur|grasagarðsins í Laugardal]]. == Afmörkun == [[Mynd:4._Laugardalur_-_administrative_district_of_Reykjavik.png|thumb|right|Kort sem sýnir afmörkun hverfisins.]] Í vestur markast hverfið af línu sem dregin er eftir miðri Snorrabraut. Í austur markast hverfið af Elliðaám, syðri kvísl. Í suður markast hverfið af línu sem er dregin um eftirtaldar götur og skal miðað við miðju þeirra: Hverfisgötu, Laugaveg, Suðurlandsbraut, Grensásveg og Miklubraut. Í norður markast hverfið af sjó. Stærstur hluti hverfisins er í póstnúmeri 104, en vestasti hlutinn er í póstnúmeri 105. Í aðalskipulagi Reykjavíkur 2010-2030 er borginni skipt í 10 borgarhluta. Samkvæmt því er Laugardalur borgarhluti IV. Innan hans eru hverfin Tún, Teigar, Lækir, Laugarás, Laugardalur, Sund, Heimar, Vogar, Merkur, Sundahöfn og Skeifan. [[Múlahverfi]] tilheyrir ekki Laugardal, heldur [[Háaleiti og Bústaðir|Háaleiti og Bústöðum]], þar sem mörkin eru dregin við Suðurlandsbraut, en ekki Miklubraut. Hins vegar fylgja Túnin Laugardal fremur en [[Hlíðar|Hlíðum]], þrátt fyrir að vera í póstnúmeri 105. == Tilvísanir == {{reflist}} {{Reykjavík}} {{Stubbur|Reykjavík}} [[Flokkur:Hverfi Reykjavíkur]] 96sae7jyd9awesap23ubxevg0v2o5wr 0 31496 1967613 1756053 2026-06-15T11:59:12Z ~2026-35112-43 117683 Tengill fyrir hugtakið "siðaskipti" sem vísar í viðeigandi grein. 1967613 wikitext text/x-wiki {{location map+ | Ísland |float=right |width=400|caption= Nunnuklaustur ([[Mynd:Green pog.svg|10px]]) og munkaklaustur ([[Mynd:Red pog.svg|10px]]) á Íslandi í kaþólskum sið<ref> {{vefheimild | url= http://visindavefur.hi.is/svar.asp?id=5864 | titill = Hvaða klaustur voru á Íslandi á miðöldum? |mánuðurskoðað = 23. mars | árskoðað= 2010 }} </ref>.|places= {{location map~ | Ísland |lat=63.799722 |long=-18.025 |label=<small>[[Kirkjubæjarklaustur (klaustur)|Kirkjubæjarklaustur]]|position=right|mark=Green pog.svg}} {{location map~ | Ísland |lat=65.658333 |long=-19.553056 |label= [[Reynistaðarklaustur]] |position=right|mark=Green pog.svg}} {{location map~ | Ísland |lat=65.553056 |long=-20.400278 |label= [[Þingeyraklaustur]] |position=bottom}} {{location map~ | Ísland |lat=65.544167 |long=-18.076111 |label= [[Munkaþverárklaustur]] |position=bottom}} {{location map~ | Ísland |lat=63.503333 |long=-18.3625 |label= [[Þykkvabæjarklaustur]] |position=right}} {{location map~ | Ísland |lat=65.038889 |long=-22.725 |label= [[Helgafellsklaustur]] |position=bottom}} {{location map~ | Ísland |lat=64.163889 |long=-21.851111 |label= [[Viðeyjarklaustur]] |position=right}} {{location map~ | Ísland |lat=65.768056 |long=-18.252222 |label= [[Möðruvallaklaustur]] |position=top}} {{location map~ | Ísland |lat=65.042222 |long=-14.931389 |label= [[Skriðuklaustur]]</small> |position=bottom}}}} Samanlagt voru ellefu '''[[klaustur]] stofnuð á Íslandi''' í [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólskum]] sið. Tvö þeirra, í [[Flatey á Breiðafirði|Flatey]] og [[Hítardalur|Hítardal]], voru einungis starfrækt í fáein ár. Klaustrin á Íslandi voru ýmist af [[Benediktsregla|Benedikts]]- eða [[Ágústínusarregla|Ágústínusarreglu]], en ekkert bendir til að klaustrin hafi haft formleg tengsl við klaustur erlendis. Klaustrin urðu sjálfseignarstofnanir og þau voru miðstöðvar menntunar og menningarlífs ásamt skólunum á [[biskup]]ssetrunum í [[Skálholt]]i og á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]]. Við [[Siðaskiptin]] [[1550]] voru níu klaustur starfrækt á Íslandi. Tvö þeirra voru [[Nunna|nunnuklaustur]], [[Kirkjubæjarklaustur (klaustur)|Kirkjubæjarklaustur]] í [[Skaftafellssýsla|Skaftafellssýslu]], stofnað [[1186]] og [[Reynistaðarklaustur]] í [[Skagafjörður|Skagafirði]], stofnað [[1295]]. Bæði nunnuklaustrin voru af Benediktsreglu. Fyrsta [[Munkur|munkaklaustrið]] var [[Þingeyraklaustur]] í [[Húnafjörður|Húnafirði]] og var það stofnað [[1133]]. Það var af Benediktsreglu eins og [[Munkaþverárklaustur]] í [[Eyjafjörður|Eyjafirði]] sem var stofnað [[1155]]. Í [[Hítardalsklaustur|Hítardal]] á [[Mýrar|Mýrum]] var klaustur af reglu Benedikts á árunum [[1166]] - [[1201]]. [[Mynd:Skriðuklaustur06.jpg|thumb|300px|Uppgröftur á Skriðuklaustri]] Öll hin munkaklaustrin voru af Ágústínusarreglu, það elsta var [[Þykkvabæjarklaustur]] í [[Álftaver]]i, stofnað [[1168]]. Árið [[1172]] var stofnað klaustur í [[Flateyjarklaustur|Flatey]] á [[Breiðafjörður|Breiðafirði]] en það var flutt til [[Helgafellsklaustur|Helgafells]] [[1184]]. [[Viðeyjarklaustur]] var stofnað [[1226]], [[Möðruvallaklaustur]] í Eyjafirði [[1296]] og [[Skriðuklaustur]] á Héraði [[1493]]. Munkaklaustur virðist einnig hafa verið í [[Saurbæjarklaustur|Saurbæ]] í Eyjafirði í nokkur ár snemma á 13. öld en heimildir um það eru mjög óljósar. Við [[Siðaskiptin á Íslandi|siðaskiptin]] voru klaustrin lögð af og eignir þeirra gerðar upptækar. Upphaflega átti að stofna skóla í klaustrunum og nota klaustureignirnar til að kosta skólahaldið en sú ákvörðun var afturkölluð, [[Kristján 3.]] Danakonungur tók allar klaustureignir undir sig og leigði þær til umboðsmanna (klausturhaldara). Munkar og nunnur sem voru í klaustrunum við siðaskipti fengu yfirleitt að dvelja þar áfram til æviloka. == Tilvísanir == <div class="references-small"><references /></div> == Heimildir == * ''Íslenskt samfélag og Rómarkirkja. Kristni á Íslandi, II.'' Aðalhöf. Gunnar F. Guðmundsson, myndritstj. Guðbjörg Kristjánsdóttir, meðhöf. Ásdís Egilsdóttir og Inga Huld Hákonardóttir. Ritstj. Hjalti Hugason. Alþingi, 2000 * ''Íslenskur söguatlas'', Almenna bókafélagið, 1989. == Ítarefni == * {{vísindavefurinn|5864|Hvaða klaustur voru á Íslandi á miðöldum?}} * [http://www.vortex.is/catholica/singk.html Stutt ágrip af sögu kaþólsku kirkjunnar á Íslandi] [[Flokkur:Klaustur á Íslandi]] [[Flokkur:Kaþólska kirkjan]] [[Flokkur:Kirkjan á Íslandi]] [[Flokkur:Siðaskiptin á Íslandi]] [[Flokkur:Klaustur]] pauc940u5xz2fh46d6k9xjsnkg7kxxl 0 32744 1967692 1965189 2026-06-15T16:36:48Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967692 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bianlian.JPG|thumb|Leikari í [[Bian Lian]]-óperu í Kína.]] '''List''' eru verk manna, þar sem [[sköpun]]argáfan fær lausan tauminn og [[mynd]]ir, [[tónverk]], [[stytta|styttur]] eða aðrir hlutir eru búnir til, í þeim megintilgangi að varpa ljósi á [[fegurð]] og mikilfengleika [[heimurinn|heimsins]], að tjá tilfinningar eða skilning listamannsins, eða til að aðrir fái notið [[listaverk]]sins. Orðið list getur einnig átt við um afrakstur slíkrar sköpunar. Erfitt er að skilgreina list á altækan hátt, þótt margir hafi sterkar skoðanir á því hvað er list og hvað ekki. Ótal mælikvarðar eru til um það hvaða skilyrði hlutur eða verknaður þarf að uppfylla til að teljast list.<ref>{{Vísindavefurinn|73703|Hvernig er hægt að útskýra hvað list er?}}</ref> Sumir telja að list sé það sem eykur skilning okkar á umheiminum umfram einfaldan [[hlutlægni|hlutlægan]] skilning. Oft er talað um að verknaður sé list ef afraksturinn er [[fagurfræði]]legur.<ref>{{cite book|editor=Evelyn Hatcher|title=Art as Culture: An Introduction to the Anthropology of Art|year=1999|publisher=Praeger}}</ref> Samkvæmt þessari skilgreiningu hefur list fylgt mannkyninu frá örófi alda, eins og [[hellamálverk]] sýna. En þótt hægt sé að skilgreina list á mjög víðtækan máta eru margir sem vilja undanskilja ýmsa iðju sem þó miðar að fagurfræðilegum afrakstri, svo sem [[handverk]] og [[iðnhönnun]]. Samkvæmt þessari skilgreiningu, sem er nýrri af nálinni, er orðið list lítið meira en stytting á hugtakinu „sköpunarlist“ eða „[[hámenning]]arleg list“. Með öðrum orðum er mest áhersla lögð á nýnæmi listarinnar og að listamaðurinn ögri áhorfandanum, svo upplifun listarinnar verður virkur atburður, frekar en að listin sé í bakgrunni og geri umhverfið fallegra. Til dæmis geta handprjónuð föt sem unnin eru samkvæmt uppskrift aldrei orðið list í þessum skilningi orðsins, sama hversu vel þau eru unnin. Til viðbótar við nýnæmið er stundum gerð krafa um að list sé unnin í göfugum tilgangi. Dæmi um það er þegar tónverk eða kvikmyndir sem framleiddar eru í þeim megintilgangi að afla tekna fyrir framleiðandann eru undanskilin frá skilgreiningunni á list, og kölluð [[iðnaður]] (sbr. kvikmyndaiðnaður og tónlistariðnaður). Þegar list er skilgreind á þröngan máta, líkt og rætt er um hér að ofan, er sjaldgæft að menn séu sammála um hvað er list og hvað ekki. Því hafa ýmsir haldið því fram að slíkar skilgreiningar hafi meira að gera með smekk heldur en hlutlæga aðgreiningu. == Saga == [[Mynd:Floete_Schwanenknochen_Geissenkloesterle_Blaubeuren.jpg|thumb|right|Beinflautan frá Geissenklösterle.]] {{aðalgrein|Listasaga|Bókmenntasaga|Leiklistarsaga|Tónlistarsaga}} === Forsöguleg list === Deilt er um það hver elstu ummerki um listræna sköpun gætu verið. Ýmsar fornleifar hafa fundist frá [[fornsteinöld]] sem virðast vitna um tilraunir til [[skraut|skreytinga]], án sýnilegs hagnýts tilgangs.<ref name="Henshilwood 2002">{{cite journal|last1=Henshilwood |first1=Christopher |title=Emergence of Modern Human Behavior: Middle Stone Age Engravings from South Africa |url=https://archive.org/details/sim_science_2002-02-15_295_5558/page/1278 |journal=Science |date=2002 |volume=295 |issue=5558 |pages=1278–1280 |display-authors=etal |doi=10.1126/science.1067575 |pmid=11786608 |bibcode=2002Sci...295.1278H|s2cid=31169551 }}</ref><ref name="Henshilwood et al. 2009">{{cite journal |doi=10.1016/j.jhevol.2009.01.005 |pmid=19487016 |title=Engraved ochres from the Middle Stone Age levels at Blombos Cave, South Africa |journal=Journal of Human Evolution |volume=57 |issue=1 |pages=27–47 |year=2009 |last1=Henshilwood |first1=Christopher S. |last2=d'Errico |first2=Francesco |last3=Watts |first3=Ian}}</ref><ref name="Texier">{{cite journal | last1 = Texier | first1 = P. J. | last2 = Porraz | first2 = G. | last3 = Parkington | first3 = J. | last4 = Rigaud | first4 = J. P. | last5 = Poggenpoel | first5 = C. | last6 = Miller | first6 = C. | last7 = Tribolo | first7 = C. | last8 = Cartwright | first8 = C. | last9 = Coudenneau | first9 = A. | last10 = Klein | first10 = R. | last11 = Steele | first11 = T. | last12 = Verna | first12 = C. | year = 2010 | title = A Howiesons Poort tradition of engraving ostrich eggshell containers dated to 60,000 years ago at Diepkloof Rock Shelter, South Africa | url = https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-04-06_107_14/page/6180 | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences| volume = 107 | issue = 14| pages = 6180–6185 | doi = 10.1073/pnas.0913047107 | pmid = 20194764 | pmc = 2851956 | bibcode = 2010PNAS..107.6180T | doi-access = free }}</ref> Elstu gripirnir sem augljóslega eru dæmi um listaverk eru hins vegar ekki nema um 50.000 ára gamlir. Meðal þeirra eru [[venusstytta|venusstyttur]], litlar útskornar kvenmyndir með ýkt brjóst og mjaðmir, sem gætu tengst [[frjósemi]]sdýrkun af einhverju tagi.<ref name = "unesco">{{cite web |url = http://whc.unesco.org/en/list/229 |title = Place Stanislas, Place de la Carrière and Place d'Alliance in Nancy |website = UNESCO World Heritage Centre |publisher = United Nations Educational, Scientific, and Cultural Organization |access-date = 17 October 2021}}</ref><ref>{{cite web | url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/oldest-figurative-art-now-world-treasure-180964035/ | title=World's Oldest Figurative Art is Now an Official World Treasure }}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bbc.com/news/science-environment-18196349 | title=Earliest music instruments found | work=BBC News | date=24 May 2012 }}</ref> Þekktustu dæmin um [[forsöguleg list|forsögulega list]] eru þó [[hellamálverk]], eins og málverk í [[Maros-Pangkep-hellarnir|Maros-Pangkep-hellunum]] á Súlavesí sem eru um 45.000 ára gömul, og [[hellamálverkin í Lascaux]] sem eru um 19.000 ára (þau elstu).<ref>{{vefheimild|dags=28. júní 2024|titill=Lascaux|vefsíða=Encyclopedia Britannica|url=https://www.britannica.com/place/Lascaux}}</ref> Sum þeirra hafa verið túlkuð sem sjónræn ummerki um [[sagnamennska|sagnamennsku]].<ref>{{cite journal|title=Cave art reveals human nature|author=Michael Gross|year=2020|journal=Current Biology|volume=30|number=3|pages=R95-R98|doi=10.1016/j.cub.2020.01.042}}</ref> Elstu [[steinaldarflauta|flautur]] sem fundist hafa eru beinflautur frá [[Geissenklösterle]] í Suður-Þýskalandi sem eru um 45.000 ára gamlar.<ref name="jhevol">{{Cite journal| last = Higham | first = Thomas | author-link = Thomas Higham (archaeologist) |author2=Laura Basell |author3=Roger Jacobic |author4=Rachel Wood |author5=Christopher Bronk Ramsey |author6=Nicholas J. Conard | title = Τesting models for the beginnings of the Aurignacian and the advent of figurative art and music: The radiocarbon chronology of Geißenklösterle | journal = Journal of Human Evolution | volume = 62| issue = 6| pages = 664–76| publisher =Elsevier | date = May 8, 2012 | pmid =22575323| doi = 10.1016/j.jhevol.2012.03.003 }}</ref><ref name="BBC-May2012">{{cite news| title = Earliest music instruments found | publisher = BBC News | date = May 25, 2012 | url = https://www.bbc.co.uk/news/science-environment-18196349 |access-date=May 26, 2012 }}</ref><ref name="IBT-May2012">{{cite news| title = Earliest musical instrument discovered | work = International Business Times | date = May 25, 2012 | url = http://www.ibtimes.co.uk/articles/345647/20120526/earliest-musical-instrument-discovered.htm |access-date=May 26, 2012 }}</ref> Þegar kemur að upphafi [[nýsteinöld|nýsteinaldar]] fyrir um 12.000 árum fjölgar [[bergrista|bergristum]] sem sýna fjölbreyttari myndir, eins og [[dans]]andi mannamyndir. Hellamálverk af manni með dýrshöfuð sem hefur verið túlkað sem mynd af galdramanni,<ref name="hutton">{{cite book |last=Hutton |first=Ronald |author-link=Ronald Hutton |title=Witches, Druids, and King Arthur |publisher=Hambledon and London |location=London |year=2003 |isbn=1-85285-397-2 |url=https://archive.org/details/witchesdruidskin00hutt/page/n5/mode/2up |pages=[https://archive.org/details/witchesdruidskin00hutt/page/32/mode/2up 33]–35 }}</ref> fannst í [[Trois-Fréres-hellirinn|Trois-Fréres-hellinum]] í Frakklandi á 3. áratug 20. aldar og er talin vera um 13.000 ára gömul, líkt og myndir af dansandi fólki á hellamálverkum frá Borneó.<ref>{{cite journal|author=Aubert, M., Setiawan, P., Oktaviana, A.A. et al.|title=Palaeolithic cave art in Borneo|journal=Nature|volume=564|pages=254–257|year=2018|doi=10.1038/s41586-018-0679-9}}</ref> [[Gríma|Steingrímur]] sem mögulega tengjast helgiathöfunum hafa fundist við uppgrefti í Ísrael og Tyrklandi.<ref>{{cite journal|author=Dietrich, O., Notroff, J., & Dietrich, L.|year=2018|title=Masks and masquerade in the Early Neolithic: a view from Upper Mesopotamia|journal=Time and Mind|volume=11|number=1|pages=3–21|doi=10.1080/1751696X.2018.1433354}}</ref> Frá sama tíma eru elstu minjar um notkun [[jötunsteinn|jötunsteina]] í [[byggingarlist]] í [[Göbekli Tepe]]<ref>{{cite journal|author=Marta Tobolczyk|title=The World's Oldest Temples in Göbekli Tepe and Nevali Çori, Turkey in the Light of Studies in Ontogenesis of Architecture|journal=Procedia Engineering|volume=161|year=2016|pages=1398-1404|issn=1877-7058|doi=10.1016/j.proeng.2016.08.600}}</ref> og lágmyndir sem skreyttu veggi í borginni [[Çatalhöyük]].<ref>{{cite book|author=Hodder, I.|year=2012|chapter=Çatalhöyük. A summary of recent work concerning architecture|editor=B. Söğüt|title=From Straonikeia to Lagina: Festschrift in honour of Ahmet Adil Tırpan|place=İstanbul|pages=303-314}}</ref> Forsöguleg list hefur oft verið túlkuð sem listræn tjáning [[trú]]arlegra hugmynda eða sem [[galdur]] (til að auka frjósemi eða laða að veiðidýr til dæmis) og tengd við [[sjamanismi|sjamanisma]].<ref>{{cite journal|author=Wallis, R.J.|title=Art and Shamanism: From Cave Painting to the White Cube|journal=Religions|year=2019|volume=10|number=54|doi=10.3390/rel10010054}}</ref> Slíkar túlkanir geta þó verið umdeildar.<ref>{{cite journal|author=Herva, V. P., & Ikäheimo, J.|year=2002|title=Defusing Dualism: Mind, Materiality and Prehistoric Art|journal=Norwegian Archaeological Review|volume=35|number=2|pages=95–108|doi=10.1080/002936502762389729}}</ref> === Fornaldarlist === [[Mynd:Tomb_of_the_Dancers.JPG|thumb|right|Veggmyndir sem sýna danshreyfingar úr „dansaragröfinni“, frá Egyptalandi um 1550 f.o.t.]] Þegar maðurinn tók að notast við [[ritmál]] varðveittust kvæði og sögur á borð við [[Gilgameskviða|Gilgameskviðu]] í rituðum textum á [[fleygrúnir|fleygrúnum]] frá [[Súmer]] og [[helgirúnir|helgirúnum]] [[Egyptaland hið forna|Forn-Egypta]]. Þessi stóru menningarríki skildu eftir sig mörg stór minnismerki og byggingar úr steini og [[leirgljái|gljáðum]] múrsteinum með fáguðum lágmyndum og bronsgripi sem bera vitni um þróaða málmsmíði.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3521911|title=List í 7000 ár|journal=Lesbók Morgunblaðsins|year=2002|author=Bragi Ásgeirsson|volume=77|number=5|page=10}}</ref> Bæði Egyptar og Súmerar reistu [[þrepapýramídi|þrepapýramída]] sem hjá Egyptum þróaðist út í [[pýramídi|pýramída]] með sléttum hliðum um 2500 f.o.t. Forn-Egyptar gerðu nákvæmar höggmyndir af fólki, en í veggmyndum og lágmyndum er sjónarhorn á andlit oftast á hlið, bæði í Egyptalandi og [[Persía|Persíu]].<ref>{{cite journal|author=Davis, W.|year=1982|title=Canonical representation in Egyptian art|journal=RES: Anthropology and Aesthetics|volume=4|number=1|pages=20-46|url=https://www.jstor.org/stable/41634873}}</ref><ref>{{cite book|author=Sonik, K.|year=2013|chapter=The monster’s gaze: vision as mediator between time and space in the art of Mesopotamia|title=Time and History in the Ancient Near East: Proceedings of the 56th Rencontre Assyriologique Internationale at Barcelona, 26–30 July 2010|pages=285-300|doi=10.1515/9781575068565-027}}</ref> Á [[Amarna-tímabilið|Amarna-tímabilinu]] um 1350 f.o.t. fylgdi breytt [[myndmál]] breytingum í opinberum trúarbrögðum Egypta um stutt skeið.<ref>{{vefheimild|url=https://www.worldhistory.org/article/1110/the-art-of-the-amarna-period/|titill=The Art of the Amarna Period|höfundur=Elsie McLaughlin|dags=22.9.2017|vefsíða=World History Encyclopedia}}</ref> Egyptar fundu upp bæði [[lín]]ið úr [[hör]]trefjum og [[papýrus]]inn með því að merja saman krosslögð blöð [[papýrusreyr]]sins. Papýrus var helsta undirstaða [[skrift]]ar við Miðjarðarhafið í þúsundir ára eftir það. Papýrusarkir voru bundnar saman í langa renninga sem voru undnir upp á kefli ([[rolla|rollur]]). Fjölbreyttar [[bókmenntagrein]]ar komu fram mjög snemma, eins og [[ástarljóð]], [[sálmur|sálmar]], [[hetjukvæði]], [[ferðasaga|ferðasögur]], [[sagnaritun]], [[vísindarit]] og [[trúarbókmenntir]].<ref>{{cite book|author=Loprieno, A.|year=1996|chapter=Defining Egyptian literature: Ancient texts and modern theories|title=Ancient Egyptian Literature|pages=39-58|publisher=Brill}}</ref> Ríkulegar myndskreytingar í gröfum Forn-Egypta lýsa daglegu lífi, meðal annars [[loftfimleikar|loftfimleikum]], [[stríðsdans|stríðsdönsum]] og ''khener''-hópum kvenkyns tónlistarmanna og dansara.<ref>{{cite book|author=Lexová, I.|year=2000|title=Ancient Egyptian Dances|publisher=Courier Corporation}}</ref><ref>{{cite book|author=Köpp-Junk, H.|year=2023|chapter=Dance and clothing in ancient Egypt‒the earliest evidence|title=Textiles in Motion. Dress for Dance in the Ancient World|series=Ancient Textiles Series 41|pages=71-92|editor=Audrey Gouy|publisher=Oxbow Books}}</ref> Á þessum myndum sjást líka þróuð [[hljóðfæri]] eins og sveigðar [[harpa (hljóðfæri)|hörpur]], [[lúta|lútur]] með langan háls, [[tréblásturshljóðfæri]] með reyrblaði og alls kyns [[ásláttarhljóðfæri]] og [[hrista|hristur]].<ref>{{cite journal|author=Duchesne‐Guillemin, M.|year=1981|title=Music in ancient Mesopotamia and Egypt|journal=World Archaeology|volume=12|number=3|pages=287-297|doi=10.1080/00438243.1981.9979803}}</ref> Elstu dæmi um skráningu [[tónlist]]ar eru leirtöflur með fleygrúnum frá borginni [[Urartu]] um 1300 f.o.t.<ref>{{cite journal|author=Rahn, J.|year=2011|title=The Hurrian Pieces, ca. 1350 BCE: Part One—Notation and Analysis|journal=Analytical Approaches to World Music|volume=1|number=1|pages=93-151}}</ref> Stórar [[tromma|trommur]] úr bronsi frá því fyrir 600 f.o.t. einkenna [[Dong son-menningin|Dong son-menninguna]] í Víetnam. [[Leikhús]] á sanskrít er stundum rakið til [[Vedatímabilið|Vedatímabilsins]] (þótt það sé líka umdeilt) þar sem löng hefð er fyrir uppsetningu [[helgileikur|helgileikja]] með sögum úr ''[[Rigveda]]''.<ref>{{cite book|author=Shivaprakash, H. S., & Murthy, J. S.|year=2023|chapter=Migration and Ancient Indian Theatre|title=The Palgrave Handbook of Theatre and Migration|pages=183-194|location=Cham|publisher=Springer International Publishing}}</ref> [[Vestrænt leikhús]] rekur uppruna sinn til [[Grikkland hið forna|Forn-Grikkja]]. Elstu varðveittu grísku [[leikrit]]in sem ekki eru helgiathafnir eru [[harmleikur|harmleikir]] frá 5. öld f.o.t.<ref>{{cite journal|author=Morgan, W., & Brask, P.|year=1988|title=Towards a conceptual understanding of the transformation from ritual to theatre|journal=Anthropologica|pages=175-202|doi=10.2307/25605509}}</ref> Forngríska leikhúsið notaði [[kór]] til að draga saman söguþráðinn fyrir áhorfendum.<ref>{{cite journal|author=Foley, H.|year=2003|title=Choral identity in Greek tragedy|url=https://archive.org/details/sim_classical-philology_2003-01_98_1/page/n5|journal=Classical Philology|volume=98|number=1|pages=1-30|doi=10.1086/378725}}</ref> ''[[Um skáldskaparlistina]]'' eftir [[Aristóteles]] (um 335 f.o.t.) og ''[[Natyashastra]]'' eftir Bharata (eftir 200 f.o.t.) eru tvö fræðirit frá fornöld sem fjalla um [[leiklist]].<ref>{{cite journal|author=Das, S.|year=2015|title=Ancient Indian dramaturgy: A historical overview of Bharata’s natyashastra|journal=Research Scholar|volume=3|number=3|pages=133-140}}</ref> [[Mynd:20041229-Luchador_Olmeca_(Museo_Nacional_de_Antropología)_MQ.jpg|thumb|right|''Glímumaðurinn'', höggmynd frá tímum Olmeka í Mið-Ameríku, 1200-400 f.o.t.]] [[Forngrísk myndlist]] birtist meðal annars á leirkerjum þar sem myndin er dregin með svörtum leirgljáa á rauðan leirinn, ýmist með rauðan eða svartan forgrunn. Myndirnar sýna atriði úr [[grísk goðafræði|grískri goðafræði]] og [[daglegt líf|daglegu lífi]] þar sem sjónarhornið er á hlið. [[Freska|Freskur]] þar sem myndin er máluð í blautt lag af kalki, komu fram í [[Vestur-Asía|Vestur-Asíu]] og bárust þaðan til Grikklands og síðan um allan hinn [[helleníska tímabilið|helleníska heim]] eftir 4. öld f.o.t.<ref>{{cite book|author=von Rüden, C.|year=2013|chapter=Beyond the East-West dichotomy in Syrian and Levantine wall paintings|title=Critical Approaches to Ancient Near Eastern Art|editor=Brian A. Brown and Marian H. Feldman|publisher=De Gruyter|pages=55-78|doi=10.1515/9781614510352.55}}</ref> Myndmálið þróaðist út í að sýna flæðandi hreyfingar og fleiri sjónarhorn. Höggmyndir úr [[marmari|marmara]], eins og ''[[Laokoón og synir hans]]'', sýndu mannslíkamann af meiri nákvæmni og í flóknari stöðum en áður þekktust. Í austri þróaðist [[Gandhara-list]] undir áhrifum frá hellenískri list og [[stúpa]]n fylgdi útbreiðslu [[búddatrú]]ar í Asíu. Í [[Kína]] voru mörg einkenni kínverskrar [[nytjalist]]ar komin fram á tímum [[Qin-veldið|Qin-veldisins]] og [[Hanveldið|Hanveldisins]] um 200 f.o.t., eins og skreyttir munir úr [[jaði]], bronsi og [[lakk|lökkuðum]] viði; [[leirherinn|leirhermenn]] og [[postulín]].<ref>{{cite journal|author=Bao, D.|year=2023|title=The Evolution, Characteristics, and Aesthetic Expression of Han Dynasty Sculptures: Exploring the Artistic Achievements of Ancient China|journal=Advances in Education, Humanities and Social Science Research|volume=6|number=1|pages=299-305|doi=10.56028/aehssr.6.1.299.2023}}</ref><ref>{{cite journal|author=Krupa, M., Yang, D., Tovbych, V., & Gnatiuk, L.|year=2020|title=Sacrality, mythologism and realism of mural painting of the Han Dynasty and its influence on the further development of Chinese art and architecture|journal=Wiadomości Konserwatorskie|volume=63|pages=116–124}}</ref> [[Olmekar]] voru fyrsta stóra menningarríkið í [[Mið-Ameríka|Mið-Ameríku]] um 1000 f.o.t. Olmekar eru þekktir fyrir bæði stór steinhöfuð og höggmyndir af fólki í opnum stellingum.<ref>{{cite journal|author=Mollenhauer, J.|year=2014|title=Sculpting the past in preclassic Mesoamerica: Olmec stone monuments and the production of social memory|journal=Ancient Mesoamerica|volume=25|number=1|pages=11-27|doi=10.1017/S0956536114000042}}</ref> [[Rómaveldi|Rómverjar]] tóku upp tækni og myndmál grískra myndlistarmanna og gerðu stórar [[mósaík]]myndir, höggmyndir og veggmyndir í sama stíl. Rómverskir arkitektar þróuðu [[bogi (byggingarlist)|bogann]] og notuðu óspart í byggingum, auk þverbita á [[súla (byggingarlist)|súlum]] sem einkenna forngríska byggingarlist. Líkt og Grikkir reistu Rómverjar hálfhringlaga [[leikhús]], [[skeiðvöllur|skeiðvelli]] og [[hringleikahús]]. Þar fóru fram [[íþrótt]]akeppnir, [[dýraat]], [[aftaka|aftökur]] og sviðsetningar leikrita og [[látbragðsleikur|látbragðsleiks]] á upphækkuðu [[leiksvið]]i . Útbreiðsla þessara bygginga sýnir hvað [[sviðslistir]] voru mikilvægur hluti af opinberu lífi í Rómaveldi.<ref>{{cite journal|author=Häussler, R.|year=1999|title=Architecture, performance and ritual: the role of state architecture in the Roman Empire|journal=Theoretical Roman Archaeology Journal|doi=10.16995/TRAC1998_1_13}}</ref> Einkenni á grískum og latneskum [[klassískar bókmenntir|klassískum bókmenntum]] eru nafnkunnir [[rithöfundur|rithöfundar]], [[skáld]] og [[heimspeki]]ngar, á borð við [[Evrípídes]], [[Saffó]], [[Platon]], [[Aristóteles]], [[Heródótos]], [[Cíceró]], [[Óvidíus]] og [[Livíus]]. Þar með kemur fram hugmyndin um að nafn [[höfundur|höfundarins]] ljái verkinu tiltekna merkingu. [[Klassískar kínverskar bókmenntir]], meðal annars verk [[Konfúsíus]]ar, eru frá því fyrir tíma Qin-veldisins um 200 f.o.t. Kínverjar skrifuðu bækur sínar aðallega á [[bambus]]renninga, en líka á [[silki]]. Renningarnir voru saumaðir saman í arkir sem ýmist var rúllað upp eða bundnar þannig að þær lögðust saman í [[harmónikkubók|harmónikku]].<ref>{{cite book|author=Staack, T.|chapter=Bindings of Ancient Chinese Bamboo and Wood Scrolls|title=Tied and Bound: A Comparative View on Manuscript Binding|series=Studies in Manuscript Cultures 33|editor=Alessandro Bausi and Michael Friedrich|publisher=De Gruyter|pages=39-68|doi=10.1515/9783111292069-003}}</ref> [[Pappír]] var fundinn upp í Kína á tímum Hanveldisins, gerður úr berki [[mórber]]jarunnans, en var í fyrstu notaður í flest annað en ritstörf.<ref>{{cite journal|author=Yi, X.|year=2023|title=Development and Evolution of Papermaking in Ancient China based on the Uses and Forms of Paper|journal=Paper and Biomaterials|volume=8|number=3|doi=10.26599/pbm.2023.9260016}}</ref> Bæði Rómverjar og [[Keltar]] notuðu stór [[horn (hljóðfæri)|horn]] úr bronsi fyrir boðskipti í daglegu lífi og í hernaði. Í kringum 3. öld f.o.t. fundu Grikkir upp [[vatnsorgel]]ið, fyrsta hljóðfærið með lyklaborði og forvera [[pípuorgel]]sins.<ref>{{Cite book|url=http://www.oxfordmusiconline.com/subscriber/article/grove/music/13639|chapter=Hydraulis|title=Groves Dictionary of Music and Musicians|last=McKinnon|first=James W.|publisher=Oxford University Press|year=2016|location=Oxford|via=Online Portal to Oxford Music Online}}</ref> Um sama leyti hófu Kínverjar að leika tónlist á strengjahljóðfærið [[guzheng]], láréttan [[sítar (hljóðfæri)|sítar]] með silkistrengjum.<ref>{{cite journal|author=Kang, Y., & Sh, A.|year=2024|title=An Initial Exploration of the Historical Development and Origin of the Guzheng|journal=Highlights in Art and Design|volume=6|number=1|pages=25-31|doi=10.54097/gqgpm010}}</ref> Á 4. öld e.o.t. varð algengara í Evrópu að skrifa á [[pergament]] (skinn) en papýrus.<ref>{{cite book|author=Elliott, J. K.|year=2004|chapter=Early Christian book-production: papyri and manuscripts|title=The Collected Biblical Writings of TC Skeat|pages=33-59|publisher=Brill}}</ref> Elstu varðveittu [[handrit]] [[Gamla testamentið|Gamla testamentisins]] eru bæði rituð á papýrus og pergament.<ref>{{cite journal|author=Tigchelaar, E.|year=2016|title=The material variance of the Dead Sea Scrolls: On texts and artefacts|journal=HTS: Theological Studies|volume=72|number=4|pages=1-6|doi=10.4102/hts.v72i4.3281}}</ref> Í Evrópu var pergamentið bundið í kjöl þannig að það myndaði [[bók]]. Á [[síðfornöld]] tók bókin smám saman við af rollunni í Evrópu.<ref>{{cite journal|author=Resnick, I. M.|year=1992|title=The Codex in Early Jewish and Christian Communities|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-religious-history_1992-06_17_1/page/n4|journal=The Journal of Religious History|volume=17|number=1|pages=1-17|doi=10.1111/j.1467-9809.1992.tb00699.x}}</ref> === Síðklassíska tímabilið === Menning [[Majar|Maja]] blómstraði í Mið-Ameríku frá um 200 e.o.t. Þá voru þeir farnir að nota [[majaletur]] og reisa þrepapýramída og stóra íþróttaleikvanga í borgríkjum, eins og [[Teotihuacan]], þar sem nú eru [[Mexíkó]] og [[Gvatemala]]. Majar gerðu málaðar veggmyndir, [[lágmynd]]ir úr [[gifs]]i og höggmyndir sem einkennast af fíngerðum smáatriðum, meðal annars leturtáknum, myndum af blöndu manna og dýra, fljúgandi slöngum og drekum. Tiltölulega lítið af málningunni hefur varðveist vegna rakans. Þeir fundu upp aðferð til að gera pappír úr berki [[villifíkja|villifíkjutrésins]] (''Ficus insipida'') sem þeir bundu saman í bækur, en aðeins fjögur handrit frá því fyrir komu Spánverja til Nýja heimsins hafa varðveist.<ref>{{cite journal|author=Tuszyńska, B.|year=2019|title=On preserved and lost Ancient Maya books|journal=Z Badań nad Książką i Księgozbiorami Historycznymi|number=13|pages=21-39|doi=10.33077/uw.25448730.zbkh.2019.156}}</ref> [[Mynd:Istanbul_asv2021-10_img22_Hagia_Sophia.jpg|thumb|right|[[Ægisif]] í Istanbúl var reist á 6. öld sem dómkirkja í býsönskum stíl, en var síðar breytt í mosku.]] Með útbreiðslu [[kristni]] á [[ármiðaldir|ármiðöldum]] breiddist [[messusöngur]] út sem hluti af [[messa|messuhaldi]]. [[Langkirkja|Langkirkjur]] miðalda voru hannaðar þannig að söngur barst úr [[kór (byggingarlist)|kórnum]] við enda kirkjunnar út í [[kirkjuskip]]ið.<ref>{{cite journal|author=Suárez, R., Sendra, J. J., & Alonso, A.|year=2013|title=Acoustics, Liturgy and Architecture in the Early Christian Church. From the domus ecclesiae to the basilica|journal=Acta Acustica united with Acustica|volume=99|number=2|pages=292-301|doi=10.3813/aaa.918611}}</ref> [[Gregorískur söngur]] var sunginn í [[gotneskur stíll|gotneskum dómkirkjum]] á [[hámiðaldir|hámiðöldum]].<ref>{{cite journal|author=Blachly, Alexander|year=1990|title=Some Observations on the "Germanic" Plainchant Tradition|journal=Current Musicology|volume=45-47|pages=85-117|doi=10.7916/D8QR4VZJ}}</ref> Lögin voru skrifuð í söngbækur með [[nauma (nótnaskrift)|naumum]], forvera nútíma [[nótnaskrift]]ar.<ref>{{cite journal|author=Hucke, H.|year=1980|title=Toward a new historical view of Gregorian chant|journal=Journal of the American Musicological Society|volume=33|number=3|pages=437-467|doi=10.2307/831302}}</ref> Margt bendir til þess að [[röddun|fjölradda]] söngur hafi tíðkast um aldir í [[Afríka sunnan Sahara|Afríku sunnan Sahara]],<ref>{{cite journal|author=Blench, R.|year=2013|title=Methods and results in the reconstruction of music history in Africa and a case study of instrumental polyphony|journal=Azania: Archaeological Research in Africa|volume=48|number=1|pages=31-64|doi=10.1080/0067270X.2013.771016}}</ref> en fjölradda kirkjusöngur varð fyrst vinsæll í Evrópu í kringum [[páfasundrungin]]a á 14. öld.<ref>{{cite thesis|author=Thöne, J. P.|year=2024|title=Papal Polyphony during the Great Western Schism (1378–1417): How Music Dedicated to Popes Absorbed and Reflected a Time of Crisis|degree=PhD|publisher=Oslo Universitet|url=https://www.duo.uio.no/bitstream/handle/10852/110518/1/Thoene%2BDissertation%2Bfor%2Bprinting.pdf}}</ref> Í Evrópu þróaðist [[býsönsk list|trúarleg myndlist]] sem kennd er við [[Austrómverska ríkið]].<ref>{{cite book|author=Cormack, R.|year=2018|title=Byzantine art|url=https://archive.org/details/byzantineart0000corm|series=Oxford History of Art|publisher=Oxford University Press}}</ref> Kirkjur og kirkjugripir voru lagðir góðmálmum og eðalsteinum, mósaíkmyndum og [[íkon]]um gerðum með [[eggtempera]]litum á undirlag lagt [[blaðgull]]i.<ref>{{vefheimild|höfundur=Koo Schadler|titill=History of egg tempera painting|dags=2021|vefsíða=http://www.kooschadler.com|url=https://www.kooschadler.com/techniques/history-egg-tempera-2022.pdf}}</ref> [[Hvolfþak]]ið sem einkennir kirkjur frá þeim tíma var skreytt með myndum af [[dýrlingur|dýrlingum]]. Með framrás [[íslam]] í Vestur-Asíu, [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]] og Evrópu á 7. og 8. öld breiddist þar út [[íslömsk list]] byggð á [[skrautskrift]] og flóknum [[mynstur|mynstrum]] ([[arabeska|arabeskum]]) þar sem helgimyndir voru bannaðar.<ref>{{cite book|author=Shaw, Wendy|year=2021|chapter=Islam and Art: An Overview|title=Oxford Research Encyclopedia of Religion|doi=10.1093/acrefore/9780199340378.013.783}}</ref> [[Hindúasiður]] hafði á svipuðum tíma mikil áhrif í [[Suðaustur-Asía|Suðaustur-Asíu]] þar sem [[skuggaleikhús]] (''[[wayang kulit]]'') og [[dansleikhús]] (''[[wayang wong]]'') urðu til byggð á sagnakvæðunum ''[[Ramayana]]'' og ''[[Mahabharata]]'' með undirleik [[gamelan]]sveita.<ref>{{cite journal|author=Hill, D.|year=2001|title=The practice and social evolution of the Javanese Gamelan: Evolution and continuity|journal=Contemporary Theatre Review|volume=11|number=1|pages=19-27|doi=10.1080/10486800108568607}}</ref> Í Kína hófst [[prentun]] með prentmótum úr tré á tímum [[Tangveldið|Tangveldisins]] á 7. öld. Prentunin fylgdi útbreiðslu búddismans um [[Austur-Asía|Austur-Asíu]]. ''[[Dharani-sútran mikla]]'' frá fyrri hluta 8. aldar er talin elsta varðveitta prentaða rit heims.<ref>{{cite journal|author=Pan, J.|title=On the origin of printing in the light of new archaeological discoveries|journal=Chinese Science Bulletin|volume=42|pages=976–981|year=1997|doi=10.1007/BF02882611}}</ref> [[Kínversk ópera]] varð til við samruna ólíkra greina sviðslista: dans, [[söngur]], [[hljóðfæraleikur]], [[loftfimleikar]], [[bardagalist]]ir, [[gríma|grímur]] og [[förðun]], komu saman í [[tónlistarleikhús]]i sem í byrjun byggðist á stöðluðum persónum og aðstæðum, eins og í [[Canjunxi]] þar sem spéfugl hæðist að spilltum aðstoðarforingja (''canjun'').<ref name="dictionary">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=USOzayld_z8C&pg=PA3 |title=Historical Dictionary of Chinese Theater |author= Tan Ye |page=3 |publisher= Scarecrow Press |date= 2008 |isbn=978-0810855144}}</ref> Á 8. öld stofnaði [[Xuanzong keisari]] [[Perugarðurinn|Perugarðinn]], sviðslistaskóla fyrir flytjendur. Leikarar urðu að læra dans, söng, og hljóðfæraleik, áður en þeir hófu nám í leiklist.<ref>{{cite web |url=http://zh.wikisource.org/wiki/%E9%99%B6%E5%BA%B5%E5%A4%A2%E6%86%B6/%E5%8D%B702 |title=陶庵夢憶/卷02 《朱雲崍女戲》 }}</ref> Seinna komu fram nafnkunn leikskáld, eins og [[Gao Ming]] sem var uppi á 14. öld.<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=_A3t61VgNXkC&pg=PA45 |title=Chinese Theatre |author= Jin Fu|page=447 |publisher= Cambridge University Press |edition= 3rd |year= 2012 |isbn=978-0521186667 }}</ref> Á [[Heian-tímabilið|Heian-tímabilinu]] þróuðust mörg af helstu einkennum japanskrar menningar, eins og skriftin [[kana]] sem var notuð til að skrifa [[japanskar bókmenntir]]. ''[[Sagan af Genji]]'' og ''[[Koddabókin]]'' eru dæmi um þekkt ritverk frá þessum tíma. Á sama tíma þróaðist menning [[samúræi|samúræja]] og hirð[[tíska]] sem einkenndi klæðaburð og kurteisissiði í Japan um aldir.<ref>{{cite book|title=A Companion to Japanese History|chapter=The Heian Period|author=G. Cameron Hurst III|editor=William M. Tsutsui|date=01 January 2007|doi=10.1002/9780470751398.ch3}}</ref> Á sama tíma stóð [[gullöld íslam]] í Vestur-Asíu þar sem vísindi og listir blómstruðu í ríki [[Abbasídar|Abbasída]]. Mörg af þekktustu ritum fornaldar varðveittust í arabískum þýðingum sem gerðar voru á þessum tíma í [[Hús viskunnar|Húsi viskunnar]] í [[Bagdad]].<ref>{{Cite book|last=Lyons|first=Jonathan|title=The House of Wisdom|year=2008|pages=64|language=english|isbn=9781608190584}}</ref> Frá þessum tíma eru heimspekingarnir [[Avicenna]] (Ibn Sina) og [[Averróes]] (Ibn Rushd), stærðfræðingurinn [[Al-Khwarizmi]], raunvísindamaðurinn [[Ibn al-Haytham]] og persnesku skáldin [[Omar Khayyam]] og [[Ferdowsi]]. Elsta brot úr sagnasafninu ''[[Þúsund og ein nótt]]'' er frá 9. öld. Á 8. öld var [[Stórmoskan í Córdoba]] reist í [[al-Andalus]]. Höllin [[Alhambra]] var reist undir lok þessa tímabils, eða á 14. öld.<ref>{{Cite book |last=Bloom |first=Jonathan M. |url=https://books.google.com/books?id=IRHbDwAAQBAJ&dq=Architecture+of+the+Islamic+West%3A+North+Africa+and+the+Iberian+Peninsula%2C+700-1800&pg=PP1 |title=Architecture of the Islamic West: North Africa and the Iberian Peninsula, 700–1800 |publisher=Yale University Press |year=2020 |isbn=9780300218701}}</ref> Á 14. öld kom líka [[Noh-leikur|Noh-leikhúsið]] fram í Japan.<ref name="Ortolani">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ge8cWl8OT3gC&q=mugen-no+Genzai-no+waki-no&pg=PA132 |page=132 |title=The Japanese theatre: from shamanistic ritual to contemporary pluralism |first=Benito |last=Ortolani| publisher=Princeton University Press|year=1995 |isbn=0-691-04333-7}}</ref> [[Mynd:Blue_and_white_jar_Jingdezhen_1271_1368.jpg|thumb|right|Bláhvítur postulínsvasi frá 14. öld.]] Útbreiðsla íslam hafði mikil áhrif á byggingarlist á [[Indland]]i ([[indóíslömsk byggingarlist]]<ref>{{cite book|author=Brown, P.|year=2013|title=Indian architecture (the Islamic period)|publisher=Read Books Ltd.|url=https://books.google.is/books?id=YCF9CgAAQBAJ}}</ref>) og kínverska nytjalist ([[bláhvítt postulín]]<ref>{{cite journal|author=Liang, Ding|year=2022|title=The Influence of the Grassland Silk Road on the Porcelain Styles of the Yuan Dynasty During the Mongol-Yuan Period|journal=Burganov House. The Space of Culture|volume=18|number=3|pages=47-51|url=https://scholar.archive.org/work/65b7xikyxjdufiw45wedxm6l7y/access/wayback/https://burganova-text.com/wp-content/uploads/2022/06/Ding-Liang-1.pdf}}</ref>). Myndlist á tíma [[Júanveldið|Júanveldisins]] einkenndist af samruna skrautskriftar og myndlistar samkvæmt hugmyndinni um ljóðræna myndlist.<ref>{{cite book|title=Introduction: The Three Perfections: Poetry, Calligraphy and Painting|author=Fong, Wen C. & Murck, Alfreda|title=Words and Images: Chinese Poetry, Calligraphy, and Painting|pages=xv-xxii|publisher=Princeton University Press|url=https://books.google.is/books?id=wJFbPBjj6ucC}}</ref> Aukin áhrif íslamskrar menningar í Evrópu áttu þátt í að skapa nýja byggingarlist, einkum á Spáni og á Sikiley, á sama tíma og [[rómönsk byggingarlist]] vék fyrir [[gotnesk byggingarlist|gotneskri byggingarlist]] í Norður-Evrópu. Frá Arabaheiminum bárust líka [[spunarokkur]]inn,<ref>{{cite book|author=Landes, David. S.|year=1969|title=The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present|location=Cambridge, New York|publisher=Press Syndicate of the University of Cambridge|page=138|isbn=0-521-09418-6}}</ref> [[prjón]]alistin<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Zq0kddOOErgC&q=The+earliest+known+knitted+items+in+Europe&pg=PA7|title=The Complete Photo Guide to Knitting|last=Hubert|first=Margaret|publisher=Creative Publishing international|year=2010|isbn=9781589235243|location=Minneapolis, Minnesota|pages=7}}</ref> og [[pappír]]sgerð<ref>{{cite book|author=Bloom, J. M.|year=2017|chapter=Papermaking: the historical diffusion of an ancient technique|title=Mobilities of knowledge|pages=51-66|url=https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/27766/1/1002239.pdf#page=59}}</ref> til Evrópu. Með íslam jókst þekking Evrópumanna á fræðiritum fornaldar sem aftur leiddu til [[12. aldar endurreisnin|12. aldar endurreisnarinnar]].<ref>{{cite book|author=Lindberg, David C.|year=1978|title=Science in the Middle Ages|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-48232-3}}</ref> „Enduruppgötvun“ heimspeki [[Aristóteles]]ar hafði áhrif á [[skólaspeki]]na í fyrstu [[háskóli|háskólum]] Evrópu.<ref>{{cite book|editor1=Kretzmann, N.|editor2=Kenny, A.|editor3=Pinborg, J.|year=1982|title=The Cambridge history of later medieval philosophy: from the rediscovery of Aristotle to the disintegration of scholasticism, 1100-1600|publisher=Cambridge University Press}}</ref> [[Trúbador]]ar, [[föruklerkur|föruklerkar]] og [[golíardar]] breiddu út alþýðuskáldskap á þjóðtungum í stað latínu.<ref>{{cite book|author=Cabré, Miriam|year=1999|chapter=Italian and Catalan troubadours|title=The troubadours: An introduction|pages=127-40}}</ref> [[Riddarakvæði]] nutu vinsælda meðal almennings í Evrópu á tímum [[krossferð]]anna. Á 14. öld hófst [[ítalska endurreisnin]] sem sóttist eftir raunsærri myndrænni framsetningu með rannsóknum á mannslíkamanum, ljósi, litum, skynjun og fjarvídd. Endurreisnarmálarar á Ítalíu tóku líka að nota [[olíumálning]]u í stað eggtemperu og mála á [[strigi|striga]] sem festur var á [[blindrammi|blindramma]] í stað tréplötu.<ref>{{cite book|author=DeGhetaldi, K.|year=2016|title=From egg to oil: the early development of oil painting during the Quattrocento|publisher=University of Delaware}}</ref> === Árnýöld === [[Tímúrendurreisnin]] hófst í Mið-Asíu í valdatíð [[Tímúr]]s á 14. öld. Frá þeim tíma eru áberandi moskur, grafhýsi og madrössur með riffluðum næpulaga turnum sem eru klæddir með litríkum gljáðum flísum. Slíkar byggingar er að finna í [[Búkara]] og [[Samarkand]] (Úsbekistan), [[Herat]] (Afganistan) og [[Mashhad]] (Íran).<ref>{{cite journal|author=Madraimov, A., Madraimov, A., & Mamasharipova, M. A.|year=2025|title=Architectural Heritage of Central Asia: Mosques and Madrasas of The Timur And Timurid Era|journal=Frontline Social Sciences and History Journal|volume=5|number=5|pages=9-15}}</ref> Arftakar Tímúrs stofnuðu [[Mógúlveldið]] á Indlandi þar sem byggingarlistin þróaðist áfram undir áhrifum frá indverskum arkitektúr<ref>{{cite book|author=Golombek, L., & Koch, E.|year=2017|chapter=The Mughals, Uzbeks, and the Timurid Legacy|title=A Companion to Islamic Art and Architecture|pages=811-845}}</ref> sem sjá má í [[Taj Mahal]] í [[Agra]] og [[Badshahi-moskan|Badshahi-moskunni]] í [[Lahore]]. Mógúlarnir voru undir áhrifum frá list [[Persía|Persa]], ortu kvæði og gerðu [[smámynd]]ir í persneskum stíl. Líkt og í persneskri myndlist var [[samsíða sjónarhorn]] ríkjandi í myndlist Mógúlanna, en skyggingar og hlutföll persóna voru raunsærri.<ref>{{cite journal|author=Whiteman, S. H.|year=2021|title=Beyond the perspectival paradigm: Early modern pictorial space and digital challenges to the field|journal=The Art Bulletin|volume=103|number=2|pages=8-23|doi=10.1080/00043079.2021.1847575}}</ref> Íslam breiddist út eftir [[Svahílíströndin]]ni (austurströnd Afríku) á miðöldum. [[Stórmoskan í Kilwa]] hafði röð af hvolfþökum sem voru borin uppi af [[oddbogi|oddbogum]] á súlum.<ref>{{Cite journal |jstor=179533 |title=Kilwa and the Arab Settlement of the East African Coast |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-african-history_1963_4_2/page/178 |journal=The Journal of African History |volume=4 |issue=2 |pages=179–190 |last1=Chittick |first1=Neville |year=1963 |doi=10.1017/S0021853700004011 }}</ref> Í [[Tyrkjaveldi]] hófst tímabil [[Ottómanaarkitektúr]]s með verkum [[Mimar Sinan]] á 16. öld, þar sem mörg af einkennum býsanskrar listar (hvelfingar sem hvíla hver á annarri) runnu saman við íslamskan arkitektúr (oddboga, bænaturna, og skreyttar flísar).<ref>{{Cite book |last1=Blair |first1=Sheila S. |author-link=Sheila Blair |url=https://books.google.com/books?id=-mhIgewDtNkC |title=The Art and Architecture of Islam 1250-1800 |last2=Bloom |first2=Jonathan M. |author-link2=Jonathan M. Bloom |publisher=Yale University Press |year=1995 |isbn=9780300064650 |location= |pages= |language=en}}</ref> Í Vestur-Afríku þróaðist útskurður í [[fílabein]] og málmsmíði úr [[brons]]i í kringum borgina [[Edo]] og víðar.<ref>{{cite book |last=Dohlvik |first=Charlotta |title=Museums and Their Voices: A Contemporary Study of the Benin Bronzes |url=http://www.museion.gu.se/digitalAssets/805/805960_Dissertation_Charlotta_Dohlvik.pdf |date=May 2006 |publisher=International Museum Studies |access-date=18 October 2013 |archive-date=19 October 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131019105247/http://www.museion.gu.se/digitalAssets/805/805960_Dissertation_Charlotta_Dohlvik.pdf }}</ref> Sögu og menningu fólksins var lýst á bronsspjöldum með lágmyndum. Frá [[Malíveldið|Malíveldinu]] eru elstu heimildir um [[griot]]-sagnamenn og -konur sem héldu við munnlegri sagnahefð við hirðir Vestur-Afríku með undirleik strengjahljóðfæra eða [[balafónn|balafóns]].<ref>{{cite web|url=https://www.worldhistory.org/Mali_Empire/|title=Mali Empire|website=Worldhistory.org|author=Mark Cartwright|date=1. mars 2019}}</ref> Á 15. öld fann [[Johann Gutenberg]] upp [[prentvél]] til að prenta bækur með fjöldaframleiddu lausu prentletri sem, ásamt útbreiðslu pappírsgerðar, olli byltingu í bókagerð í Evrópu. Framfarir í gerð [[prentmynd]]a voru eitt af einkennum [[norræna endurreisnin|norrænu endurreisnarinnar]] þegar nýjungar í myndrænni framsetningu bárust frá Ítalíu til Norður-Evrópu. Prentlistin er oft talin ein af undirstöðum [[siðbótin|siðbótarinnar]].<ref>{{cite thesis|author=Rubin, Jared|title=Printing and Protestants: Reforming the Economics of the Reformation|year=2011|doi=10.2139/ssrn.1742523|publisher=Chapman University}}</ref> Prentmyndasmiðir eins og [[Albrecht Dürer]] gerðu [[trérista|tréristur]] og [[koparstunga|koparstungur]], auk [[æting]]ar sem [[Daniel Hopfer]] fann upp á 16. öld, en náði ekki sömu vinsældum og hinar aðferðirnar fyrr en á 17. öld.<ref>{{cite book|author=Mayor, A. Hyatt|title=Prints and People|location=Princeton, NJ|publisher=Metropolitan Museum of Art/Princeton U. P.|isbn=0-691-00326-2|url=http://libmma.contentdm.oclc.org/cdm/compoundobject/collection/p15324coll10/id/94303/rec/1|series=Prints & people: a social history of printed pictures}}</ref> Prentmyndir af [[frumbyggjar Ameríku|frumbyggjum Ameríku]] og menningu þeirra höfðu mikil áhrif á hugmyndaheim Evrópubúa. Meðal þeirra fyrstu voru prentmyndir [[Theodor de Bry]] eftir vatnslitamyndum [[John White]] af frumbyggjum sem enskir landnemar mættu á austurströnd Norður-Ameríku árið 1585.<ref>{{cite web|url=https://publicdomainreview.org/essay/painting-the-new-world/|title=Painting the New World|author=Benjamin Breen|date=24. apríl 2012|website=Public Domain Review}}</ref> Landvinningar og landnám Evrópubúa höfðu líka mikil áhrif á list Ameríkuþjóðanna. Kaþólskar kirkjur og klaustur voru reist á grunni hofa í [[Mexíkóborg]] og [[Cusco]]. Hermenn [[Hernán Cortes]] brenndu pappírshandrit [[Astekar|Asteka]] sem þeir komust yfir, en gerð [[Astekahandrit|myndskreyttra handrita]] sem lýsa sögu og menningu Asteka og [[Mixtekar|Mixteka]] stóð með nokkrum blóma eftir innrás Spánverja.<ref>{{Cite book |last=Batalla |first=Juan José |url=https://academic.oup.com/edited-volume/34663/chapter/295343590 |title=The Oxford Handbook of the Aztecs |date=2016-12-05 |publisher=Oxford University Press |editor-last=Nichols |editor-first=Deborah L. |volume=1 |pages=29–40 |language=en |chapter=The Historical Sources: Codices and Chronicles |doi=10.1093/oxfordhb/9780199341962.013.30 |editor-last2=Rodríguez-Alegría |editor-first2=Enrique}}</ref> Í Perú þróaðist [[Cusco-skólinn]] í kirkjulist.<ref>{{cite journal|author=Kubiak, E.|year=2019|title=Cuzco School Painting (Esquela Cusqueña) as a Manifestation of Andean Identity in the Past and Present|journal=Roczniki Humanistyczne|volume=67|number=4SP|pages=33-57}}</ref> Í Norður- og Mið-Ameríku urðu evrópskar [[glerperla|glerperlur]] hluti af nytjalist og [[fatahönnun]] frumþjóðanna, um leið og þær hófu málmsmíði úr [[járn]]i. Perluskreyttar [[Bandolier-taska|bandolier-töskur]] byggðar á púðurtöskum Evrópumanna náðu útbreiðslu meðal frumþjóðanna í norðausturhluta Ameríku.<ref>{{Cite book|last=Anderson|first=Marcia|title=A Bag Worth a Pony: The Art of the Ojibwe Bandolier Bag|publisher=Minnesota Historical Society Press|year=2017|isbn=978-1-68134-029-6|location=St. Paul, Minnesota|pages=11-12}}</ref> Í Evrópu á árnýöld varð vaxandi tilhneiging til að aðgreina list frá [[iðngrein]]um. Við hirðir Evrópu á tímum [[einveldið|einveldisins]] fengu listamenn stöður við [[akademía|akademíur]] sem voru stofnaðar í kringum vísindastörf og listir. Ein af þeim fyrstu var [[Accademia delle arti del disegno]] við hirð Medici-fjölskyldunnar í Flórens á 16. öld.<ref>{{cite journal|author=Hughes, A.|year=1986|title=“An Academy for Doing”. II: Academies, Status and Power in Early Modern Europe|journal=Oxford Art Journal|volume=9|number=2|pages=50–62|url=http://www.jstor.org/stable/1360417}}</ref> Sumir listamenn endurreisnartímans skrifuðu lærðar ritgerðir um bæði fagurfræði og tækni í listsköpun, og fengust við rannsóknir á [[ljós]]i, [[líffærafræði]] og [[rúmfræði]]. Á 18. öld voru hinar „fögru listir“ skilgreindar með ýmsum hætti, til dæmis sem málaralist, höggmyndalist, arkitektúr, tónlist og ljóðlist.<ref>{{cite journal|author=Kristeller, P. O.|year=1951|title=The Modern System of the Arts: A Study in the History of Aesthetics Part I|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-history-of-ideas_1951-10_12_4/page/496|journal=Journal of the History of Ideas|volume=12|number=4|pages=496–527|doi=10.2307/2707484}}</ref> Í því tilviki voru ritlistir flokkaðar með fræðigreinum og [[leiklist]] skilgreind sem sérstök iðngrein. Akademíurnar breiddu út hugmyndir um kerfislæga nálgun á list, eins og [[gullinsnið]] í arkitektúr, klassíska [[tónfræði]] og [[einingarnar þrjár]] í leikhúsi.<ref>{{cite journal|author=McNeely, I.F. |year=2009|title=The Renaissance Academies between Science and the Humanities|journal=Configurations|volume=17|number=3|pages=227-258|doi=10.1353/con.2009.a408657}}</ref> Á 17. öld var [[barokk]]ið ríkjandi í evrópskri list, en um miðja 18. öld tók [[nýklassíska stefnan]] við. Nýjar sviðslistagreinar á borð við [[ópera|óperu]] og [[ballett]] urðu til, og [[hljómsveit]]ir skipaðar mörgum ólíkum tegundum hljóðfæra urðu algengar. Fjölbreytt [[strengjahljóðfæri]] nutu mikillar hylli og [[basso continuo]]-aðferðin þróaðist í tengslum við kórsöng og óperu.<ref>{{cite journal|author=Stubbs, S.|year=1994|title=L’armonia sonora: Continuo Orchestration in Monteverdi’s orfeo|journal=Early Music|volume=22|number=1|pages=87–98|url=http://www.jstor.org/stable/3128484}}</ref> == Listgreinar == [[Mynd:BeuysAchberg78.jpg|thumb|right|[[Joseph Beuys]] fremur gjörning árið 1978.]] Til er mikill fjöldi listgreina sem eru flokkaðar ýmist eftir miðli, tilgangi, búnaði, staðsetningu og fleiri þáttum. Ólík flokkunarkerfi byggjast svo á ólíkum viðhorfum til listar og eru menningarbundin. Í [[Kína til forna]] var til dæmis talað um þrjár listgreinar: skrautskrift, málun og ljóðlist. Eftir 17. öld varð algengt að greina [[nytjalist]] og [[skreytilist]] frá [[fagurlist]] á vesturlöndum, og um leið [[alþýðumenning|alþýðulist]] frá [[hámenning]]arlist. Síðan þá hefur verið deilt um hvort tilteknar listgreinar eigi að teljast með sem slíkar eða ekki. Dæmi um þetta eru greinar eins og [[ljósmyndun]], [[kvikmyndagerð]], [[myndasaga|myndasögur]], [[fatahönnun]] og [[tölvuleikur|tölvuleikir]]. Samkvæmt vestrænni hefð er algengt að flokka listgreinar í þrjá eða fjóra yfirflokka: * [[Nytjalist]] ([[hönnun]], [[myndskreyting]]ar, [[skrautskrift]], [[leirlist]], með meiru) * [[Bókmenntir]] eða ritlistir ([[skáldsaga|skáldsagnagerð]], [[ljóð]]list og [[leikrit]]un, með meiru) * [[Myndlist]] eða sjónlistir ([[málaralist]], [[höggmynd]]alist og [[byggingarlist]], með meiru) * [[Sviðslistir]] ([[dans]], [[tónlist]] og [[leiklist]], með meiru) Listgreinar sem hafa verið stundaðar um langt skeið byggjast á tilteknum hefðum, skólum og fjármögnunarleiðum, sem greina þær frá öðrum listgreinum. Þær geta líka haft ólíka lagalega stöðu, til dæmis gagnvart [[hugverkaréttur|hugverkarétti]]. Margar tegundir listsköpunar hafa orðið til á mörkum ólíkra listgreina. Dæmi um það eru [[myndljóð]], [[gjörningalist]], [[innsetning]]ar, [[kvikmyndagerð]], [[ballett]] og [[ópera]]. Aðrar tegundir flokkunar eru til dæmis greinarmunurinn á [[hefðbundin list|hefðbundinni list]] og [[nútímalist]];<ref>{{cite journal|author=Matthías Johannessen|year=1973, 1. apríl|url=https://timarit.is/page/3295459|title=Upphaf nútímalistar|journal=Lesbók Morgunblaðsins|volume=48|number=13|pages=1-8}}</ref> munurinn á [[sígild list|sígildri list]] og [[framúrstefna|framúrstefnulist]]; munurinn á [[óhlutbundin list|óhlutbundinni list]] og [[hlutbundin list|hlutbundinni]] list,<ref>{{vefheimild|url=https://www.theartstory.org/definition/abstract-vs-figurative-art/|titill=Abstract vs. Figurative Art|vefsíða=The Art Story|skoðað=16.10.2024}}</ref> eða munurinn á [[konseptlist]]<ref>{{vefheimild|url=https://www.theartstory.org/movement/conceptual-art/|titill=Conceptual Art|vefsíða=The Art Story|skoðað=16.10.2024}}</ref> og [[efnisleg list|efnislegri list]].<ref>{{vefheimild|url=https://sybaris.com.mx/the-importance-of-materials-in-contemporary-art/|titill=The Importance of Materials in Contemporary Art|vefsíða=SYBARIS|skoðað=16.10.2024}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:List| ]] kuy103uwondhegx4n3k8gf3ntol3kjp 14 32899 1967629 150343 2026-06-15T13:33:40Z MyraMidnight 41218 Bæti við yfirflokkinum hátíðir svo þetta sé betur tengt, þá væri ekki tveir flokkar fyrir þetta (Hátíðir á Íslandi og Íslenskar hátíðir). 1967629 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Íslensk menning]] [[Flokkur:Hátíðir eftir löndum]] [[Flokkur:Hátíðir]] 7nhaxq0nd30qr0izpwo1r5evhznqgxi 0 33332 1967750 1855645 2026-06-15T17:18:43Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967750 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Stonehenge_Summer_Solstice_eve_02.jpg|thumb|right|Tiltekinn [[áhugahópur]] kemur saman ár hvert á [[sumarsólstöður|sumarsólstöðum]] við [[Stonehenge]] á [[England]]i.]] '''Samfélag''' er [[hópur]] fólks sem á með sér innbyrðis [[samskipti]] sem hópur og deilir [[staður|stað]], [[viðmið]]um, [[trú]], [[gildi (félagsfræði)|gildum]], [[venja|venjum]] og [[sjálfsmynd]]. Samfélag fólks nær yfir allt frá minnstu hópum, eins og einni [[fjölskylda|fjölskyldu]] eða [[vinahópur|vinahóp]]; að stærri einingum eins og [[netsamfélag|netsamfélögum]], [[þjóð]]um og [[alþjóðasamfélagið|alþjóðasamfélaginu]]. [[Þjóðfélag]] er ein tegund samfélags sem byggist á tilteknum [[stofnun]]um eins og sameiginlegu [[stjórnkerfi]], [[trúarbrögð]]um eða [[tungumál]]i.<ref>{{vísindavefurinn|5541|Hvað er samfélag?}}</ref> [[Einstaklingur|Einstaklingar]] eru þátttakendur í mörgum ólíkum samfélögum á hverju skeiði lífsins þar sem þeir gegna ólíkum [[félagslegt hlutverk|hlutverkum]]. Að mynda [[félagsleg tengsl]] í ólíkum samfélögum er mikilvægur hluti af [[félagsmótun]] fólks sem á sér stað alla ævi. Samfélag er grundvallarhugtak í fjölmörgum fræðigreinum eins og [[félagsfræði]], [[félagsráðgjöf]], [[mannfræði]], [[þjóðfræði]], [[félagsmálfræði]], [[félagssálfræði]], [[sagnfræði]], [[fornleifafræði]], [[fötlunarfræði|fötlunarfræðum]], [[samskiptafræði]] og mörgum fleirum. Notkun hugtaksins er stundum gagnrýnd fyrir að breiða yfir ólíka stöðu einstaklinga innan samfélaga, ólíka hagsmuni og valdabaráttu sem þar fer fram.<ref>{{cite journal|author=Shuman, A.|year=1993|title=Dismantling local culture|url=https://archive.org/details/sim_western-folklore_april-october-1993_52_2-4/page/345|journal=Western Folklore|volume=52|issue=2/4|pages=345-364}}</ref> Samfélagshugtakið er oft notað í samsettum hugtökum eins og [[samfélagsábyrgð]], [[samfélagsáhrif]] og [[sjálfbært samfélag]] sem dæmi. Íslenska orðið „samfélag“ kemur fyrir í Nýjatestamentisþýðingu Odds Gottskálkssonar frá 16. öld sem þýðing á gríska orðinu κοινωνία ''koinonia''<ref>{{vefheimild|url=https://ritmalssafn.arnastofnun.is/daemi/395873|vefsíða=Ritmálssafn|titill=Samfélag|skoðað=18.1.2023}}</ref> sem hefur líka verið þýtt sem „félagsskapur“. Þegar rætt er um hópa [[lífvera]], [[jurt]]a eða [[dýr]]a, sem deila sama umhverfi er talað um [[líffélag]].<ref>{{vefheimild|url=https://idord.arnastofnun.is/leit/l%C3%ADff%C3%A9lag|titill=Líffélag|vefsíða=Íðorðabankinn|skoðað=18.1.2023}}</ref> == Greining samfélaga == [[Mynd:Ferdinand_Tönnies.jpg|thumb|right|Ferdinand Tönnies (1855-1936).]] [[Mynd:Kimberlé_Crenshaw_(40901215153).jpg|thumb|right|Kimberlé Crenshaw (f. 1959).]] Þýski félagsfræðingurinn [[Ferdinand Tönnies]] setti fram hina frægu og langlífu aðgreiningu milli samfélags (''Gemeinschaft'') og þjóðfélags (''Gesellschaft'') í ritgerð árið 1887.<ref>{{cite book|author=Ferdinand Tönnies|title=Gemeinschaft und Gesellschaft: Abhandlung des Communismus und des Socialismus als empirischer Culturformen|year=1887|publisher=Fues's Verlag|publication-place=Leipzig|url=https://www.deutschestextarchiv.de/book/show/toennies_gemeinschaft_1887}}</ref> Samfélag er samkvæmt þessari skilgreiningu félagsskapur sem byggist á nánum fjölskyldu- og vinatengslum í staðbundnum litlum samfélögum, meðan þjóðfélag byggist á samningum og valkvæðum félagslegum tengslum sem fólk myndar út frá hagsmunum. Margir félagsfræðingar hafa tengt þessi tvö hugtök við ólík þróunarstig samfélaga þar sem fyrra hugtakið á við eldri samfélög en það síðara við nútímasamfélög, fjöldasamfélög eða borgarsamfélög. [[Herbert Spencer]] bjó til þannig skilgreiningu þegar hann setti fram hugmyndina um herská samfélög og iðnaðarsamfélög, þar sem þau fyrrnefndu byggðust á stigveldi og hlýðni, en þau síðarnefndu á samningum og skyldum sem fólk tæki á sig sjálfviljugt.<ref>{{cite book|author=Herbert Spencer|title=The Principles of Sociology, in Three Volumes|publication-place=New York|publisher=D. Appleton and Company|year=1898|url=https://oll.libertyfund.org/title/spencer-the-principles-of-sociology-3-vols-1898}}</ref> Bandaríski félagsfræðingurinn [[Charles Horton Cooley]] setti fram svipaða aðgreiningu milli fyrsta stigs samfélaga og annars stigs samfélaga, þar sem þau fyrrnefndu byggðust á [[samskipti augliti til auglitis|samskiptum augliti til auglitis]], en þau síðarnefndu á formlegum tengslum.<ref>{{cite book|author=Charles Horton Cooley|title=Social Organization: A study of the larger mind|publication-place=New York|publisher=Charles Scribner's Sons|year=1909|url=https://brocku.ca/MeadProject/Cooley/Cooley_1909/Cooley_1909_toc.html}}</ref> Cooley leit ekki á fyrsta stigs samfélög sem eldri eða frumstæðari, heldur væru þau fyrsta samhengið sem félagsmótun einstaklinga færi fram í og væru þannig undirstaða annars konar félagslegra tengsla. Cooley leit svo á að [[sjálf]] einstaklinga mótaðist í félagslegum samskiptum. Rannsóknir á [[málsamfélag|málsamfélögum]] urðu áberandi á 7. áratugnum með verkum bandarískra félagsmálfræðinga á borð við [[William Labov]], [[William Alexander Stewart]] og [[Dell Hymes]]. Þær sýndu hvernig samfélagslegir þættir hafa áhrif á [[málnotkun]], [[framburður|framburð]] og [[málþróun]].<ref>{{Cite web|title=Sociolinguistics {{!}} Linguistic Society of America|url=https://www.linguisticsociety.org/resource/sociolinguistics|access-date=2023-05-10|website=linguisticsociety.org|archive-date=2023-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20230509100111/https://www.linguisticsociety.org/resource/sociolinguistics|url-status=dead}}</ref> Félagsmálfræðingar eins og Labov fengust oft við rannsóknir á [[upprunahópur|upprunahópum]] og [[götugengi|götugengjum]]. Árið 1964 kom út hin áhrifamikla greining [[E. P. Thompson]] á mótun [[stéttavitund]]ar meðal verkalýðs á Englandi í ''[[The Making of the English Working Class]]''. Réttindabarátta og áberandi aðgerðir [[þjóðfélagshreyfing]]a á 7. og 8. áratugnum höfðu áhrif í þá veru að auka áherslu á rannsóknir á samfélögum sem byggðust á sameiginlegri [[sjálfsmynd]], fremur en sameiginlegum stað eða [[stétt]].<ref>{{cite book|author=Lykes, Brinton og Crosby, Alison|chapter=Feminist practice of action and community research|title=Feminist Research Practice: A Primer|url=https://archive.org/details/feministresearch0000hess_02ed|year=2014|editor=Sharlene Nagy & Hesse-Biber|pages=[https://archive.org/details/feministresearch0000hess_02ed/page/n168 145]-181}}</ref> Bandaríski sálfræðingurinn [[Seymour B. Sarason]] setti árið 1974 fram hugmyndina um [[félagskennd]], það er upplifun einstaklinga, skilning og afstöðu til samfélags.<ref>{{cite book|author=Sarason, S. B.|year=1974|title=The psychological sense of community: Prospects for a community psychology|publisher=Jossey-Bass}}</ref> Félagskennd vísar til þeirrar tilfinningar að tilheyra samfélagi, að einstaklingurinn skipti máli innan þess og að þörfum hans verði mætt með gagnkvæmri skuldbindingu meðlima gagnvart hverjum öðrum.<ref>{{cite journal|title=Sense of Community: A Definition and Theory|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-community-psychology_1986-01_14_1/page/9|author=McMillan and Chavis|year=1986|journal=Journal of Community Psychology|volume=14|page=9}}</ref> Um svipað leyti mótaði pólski félagssálfræðingurinn [[Henri Tajfel]] hugmyndina um [[nærhópur og fjarhópur|nærhóp og fjarhóp]] („[[við og hinir]]“) til að lýsa ólíkri afstöðu einstaklinga gagnvart hópum sem þeir tilheyra og tilheyra ekki.<ref>{{cite journal|author=Tajfel, H.|year=1974|title=Social identity and intergroup behaviour|url=https://archive.org/details/social-science-information_1974-04_13_2/page/65|journal=Social science information|volume=13|number=2|pp=65-93}}</ref> Árið 1979 setti kanadíski félagsfræðingurinn [[Barry Wellmann]] fram hugmyndina um [[félagsnet]] byggða á rannsóknum sínum á hópum sem tengdust með ólíkum félagslegum tengslum, eins og [[vinahópur|vinahópum]], [[fjölskylda|fjölskyldum]] og [[stuðningshópur|stuðningshópum]].<ref>{{cite journal|author=Wellman, B.|year=1979|title=The community question: The intimate networks of East Yorkers|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-sociology_1979-03_84_5/page/1201|journal=American journal of Sociology|volume=84|number=5|pp=1201-1231}}</ref> Hann greindi hvernig ólík samfélög sem einstaklingur tekur þátt í geta veitt honum ólíkan stuðning. Árið 1983 kom svo út hin áhrifamikla greining [[Benedict Anderson]] á [[þjóð]]um sem ímynduðum samfélögum, þar sem við ímyndum okkur að við tilheyrum samfélagi sem er samt of stórt til að við getum haft beina reynslu af því.<ref name="ic">{{cite book |title=Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism |last=Anderson |first=Benedict R.|year=1991 |publisher=Verso |location=London |isbn=978-0-86091-546-1 |pages=6–7 |url=https://books.google.com/books?id=4mmoZFtCpuoC |access-date= 5. september 2010}}</ref> Rannsóknir á [[netsamfélag|netsamfélögum]] hófust með bók bandaríska rithöfundarins [[Howard Rheingold]], ''The Virtual Community'', sem kom út árið 1993. Þessar rannsóknir sýna hvernig félagskennd, stuðningur, upplýsingar, vinátta og samþykki getur átt sér stað í samfélögum ókunnugs fólks sem myndast á [[tölvunet]]um óháð staðsetningu.<ref>{{cite book|author=Rheingold, H.|year=1993|title=The Virtual Community: Homesteading on the Electronic Frontier|publisher=Addison-Wesley Publishing Co.|url=https://www.rheingold.com/vc/book/}}</ref> Með [[femínismi|femínismanum]] undir lok 20. aldar komu fram nýjar áherslur sem ýttu undir gagnrýni á samfélagshugtakið og lögðu aukna áherslu á [[atbeini|atbeina]] einstaklinga, [[valdatengsl]] innan samfélaga og [[valdefling]]u undirokaðra hópa. Árið 1989 setti bandaríski lögfræðingurinn [[Kimberlé Crenshaw]] fram hugtakið [[samtvinnun]] til að lýsa því hvernig ólíkir hagsmunir fólks innan samfélaga geta rekist á. Þannig getur verið erfitt fyrir einstakling að berjast gegn kynjamisrétti sem hann upplifir innan síns samfélags, en á sama tíma að berjast gegn kynþáttamisrétti sem meðlimir þess samfélags verða fyrir.<ref>{{cite journal|author=Crenshaw, K.|year=1989|title=Demarginalizing the Intersection of Race and Sex: A Black Feminist Critique of Antidiscrimination Doctrine, Feminist Theory and Antiracist Politics|journal=University of Chicago Legal Forum|volume=1989|issue=1|pages=139-167}}</ref> Með aukinni gagnrýni verður áherslan á það hvernig samfélagið verður til og er viðhaldið með [[samskipti|samskiptum]] fremur en að lýsa því sem fyrirfram gefnum félagslegum veruleika.<ref>{{cite book|author=Delanty, G.|year=2013|title=Community|publisher=Routledge}}</ref><ref>{{cite book|author=Fortier, A. M.|year=1999|chapter=Historicity and communality: Narratives about the origins of the Italian ‘community’in Britain|title=Identity and affect: Experiences of identity in a globalising world|editors=John R. Campbell, Alan Rew|pages=199-223}}</ref> == Flokkun samfélaga == [[Mynd:Family lunch in Uganda.jpg|thumb|right|Fjölskylda borðar hádegismat í Úganda.]] [[Mynd:Bigdayout_crowd2.jpg|thumb|right|Þátttakendur í [[útihátíð]] í Melbourne í Ástralíu.]] Til er ógrynni af hugtökum til að lýsa ólíkum tegundum samfélaga. Dæmi um það eru [[nærsamfélag]], [[tilbúið samfélag|tilbúin samfélög]], [[ættbálkur|ættbálkasamfélög]], [[hagsmunahópur|hagsmunasamfélög]], [[rannsóknarsamfélag|rannsóknarsamfélög]], [[málsamfélag|málsamfélög]], [[starfssamfélag|starfssamfélög]], [[námssamfélag|skólasamfélagið]], [[hinsegin samfélagið]], [[vísindasamfélagið]] og [[alþjóðasamfélagið]]. Mismunandi samfélagsform hafa oft komið upp í sögunni, eins og [[klausturlífi]], [[samyrkjubú]], [[kommúna]], [[vistþorp]], [[lokað hverfi]] og [[eftirlaunahverfi]]. Þessar ólíku tegundir samfélaga hafa verið flokkaðar á ýmsan hátt af ýmsum höfundum. Til dæmis er algengt að flokka byggðasamfélög eftir byggðaformi í sveitasamfélög, borgarsamfélög og úthverfasamfélög. Breski félagsfræðingurinn [[Gerard Delanty]] nefnir eftirfarandi þrjá flokka:<ref>{{cite book|author=Gerhard Delanty|title=Community|publisher=Routledge|year=2003}}</ref> # Staðbundin samfélög: Samfélög sem eru skilgreind út frá stað, til dæmis [[þorp]]ssamfélag eða [[hverfi]]. # Sjálfsmyndarsamfélög: Samfélög sem eru skilgreind út frá tiltekinni sjálfsmynd, eins og [[fjölskylda|fjölskyldur]], [[stétt]]ir, [[upprunahópur|upprunahópar]], [[fötlun|fatlaðir]], [[frumbyggi|frumbyggjar]], [[múslimar]], [[Íslendingar]], vísindasamfélagið og alþjóðasamfélagið. # Skipulögð samfélög: Samfélög sem markast af tilteknu skipulagi, stjórnkerfi og innviðum, eins og [[klaustur]], [[íþróttafélag|íþróttafélög]], [[stjórnmálaflokkur|stjórnmálaflokkar]], [[félagasamtök]] og [[þjóðfélag|þjóðfélög]]. Delanty nefnir að gallinn við þessar skilgreiningar er að þær gera ráð fyrir því að þau félagslegu hugtök sem þær byggjast á séu óháð samfélögunum sem þau skilgreina, meðan raunin er að hugtökin verða til um leið og samfélögin. Hugtök eins og kynþáttur eða trú skilgreina tiltekna hópa. Auk þess skarast þessir flokkar að miklu leyti. Ástralski stjórnmálafræðingurinn [[Paul James (stjórnmálafræðingur)|Paul James]] hefur stungið upp á annars konar þrískiptingu með meiri áherslu á tengslin sem samfélögin byggjast á:<ref>{{Cite book|last1=James|first1=Paul|author-link=Paul James (academic)|last2=Nadarajah|first2=Yaso|last3=Haive|first3=Karen|last4=Stead|first4=Victoria|title=Sustainable Communities, Sustainable Development: Other Paths for Papua New Guinea (pdf download)|url=https://www.academia.edu/3230875|year=2012|publisher=University of Hawaii Press|location=Honolulu}}</ref> # Jarðbundin samfélög: Samfélög sem snúast um tiltekna jörð eða land sem skilgreinir sjálfsmyndina. # Lífstílssamfélög: Samfélög sem byggjast á sameiginlegri lífssýn, siðferðisviðmiðum, hagsmunum eða nánd. # Meðvituð samfélög: Samfélög sem eru markvisst búin til í tengslum við tiltekin búsetuform, starfsemi eða verkefni. Þessi samfélög skarast raunar líka auk þess sem ein tegund samfélags getur innihaldið aðrar. Tiltekið borgarsamfélag (staðbundið samfélag) getur þannig innihaldið mörg upprunasamfélög (sjálfsmyndarsamfélög); og fólk sem telur sig umhverfissinna (lífstílssamfélag) getur stofnað til nýrra búsetuúrræða eins og vistþorpa (meðvitað samfélag). == Tilvísanir == {{reflist}} {{Wiktionary|samfélag}} [[Flokkur:Samfélög| ]] pi0u2p5mui1mxpn4in2e30qpd9p55t5 0 35691 1967771 1948325 2026-06-15T17:35:49Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1967771 wikitext text/x-wiki Þann [[4. febrúar]] [[1947]] mynduðu [[Alþýðuflokkurinn]], [[Framsóknarflokkurinn]] og [[Sjálfstæðisflokkurinn]] [[Samsteypustjórn|samsteypustjórnina]] '''„Stefaníu“''' undir forystu [[Stefán Jóhann Stefánsson|Stefáns Jóhanns Stefánssonar]], [[Formaður|formanns]] Alþýðuflokksins og [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]]. Fleiri meðlimir stjórnarinnar voru: [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]] ([[Utanríkisráðherrar á Íslandi|utanríkis]]<nowiki/>- og [[Dómsmálaráðherra Íslands|dómsmálaráðherra]]), Bjarni Ásgeirsson ([[Landbúnaðarráðherrar á Íslandi|landbúnaðarráðherra]]), [[Emil Jónsson]] ([[Samgönguráðherra Íslands|samgöngu]]<nowiki/>- og [[Iðnaðarráðherra|iðnaðar]]<nowiki/>- og [[viðskiptaráðherra]]), [[Eysteinn Jónsson]] ([[Menntamálaráðherra Íslands|menntamálaráðherra]]), Jóhann Þ. Jósefsson ([[Fjármálaráðherra- og efnahagsráðherrar á Íslandi|fjármála]]<nowiki/>- og [[Atvinnumálaráðherrar á Íslandi|atvinnumálaráðherra]]).<ref>{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/rikisstjorn/sogulegt-efni/um-rikisstjorn/1947/02/04/Raduneyti-Stefans-Joh.-Stefanssonar/|title=Um ríkisstjórn|website=www.stjornarradid.is|language=is|access-date=2025-02-19|archive-date=2019-12-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20191215191215/https://www.stjornarradid.is/rikisstjorn/sogulegt-efni/um-rikisstjorn/1947/02/04/Raduneyti-Stefans-Joh.-Stefanssonar/|url-status=dead}}</ref> [[Mynd:Stefán_Jóhann_Stefánsson.jpg|thumb|Stefán Jóhann Stefánsson, forsætisráðherra "Stefaníu."]] Í [[Kosningar|kosningunum]] [[30. júní]] árið [[1946]] var [[Fjórflokkakerfið|fjórflokkakerfi]] við völd í íslenskri [[Ríkisstjórn Íslands|ríkisstjórn]]. Þá var einkum kosið á milli Sjálfstæðis-, Framsóknar-, [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalista]]<nowiki/>- og Alþýðuflokksins. Það voru 67.896 [[atkvæði]] greidd sem var aðeins 51,6% af heildarfjölda þjóðarinnar. Úrslit þessara kosninga var sú að Sjálfstæðisflokkurinn fékk 39,4% atkvæða (20 [[Þingmaður|þingmenn]]), Framsókn fékk 23,1% (13 þingmenn), Sósíalistaflokkurinn fékk 19,5% (10 þingmenn) og Alþýðuflokkurinn fékk 17,8% (9 þingmenn). [[Sameiningarflokkur alþýðu - Sósíalistaflokkurinn|Sósíalistaflokkurinn]] var eini flokkurinn sem var ekki með í Stefaníu stjórninni.<ref>{{Cite web|url=https://www.althingi.is/thingmenn/althingiskosningar/kosningar-og-kosningaurslit/kosningar-fra-1919/althingiskosningar-1946/|title=Alþingiskosningar 1946|website=Alþingi|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref> === Stefnumál Stefaníu === Málin sem stjórnin lagði áherslu á voru góð tengsl við aðrar þjóðir og þar sérstaklega gott samband við hin [[Norðurlöndin]]. Mikið púður var sett í íslenska framleiðslu og aukna verðmætasköpun á íslenskum markaði. Það átti til dæmis að gera með öflun nýrra framleiðslutækja, byggingu verksmiðja og fullnýtingu auðlinda. Auk þess átti landhelgi Íslands að vera stækkuð undir stjórn þeirra.<ref>{{Bókaheimild|titill=Stjórnarráð Íslands 1904-1964, seinna bindi|höfundur=Agnar Kl. Jónsson|útgefandi=Sögufélagið|ár=1969|bls=764-765}}</ref> Á tíma ríkisstjórnarinnar gekk Ísland í [[Norður-Atlantshafsbandalagið]] og þáði [[Marshallaðstoðin|Marshallaðstoðina]] frá [[Bandaríkjunum]].<ref>{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=65203|title=Af hverju er Ísland í NATO?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2025-02-19}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill="Ísland og Marshalláætlunin 1948-1953"|höfundur=Gunnar Á. Gunnarsson|ár=1996|útgefandi=Saga|bls=89|árgangur=34}}</ref> === Þingrof === Á þessum tveimur árum sem Stefaníu stjórnin var við völd á [[Ísland|Íslandi]], gekk samvinna hennar yfirleitt ágætlega, en á þingi [[1949]] náðist ekki að mynda samkomulag í dýrtíðar- og verðlagsmálunum. Framsóknarflokkurinn var ósammála hinum flokkunum og forystumenn flokksins - [[Hermann Jónasson]] og Eysteinn Jónsson - lýstu því yfir á þinginu að samkomulag þyrfti að nást um fjárhags- og viðskiptamálin um sumarið. Ekki náðust sættir yfir sumarið og því varð [[þingrof]]. Boðað var síðan til nýrra kosninga [[23. október|23]].-<nowiki/>[[25. október|25]]. [[október]] sama ár.<ref>{{Bókaheimild|titill=Stjórnarráð Íslands 1904-1964|höfundur=Agnar Kl. Jónsson|útgefandi=Sögufélagið|ár=1969|bls=270, fyrra bindi}}</ref> == Aðdragandi - 117 dagar stjórnleysis == Eftir að [[Nýsköpunarstjórn]] [[Ólafur Thors|Ólafs Thors]] sprakk [[21. október]] [[1946]], hófst stutt tímabil í Íslandsstjórn þar sem engin ákveðin ríkis- eða bráðabirgðastjórn var við völd. [[Sveinn Björnsson]] - [[forseti Íslands]] - ræddi við Ólaf og formenn hinna þingflokkanna. Sveinn vildi að Ólafur myndi setja saman nýja ríkisstjórn þar sem hann var formaður stærsta þingflokksins, en sá síðarnefndi þvertók fyrir það og vildi heldur ekki mæla með öðrum manni fyrir starfið úr Sjálfstæðisflokknum. Flokkarnir hófu þá tilraunir til [[Stjórnarmyndunarumboð|stjórnarmyndunar]] á grundvelli þess að nýtt samstarf tæki við. Eftir tilmælum forsetans tilnefndi hver flokkur þrjá menn til viðræðna og stofnuð var hin svokallaða tólf manna nefnd. Undir henni var hagfræðinganefnd, með fræðimanni frá hverjum flokki fyrir sig, sem starfaði að því að koma með tillögur um efnahagsmál ríkisins. Þetta samstarf milli flokkanna fjögurra fór ekki eins og vonast var eftir. Um miðjan [[nóvember]] héldu Alþýðu-, Sósíalista- og Framsóknarflokkurinn flokksþing en engum úrskurði var náð. Viðræður héldu áfram í byrjun [[desember]], en nefndin var leyst upp þann sextánda, vegna þess að Sveinn áleit tilraunir nefndarinnar ekki munu leiða til árangurs. Forsetinn sneri sér þá aftur til Ólafs Thors og bað hann um að gera aðra atrennu til stjórnarmyndunar. Hófust þá viðræður milli Sjálfstæðis-, Alþýðu- og Sósíalistaflokksins en, enn og aftur náðist ekki að koma á sáttum í ríkisstjórninni. Þann [[8. janúar]] 1947 tilkynnti Ólafur að hann ætlaði að hætta tilraunum sínum til að mynda stjórn og Sveinn ákvað að leita í staðinn til Stefáns J. Stefánssonar, formanns Alþýðuflokksins. Tókst þá að semja um ríkisstjórn á milli hinna svokölluðu lýðræðisflokka: Alþýðu-, Framsóknar- og Sjálfstæðisflokksins.<ref>{{Bókaheimild|titill=Stjórnarráð Íslands 1904-1964|höfundur=Agnar Kl. Jónsson|útgefandi=Sögufélagið|ár=1969|bls=263-265}}</ref> [[Mynd:Olafur_Thors.jpg|thumb|Ólafur Thors, forsætisráðherra Nýsköpunarstjórninnar.]] === Störf hagfræðinganefndarinnar === Hagfræðinefndin var skipuð af fjórum mönnum sem voru tilnefndir af hverjum flokk fyrir sig. Það sem nefndin átti að gera var að finna aðalvandamál í þremur greinum efnahagsins, þær þrjár greinar voru gjaldeyrisstaða, fjárfestingar með sérstöku tilliti til nýsköpunarframkvæmdanna og svo afkoma atvinnuveganna þá aðallega [[Sjávarútvegur á Íslandi|sjávarútvegsins]]. Tillögur nefndarinnar áttu að skapa ákveðna efnahagsmálastefnu sem myndi uppfylla þrenn skilyrði:   * "koma á jafnvægi í greiðsluviðskiptum við útlönd samfara arðbærum rekstri útflutningsatvinnuvega * tryggja skjóta og haldgóða framkvæmd nýsköpunar í atvinnulífi, opinberum framkvæmdum og byggingu íbúðarhúsa * halda fullri atvinnu án kaupgjaldsskrúfu."<ref>{{Bókaheimild|titill=Frá kreppu til viðreisnar: þættir um hagstjórn á Íslandi á árunum 1930-1960|höfundur=Jónas H. Haralz|ár=2002|útgefandi=Hið íslenska bókmenntafélag|bls=308}}</ref> Niðurstöður hagfræðinefndarinnar úr rannsókn þeirra á [[Efnahagsmál Íslendinga|efnahagsmálum Íslands]] sýndu að gjaldeyrissjóðurinn sem hafði verið að safna pening í [[Seinni heimsstyrjöldin|seinni heimsstyrjöldinni]] væri næstum tómur, að fjárfestingar Nýsköpunarstjórnar Ólafs Thors í nýsköpunarframkvæmdum hefðu ekki farið eins og þeir vildu því aðrar framkvæmdir gengu fyrir, og að lokum var útgerðin ekki að skila inn eins miklum hagnaði og var nauðsyn fyrir. Ein af tillögunum sem nefndin kom með var að festa gjaldeyris- og innflutningshöft í sessi sem höfðu verið látin falla árið áður. Einnig mældi nefndin með því að stjórnin myndi ná samkomulagi við [[Verkalýðsfélag|verkalýðsfélög]] svo að ekki yrðu gerðar kröfur um hækkun grunnlauna né að verðlagsbætur færu umfram vísitölustigið sem var 300. Það seinasta sem þeir mældu með var að hækka [[Tollur|tolla]] á allan innflutning fyrir utan nauðsynjavörur og setja 50% [[Skattur|skatta]] á sölu erlends gjaldeyris sem er nýttur í annað en innflutning. Stefaníu stjórnin tók flestum af þessum tillögum og settu á [[lög]] sem stuðluðu að þessu.<ref>{{Bókaheimild|titill=Frá kreppu til viðreisnar: þættir um hagstjórn á Íslandi á árunum 1930-1960.|höfundur=Jónas H. Haralz|útgefandi=Hið íslenska bókmenntafélag|ár=2002|bls=}}</ref> == Efnahagsáskoranir og -ráðstafanir Stefaníu == '''Stefaníu stjórnin''' þurfti að takast á við mikinn efnahagsvanda vegna stöðu gjaldeyrissjóðsins og vegna þess að tekjurnar úr fjárfestingum Nýsköpunarstjórnarinnar skiluðu sér hægar en búist var við. Einnig voru aflabrögð lakari en á [[Stríðsárin|stríðsárunum]] sem gerði ríkisstjórninni erfiðara fyrir.<ref>{{Bókaheimild|titill=Haglýsing Íslands.|höfundur=Sigurður Snævarr|útgefandi=Heimskringla|ár=1993|bls=438}}</ref> Áramótin [[1947]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1948]] var gripið til efnahagsaðgerða sem áttu að stuðla að lækkun verðbólgunnar. Árin á undan, 1946-1947, hafði verðlagið á vörum og þjónustu hækkað um 6-8%. Meginskýring þess má rekja aftur til fjárfestinga Nýsköpunarstjórnarinnar. Hinar ofangreindu efnahagsaðgerðir skiluðu góðum árangri og mældist verðbólgan í 1-2% árin 1948 og 1949. Kjarni aðgerðanna ,,var niðurfærsla, lækkun álagningar og lækkun verðbóta,’’<ref>{{Bókaheimild|titill=Haglýsing Íslands|höfundur=Sigurður Snævarr|útgefandi=Heimskringla|ár=1993|bls=438}}</ref> en þær báru einnig í skauti sér töluverða fölsun verðlags. Að sama skapi skyldu innflutningshöftin herðast og ströng skömmtun á neysluvarningi tekin upp eins og hagfræðinganefndin mælti með.<ref>{{Bókaheimild|titill=Haglýsing Íslands|höfundur=Sigurður Snævarr|útgefandi=Heimskringla|ár=1993|bls=438}}</ref> Ýmsar innfluttar nauðsynjavörur eins og [[matvæli]], [[Skór|skófatnaður]], [[bensín]] og hreinlætisvörur voru skammtaðar. Þetta leiddi til þess að nokkrir svartamarkaðir og bakdyra verslanir hófu starfsemi sína hérlendis. Skömmtunarseðlar voru úthlutaðir en þeir dugðu ekki alltaf til og sumir fengu ekki þær vörur sem vantaði á heimilið. Vöruskorturinn sem fylgdi skömmtunarkerfinu olli mikilli ókyrrð meðal almennings sem hafði vanist þeim lífskjörum sem stríðsgróðinn hafði kynnt fyrir Íslendingum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=51086|title=Hvað voru skömmtunarárin?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2025-02-20}}</ref> Líkt og aðrar ríkisstjórnir setti Stefanía ný lög og tengdist nánari viðskiptaböndum við önnur lönd [[Evrópa|Evrópu]]. Hún skrifaði undir margþætta viðskiptasamninga við [[Frakkland]], [[Danmörk]], [[Pólland]], [[Bretland]], [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]], [[Finnland]], [[Holland]] og [[Svíþjóð]] árin 1948 og 1949. Einnig var skrifað undir gengistryggingasamning við Frakkland í byrjun árs 1949. Lögin um inngöngu Íslands í Norður-Atlantshafsbandalagið voru sett á þingi [[30. mars]] 1949, en tóku þó ekki gildi fyrr en [[11. október]] eftir að Stefaníu stjórnin var rofin.<ref>{{Bókaheimild|titill=Stjórnartíðindi Íslands|ár=1947-1949}}</ref> [[Mynd:NATO_OTAN_landscape_logo.svg|thumb|393x393dp|Ísland var einn af stofnendum Norður-Atlantshafsbandalagsins árið 1949.]] == Aðkoma Íslands að Norður-Atlantshafsbandalaginu == Veturinn 1948-49 hófust viðræður milli Richards P. Butrick, [[sendiherra]] [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]], og Bjarna Benediktssonar um stofnun vestræns varnarbandalags og hvort Ísland myndi hafa áhuga á inngöngu í slíkt. Ríkisstjórnin taldi sig þurfa að bregðast við þróuninni sem var að eiga sér stað á heimsvísu þar sem bilið milli stjórnmálastefna Vesturlanda og [[Sovétríkin|Sovétríkjanna]] fór breikkandi. [[Norðurlöndin|Norðurlandaþjóðirnar]] höfðu miklar áhyggjur af áhrifum Sovétríkjanna á heimalönd og vildu því tryggja stöðu sína meðal vesturþjóðanna. Aðalástæðan fyrir því að Bandaríkin vildu að Ísland gengi í bandalagið var hernaðarmikilvægi staðsetningar þess í [[Atlantshaf|Norður-Atlantshafinu]], en Ísland fékk á hinn bóginn hervernd. Þátttaka Íslands var aðallega falin í því að leyfa Bandaríkjamönnum og öðrum bandalagsríkjum að nota [[Keflavíkurflugvöllur|Keflavíkurflugvöll]] á hættutímum. Í byrjun árs 1949 fór Bjarni til [[Kaupmannahöfn|Kaupmannahafnar]] og [[Ósló|Oslóar]] til þess að komast að því hvort Norðurlöndin hefðu áhuga á því að ganga í bandalagið. Svíþjóð vildi halda hlutleysi sínu í alþjóðamálum, en Danmörk og Noregur voru ekki á sömu skoðun. En ef þau hefðu ákveðið að taka ekki þátt í stofnun bandalagsins, er vafasamt hvort Ísland hefði gert það. Eftir þessa ferð fóru Bjarni, Emil Jónsson og Eysteinn Jónsson til höfuðborgar Bandaríkjanna, [[Washington, D.C.|Washington DC]], til þess að kanna hver skilyrði inngöngusamningsins væru.<ref>{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=65203|title=Af hverju er Ísland í NATO?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2025-02-20}}</ref> [[Mynd:Policemen_in_gas_masks_guard_Austurvöllur_after_dispersing_the_crowd_with_tear_gas..jpg|thumb|290x290dp|Uppþotið á Austurvelli 30. mars 1949. Mótmælin voru gegn inngöngu Íslands í Norður-Atlantshafsbandalagið.]] '''Uppþot á Austurvelli''' Þann 30. mars 1949 urðu [[Óeirðirnar á Austurvelli 1949|harkaleg mótmæli á Austurvelli]] vegna mögulegrar inngöngu Íslands í Norður-Atlantshafsbandalagið. Mótmælin stigmögnuðust fljótt og mótmælendur - sem voru flestir stuðningsmenn Sósíalistaflokksins - tóku til þess að kasta grjóti í framrúður [[Alþingishúsið|Alþingishússins]]. [[Lögreglan á Íslandi|Lögreglan]] ákvað af þessum ástæðum að beita kylfum sínum og [[Táragas|táragasi]] til þess að reyna að hafa hemil á mótmælendunum.<ref>{{Cite web|url=https://timarit.is/page/1271555#page/n0/mode/2up|title=Tímarit.is|last=Háskólabókasafn|first=Landsbókasafn Íslands-|website=timarit.is|language=is|access-date=2025-02-20}}</ref> == Marshallaðstoðin == Eftir stríð ákváðu Bandaríkin að styðja við endurbyggingu Evrópu og efnahagslífs hennar með beinum eða óbeinum fjárhagsframlögum, með því sem var kallað [[Marshallaðstoðin]]. Á þessum tíma var, eins og segir hér að ofan, gjaldeyrissjóður Íslands að þrotum kominn og mikill greiðsluhalli í utanríkisviðskiptum yfirvofandi og því gerðu Bandaríkin Íslandi tilboð um slíka fjárhagsaðstoð. Ríkisstjórnin ætlaði þó fyrst um sinn einungis að taka þátt í viðskiptaþætti áætlunarinnar og eiga þar með auðveldara með að selja [[Fiskur|fisk]] til ríkjanna sem einnig nutu aðstoðar Bandaríkjanna. En síðan fór Stefaníu stjórnin að leitast eftir lánum og skilorðsbundnum framlögum og ekki leið á löngu þar til farið var að sækjast eftir styrkjum. Þá var Ísland orðið eitt af þeim ríkjum sem nutu Marshallaðstoðarinnar. Miðað við [[Fólksfjöldi|fólksfjölda]], þáði landið hærri framlög en nokkurt annað land.<ref>{{Bókaheimild|titill=,,Ísland og Marshalláætlunin 1948-1953.’’|höfundur=Gunnar Á. Gunnarsson|útgefandi=Saga|ár=1996|bls=89|árgangur=34}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Ísland á 20. öld|höfundur=Helgi Skúli Kjartansson|útgefandi=Sögufélag|ár=2010|bls=257}}</ref> [[Mynd:Marshall_plan_page_1.jpg|thumb|Ísland þáði Marshallaðstoðina frá Bandaríkjamönnum árið 1948.]] == Fjárhagsráðið == Stefaníu stjórnin stofnaði svonefnt Fjárhagsráð út frá tveimur öðrum ráðum, Viðskiptaráði [[Utanþingsstjórnin|Utanþingsstjórnarinnar]] ([[1942]]<nowiki/>-<nowiki/>[[1944]])<ref>{{Cite web|url=https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/1942/12/16/Raduneyti-Bjorns-Thordarsonar/|title=Ráðuneyti Björns Þórðarsonar|website=www.stjornarradid.is|language=is|access-date=2025-02-20}}</ref> og Nýbyggingarráði Nýsköpunarstjórnarinnar. Ráðið var skipað af fimm mönnum. Þrír þeirra voru þingmenn, einn frá hverjum lýðræðisflokki ríkisstjórnarinnar. Þessir fulltrúar voru gjarnan áhrifamenn í fyrirtækjum ríkisins og hagsmunasamtökum atvinnulífsins. Ráðinu var skipt í tvær deildir, Innflutnings- og gjaldeyrisdeild þar sem fimm manna Viðskiptanefnd fór með yfirstjórn málanna. Hins vegar sá Fjárhagsráðið sjálft um fjárfestingarmál og úthlutun fjárfestingarleyfa.<ref>{{Bókaheimild|titill=Ísland á 20. öld|höfundur=Helgi Skúli Kjartansson|útgefandi=Sögufélag|ár=2010|bls=263-264}}</ref> Ráðið naut lítilla vinsælda og almenningur ásakaði það um pólitíska spillingu og óþarflega mikla greiðvikni. Fjárhagsráðið hóf störf sín [[1. ágúst]] 1947 og var staðsett á [[Skólavörðustígur|Skólavörðustígi]] 12.<ref>{{Bókaheimild|titill=“Smáþjóð á heimsmarkaði” Í Lífstaug landsins. Saga íslenskrar utanverslunar 900-2010.|höfundur=Sumarliði R. Ísleifsson ritstj.|útgefandi=Háskóli Íslands|ár=2017|bls=259|árgangur=2}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Haglýsing Íslands|höfundur=Sigurður Snævarr|útgefandi=Heimskringla|ár=1993|bls=92}}</ref> Fjárhagsráðinu var ætlað að skipuleggja heildarstarfsemi efnahagslífsins, til þess að framleiðslugeta landsins yrði nýtt til fulls án þess að auðlindirnar kláruðust. Það stjórnaði og skipulagði innflutning, gjaldeyriskaup og fjárfestingar í landinu. Að mati ráðsins, þurfti að herða enn meira á viðskiptahöftum Nýsköpunarstjórnarinnar og nú þurftu nær allar verklegar framkvæmdir í landinu að uppfylla ákveðin skilyrði og fá leyfi frá ráðinu áður en hefjast mátti handa.<ref>{{Bókaheimild|titill=Frá kreppu til viðreisnar: þættir um hagstjórn á Íslandi á árunum 1930-1960|höfundur=Jónas H. Haralz|útgefandi=Hið íslenska bókmenntafélag|ár=2002|bls=310}}</ref><ref>{{Bókaheimild|titill=Haglýsing Íslands|höfundur=Sigurður Snævarr|útgefandi=Heimskringla|ár=1993|bls=92}}</ref> Fjárhagsráðið var lagt niður árið [[1953]] vegna stjórnarskipta og þá var það orðið að einhvers konar persónugervingu haftakerfisins. Þegar nauðsyn var á, tóku bankarnir síðan að sér að afgreiða gjaldeyri og ábyrgðin á veitingu innflutningsleyfa fluttist yfir á Innflutningsskrifstofuna.<ref>{{Bókaheimild|titill=Ísland á 20. öld|höfundur=Helgi Skúli Kjartansson|útgefandi=Sögufélag|ár=2010|bls=263; 309}}</ref> == Tilvísanir == <references /> {{Ráðuneyti Stefáns Jóhanns Stefánssonar}} [[Flokkur:Íslensk ráðuneyti (Stjórnarráð Íslands)]] lx5sjxtse4pa1li3xtc9igdiwj6hs5x 0 38296 1967622 1960606 2026-06-15T13:19:39Z TKSnaevarr 53243 1967622 wikitext text/x-wiki {{heimildir vantar}} {{konungur | titill = Drottning [[Konungsríkið Frakkland|Frakklands]] | ætt = [[Habsborgarar|Habsburg-Lothringen-ætt]] | skjaldarmerki = CoA of Marie-Antoinette of Austria.png | nafn = Marie Antoinette | mynd = Élisabeth Vigée Le Brun- Marie-Antoinette à la Rose - collection Resnick.jpg | skírnarnafn = María Antonetta Jósefa Jóhanna von Habsburg-Lothringen | fæðingardagur = [[2. nóvember]] [[1755]] | fæðingarstaður = [[Vín (borg)|Vín]], [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkinu]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1793|10|16|1755|11|2}} | dánarstaður = [[París]], [[Fyrsta franska lýðveldið|Frakklandi]] | grafinn = Basilique royale de Saint-Denis, París | ríkisár = [[10. maí]] [[1774]] – [[21. september]] [[1792]] | undirskrift = Marie-AntoinetteSignature.jpg | faðir = [[Frans I (HRR)|Frans 1.]] | móðir = [[María Teresa af Austurríki]] | maki = [[Loðvík 16.]] | titill_maka = Konungur | börn = María Teresa, Loðvík Jósef, [[Loðvík 17.|Loðvík Karl]], Soffía }} '''María Antonetta Jósefa Jóhanna von Habsburg-Lothringen''', ([[2. nóvember]] [[1755]] – [[16. október]] [[1793]]) betur þekkt í heimssögunni sem Marie Antoinette, var drottning Frakklands frá 10. maí 1774 til 21. september 1792. Fædd sem hertogaynja [[Austurríki]]s og varð síðar drottning [[Frakkland]]s og Navarre. Hún var dóttir hins heilaga rómanska keisara [[Frans I (HRR)|Frans I]] og [[María Teresa af Austurríki|Maríu Teresu]] af Austurríki. Hún var gift [[Loðvík 16.|Loðvíki XVI]], Frakklandskonungi og var móðir „týnda“ ríkisarfans [[Loðvík 17.|Loðvíks XVII]]. Hún er helst þekkt fyrir að vera hin léttúðuga drottning sem eyddi miklu fé í skemmtanir og fjárhættuspil og fyrir að hafa sagt: „Gefum þeim kökur“ sem hún gerði reyndar ekki. Dauðadagi hennar er einnig vel þekktur en hún var hálshöggvin með fallöxinni í [[franska byltingin|frönsku byltingunni]] eftir að hafa verið dæmd fyrir landráð og fleiri glæpi. == Barnæska == María Antonetta fæddist í Hofburg-höllinni í [[Vín (borg)|Vín]]. Hún var næstyngst af sextán börnum og ellefta dóttir foreldra sinna, [[Frans 1. keisari|Frans 1.]] keisara og [[María Teresa af Austurríki|Maríu Teresu]] keisaraynju. Hún var nefnd María til heiðurs [[María mey|Maríu mey]], eins og allar systur hennar, Antonetta til heiðurs dýrlingnum [[Anton af Padúu|Antoni af Padúu]], Jósefa til heiðurs [[Jósef 2. keisari|eldri bróður sínum]] og Jóhanna til heiðurs dýrlingnum [[Jóhannes guðspjallamaður|Jóhannesi guðspjallamanni]]. Við fæðingu var henni lýst sem lítilli en heilbrigðri hertogaynju. Ung hitti María Antonetta tónskáldið [[Wolfgang Amadeus Mozart]], þegar hann hélt tónleika fyrir fjölskyldu hennar. Þegar hann var spurður um hvað hann vildi að launum, á hinn ungi Mozart að hafa sagt „hönd dóttur þinnar“. == María giftist krónprinsi Frakklands == Systur Maríu voru snemma giftar háttsettum mönnum í Evrópu. [[Maria Christina|Maria Christina, hertogaynja af Teschen]] giftist [[Albert Kasimir, hertogi af Sachsen-Teschen|Alberti, prinsinum af Saxlandi]]. [[María Amalía erkihertogaynja|Maria Amila]] var gift [[Ferdinand, hertogi af Parma|prinsinum af Parma]] og [[María Karólína af Austurríki|Maria Carolina]] var gift [[Ferdinand 1. af Sikileyjunum tveimur|Ferdinand IV]], konungnum af Napólí. Árið 1748 var sáttmáli undirriitaður í Aix-la-Chapelle í þeirri von að binda mætti enda á [[Austurríska erfðastríðið|rúmlega aldarlangt stríð]] á milli Austurríkis og Frakklands. Til að halda friðinn var því komið í kring að [[Loðvík 16.|Loðvík Ágúst]], sonarsonur og erfingi [[Loðvík 15.|Loðvíks XV]] Frakklandskonungs, kvæntist einni af dætrum Mariu Theresu. Þar sem eldri systur hennar létust þegar bólusóttarfaraldur gekk yfir árið 1767 var María Antonetta ein eftir sem möguleg brúður. Eftir langar samningaviðræður bað Loðvík XV um hönd Maríu til handa sonarsyni sínum árið 1769. Þegar ljóst var að María Antonetta yrði gift ríkisarfa Frakklands komst móðir hennar að því að dóttir hennar var bæði léleg í [[Þýska|þýsku]] og [[Franska|frönsku]] og kunni yfirleitt ekki mikið. Því voru kallaðir til kennarar til að kenna Maríu og var sérstaklega lögð áhersla á franska siði og tungu. Þann 19 apríl 1770 var María gift Loðvík Ágústi í Ágústusarkirkju í Vín og var [[Ferdinand, erkihertogi af Austurríki-Este|Ferdinand]] bróðir hennar [[Staðgengilsbrúðkaup|staðgengill]] krónprinsins. Við brúðkaupið fékk María titilinn Marie Antoinette, krónprinsessa Frakklands. Tveimur dögum eftir brúðkaupið hélt María frá Vínarborg til Frakklands. Hinn 7. maí var María Antonetta afhent Frakklandi með mikilli viðhöfn og átti afhending hennar að tákna að tengsl hennar við Austurríki og fjölskyldu hennar væru að fullu slitin. Var reist sérstök timburhöll á óbyggðu sandeyjunni [[Kehl]] í [[Rín]], á milli Frakklands og Þýskalands, fyrir þennan hátíðlega viðburð. Vissu tvö herbergi hallarinnar að Þýskalandi og þangað átti María Antonetta að ganga sem hertogadóttir, en tvö vissu að Frakklandi og þaðan átti hún að ganga sem krónprinsessa Frakklands. Hirðsiðir kröfðust þess að hún skildi eftir allar eigur sínar og var hún því afklædd og færð í franskar flíkur. Hún þurfti að kveðja föruneyti sitt og þegar hún gekk inn í herbergið þar sem hið franska föruneyti hennar beið féll hún kjökrandi í fang hinnar nýju hirðdömu sinnar, [[de Noailles greifafrú]]ar. María hélt inn í Frakkland og fékk konunglegar móttökur í Strassborg þar sem bæjarbúar voru samankomnir til að fagna komu krónprinsessunnar. Þaðan hélt föruneyti hennar til Compiegne-skógarins en 14. maí var konungsfjölskyldan þangað komin til þess að taka á móti nýjasta fjölskyldumeðlimnum. Konungurinn Loðvík XV tók fyrstur á móti Maríu Antonettu og kynnti hana svo fyrir tilvonandi manni hennar, Loðvík Ágúst, sem var klunnalegur og áhugalaus og kyssti hana laust á kinnina eins og til hans var ætlast. Annað og hið raunverulega brúðkaup var haldið í [[Versalir|Versölum]] 16. maí. Hjónin voru gefin saman í bænahúsi Louis XV af erkibiskupnum í [[Reims]]. Rétt fyrir brúðkaupið voru Maríu gefin heil ósköp af skarti. Í safninu var meðal annars demantshálsfesti sem hafði tilheyrt [[Anna af Austurríki|Önnu af Austurríki]] og hlutir sem höfðu tilheyrt [[María Skotadrottning|Maríu, drottningu Skota]], og [[Katrín af Medici|Katrínu af Medici]]. María fékk einnig persónulega gjöf frá Loðvíki XV. Aðeins aðalsmönnum var leyft að vera viðstaddir athöfnina en almúganum var leyft að taka þátt í hátíðarhöldunum sem á eftir fylgdu. Mikill mannfjöldi var samankominn til að upplifa flugeldasýninguna sem átti að verða sú skrautlegasta sem hafði sést við konungshirð. Er leið á daginn fór veðrið að versna og varð svo mikið steypiregn að mannfjöldinn þurfti að frá að hverfa og leita sér skjóls. Inni hélt þó brúðkaupsveislan áfram og höfðu sex þúsund aðalsmenn náð sér í aðgangsmiða til að fá að horfa á konungsfjölskylduna snæða brúðkaupsmálsverðinn. Að málsverðinum loknum var nýgiftu hjónunum fylgt til herbergis síns þar sem hirðin fylgdi þeim til sængur og erkibiskupinn af Reims blessaði rúm þeirra og skvetti yfir það vígðu vatni. Að því búnu voru María Antonetta og Loðvík Ágúst skilin eftir ein og meiningin var sú að þau myndu um nóttina innsigla hjónaband sitt. == Lífið sem krónprinsessa == María Antonetta nærðist á því að hafa fólk í kringum sig og átti marga vini og vinkonur. Hún hafði unun af því að dansa og leika og eyddi miklum peningum í fjárhættuspil. Hins vegar sinnti hún ekki skyldum sínum sem krónprinsessa, þar sem henni þótti það ekkert skemmtilegt og þegar hún varð drottning reyndi hún því að eyða sem mestum tíma í einkahúsi sínu, Petit Trianon, sem maður hennar hafði gefið henni. Þessi framkoma hennar gerði það að verkum að aðalsmenn og aðrir sem komu til hallarinnar urðu móðgaðir þar sem hún virti þá ekki viðlits og fóru þeir því að búa til sögur um hana. Fljótt varð hún alræmd sem svikakvendi sem gerði ekki annað en að tæla menn og konur, eyddi ríkispeningum og væri austurrískur njósnari. Þetta leiddi til mikilla óvinsælda hennar sem áttu aðeins eftir að aukast með árunum. == María Antonetta verður drottning == Hinn 10. maí 1774 lést Loðvík XV. Var þá Loðvík Ágúst krýndur [[Loðvík 16.]], konungur Frakklands. Krýningin fór fram 11. júní og varð María Antonetta drottning Frakkalands. Þá var hjónaband þeirra enn óinnsiglað. Marie Terese hafði miklar áhyggjur og sendi Maríu Antonettu í sífellu bréf þar sem hún reyndi að ráðleggja dóttur sinni hvernig hún ætti að fá mann sinn til að elskast við sig. Öll hirðin vissi að hjónin höfðu aldrei átt holdlegt samneyti og yrði hjónaband ekki innsiglað gat það haft þær afleiðingar að því yrði rift. Mannorð þeirra beggja beið mikinn hnekki við þetta og fannst Maríu Antonettu erfitt að lifa við smánina. Talið er að getuleysi Loðvíks XVI hafi stafað af líkamlegum galla sem hægt var að laga með smávægilegri aðgerð. Lengi var reynt að fá hann til að fara í aðgerðina, en talið er að þegar bróðir Maríu Antonettu, [[Jósef 2. keisari|Jósef 2.]], kom í heimsókn árið 1777, hafi hann náð að tala Loðvík XVI til, svo að skömmu eftir heimsókn hans var hjónabandið loks innsiglað. == Móðurhlutverkið == [[Mynd:Marie Antoinette and her Children by Élisabeth Vigée-Lebrun.jpg|thumb|left|María Antonetta ásamt eftirlifandi börnum sínum árið 1787.]] Ári seinna fréttist að drottningin væri loksins barnshafandi, eftir sjö ára hjónaband. Fæddist þeim hjónunum dóttir hinn 19. desember 1778<ref name=vísindavefur>{{Vísindavefurinn|56139|Hvað varð um börn Loðvíks XVI. og Maríu Antonettu eftir að þau voru hálshöggvin?|höfundur=Emilía Dagný Sveinbjörnsdóttir|dags=9. nóvember 2011|skoðað=13. maí 2024}}</ref> og var hún nefnd [[Marie Thérèse Charlotte]]. Drottningin eignaðist svo krónprinsinn [[Loðvík Jósef erfðaprins|Louis Joseph Xavier François]] 22. október 1781 og varð þá mikill fögnuður í Frakklandi enda erfðaprinsinn langþráði loksins fæddur.<ref name=vísindavefur/> Mun konungurinn hafa sagt við Maríu Antonettu: „Frú, þér hafið uppfyllt óskir vorar og Frakklands, þér eruð móðir ríkisarfans.“ Þau eignuðust tvö börn til, [[Loðvík 17.|Louis Charles]], sem var kallaður [[Loðvík 17.|Loðvík XVII]] eftir lát föður síns, fæddist 27. mars 1785. María Antonetta varð fljótt þunguð á ný og hafði miklar áhyggjur af að það gæti haft áhrif á heilsu fyrra barnsins. Yngsta dóttir þeirra, [[Sophie Hélène Beatrix Frakklandsprinsessa|Sophie Hélène Beatrix]], fæddist 9. júlí 1786, nokkrum vikum fyrir tímann. Hún lést skömmu fyrir fyrsta afmælisdaginn sinn. Stuttu eftir lát Sophie var Maríu Antonettu sagt að elsti sonur hennar væri með banvænan lungnasjúkdóm. Drengurinn var sífellt veikur þar til hann lést. Yngri sonur konungshjónanna, [[Loðvík 17.|Loðvík Karl]], varð þar með ríkisarfi. == Upphaf frönsku byltingarinnar == Franska ríkið skuldaði verulegar upphæðir, að mestum hluta vegna [[Bandaríska frelsisstríðið|stríðsins í Norður-Ameríku]] en einnig vegna lélegrar skattheimtu. Loðvík XVI kallaði saman aðalsmannasamkunduna til að finna lausn á fjárhagsvanda ríkisins en þar sem aðalsmennirnir treystu sér ekki til að taka þær ákvarðanir sem þurfti kröfðust þeir þess að stéttaþingið yrði kallað saman. Það hafði síðast verið kallað saman 1614. Konungurinn samþykkti þetta og stéttaþingið kom saman 5. maí 1789. Illa gekk að samræma óskir allra og þegar ríkisarfinn Louis Joseph lést hinn 4. júní, aðeins sjö ára gamall, eftir löng veikindi, drógu konungshjónin sig í hlé syrgjandi enda hafði drengurinn verið mikið yndi foreldra sinna. Hinn 14. júlí réðust Parísarbúar á [[Bastillan|Bastilluna]] til að verða sér úti um vopn og er sá atburður talinn vera dagurinn sem Frakkar „vöknuðu“. Bastilludagurinn varð síðar [[Bastilludagurinn|þjóðhátíðardagur Frakka]]. Árásin á Bastilluna er af mörgum talin hafa markað upphaf [[Franska byltingin|frönsku byltingarinnar]], sem átti eftir að leiða til endaloka konungsveldisins eins og það þekktist þá. Hinn 5. október lögðu konur í París af stað til Versala til að mótmæla skorti á brauði, í göngu sem gjarnan er kölluð brauðgangan eða [[kvennagangan til Versala]]. Orðrómur gekk um að konungsfjölskyldan væri að hamstra korn, og því héldu reiðar og æstar konur af stað í átt til Versala. Jafnt og þétt bættist í hópinn og ekki eingöngu konur. María Antonetta er sögð hafa sagt: „Gefum þeim kökur“ er hún heyrði af brauðgöngunni. Það mun þó vera tilbúningur og ekki hafa gerst í raun og veru. Múgurinn réðst inn í höllina og krafðist þess að fá konungshjónin framseld. Það náðist að halda aftur af múginum en hann krafðist þess að konungurinn sýndi sig á svölum [[Versalahöll|Versalahallar]]. Þegar hann hafði gert það var þess krafist að drottningin sýndi sig og þegar hún gerði það uppskar hún mikil fagnaðarlæti. Múgurinn var þó ekki sáttur og var þess krafist að konungsfjölskyldan færi til Parísar. Þegar Loðvík 16. og Maríu Antonettu varð ljóst að lýðnum yrði ekki aftrað ákváðu þau að fara með fólkinu til Parísar. Á leiðinni ríkti mikil sigurgleði meðal fólksins sem söng: „Við komum með þau, bakarann, bakararakonuna og litla bakaradrenginn. Nú sveltum við ekki lengur“. Þau fluttu í [[Tuileries-höll]]ina þar sem þeim leið eins og föngum, enda voru þau sífellt grunuð um að hyggja á flótta og var því ekki leyft að fara ferða sinna að vild. Eftir misheppnuða flóttatilraun til Varennes 20.-21. júní 1791 fékkst staðfesting á að konungshjónin styddu ekki byltinguna og hinn 10. ágúst réðust Parísarbúar á Tuileries-höllina. Konungsfjölskyldan náði að forða sér í þinghúsið, en við það að missa höllina var talið að konungsveldið í Frakklandi væri endanlega fallið. Í þinghúsinu þurfti fjölskyldan að sitja undir löngum fundi þar sem ákveðið var hvað skyldi gert við þau, en að lokum var ákveðið að færa þau í Temple, þar sem þau yrðu höfð í haldi. == Endalokin nálgast == Á síðustu árum Maríu Antonettu breyttist hún úr léttúðugu prinsessunni, sem þráði ekkert annað en að vera ánægð og að skemmta sjálfri sér, í tignarlega konu sem sýndi mikið hugrekki á erfiðustu stundum lífs síns. Hún gekk hnarreist til móts við fallöxina og hélt reisn sinni til hinstu stundar. Í einu bréfa sinna skrifaði hún: „Í ógæfunni þekkir maður sjálfan sig“ og það lýsir vel breytingunum sem á henni urðu. Loðvík XVI var sóttur til saka fyrir landráð 11. desember og lét lífið í fallöxinni hinn 21. janúar 1793, þá kallaður „Loðvík [[Kapetingar|Kapet]]“. María Antonetta, sem fékk við dauða hans titilinn, „ekkjan Kapet“, fékk ekki neinar fréttir um örlög manns síns, en inn um gluggann heyrði hún fagnaðarlætin þegar hann hafði verið líflátinn. [[Mynd:Exécution de Marie Antoinette le 16 octobre 1793.jpg|thumb|right|Mynd af aftöku Maríu Antonettu þann 16. október 1793. Hér sést böðullinn Sanson sýna múgnum höfuð drottningarinnar.]] Sonur Maríu, ríkisarfinn Loðvík Karl, var tekinn frá henni hinn 3. júlí 1793 og settur í fóstur hjá skósmiðnum Símoni. María Antonetta ætlaði ekki að sleppa honum en þegar verðirnir hótuðu að drepa dóttur hennar, Maríu Teresu, ákvað hún að berjast ekki á móti. Sonur hennar, sem var nefndur Loðvík 17. af konungsinnum eftir dauða föður hans, lést í Temple árið 1795 og var grafinn í fjöldagröf en sumir héldu því fram að honum hefði verið smyglað úr landi. Seinna áttu eftir að koma fram menn sem þóttust vera Loðvík XVII. Hinn 1. ágúst 1793 var María send í Conciergerie-fangelsið en það var þekkt sem endastöðin áður en fólk var leitt á höggstokkinn. María Antonetta fékk [[Sýndarréttarhöld|ósanngjörn réttarhöld]] eins og svo margir aðrir sem voru dæmdir af byltingardómstólnum og flestar þær sakir sem hún var dæmd fyrir voru ósannar. Þar á meðal átti hún að hafa kennt syni sínum, Louis Charles, sjálfsfróun og látið hann sofa á milli sín og mágkonu sinnar, Elísabetar prinsessu. Prinsinn bar sjálfur vitni gegn móður sinni. Hún var einnig sögð hafa sent miklar fjárhæðir til bróður síns í Austurríki og skipulagt kynsvall í Versölum. María Antonetta var sek um að reyna að flýja land og hún reyndi að skipuleggja flótta þegar hún var í haldi. Af þeim sökum þótti ekki öruggt að þyrma henni. María Antonetta var send á höggstokkinn 16. október 1793 og lögð í ómerkta gröf. Lík hennar fannst þó, líklega af því að kalki var stráð yfir konungsfólk, og var hún grafin í St. Denis dómkirkjunni árið 1815. ==Tilvísanir== <references/> {{Commons|Marie Antoinette|Maríu Antonettu}} {{fd|1755|1793}} [[Flokkur:Drottningar Frakklands]] [[Flokkur:Habsburg-Lothringen-ætt]] [[Flokkur:Búrbónar]] 314s20pbbswdotif5dj1ido2oo5wjar 0 40586 1967821 1400100 2026-06-15T21:54:25Z TKSnaevarr 53243 1967821 wikitext text/x-wiki '''Títanar''' ([[gríska|grísku]]: ''Τιτάν'', ft. ''Τιτάνες'') voru tólf tröllvaxin afkvæmi [[Gaia|Gaiu]] og [[Úranos]]ar í [[Grísk goðafræði|grískri goðafræði]] og sem í eina tíð voru æðri öðrum guðum. Títanar réðu alheiminum á [[Gullöld]]inni. Ef litið er til [[Hesíódos]]ar kemur fram í bók hans ''[[Goðakyn]]i'' (um uppruna heimsins og ættir guðanna) að títanar voru tólf, en aðrir höfundar hafa talið þá allt frá 6 til 24. Mest títana voru þau: [[Ókeanos]], hinn mikli ''Útsær'' er umflýtur jörðina, og kona hans [[Teþys]], hin endurnærandi ''Rekja'', foreldrar allra linda og fljóta; [[Hyperíon]] og [[Þeia]], tvær ljósverur, gátu [[Helíos]] (sól), [[Selena|Selenu]] (Mána) og [[Eos]] (Morgunroða); [[Þemis]] (réttlætisgyðja) og [[Mnemosyna]] (minnið), voldug goðmögn í skipun heimsins; [[Krónos]] og [[Rhea]], er tóku stjórn heimsins af Úranosi og Gaiu. Í upphafi var Úranos voldugastur guð. En er synir hans, [[Kýklópar]], ætluðu að verða honum ofjarlar, byrgði hann þá niðri í [[Tartaros]]i, þar sem þeir máttu ekki líta ljós sólarinnar. Gaiu líkaði það stórilla, og hvatti hún Títani til að freista þess að frelsa bræður sína. Sá yngsti, Kronos, þorði einn að hætta á það stórræði. Í iðrum sínum lét jörðin spretta hið fyrsta járn og smíðaði úr því sigð. Með því vopni limlesti Kronos, föður sinn og hratt honum af veldisstóli. Upp af blóði Úranosar spruttu [[Erinýjur]], nornir blóðhefndanna og [[Gígantar]], vopnaðir og herskáir jötnar svipaðir títönum. En fyrir glæp sinn hófst Kronos til valda. Sjá [[Títanastríð]]. Skipið [[Titanic]] (''Títaník'') var nefnt í höfuðið á títönum. == Hinir tólf Títanar í stafrófsröð == * [[Föba]] * [[Hyperíon]] * [[Japetos]] * [[Kojos]] * [[Kríos]] * [[Krónos]] * [[Mnemosyna]] * [[Ókeanos]] * [[Rhea]] * [[Teþys]] * [[Þeia]] * [[Þemis]] == Heimildir == * Jón Gíslason, ''Goðafræði Grikkja og Rómverja'' [[Flokkur:Grísk goðafræði]] cktvpkhod8m7smix4qdjavf7q21ri8j 0 41927 1967843 1963038 2026-06-16T08:55:15Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 0 heimildum og merki 1 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1967843 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Animhorse.gif|right|thumb|Teiknimynd af hesti þar sem hreyfingarnar byggjast á ljósmyndum [[Eadweard Muybridge]].]] '''Teiknimynd''' er [[kvikmynd]] sem gerð er með því að röð teiknaðra mynda eru sýndar með stuttu millibili sem veldur því að þær virðast vera [[hreyfimynd]]. [[Hefðbundin teiknimynd|Hefðbundnar teiknimyndir]] voru unnar á glærar filmur og ljósmyndaðar á [[kvikmyndafilma|kvikmyndafilmu]]. Í dag eru teiknimyndir yfirleitt [[tölvuteiknimynd]]ir gerðar með [[tölvugrafík]]. Teiknimyndagerð er sérstök listgrein innan [[kvikmyndagerð]]ar, ásamt öðrum aðferðum til hreyfimyndagerðar, eins og [[stopmotion]]-hreyfimyndum með [[leirbrúðumynd|leirbrúðum]] og [[skuggaleikhús]]i, sem dæmi. Yfirleitt eru sýndir 10 til 12 rammar á sekúndu í hefðbundinni teiknimynd, en í venjulegri [[leikin kvikmynd|leikinni kvikmynd]] er venjan 24 rammar á sekúndu. Oftast nægir að notast við 12 ramma (sem nefnast „á tveimur“) til að láta mynd virðast á samfelldri hreyfingu, en ef þarf að sýna snöggar hreyfingar er stundum notast við 24 ramma („á einum“). Fyrir hægari hreyfingar og ódýrari framleiðslu er stundum notast við átta ramma á sekúndu („á þremur“).<ref>{{vefheimild|url=https://www.lifewire.com/what-are-ones-twos-and-threes-4057778|titill=What are Ones, Twos, and Threes in Animation?|höfundur=Johnny Chew|dags=17.3.2020|vefsíða=Lifewire}}</ref> Þar sem myndin helst stutta stund föst á [[sjónhimna|sjónhimnunni]] nemur heilinn það sem samfellda atburðarás fremur en röð mynda. Vegna þess að teikna þurfti hvern ramma fyrir sig, var framleiðsla hefðbundinna teiknimynda ólík framleiðslu leikinna mynda þar sem tiltölulega auðvelt er að taka sama atriði upp oftar en einu sinni. [[Takmörkuð teiknimynd]] er aðferð til að spara í framleiðslu með því að kvika aðeins lítinn hluta af myndinni og endurnýta eins mikið og hægt er. Fjöldi mynda á sekúndu hættir að skipta máli í nútíma tölvuteiknimyndum þar sem atburðarásin er samfelld breyting stafrænna mynda á milli [[lykilrammi|lykilramma]] og framleiðslan verður líkari framleiðslu leikinna kvikmynda. Teiknimyndir koma fyrir sem bæði [[stuttmynd]]ir og [[kvikmynd í fullri lengd|kvikmyndir í fullri lengd]]. Klassískar teiknimyndir notast oft við ýktan [[skopmynd]]astíl, [[manngerð dýr]], [[ofurhetja|ofurhetjur]] og [[ærsl]]afull atriði. Ýmsir hafa gert tilraunir með að blanda saman teiknimyndum og leiknum myndum frá fyrstu tíð. Með tölvugrafík og raunsæjum þrívíddarteikningum er hægt að [[samsetning (myndvinnsla)|setja saman]] teiknaða mynd og tekna mynd þannig að ekki sjáist munur á til að skapa [[tæknibrellur]]. Tölvuteiknimyndir skiptast í tvívíðar teiknimyndir, sem líkjast hefðbundnum teiknimyndum, og þrívíðar teiknimyndir þar sem myndirnar sem hreyfast eru þrívíðir stafrænir hlutir. == Saga == [[Mynd:Prof._Stampfer's_Stroboscopische_Scheibe_No._X.gif|thumb|right|Snúningsskífa úr Phénakistiscope frá 1833.]] Fyrir tíma kvikmyndanna höfðu menn notast við ýmis brögð til að láta hluti og myndir virðast hreyfast af sjálfsdáðum, með [[brúðuleikhús]]i, [[skuggaleikhús]]i, ýmsum útgáfum af [[töfralukt]], og öðrum aðferðum.<ref>{{Cite web |title=How Modern Animation Originated from Live and Stage Performances - studio9 |url=https://studio9.ie/journal/how-modern-animation-originated-from-live-and-stage-performances |access-date=2024-02-18 |website=studio9.ie}}</ref> Eiginlegar teiknimyndir, þar sem röð samtengdra mynda er sýnd hratt þannig að myndin virðist hreyfast, komu til sögunnar með snúningsskífum eins og [[Phénakisticope]] (1833), [[Zoetrope]] (1866), [[flettibók]]um (1868) og [[Praxinoscope]] (1877). Franski uppfinningamaðurinn [[Charles-Émile Reynaud]] þróaði Praxinoscope-vélina þannig að hægt var að varpa lengri myndaröðum á tjald. Árið 1888 fékk hann einkaleyfi á vél sem hann notaði fyrir sýningar sem hann nefndi [[Théâtre Optique]] og sýndi allt að 700 handmálaðar myndir í röð. Hreyfimyndin var gerð á glærur og bakgrunnurinn aðskilinn.<ref>{{Cite journal|url=https://www.jstor.org/stable/3814977|jstor=3814977|last1=Myrent|first1=Glenn|title=Emile Reynaud: First Motion Picture Cartoonist|journal=Film History|year=1989|volume=3|issue=3|pages=191–202}}</ref> === Þöglu myndirnar === Þegar eiginleg [[kvikmyndagerð]] hófst undir lok 19. aldar voru teiknaðar myndir í fyrstu ekki álitnar henta nýja miðlinum sem átti að sýna raunsæjar lifandi myndir. [[J. Stuart Blackton]] hóf að nota stop-motion tækni til að blanda teiknimyndum saman við leiknar kvikmyndir. Kvikmyndin ''[[The Haunted Hotel]]'' frá 1907 varð vinsæl og lengi talin fyrsta teiknimyndin.<ref>Buccaneer: ''James Stuart Blackton and the Birth of American Movies'', p. 87. Rowman & Littlefield. 2016. {{ISBN|978-1-4422-4258-6}}.</ref> Franski skopmyndateiknarinn [[Émile Cohl]] gerði svo fyrstu hreinræktuðu teiknimyndina, ''[[Fantasmagorie]]'', árið 1908. Cohl teiknaði myndirnar beint á kvikmyndafilmuna. Bandaríski myndasöguhöfundurinn [[Winsor McCay]] gerði líka tilraunir með teiknimyndagerð þar sem hann teiknaði hverja mynd fyrir sig á blað í ''[[Nemó litli (kvikmynd frá 1911)|Nemó litli]]'' (1911) og ''[[Gertie the Dinosaur]]'' (1914).<ref>{{Cite encyclopedia |date=2023-07-22 |title=Winsor McCay: American Animator|encyclopedia = Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Winsor-McCay |access-date= |language=en}}</ref> Á 2. áratug 20. aldar varð teiknimyndagerð að iðnaði í Bandaríkjunum.{{sfn|Solomon|1989|p=28}} Framleiðandinn [[John Randolph Bray]] og kvikarinn [[Earl Hurd]] þróuðu persónuna [[Bobby Bumps]] fyrir röð stuttra gamanmynda. Þeir fengu einkaleyfi á því sem varð hin hefðbundna framleiðsluaðferð teiknimynda, að teikna hreyfimyndirnar á glærur.{{sfn|Solomon|1989|p=24}}{{sfn|Solomon|1989|p=34}} Fyrsta teiknimyndafígúran sem náði vinsældum í Bandaríkjunum var [[Kötturinn Felix]] eftir [[Pat Sullivan]] og [[Otto Messmer]] árið 1919.<ref>{{cite news|first1=Michael|last1=Cart|title=The Cat With the Killer Personality|newspaper=[[The New York Times]]|url=https://www.nytimes.com/1991/03/31/books/the-cat-with-the-killer-personality.html|language=en-US|url-status=live|date=31 March 1991|access-date=December 30, 2022|archivedate=April 11, 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140411005148/https://www.nytimes.com/1991/03/31/books/the-cat-with-the-killer-personality.html}}</ref> Árið 1917 fékk [[Max Fleischer]] einkaleyfi<ref>{{Cite web|url=https://patents.google.com/patent/US1242674?oq=US1242674|title = Method of producing moving-picture cartoons}}</ref> á aðferð við gerð teiknimynda sem hann nefndi [[Rotoscope]], þar sem stillum úr leikinni kvikmynd er varpað á blað og teiknarinn teiknar eftir myndunum til að skapa raunsærri hreyfingar. Árið 1917 gerði ítalsk-argentínski leikstjórinn [[Quirino Cristiani]] fyrstu teiknimyndina í fullri lengd, ''[[El Apóstol]]'', sem náði miklum vinsældum, en er nú talin glötuð. Hann fylgdi henni eftir árið 1918 með ''[[Sin dejar rastros]]'' sem var gerð upptæk af stjórnvöldum daginn eftir frumsýninguna.<ref>{{Cite web |title=animafest.hr |url=https://www.animafest.hr/en/2009/film/read_all/quirino_cristiani_the_mystery_of_the_first_animated_movies |access-date=2024-02-18 |website=www.animafest.hr }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Elsta teiknimyndin í fullri lengd sem hefur varðveist er þýska myndin ''[[Die Abenteuer des Prinzen Achmed]]'' eftir [[Lotte Reiniger]] frá 1927.<ref>{{Cite web |last=Lewis |first=Maria |date=December 15, 2020 |title=The Lasting Legacy of Lotte Reiniger |url=https://www.acmi.net.au/stories-and-ideas/lasting-legacy-lotte-reiniger/ |access-date=August 8, 2023 |website=[[Australian Centre for the Moving Image]]}}</ref> === Gullöld bandarískra teiknimynda === [[Mynd:Mickey_&_Minnie_Mouse_in_Plane_Crazy_(1928).gif|thumb|right|Mína og Mikki Mús í myndinni ''[[Plane Crazy]]'' frá 1928.]] Stuttmynd [[Walt Disney]] frá 1928, ''[[Steamboat Willie]]'', markar upphaf gullaldar bandarískra teiknimynda með samhæfðri hljóðrás, sem stóð fram á 7. áratug 20. aldar. Persónurnar [[Mikki Mús]] og [[Mína Mús]] birtust fyrst í þeirri teiknimynd. Disney stofnaði kvikmyndaverið [[Walt Disney Animation Studios]] árið 1923, ásamt bróður sínum, [[Roy O. Disney]]. Disney hafði mjög mikil áhrif á teiknimyndagerð um allan heim næstu áratugi, þótt framleiðslan hafi ekki verið stór hluti af heimsframleiðslunni.<ref name="Furniss_Page_107">{{cite book |last1=Furniss |first1=Maureen |title=Art in Motion, Revised Edition |chapter=Classical-era Disney Studio |author1-link=Maureen Furniss |date=2007 |pages=107–132 |publisher=John Libbey Publishing |location=New Barnet |isbn=9780861966639 |doi=10.2307/j.ctt2005zgm.9 |jstor=j.ctt2005zgm.9 |edition=2014 print-on-demand ed., based on 2007 revised |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt2005zgm.9|oclc=1224213919}}</ref> Frá því um 1930 til um 1970 sendu bandarísku teiknimyndaverin frá sér mikið magn stuttmynda með teiknimyndafígúrum með hljóði og í lit. Í fyrstu voru þessar myndir sýndar á undan leiknum kvikmyndum í kvikmyndahúsum. Þetta voru meðal annars myndir frá Disney Animation Studios ([[Guffi]] 1932 og [[Andrés Önd]] 1934), [[Fleischer Studios]]/[[Famous Studios]] ([[Betty Boop]] 1930, [[Stjáni blái]] 1933, og [[Draugurinn Kasper]] 1945), [[Warner Bros. Cartoon Studios]]/[[Looney Tunes]] ([[Porky Pig]] 1935, [[Daffy Duck]] 1937, [[Bugs Bunny]] 1938–1940 og [[Tweety]] 1942), og [[Metro-Goldwyn-Mayer]] ([[Tommi og Jenni]] 1940). Árið 1937 kom svo út fyrsta teiknimyndin í fullri lengd og í lit, ''[[Mjallhvít og dvergarnir sjö (teiknimynd frá 1937)|Mjallhvít og dvergarnir sjö]]''. Disney notaðist við Rotoscope-tækni Fleischers við gerð myndarinnar.<ref>{{cite book |last1=Menache |first1=Alberto |title=Understanding Motion Capture for Computer Animation and Video Games |date=2000 |publisher=Morgan Kaufmann |isbn=978-0-12-490630-3 |page=2 |url=https://books.google.com/books?id=9njZ482OYfwC&pg=PA2 |access-date=14 December 2022 |language=en}}</ref> Fleischer Studios fylgdi því eftir með ''[[Ferðir Gúllívers (teiknimynd frá 1939)|Ferðum Gúllívers]]'' 1939. Eftir að [[síðari heimsstyrjöld]] braust út lokaðist fyrir erlenda markaði svo næstu myndum gekk illa í kvikmyndahúsum. Að lokum voru það aðeins Disney Animation Studios sem fengust við að gera teiknimyndir í fullri lengd. Þaðan komu til dæmis myndirnar ''[[Fantasía (teiknimynd)|Fantasía]]'' og ''[[Gosi (kvikmynd frá 1940)|Gosi]]'' árið 1940. Teiknimyndir voru notaðar í [[áróður]] í stríðinu, bæði af Bandaríkjunum (til dæmis ''[[Der Fuehrer's Face]]'' frá Disney og ''[[Private Snafu]]'' frá Warner Bros.), Japan (''[[Momotarō: Umi no Shimpei]]'') og Kína (''[[Tiě shàn gōngzhǔ]]''). === Sjónvarpið === [[Mynd:Flintstones-June-9-1961_(8080787943).jpg|thumb|right|''[[Steinaldarmennirnir]]'' (''The Flintstones'') voru fyrsta teiknimyndaþáttaröðin sem var sýnd á besta tíma og ætluð öllum aldurshópum.]] Með tilkomu sjónvarpsins fengu stuttar teiknimyndir nýjan miðil. Áður höfðu teiknimyndir verið framleiddar fyrir ótilgreindan áhorfendahóp í kvikmyndahúsum og innihéldu oft ofbeldi og kynferðislegar tilvísanir. Í sjónvarpi voru teiknimyndir fyrst og fremst ætlaðar börnum, eins og teiknimyndasyrpur sem voru sýndar á [[morgunsjónvarp|laugardagsmorgnum]]. Undir lok 6. áratugarins komu fram nýjar þáttaraðir sem voru þróaðar fyrir sjónvarpið, eins og teiknimyndir [[Hanna-Barbera Productions]] (''[[The Flintstones]]'' 1960 og ''[[Scooby-Doo]]'' 1969). Árið 1960 kom [[ljósritun]] til sögunnar og dró töluvert úr framleiðslukostnaði hefðbundinna teiknimynda.<ref>{{cite web|url=https://reactormag.com/the-advent-of-xerography-disneys-one-hundred-and-one-dalmatians/|title=The Advent of Xerography: Disney's One Hundred and One Dalmatians|author=Mari Ness|date=23. júlí 2015|website=Reactor}}</ref> Mörg ný framleiðslufyrirtæki hófu teiknimyndagerð fyrir sjónvarp í Bandaríkjunum. [[Total Television]] gerði teiknimyndaþætti í tengslum við sölu [[morgunkorn]]s frá [[General Mills]]. [[Myndasaga|Myndasögur]] sem höfðu notið vinsælda í blöðum, eins og [[Dick Tracy]] og [[Smáfólkið]], voru gerð að teiknimyndaþáttum eða [[sérþáttur|sérþáttum]] fyrir hátíðardagskrár sjónvarpsstöðvanna. [[Filmation]] gerði sjónvarpsþætti með [[ofurhetja|ofurhetjum]] [[DC Comics]] 1962 og [[Grantray-Lawrence Animation]] gerði það sama með persónur frá [[Marvel Comics]] 1966. Vinsælar hljómsveitir urðu að teiknimyndapersónum, eins og [[Bítlarnir]] (''[[The Beatles (sjónvarpsþættir)|The Beatles]]'' 1965-1966) og [[The Jackson 5]] (''[[Jackson 5ive]]'' 1971-1972).<ref>{{cite web|url=https://d2rights.blogspot.com/2011/10/saturday-morning-fever-field-guide-to.html|website=Dead2Rights|title=Saturday Morning Fever: A field guide to cartoon shows based on pop groups|dags=7. janúar 2015}}</ref> Utan Bandaríkjanna þróaðist hreyfimyndagerð fyrir börn með brúðumyndum og klippimyndum sem voru framleiddar innanlands og voru ódýrari í framleiðslu. Eiginlegar teiknimyndir heyrðu til undantekninga. Dæmi um evrópskar teiknimyndir fyrir sjónvarp voru þættirnir ''[[Ævintýri Tinna (teiknimyndaþættir 1957)|Ævintýri Tinna]]'' (''Les Aventures de Tintin, d'après Hergé'', [[Belvision]] 1957), ''[[Strumparnir]]'' (''Les Schtroumpfs'', [[TVA Dupuis]] 1961), ''[[Bolek i Lolek]]'' ([[Studio Filmów Rysunkowych]] 1962), ''[[Litla moldvarpan]]'' (''Krtek'', [[Zdeněk Miler]] 1962) og ''[[Bangsi, heimsins sterkasti björn]]'' (''Bamse, världens starkaste björn'', [[SVT]] 1966). Í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] var teiknimyndaverið [[Sojúsmúltfilm]] stofnað árið 1936 innan ríkisrekna kvikmyndafyrirtækisins [[Goskino]].<ref>{{Cite book|last=Малюкова Л.|first=Венжер Н.|title=Русская—советская—российская // Энциклопедия отечественной мультипликации/ Составление С. В. Капкова.|publisher=Алгоритм|year=2006|isbn=978-5-9265-0319-4|location=Москва|pages=13–41}}</ref> Sojúsmúltfilm framleiddi margar þáttaraðir sem í dag eru álitnar klassískar rússneskar teiknimyndir, eins og ''[[Весёлая карусель]]'' og ''[[Ну, погоди!]]'' (1969). Teiknimyndagerð stóð með nokkrum blóma í [[Tékkland]]i, [[Pólland]]i ([[Studio Filmów Rysunkowych]]) og [[Ungverjaland]]i ([[Pannónia Filmstúdió]]) á 7. og 8. áratugnum, en framleiðslan var margfalt minni en í Bandaríkjunum á sama tíma. Fyrsta [[anime]]-þáttaröðin, ''[[Otogi Manga Calendar]]'', hóf göngu sína árið 1961 og næstu ár var uppgangur í teiknimyndagerð í Japan. Evrópsk og japönsk fyrirtæki áttu í samstarfi um framleiðslu á þáttum sem byggðust á vinsælum evrópskum barnabókum, eins og með ''[[Barbapabbi|Barbapabba]]'' (1973-1977),<ref>{{cite book |last1=Erickson |first1=Hal |title=Television Cartoon Shows: An Illustrated Encyclopedia, 1949 Through 2003 |url=https://archive.org/details/televisioncartoo0001eric |date=2005 |edition=2nd |publisher=McFarland & Co |isbn=978-1476665993 |page=[https://archive.org/details/televisioncartoo0001eric/page/112 112]}}</ref> ''[[Heiða (teiknimyndaþættir)|Heiðu]]'' (1974), ''[[Maja býfluga (teiknimyndaþættir)|Maju býflugu]]'' (1975) og ''[[Einu sinni var...]]'' (1978).<ref>{{cite book |last1=Clements |first1=Jonathan |last2=McCarthy |first2=Helen |title=The Anime Encyclopedia: A Guide to Japanese Animation Since 1917, Revised and Expanded Edition |date=1 November 2006 |publisher=Stone Bridge Press |location=Berkeley, California, United States of America |isbn=978-1933330105 |page=456 |language=English |quote="an explicitly educational series"}}</ref> Sumar fyrstu japönsku teiknimyndirnar sem sýndar voru á Vesturlöndum voru gagnrýndar fyrir að sýna ofbeldi. Þetta gat stafað af því að vestrænir áhorfendur gerðu ráð fyrir því að allar teiknimyndir væru ætlaðar börnum, sem þessar myndir voru ekki. Á 8. áratugnum hóf bandaríski teiknarinn [[Ralph Bakshi]] að gera myndir fyrir fullorðna áhorfendur eins og ''[[Fritz the Cat (teiknimynd)|Fritz the Cat]]'' (1972). Margar af þessum myndum áttu erfitt með að finna dreifingaraðila.<ref>{{cite book |last1=Gibson |first1=Jon M. |last2=McDonnell |first2=Chris |title=Unfiltered: The Complete Ralph Bakshi |url=https://archive.org/details/unfilteredcomple0000gibs |year=2008 |publisher=Universe Publishing |isbn=978-0-7893-1684-4 }}</ref> Hann náði betri árangri með fantasíumyndum á borð við ''[[Wizards (teiknimynd)|Wizards]]'' (1977) og ''[[Hringadróttinssaga (Bakshi)|Hringadróttinssögu]]'' (1978) sem notuðust við Rotoscope-tæknina. Breska myndin ''[[Flóttinn langi]]'' (''Watership Down'' 1978) náði miklum vinsældum þrátt fyrir ofbeldislýsingar. Á sama tíma gerði [[Sigurður Örn Brynjólfsson]] fyrstu íslensku teiknimyndina, ''[[Þrymskviða (teiknimynd)|Þrymskviðu]]'', sem var frumsýnd árið 1980.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/3063306?iabr=on|title=Tvö þúsund teikningar að baki stundarfjórðungs teiknimynd|author=Jóhanna Birgisdóttir|date=16.8.1976|journal=Dagblaðið|number=179|pages=12-13}}</ref> === Tölvuteiknimyndir === Lengst af á 20. öld höfðu tölvur of takmarkað minni til að hægt væri að nota þær að ráði við hreyfimyndagerð. Elstu tölvuteiknuðu myndirnar sem voru notaðar voru möskvamyndir af þrívíðum hlutum eins og hendi eða geimskipi sem birtust á skjám í vísindaskáldsögumyndum á borð við ''[[Futureworld]]'' (1976) og ''[[Stjörnustríð]]'' (1977). Teiknaða stuttmyndin ''[[Hunger (kvikmynd frá 1973)|Hunger]]'' frá 1973 var ein fyrsta tölvuteiknaða myndin sem notaði [[myndbræðing]]u fyrir fylltar [[rastamynd]]ir, fremur en línuteikningar.<ref name="IT History Society">{{Cite web |url=https://www.ithistory.org/honor-roll/mr-nestor-burtnyk |title=Mr. Nestor Burtnyk |work=IT History Society |date=21 December 2015 |access-date=June 30, 2023 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Þegar kom fram á 9. áratuginn var algengt að nota tölvur til að sjá um kvikaða grafík fyrir kynningartexta og merki. Kvikmyndin ''[[Tron]]'' frá 1982 var ein sú fyrsta sem notaði tölvugerða þrívíddargrafík, og tónlistarmyndband við lag [[Dire Straits]], „[[Money for Nothing]]“, notaðist við fyllt þrívíð líkön árið 1985.<ref>{{cite magazine|first= Claire |last= Schaffer |title= How the Dire Straits' 'Money for Nothing' Video Helped CGI Go Mainstream |magazine= [[Garage Magazine]] |date= 11 March 2019 |access-date= 21 March 2020 |url= https://garage.vice.com/en_us/article/9kpmzp/dire-straits-money-for-nothing-video |archive-date= 4 April 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190404220734/https://garage.vice.com/en_us/article/9kpmzp/dire-straits-money-for-nothing-video |url-status= dead}}</ref> Nýjar og öflugri tölvur, eins og [[Silicon Graphics]]-vélarnar sem komu á markað árið 1981 og [[Sun Microsystems]]-vélar frá 1982, voru sérhæfðar fyrir myndvinnslu. Japanska teiknimyndin ''[[Golgo 13: The Professional]]'' notaði tölvuteiknaða grafík í bland, og fyrsta Disney-myndin sem notaðist við tölvugrafík var ''[[Leynilöggumúsin Basil]]'' frá 1986. Sama ár var tölvuverið [[Pixar]] stofnað upp úr tölvugrafíkdeild [[Lucasfilm]]. Á 10. áratugnum hófst blómaskeið raunsærrar tölvugrafíkur í myndum eins og ''[[Terminator 2]]'' (1991) og ''[[Júragarðurinn]]'' (1993). Disney-myndin ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 1991)|Fríða og dýrið]]'' frá 1991 notaði blöndu af handteiknuðum persónum og tölvuteiknuðum þrívíðum bakgrunnum. ''[[Leikfangasaga]]'' frá Disney og Pixar árið 1995, var fyrsta teiknimyndin í fullri lengd sem var að öllu leyti gerð og hreyfð með tölvu.<ref>{{cite news |last1=King |first1=Susan |title=How 'Toy Story' changed the face of animation, taking off 'like an explosion' |url=https://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-toy-story-anniversary-20150930-story.html |access-date=September 30, 2015 |work=Los Angeles Times |date=September 30, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002070711/http://www.latimes.com/entertainment/movies/la-et-mn-toy-story-anniversary-20150930-story.html|archive-date=October 2, 2015|url-status=live}}</ref> Á sama tíma gerði Disney röð af vinsælum teiknimyndum sem litu út fyrir að vera hefðbundnar (eins og ''[[Aladdín (kvikmynd frá 1992)|Aladdín]]'' og ''[[Konungur ljónanna]]''), en voru í raun að miklu leyti gerðar með aðstoð tölvu.<ref>{{cite web|url=https://beforesandafters.com/2019/07/17/before-you-see-the-new-cg-lion-king-re-visit-the-cg-of-1994s-lion-king/|website=Before&Afters|author=Ian Failes|date=17. júlí 2019|title=Before you see the new CG ‘Lion King’, re-visit the CG of 1994’s ‘Lion King’}}</ref> Árið 2001 var íslenska teiknimyndaverið [[CAOZ]] stofnað af nokkrum starfsmönnum [[Oz hf.]] Árið eftir kom fyrsta íslenska þrívíddarteiknimyndin, ''[[Litla lirfan ljóta]]'', út;<ref>{{cite web|url=https://timarit.is/page/3063306?iabr=on|title=Litla lirfan ljóta|website=Kvikmyndavefurinn|skoðað=6. maí 2024}}</ref> Seinna gerði fyrirtækið meðal annars ''[[Anna og skapsveiflurnar]]'' (2007) og ''[[Hetjur Valhallar - Þór]]'' (2011). === Þrívíddarmyndir og fullorðinssjónvarp === [[Mynd:CGI_Robot_3D_Animation.webm|thumb|right|Stutt þrívíddarteiknimynd.]] Vinsældir tvívíðra teiknimynda frá Disney á 10. áratugnum voru þvílíkar að talað var um [[Disney-endurreisnin]]a á þeim tíma. Myndir sem fylgdu í kjölfarið í upphafi 21. aldar gengu mun ver í kvikmyndahúsum, á meðan þrívíðar teiknimyndir frá Pixar og [[DreamWorks]], eins og ''[[Leitin að Nemó]]'' (2003) og ''[[Shrek]]'' (2001), slógu margar í gegn. Disney náði aftur vopnum sínum með þrívíðu teiknimyndinni ''[[Frosinn]]'' (2013). Framtíð teiknimynda í fullri lengd virtist því vera þrívíð. Á sama tíma hélt hefðbundin teiknimyndagerð áfram í sjónvarpsþáttum ætluðum öllum aldurshópum. [[Simpsonfjölskyldan]] hóf göngu sína í ''[[The Tracey Ullman Show]]'' árið 1989 með meiri háðsádeilu og bröndurum ætluðum fullorðnum áhorfendum. ''[[South Park]]'' gekk enn lengra árið 1997 með samfélagsgagnrýni og [[svartur húmor|svörtum húmor]]. Teiknimyndaþættir sem framleiddir voru fyrir barnastöðina [[Nickleodeon]] á 10. áratugnum, eins og ''[[Ren & Stimpy]]'', ''[[Skriðdýrin]]'', ''[[Invader Zim]]'' og ''[[Svampur Sveinsson]]'', náðu vinsældum hjá öllum aldurshópum. Nýir teiknaðir sjónvarpsþættir ætlaðir fullorðnum, eins og ''[[Bob's Burgers]]'', ''[[Robot Chicken]]'', ''[[Futurama]]'', ''[[Rick & Morty]]'', og ''[[BoJack Horseman]]'', hafa farið í dreifingu á [[vefsíða|vefsíðum]] eða [[streymisveita|streymisveitum]]. Japanskir barnaþættir voru sýndir sjónvarpi víða í Evrópu frá 9. áratugnum, eftir vinsældir japansk-evrópskra samstarfsverkefna. Þættir eins og ''[[Sanpei]]'', ''[[Sailor Moon]]'', ''[[Pokémon]]'' og ''[[Dragon Ball Z]]'' ruddu brautina fyrir vinsældir [[anime]]-mynda og -þátta fyrir fullorðna áhorfendur.<ref>{{cite journal|author=Santiago Iglesias JA.|title=The Anime Connection. Early Euro-Japanese Co-Productions and the Animesque: Form, Rhythm, Design|journal=Arts|year=2018|volume=7|issue=4|page=59|doi=10.3390/arts7040059}}</ref> Teiknimyndir í fullri lengd eins og ''[[Akira (teiknimynd)|Akira]]'' (1988) og þættir eins og ''[[Cowboy Bebop]]'' (1998) urðu [[költmynd]]ir á Vesturlöndum. Japanskar teiknimyndir slógu svo í gegn á 21. öld með myndum [[Studio Ghibli]] eins og ''[[Chihiro og álögin]]'' (2001) sem hlaut [[Óskarsverðlaun]] sem besta teiknimynd í fullri lengd. Margar japanskar teiknimyndir og sjónvarpsþættir ætlaðir fullorðnum hafa verið með vinsælustu teiknimyndum heims á 21. öld og farið í dreifingu á bæði sérhæfðum og almennum streymisveitum. ==Framleiðsla== [[File:Joy &amp; Heron - Animated CGI Spot by Passion Pictures.webm|thumb|''Joy & Heron'', stuttmynd frá Passion Pictures.]] Framleiðsla teiknimyndar af einhverri lengd (lengri en nokkrar sekúndur) hefur þróast sem tegund [[kvikmyndagerð]]ar með nokkur sérkenni.{{sfn|Laybourne|1998|p=117}} Leiknar kvikmyndir og teiknimyndir eiga það sameiginlegt að vera vinnuaflsfrekar og dýrar í framleiðslu.{{sfn|Solomon|1989|p=274}} Helsti munurinn er að í framleiðslu myndarinnar er [[jaðarkostnaður]] hverrar [[taka|töku]] hærri fyrir teiknimyndir en leiknar kvikmyndir.{{sfn|White|2006|p=151}} Þegar búið er að stilla upp fyrir [[aðaltökur]] leikinnar myndar er tiltölulega auðvelt fyrir leikstjóra að biðja um eina töku í viðbót, en í teiknimynd þarf teymi kvikara að útfæra hverja töku (þótt það sé orðið mun ódýrara með tilkomu tölvutækninnar).{{sfn|Laybourne|1998|p=339}} Það er jafnframt mjög dýrt fyrir kvikmyndaverið að framleiða tökur sem síðan er sleppt úr endanlegri mynd.{{sfn|Culhane|1990|p=55}} Frá 4. áratugnum hafa teiknimyndaver haft sögudeildir sem útfæra hvert atriði myndarinnar á [[söguborð]], sem framleiðsluteymi myndarinnar þarf að samþykkja áður en [[kvikari|kvikararnir]] hefjast handa við endanlega útfærslu.{{sfn|Solomon|1989|p=120}} Söguborð eru líka notuð í leiknum kvikmyndum, en þær hafa meira frelsi til að víkja frá þeim, til dæmis með [[spunaleikhús|spuna]] á tökustað.{{sfn|Laybourne|1998|pp=100–01}} Annað vandamál sem einkennir framleiðslu teiknimynda er krafan um að viðhalda samræmi frá upphafi til enda, jafnvel fyrir kvikmyndir í fullri lengd með stór teymi teiknara. Líkt og aðrir listamenn hafa kvikarar persónulegan teiknistíl, en þurfa að beygja sig undir það útlit sem valið hefur verið fyrir myndina.{{sfn|Masson|2007|p=94}} Frá því snemma á 9. áratugnum hafa framleiðsluteymi fyrir teiknimyndir í fullri lengd talið 500-600 manns, og þar af eru 50-70 kvikarar. Samræming útlits á milli slíks fjölda er erfið.{{sfn|Beck|2004|p=37}} Þetta er oftast leyst með því að láta minna teymi listamanna hanna útlit og litaspjald fyrir myndina áður en útfærsla hefst. Þeir hanna hverja persónu með [[módelblað|módelblöðum]] sem sýna ólík svipbrigði og stellingar frá ólíkum sjónarhornum.{{sfn|Williams|2001|p=34}}{{sfn|Culhane|1990|p=146}} Áður var algengt að gerð væru þrívíð módel úr leir eða gifsi svo kvikarar ættu auðveldara með að sjá persónuna frá ólíkum sjónarhornum.{{sfn|Williams|2001|pp=52–57}}{{sfn|Williams|2001|p=34}} Ólíkt leiknum kvikmyndum, voru teiknimyndir oftast fullþróaðar með söguborðinu og listamennirnir sem unnu að því skráðir höfundar myndarinnar.{{sfn|Laybourne|1998|pp=99–100}} Snemma á 7. áratug 20. aldar fóru teiknimyndaverin að ráða handritshöfunda og seint á 9. áratugnum voru [[kvikmyndahandrit]] orðin almenn í teiknimyndagerð. == Verðlaun == [[Mynd:41st_Annie_Awards,_Chris_Buck,_Jennifer_Lee,_Peter_Del_Vecho-crop.jpg|thumb|right|Framleiðsluteymi ''Frosinn'' á afhendingu Annie-verðlaunanna árið 2014.]] Meðal verðlauna sem veitt eru fyrir teiknimyndir sérstaklega eru [[Annie-verðlaunin]] í Bandaríkjunum (frá 1972), [[Anime Grand Prix]] í Japan (frá 1978), [[Cartoon d'or]] í Evrópu (frá 1991 til 2016) og [[Emile-verðlaunin]] (frá 2017). Verðlaun í flokki teiknimynda eru veitt sem hluti af kvikmyndaverðlaunum á borð við [[Emmy-verðlaunin]] (frá 1979), [[Gullhaninn (verðlaun)|Gullhanann]] í Kína (frá 1981), [[Goya-verðlaunin]] á Spáni (frá 1989), [[Óskarsverðlaunin]] (frá 2001), [[BAFTA-verðlaunin]] (frá 2006), [[Golden Globe-verðlaunin]] (frá 2006) og [[César-verðlaunin]] (frá 2011). Áður en sérstakur teiknimyndaflokkur var stofnaður sem hluti af Óskarsverðlaununum náði aðeins ein mynd þeim árangri að vera tilnefnd í flokknum besta myndin: ''[[Fríða og dýrið (kvikmynd frá 1991)|Fríða og Dýrið]]'' árið 1991. Seinna hafa myndirnar ''[[Upp]]'' og ''[[Leikfangasaga 3]]'' verið tilnefndar í sama flokki. Tvær blandaðar leiknar/teiknaðar myndir höfðu líka verið tilnefndar til nokkurra Óskarsverðlauna: ''[[Mary Poppins (kvikmynd frá 1964)|Mary Poppins]]'' 1964 og ''[[Hver skellti skuldinni á Kalla kanínu?]]'' 1988. Teiknimyndir höfðu oft áður unnið verðlaun í flokkum á borð við „besta frumsamda lag“ (til dæmis ''[[Gosi (kvikmynd frá 1940)|Gosi]]'' 1940, ''[[Litla hafmeyjan (kvikmynd frá 1989)|Litla hafmeyjan]]'' 1989 og ''[[Pókahontas (kvikmynd frá 1995)|Pocahontas]]'' 1995) og „besta frumsamda tónlist“ (til dæmis ''[[Dúmbó]]'' 1941, ''[[Aladdín (kvikmynd frá 1992)|Aladdín]]'' 1992 og ''[[Konungur ljónanna]]'' 1994). Fyrsta teiknimyndin í fullri lengd sem vann Óskarsverðlaun í þeim flokki 2001 var ''[[Shrek]]'' frá [[DreamWorks]]. Meðal höfunda sem hafa unnið verðlaunin oftar en einu sinni eru [[Hayao Miyazaki]], [[Andrew Stanton]], [[Pete Docter]], [[Brad Bird]] og [[Jonas Rivera]]. Pixar er það framleiðslufyrirtæki sem oftast hefur unnið verðlaunin, en þar á eftir koma DreamWorks og Walt Disney Animation Studios.<ref>{{cite web|url=https://www.billboard.com/lists/oscar-winners-best-animated-feature-complete-list/2001-shrek/|title=Here Are All the Oscar Winners for Best Animated Feature|author=Paul Grein|date=3.10.2024|website=billboard}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book |last=Beck |first=Jerry |title=Animation Art: From Pencil to Pixel, the History of Cartoon, Anime & CGI |year=2004 |location=Fulhamm London |publisher=Flame Tree Publishing |isbn=978-1-84451-140-2 }} * {{cite book |author-link = Shamus Culhane |last=Culhane |first=Shamus |title=Animation: Script to Screen |url = https://archive.org/details/animationfromscr0000culh |publisher=St. Martin's Press |year=1990 |isbn=978-0-312-05052-8 }} * {{cite book |last=Laybourne |first=Kit |author-link = Kit Laybourne |title = The Animation Book: A Complete Guide to Animated Filmmaking – from Flip-books to Sound Cartoons to 3-D Animation |publisher=Three Rivers Press |location=New York |year=1998 |isbn=978-0-517-88602-1 |url = https://archive.org/details/animationbookcom00layb }} * {{cite book |last=Masson |first=Terrence |author-link = Terrence Masson |year=2007 |title = CG101: A Computer Graphics Industry Reference |url = https://archive.org/details/isbn_9780977871001 |series = Unique and personal histories of early computer animation production, plus a comprehensive foundation of the industry for all reading levels. |location=Williamstown, MA |publisher=Digital Fauxtography |isbn=978-0-9778710-0-1 }} * {{cite book |last=Solomon |first=Charles |year=1989 |title = Enchanted Drawings: The History of Animation |location=New York |publisher=Random House, Inc. |isbn=978-0-394-54684-1 }} * {{cite book |last=White |first=Tony |title = Animation from Pencils to Pixels: Classical Techniques for the Digital Animator |url=https://archive.org/details/animationfrompen0000whit |year=2006 |location=Milton Park |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-240-80670-9 }} * {{cite book |last=Williams |first=Richard |author-link = Richard Williams (animator) |title = The Animator's Survival Kit |title-link = The Animator's Survival Kit |year=2001 |publisher=Faber and Faber |isbn=978-0-571-20228-7 }} [[Flokkur:Teiknimyndir| ]] 2niq8uzr5rt8zycl7vphekw7usr07sf 0 42277 1967651 1940355 2026-06-15T15:30:00Z Berserkur 10188 1967651 wikitext text/x-wiki {{Byggð | nafn = Búenos Aíres | nafn_í_eignarfalli = | nafn_á_frummáli = | tegund_byggðar = [[Höfuðborg]] | mynd = Buenos Aires City Collage.png | mynd_stærð = | mynd_alt = | mynd_texti = Svipmyndir | fáni = Bandera de la Ciudad de Buenos Aires.svg | fáni_stærð = 80px | innsigli = | skjaldarmerki = Escudo de la Ciudad de Buenos Aires.svg | skjaldarmerki_stærð = 80px | viðurnefni = | kjörorð = | kort = | kort_texti = | teiknibóla_kort = Argentína | teiknibóla_kort_texti = Staðsetning í Argentínu | teiknibóla_kort_mjótt = yes | hnit = {{WikidataCoord|display=inline,title}} | undirskipting_gerð = [[Listi yfir fullvalda ríki|Land]] | undirskipting_nafn = {{fáni|Argentína}} | undirskipting_gerð1 = | undirskipting_nafn1 = | undirskipting_gerð2 = | undirskipting_nafn2 = | stofnun_titill = Stofnun | stofnun_dagsetning = 2. febrúar [[1536]] | leiðtogi_titill = Borgarstjóri | leiðtogi_nafn = [[Jorge Macri]] | leiðtogi_flokkur = | heild_gerð = | flatarmál_neðan = | flatarmál_heild_km2 = 205,9 | hæð_m = | mannfjöldi_neðan = | mannfjöldi_frá_og_með = {{YEAR|{{#invoke:WD|qualifier|raw|P1082|P585}}}} | mannfjöldi_heild = {{#property:P1082}} | mannfjöldi_þéttleiki_km2 = auto | tímabelti = | utc_hliðrun = −03:00 | tímabelti_sumartími = | utc_hliðrun_sumartími = | póstnúmer_gerð = Póstnúmer | póstnúmer = C1000–1499XXX | svæðisnúmer = | vefsíða = {{Opinber vefslóð}} }} '''Búenos Aíres''' er stærsta [[borg]] og [[höfuðborg]] [[Argentína|Argentínu]]. Borgin er á suðurbakka [[Río de la Plata]] (Silfuráin) á suðausturströnd [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]]. Vegna mikilla áhrifa frá [[Evrópa|evrópskri]] menningu er borgin stundum kölluð „[[París]] Suður-Ameríku“. Á [[stórborg]]arsvæðinu búa um 15,6 milljónir manna. ==Íþróttir== ===Knattspyrnufélög=== *[[Argentinos Juniors]] *[[Boca Juniors]] *[[Club Atlético Independiente]] *[[Club Atlético River Plate]] *[[Racing Club de Avellaneda]] *[[San Lorenzo de Almagro]] *[[Vélez Sársfield]] {{Commons||Búenos Aíres}} {{Héruð Argentínu}} {{Höfuðborgir í Suður-Ameríku}} {{Stærstu þéttbýlissvæði í heimi}} {{Stubbur|landafræði}} {{s|1536}} [[Flokkur:Héruð í Argentínu]] [[Flokkur:Borgir í Argentínu]] [[Flokkur:Höfuðborgir í Suður-Ameríku]] 3lou414uipr069xt4n59kqms3c7a6ut 10 42317 1967856 1890584 2026-06-16T11:52:35Z Snævar 16586 1967856 wikitext text/x-wiki <templatestyles src="Module:Infobox/styles.css" /> {| class="infobox vcard" style="width: 20em; font-size: 90%;" |- ! colspan="2" style="font-size: larger; text-align: center;" class="fn org"| {{{nafn}}}<!-- -->{{#if:{{{gælunafn|}}}|<tr><td colspan="2" style="text-align: center;">{{{gælunafn}}}</td></tr>}}<!-- -->{{#if:{{{mynd|}}}|<tr><td colspan="2" style="text-align: center;">{{{mynd}}}<br /><small>{{{myndatexti|}}}</small></td></tr>}}<!-- -->{{#if:{{{fullt_nafn|}}}|<tr><td>'''Fullt nafn'''</td><td>{{{fullt_nafn}}}</td></tr>}} |- | '''Staðsetning''' || <span class="label">{{{staðsetning}}}</span> |- {{#if:{{{hnit|}}}|<tr style="vertical-align: top;"><td>'''[[Hnitakerfi|Hnit]]'''</td><td> {{{hnit}}}</td></tr>}}<!-- -->{{#if:{{{byggður|}}}|<tr><td>'''Byggður'''</td><td>{{{byggður}}}</td></tr>}} |- {{#if:{{{opnaður|}}}|{{!}} '''Opnaður''' {{!!}} {{{opnaður}}}}} {{#if:{{{endurnýjaður|}}}|<tr style="vertical-align: top;"><td>'''Endurnýjaður'''</td><td>{{{endurnýjaður}}}</td></tr>}}<!-- -->{{#if:{{{stækkaður|}}}|<tr style="vertical-align: top;"><td>'''Stækkaður'''</td><td>{{{stækkaður}}}</td></tr>}}<!-- -->{{#if:{{{lokaður|}}}|<tr><td>'''Lokaður'''</td><td>{{{lokaður}}}</td></tr>}}<!-- -->{{#if:{{{rifinn|}}}|<tr><td>'''Rifinn'''</td><td>{{{rifinn}}}</td></tr>}} |- | '''Eigandi''' || {{{eigandi}}} {{#if:{{{operator|}}}|<tr><td>'''Operator'''</td><td>{{{operator}}}</td></tr>}}<!-- -->{{#if:{{{yfirborð|}}}|<tr><td>'''Yfirborð'''</td><td>{{{yfirborð}}}</td></tr>}}<!-- -->{{#if:{{{byggingakostnaður|}}}|<tr><td>'''Byggingakostnaður'''</td><td>{{{byggingakostnaður}}}</td></tr>}}<!-- -->{{#if:{{{arkitekt|}}}|<tr><td>'''Arkitekt'''</td><td>{{{arkitekt}}}</td></tr>}}<!-- -->{{#if:{{{verktaki|}}}|<tr><td>'''Verktaki'''</td><td>{{{verktaki}}}</td></tr>}}<!-- -->{{#if:{{{eldri_nöfn|}}}|<tr><th style="background: #efefef; color:inherit;" colspan="2">Eldri nöfn</th></tr><tr><td colspan="2">{{{eldri_nöfn}}}</td></tr>}} |- ! style="background: #efefef; color:inherit;" colspan="2" | Notendur |- | colspan="2" | {{{notendur}}} |- ! style="background: #efefef; color:inherit;" colspan="2" | Hámarksfjöldi |- {{#if:{{{sætafjöldi|}}}|<tr><td>'''Sæti'''</td><td>{{{sætafjöldi}}}</td></tr>}}<!-- -->{{#if:{{{stæðisfjöldi|}}}|<tr><td>'''Stæði'''</td><td>{{{stæðisfjöldi}}}</td></tr>}}<!-- -->{{#if:{{{önnur_aðstaða|}}}|<tr><td>'''Önnur aðstaða'''</td><td>{{{önnur_aðstaða}}}</td></tr>}} |- {{#if:{{{stærð|}}}|<tr><th style="background: #efefef; color:inherit;" colspan="2"> Stærð</th></tr><tr><td colspan="2">{{{stærð}}}</td></tr>}} |- |}<noinclude> ==Notkun== <pre> {{Leikvangur | nafn = | gælunafn = | mynd = | myndatexti = | fullt_nafn = | staðsetning = | hnit = | byggður = | opnaður = | endurnýjaður = | stækkaður = | lokaður = | rifinn = | eigandi = | yfirborð = | byggingakostnaður = | arkitekt = | verktaki = | verkefnisstjóri = | eldri_nöfn = | notendur = | sætafjöldi = | stæðisfjöldi = | önnur_aðstaða = | stærð = }} </pre> {{DEFAULTSORT:{{PAGENAME}}}} [[Flokkur:Upplýsingasnið]] </noinclude> misn340ooe8dd4of30zuqg63754cacn 0 44239 1967728 1780791 2026-06-15T17:03:28Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 3 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967728 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Asthma attack-airway (bronchiole) constriction-animated.gif|thumb|Skýringarmynd af því hvernig bólga þrengir öndunarfærin.]] '''Astmi''' (eða '''asmi''') er langvinnur [[Bólga|bólgu]][[sjúkdómur]] í [[Lunga|lungunum]]. Þessi sjúkdómur er algengur, einkennin eru mæði, hvæsandi hljóð við öndun, þyngsli fyrir brjósti, og [[hósti]]. Einkennin geta komið fram nokkrum sinnum á dag eða nokkrum sinnum á viku. Sumir fá astmakast við það að hreyfa sig mikið eða á nóttunni. Í astma kemur bólga í öndunarfærin sem veldur þrengslum í lungnapípunum, [[Slím|slímmyndun]], og krampa í berkjum.<ref name="WHO2013">{{cite web|title=Asthma Fact sheet №307|url=http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs307/en/|website=WHO|accessdate=3 March 2016|date=November 2013|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110629035454/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/fs307/en/|archivedate=June 29, 2011}}</ref> Astmi er talinn orsakast af blöndu [[Erfðamengi|erfðaþátta]] og [[Náttúrulegt umhverfi|umhverfisþátta]].<ref name="Martinez2007">{{cite journal|author=Martinez F. D.|title=Genes, environments, development and asthma: a reappraisal|url=https://archive.org/details/european-respiratory-journal_2007-01_29_1/page/179|journal=European Respiratory Journal|volume=29|issue=1|pages=179–84|year=2007|pmid=17197483|doi=10.1183/09031936.00087906}}</ref> Umhverfisþættirnir geta verið [[Mengun|loftmengun]] og [[Ofnæmi|ofnæmisvakar]] líkt og dýr og [[frjókorn]]. Astmi getur líka komið fram vegna lyfja á við [[aspirín]] og [[Beta-blokker|beta-blokkera]].<ref name=":0">National Asthma Education and Prevention Program (2007). [http://www.nhlbi.nih.gov/guidelines/asthma/asthgdln.pdf "Expert Panel Report 3: Guidelines for the Diagnosis and Management of Asthma".] ''National Heart Lung and Blood Institute''.</ref> Það er ekki til lækning við astma, en hægt er að halda sjúkdómnum í skefjum með að forðast ofnæmisvalda og með því að nota innöndunarlyf með kortíkósteróíðum, það er steralyf og dregur því úr bólgu. Það að auki er hægt að nota langvinna beta-hvata og leukotríen-hemla ef sterarnir ná ekki að halda einkennunum í skefjum. Til að stöðva slæmt astmakast eru notaðir skammvinnir beta-2 hvatar ''(salbútamol)'' og kortíkósteróíðar. Mjög slæm astmaköst geta krafist innlagnar á spítala.<ref name=":0" /><ref name="Antileukotriene agents">{{cite journal|authors=Scott J. P., Peters-Golden M.|title=Antileukotriene agents for the treatment of lung disease|journal=Am. J. Respir. Crit. Care Med.|volume=188|issue=5|pages=538–544|date=September 2013|pmid=23822826|doi=10.1164/rccm.201301-0023PP|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-respiratory-critical-care-medicine_2013-09-01_188_5/page/538}}</ref> Astmi kemur vanalega fram í æsku. Árið 2015 létust 400.000 manns úr astma.<ref>GBD 2015 Mortality and Causes of Death, Collaborators. (8. október 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5388903 "Global, regional, and national life expectancy, all-cause mortality, and cause-specific mortality for 249 causes of death, 1980–2015: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2015".] ''Lancet''. '''388''' (10053): 1459–1544. doi:10.1016/S0140-6736(16)31012-1. PMC 5388903. <nowiki>PMID 27733281</nowiki>.</ref> Í heiminum öllum eru tæp 400 milljón manns með astma ''(2015)''.<ref>{{cite journal|last1=Global Burden of Disease Study 2013|first1=Collaborators|title=Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 301 acute and chronic diseases and injuries in 188 countries, 1990–2013: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2013.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_august-22-28-2015_386_9995/page/743|journal=Lancet|date=22 August 2015|volume=386|issue=9995|pages=743–800|pmid=26063472|doi=10.1016/s0140-6736(15)60692-4|pmc=4561509}}</ref> == Tilvísanir == <references />{{Stubbur|heilsa}} [[Flokkur:Öndunarfærasjúkdómar]] l4t38abs4s3k99nhfqoiesz8jy0fu2y 0 44250 1967733 1932908 2026-06-15T17:05:31Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967733 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Móðir Teresa | búseta = | mynd = Mother Teresa 1.jpg | myndatexti = Móðir Teresa (árið 1995) | fæðingarnafn = Agnes Gonxha Bojaxhiu | fæðingardagur = [[26. ágúst]] [[1910]] | fæðingarstaður = [[Skopje|Üsküb]], [[Tyrkjaveldi]] (nú [[Norður-Makedónía|Norður-Makedóníu]]) | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1997|9|5|1910|8|26}} | dauðastaður = [[Kolkata]], [[Indland]]i | orsök_dauða = | þekktur_fyrir = | starf = Nunna í [[Rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólsku kirkjunni]] | verðlaun = [[File:Nobel prize medal.svg|15px]] [[Friðarverðlaun Nóbels]] (1979) }} '''Móðir Teresa''' (fædd '''Agnes Gonxha Bojaxhiu''' [[26. ágúst]] [[1910]], dáin [[5. september]] [[1997]]) var [[Albanía|albönsk]] [[nunna]] [[Rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólsku kirkjunnar]]. Hún stofnaði [[Kærleiksboðberarnir|Kærleiksboðberana]] og hlaut [[friðarverðlaun Nóbels]] árið [[1979]]. Móðir Teresa var tekin í dýrlinga tölu í september árið 2016. ==Æviágrip== Móðir Teresa fæddist árið 1910 undir nafninu Agnes Gonxha Bejaxhiu í [[Skopje]], sem var þá hluti af [[Tyrkjaveldi]] en er nú höfuðborg [[Norður-Makedónía|Norður-Makedóníu]]. Hún ákvað tólf ára gömul að gerast [[nunna]] og gekk átján ára gömul í reglu [[Loreto-systurnar|Loreto-systranna]] í [[Dyflinn]]i á Írlandi. Hún hlaut nafnið Teresa árið 1931.<ref name=mbl1986>{{Tímarit.is|1634288|Ég get ekki hjálpað heiminum – en ég get rétt nokkrum einstaklingum hjálparhönd|útgáfudagsetning=3. júní 1986|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=10. maí 2020|blaðsíða=62}}</ref> Nítján ára gömul var Teresa send til [[Indland]]s á vegum reglunnar og gerðist þar kennari við Skóla heilagrar Maríu í [[Kolkata|Kalkútta]]. Árið 1946 urðu kaflaskil í lífi Teresu er hún sat í lest á leið frá Kalkútta til [[Darjeeling]]. Hún sá langa röð vannærðra fátæklinga og öryrkja út um lestargluggann<ref name=framsókn>{{Tímarit.is|5336514|Móðir Teresa, konan sem vann friðarverðlaun Nóbels 1979|útgáfudagsetning=20. desember 1979|blað=[[Framsóknarblaðið]]|skoðað=10. maí 2020|blaðsíða=4-5}}</ref> og fékk „guðlega köllun“ um að gefa allt sem hún átti og fórna öllu lífi sínu í þágu „hinna fátækustu meðal hinna fátæku“.<ref name=mbl1986/><ref>{{Tímarit.is|3688822|Móðir Teresa - stofnandi nunnureglu, sem hjálpar fátæklingum|útgáfudagsetning=17. janúar 1971|blað=[[Tíminn]]|skoðað=10. maí 2020|blaðsíða=9}}</ref> Teresa fékk lausn frá klausturheitum sínum frá [[Píus 12.|Píusi 12.]] páfa og lagði þann 8. ágúst árið 1948 niður búning Loreto-reglunnar. Hún hóf þess í stað að klæðast hvítri [[sari]]-slæðu með blárri rönd og kross á vinstri öxlinni. Teresa ferðaðist til [[Patna]] og sótti þar þriggja mánaða námskeið í [[hjúkrunarfræði]] til þess að geta hlúað að sjúklingum sem kæmu til hennar í fátækrahúsið. Hún sneri síðan aftur til Kalkútta og settist þar að hjá nunnureglu [[Hinar litlu systur hinna fátæku|Hinna litlu systra hinna fátæku]]. Hún hóf starf sitt meðal fátæklinga með því að kenna börnum af götunni í skóla sem staðstettur var í fjölbýlishúsi í einum af fátækrahverfum borgarinnar. Hún tók við börnum sem aðrir skólar tóku ekki við og kenndi þeim meðal annars undirstöðuatriði hreinlætis og lesturs.<ref name=kirkjuritið>{{Tímarit.is|4747143|Móðir Teresa|útgáfudagsetning=20. desember 1974|blað=[[Kirkjuritið]]|skoðað=10. maí 2020|blaðsíða=139-148}}</ref> Þegar fregnir af kennslustörfum Teresu bárust út gekk smám saman fjöldi sjálfboðaliða til liðs við hana, meðal annars kennslukonur og nemendur úr skólanum þar sem hún hafði áður unnið og síðar læknar og hjúkrunarfræðingar. Árið 1950 stofnaði Teresa systrareglu [[Kærleiksboðberarnir|Kærleiksboðberana]] í Kalkútta ásamt söfnuði sínum.<ref name=kirkjuritið/> Í fyrstu einbeitti Teresa sér aðallega að því að hjálpa götubörnum, en smám saman hóf hún afskipti af fleiri málum. Eftir að ríkisstjórn Indlands gaf reglu hennar 34 hektara landsvæði við borgina [[Asansol]] opnaði Teresa þar [[holdsveiki]]nýlenduna Shanti Nagar (ísl. „Borg friðarins“).<ref name=dýrlingur>{{Tímarit.is|1886507|Dýrlingur í lifanda lífi|útgáfudagsetning=6. september 1997|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=10. maí 2020|blaðsíða=10|höfundur=Sigríður Birna Birnisdóttir}}</ref> Árið 1952 fékk Teresa leyfi stjórnvalda til að breyta gömlu [[Hindúismi|hindúahofi]] gyðjunnar [[Kali]] í heimili hinna deyjandi, Khaligat, þar sem Kærleiksboðberarnir hjúkruðu dauðvona fólki sem fundust á götum borgarinnar. Árið 1965 hlaut Teresa leyfi frá [[Páll 6.|Páli 6.]] páfa til breiða starf Kærleiksboðberanna út fyrir Indland og árið 1997 rak regla hennar 544 heimili fyrir börn og fátæka í rúmlega 80 borgum víða um heim.<ref name=dýrlingur/> Kærleiksboðberarnir stofnuðu meðal annars til lyfjadreifingar, fæðingarhjálpar og kvennaathvarfa í fátækrahverfum Kalkútta og sjálfboðaliðar þeirra kenndu meðal annars vélritun, sauma, smíðar, málmiðnað og meðferð húsdýra.<ref name=tíminn1973>{{Tímarit.is|3732947|Mannsbarn jarðar – Móðir Teresa|útgáfudagsetning=7. júní 1973|blað=[[Tíminn]]|skoðað=10. maí 2020|blaðsíða=8-9|höfundur=Árelíus Níelsson}}</ref><ref>{{Tímarit.is|1521582|„Ég vil að þið elskið hina fátæku“|útgáfudagsetning=23. desember 1979|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=10. maí 2020|höfundur=Philip Caraman|blaðsíða=36}}</ref><ref>{{Tímarit.is|1558842|Að vera fremur en gera|útgáfudagsetning=3. júlí 1982|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=10. maí 2020|höfundur=Torfi Ólason|blaðsíða=31}}</ref> ==Verðlaun og viðurkenningar== Árið 1971 veitti [[Páll 6.]] páfi Móður Teresu friðarverðlaun [[Jóhannes 23.|Jóhannesar 23.]] páfa. Páll hafði áður gefið Teresu að gjöf lúxusbifreið sem hann ferðaðist með í heimsókn til Indlands en Teresa seldi hana til þess að fjármagna líknarstörf sín.<ref name=kirkjuritið/> Móðir Teresa var sæmd [[Friðarverðlaun Nóbels|friðarverðlaunum Nóbels]] árið 1979. Áður en hún fór til [[Ósló]]ar til að taka við verðlaununum lýsti hún því yfir að hún afþakkaði hefðbundin veisluhöld og myndi aðeins þiggja te og kex í ferðinni. Við verðlaunaafhendinguna leiddi Teresa Nóbelssamkomuna í flutningi friðarbænar [[Frans frá Assísí]] og lýsti því yfir að „fátækustu þjóðirnar [væru] þær sem heimila [[fóstureyðing]]ar“.<ref name=framsókn/> ==Gagnrýni á Móður Teresu== Teresa var gagnrýnd bæði í lifenda lífi og eftir dauða sinn fyrir lélegar aðstæður á upptökuheimilum sínum og fyrir ófagmannlega meðferð sjúklinga sem þangað komu.<ref name=Fox>{{cite journal |author=Fox, Robin |title=Mother Teresa's care for the dying |url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_1994-09-17_344_8925/page/n53 |journal=The Lancet |volume=344 |issue=8925 |pages=807–808 |year=1994 |doi=10.1016/S0140-6736(94)92353-1}}</ref> Teresa sjálf sagði að upptökuheimilin væru ekki ætluð sem hefðbundin sjúkrahús, heldur væri þeim ætlað að vera staðir þar sem hinir snauðu gætu „dáið með reisn“ og notið umhyggju sem þau hefðu ekki fengið að kynnast áður.<ref>{{Tímarit.is|3348022|Máttugasta kona heims|útgáfudagsetning=30. ágúst 1996|blað=[[Alþýðublaðið]]|skoðað=10. maí 2020|blaðsíða=6}}</ref> Rannsóknarhópur frá [[Háskólinn í Montréal|Háskólanum í Montréal]] gagnrýndi Teresu árið 2013 fyrir að „hlúa að hinum veiku með því að vegsama þjáningar þeirra frekar en að lina þær“.<ref name=Larivee>{{cite journal |author1=Larivée, Serge |author2=Carole Sénéchal |author3=Geneviève Chénard |title=Les côtés ténébreux de Mère Teresa |url=https://archive.org/details/studies-in-religion_2013_42_3/page/319 |journal=Studies in Religion/Sciences Religieuses |volume=42 |issue=3 |pages=319–345 |year=2013 |doi=10.1177/0008429812469894}}</ref> Einn harðasti gagnrýnandi Teresu var bresk-bandaríski blaðamaðurinn [[Christopher Hitchens]], sem fjallaði um meint afglöp Teresu í heimildarmyndinni ''Vítisengill'' (1994) og bókinni ''Trúboðsstellingin'' (1995). Hitchens sagði um Teresu að hún hafi „ekki verið vinur hinna fátæku, heldur vinur fátæktar“ og sakaði hana um að hafa ekkert gert til að ráða bót á undirliggjandi orsökum fátæktar og sjúkdóma þeirra sem leituðu til hennar.<ref>{{Tímarit.is|1818190|Vegið að Móður Teresu|útgáfudagsetning=23. nóvember 1994|blað=[[Morgunblaðið]]|skoðað=11. maí 2020|blaðsíða=41}}</ref> Hitchens og fleiri hafa jafnframt gagnrýnt Kærleiksboðberana undir stjórn Teresu fyrir að [[Skírn|skíra]] dauðvona hindúa og múslima á heimilunum án vitundar eða samþykkis þeirra.<ref name="Hitchens2012">{{cite book |author=Christopher Hitchens |authorlink=Christopher Hitchens | title=The Missionary Position: Mother Teresa in Theory and Practice |url=https://books.google.com/books?id=t3qoIwJWGLIC&pg=PT51 |date=24 April 2012 |publisher=McClelland & Stewart |isbn=978-0-7710-3919-5 |pages=51–}}</ref><ref>{{cite web |last1=Kempton |first1=Murray |title=The Shadow Saint |url=http://www.nybooks.com/articles/1996/07/11/the-shadow-saint/ |website=www.nybooks.com |publisher=The New York Review of Books |accessdate=18 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |last1=Leys |first1=Simon |author-link=Pierre Ryckmans|title=In Defense of Mother Teresa |url=http://www.nybooks.com/articles/1996/09/19/in-defense-of-mother-teresa/ |publisher=The New York Review of Books |accessdate=18 December 2015}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Friðarverðlaun Nóbels}} {{Stubbur|æviágrip}} {{fd|1910|1997}} {{DEFAULTSORT:Teresa, Móðir}} [[Flokkur:Kaþólskir dýrlingar]] [[Flokkur:Kaþólskar nunnur]] [[Flokkur:Handhafar friðarverðlauna Nóbels]] f39lth4gr90kcq6v75bcee762h6jl86 0 54460 1967628 1945581 2026-06-15T13:27:46Z MyraMidnight 41218 Íslenskar hátíðir 1967628 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Islensk vatnsdeigsbolla.jpg|thumb|right|Íslensk vatnsdeigsbolla með rjóma, sultu og súkkulaði ofaná]] [[Mynd:Fastelavnsbolle 3 (ubt).jpg|thumb|right|Dönsk bolludagsbolla úr vínarbrauðsdeigi.]] [[Mynd:SemlaFlickr.jpg|thumb|right|Sænsk bolludagsbolla, gerbolla með marsípan- og rjómafyllingu.]] '''Bolludagur''' er mánudagurinn í [[Föstuinngangur|föstuinngangi]], 7 vikum fyrir [[Páskar|páska]], en ''föstuinngangur'' kallast síðustu þrír dagarnir fyrir [[Langafasta|lönguföstu]], sem hefst á miðvikudegi með [[Öskudagur|öskudegi]]. Algengt var í kaþólskum sið að [[fasta]]ð væri á kjöt dagana tvo fyrir lönguföstu og var það boðið í [[Grágás|þjóðveldislögunum]]. Önnur merki um siði tengda þessum degi er ekki að finna fyrr en á [[19. öld]]. Í [[Sturlunga saga|Sturlungu]] og [[biskupasögur|biskupasögum]] er talað um „að fasta við hvítan mat“ ([[mjólkurmatur|mjólkurmat]]) í föstuinngang. Líklegt er að menn hafi nýtt sér þessa daga fyrir langt föstutímabil til að gæða sér á ýmsu góðgæti, ekki síst brauðmeti. Í dönskum heimildum frá því um 1700 er talað um hveitibollur sem muldar eru og hrærðar með [[mjólk]] og smjöri og borðaðar í föstuinngangi.<ref>[http://runeberg.org/dagligt/7/0107.html Dagligt liv i Norden i det sekstende århundrede] Á Runeberg.org.</ref> Bolluát og feitmetisát virðist á öðrum [[Norðurlönd]]um reyndar hafa verið meir bundið við þriðjudaginn næsta í föstu. En á Íslandi hafa menn bundið þennan sið við mánudaginn, sennilega til að trufla ekki hefðbundinn matarsið [[Sprengidagur|sprengidagsins]]. Á síðustu áratugum hefur bolluátið þó færst að hluta yfir á sunnudaginn. == Bolludagur á Íslandi == Flengingar og bolluát berst líklega til [[Ísland]]s fyrir [[Danmörk|dönsk]] eða [[Noregur|norsk]] áhrif á síðari hluta 19. aldar, líklega að frumkvæði þarlendra bakara sem settust hér að. Heitið ''Bolludagur'' er ekki þekkt fyrr en eftir aldamót og mun orðið til hérlendis. Upphaflega bárust siðirnir að slá köttinn úr tunnunni og að marsera í grímubúningum frá Danmörku fyrir 1870 en lagðist víðast hvar af eftir aldamótin. Þessir siðir héldust samt áfram á [[Akureyri]] en 1915 færðust þeir yfir á [[Öskudagur|öskudaginn]] og hafa síðan smám saman breiðst þaðan út aftur sem öskudagssiðir. Heitið bolludagur sést fyrst á prenti 1910 en annars var dagurinn oft kallaður ''flengingardagur''. ===Maskadagur=== Á Ísafirði, [[Bolungarvík]] og nágrenni færðust ekki allir siðir bolludagsins yfir á öskudag. Þar viðhélst sá siður að strákar klæddu sig upp og gengu í hús með leik, söng og betli líkt og krakkar gera á öskudaginn. Þar heitir þessi dagur ''Maskadagur'' og má rekja uppruna hanns aftur til síðari hluta 19. aldar líkt og bolludaginn og hefur hann haldist síðan. Upp úr 1940 var farið að halda grímudansleiki og krakkar eignuðust daginn en upphaflega tóku fullorðnir líka þátt í leiknum og hefur þessi siður haldist síðan. Ólíkt þeim söng sem tíðkast á öskudaginn var líka sú hefð áður fyrr að leika stutt leikrit og átti þá sá sem verið var að betla af að geta sér til um hverjir það væru sem földu sig bak við grímur og búninga. Sá siður hefur þó lagst af og grímubúningar og söngur eins og á öskudeginum tekið alfarið við. Lengst af var bara gengið í hús en í seinni tíð hafa krakkar farið að fara í verslanir og fyrirtæki fyrri part dags líkt og tíðkast á öskudagin en á kvöldin er gengið í heimahús. Sökum þessa fá krakkarnir frí á [[Sprengidagur|Sprengidag]], enda stendur dagurinn yfir fram á kvöld, en ekki á Öskudag líkt og tíðkast annars staðar á landinu. Tilheyrandi ''Maskadagsböll'' eru haldin þennan dag þar sem krakkar jafnt sem fullorðnir koma saman uppáklædd í búningum til að skemmta sér.<ref>{{cite web |url=http://ruv.is/frett/maskadagur-a-isafirdi|title=Maskadagur á Ísafirði|publisher=ruv.isn|accessdate=9. febrúar 2016}}</ref> === Bolluát á bolludag === Á Íslandi hefur tíðkast í yfir hundrað ár að borða [[Bolla (matur)|bollur]] á þessum degi og í Þjóðólfi 1910 er talað um bolluát á bolludaginn.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2034100 Þjóðólfur, 18. febrúar 1910.]</ref> Þó mun það hafa þekkst eitthvað áður og í matreiðslubók [[Þóra Andrea Nikólína Jónsdóttir|Þ.A.N. Jónsdóttur]] frá 1858 er uppskrift að ''langaföstusnúðum'', þ.e. bolludagsbollum. Reykvísk bakarí fara að auglýsa bollur á bolludaginn á öðrum áratug aldarinnar og í Morgunblaðinu 1915 er kvartað yfir hnignun bolludagsins: „... það eina sem virðist vera eftir af kætinni frá fyrri tímum á »bolludaginn«, er óhemju kökuát barnanna — og full búðarskúffan af smápeningum hjá bökurum bæjarins. »Bollan« kostar því miður þrjá tveggeyringa í þetta sinn!“<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1197161 Morgunblaðið, 14. febrúar 1915.]</ref> Áætlað hefur verið að íslenskir bakarar baki um eina milljón bolla fyrir bolludaginn en einnig eru margir sem baka bollur heima. Bollurnar eru nú oftast bornar fram með [[sulta|sultu]] og [[rjómi|rjóma]] innan í og hattur bollunnar skreyttur með [[súkkulaði]]hulu eða [[glassúr]] en þó eru margar aðrar útgáfur til. Tvær tegundir af bollum eru algengastar: [[vatnsdeig]]sbollur (sem eru mjúkar og frauðkenndar) og [[gerdeig|gerbollur]] (sem eru öllu fastari í sér). Bollur bolludagsins breytast lítið frá ári til árs, en bolluskrautið breytist alltaf lítillega eftir smekk tímans. Í [[Morgunblaðið|Morgunblaðinu]] [[1935]] auglýsir bakaríið Freia til dæmis eftirfarandi bollutegundir á bolludeginum: :''Rjómabollur, rommbollur, krembollur, súkkulaðibollur, rúsínubollur, vínarbollur, hveitibollur''. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1227996 Morgunblaðið 1935]</ref> Ýmsir hafa líka þann sið að borða fisk- eða kjötbollur á bolludaginn og má rekja það að minnsta kosti aftur á fjórða áratug 20. aldar en þá auglýsti niðursuðuverksmiðja S.Í.F. fiskbollur á bolludaginn undir slagorðinu: „Gerið bolludaginn þjóðlegan“.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=989890 Alþýðublaðið, 18. febrúar 1939]</ref> Fyrst og fremst hafa það þó verið rjóma- og krembollur sem einkennt hafa mataræðið þennan dag. === Bolluvendir === Það er einnig rík hefð fyrir því að föndraðir séu [[bolluvöndur|bolluvendir]], oftast úr litríkum pappírsræmum sem límdar eru á prik. Börn flengja svo foreldra sína með eða forráðamenn með vendinum og hrópa: „Bolla! Bolla! Bolla!“. Sá siður að vekja menn með flengingum á bolludaginn er talinn hafa borist til Danmerkur frá mótmælendasvæðunum í norðanverðu [[Þýskaland]]i og síðan til Íslands með dönskum kaupmönnum á 19. öld. Í upphafi taldist flenging ekki gild nema flengjarinn væri alveg klæddur og fórnarlambið óklætt, og því ekki óalgengt að börn vöknuðu snemma til að geta „bollað“ foreldra sína í rúminu. Sá sem er flengdur getur losnað undan þjáningunum með því að gefa bollu í staðinn, og fyrir hvert högg átti barnið að fá eina bollu. Flengingar þessar eiga sér líklega kaþólska fyrirmynd í táknrænum hirtingum á öskudag. Vöndurinn minnir á [[Kvöstur|stökkul]] sem notaður var til að dreifa [[Vígt vatn|vígðu vatni]] við föstuinngang. Sumir telja hýðingarnar upprunalega lið í [[Frjósemishátíð|frjósemisgaldri]] og með þeim eigi að vekja alla náttúruna til lífs og starfa þegar vorið sé í nánd. == Dagsetningar bolludags á næstu árum == * {{#expr:{{CURRENTYEAR}}}} - {{#invoke:Easter|Calculate|{{#expr:{{CURRENTYEAR}}}}|dagur=Bolludagur|form=j. F}} * {{#expr:{{CURRENTYEAR}}+1}} - {{#invoke:Easter|Calculate|{{#expr:{{CURRENTYEAR}}+1}}|dagur=Bolludagur|form=j. F}} * {{#expr:{{CURRENTYEAR}}+2}} - {{#invoke:Easter|Calculate|{{#expr:{{CURRENTYEAR}}+2}}|dagur=Bolludagur|form=j. F}} * {{#expr:{{CURRENTYEAR}}+3}} - {{#invoke:Easter|Calculate|{{#expr:{{CURRENTYEAR}}+3}}|dagur=Bolludagur|form=j. F}} == Tilvísanir == <references/> == Tengt efni == * [[Langafasta]] * [[Sprengidagur]] * [[Öskudagur]] == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Árni Björnsson|titill=Saga daganna|ár=2000}} == Tenglar == {{wikiorðabók|bolludagur}}{{Wikibækur|Matreiðslubók/Vatnsdeigsbolla|Vatnsdeigsbollum}} * [http://www.eldhus.is/eldhus.php?func=birtauppskrift&id=485 Uppskrift að vatnsdeigsbollum.] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1303393 ''Heimatilbúnar bollur fyrir bolludaginn''; grein í Morgunblaðinu 1956] [[Flokkur:Dagatal]] [[Flokkur:Kristnar hátíðir]] [[Flokkur:Íslenskar hátíðir]] [[Flokkur:Hræranlegar hátíðir]] 8y4a45e0yrnepmgopzign5h9jzm1if8 1967630 1967628 2026-06-15T13:34:59Z MyraMidnight 41218 Flokkur: Hátíðir á Íslandi (Íslenskar hátíðir virðist vera endurtekning) 1967630 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Islensk vatnsdeigsbolla.jpg|thumb|right|Íslensk vatnsdeigsbolla með rjóma, sultu og súkkulaði ofaná]] [[Mynd:Fastelavnsbolle 3 (ubt).jpg|thumb|right|Dönsk bolludagsbolla úr vínarbrauðsdeigi.]] [[Mynd:SemlaFlickr.jpg|thumb|right|Sænsk bolludagsbolla, gerbolla með marsípan- og rjómafyllingu.]] '''Bolludagur''' er mánudagurinn í [[Föstuinngangur|föstuinngangi]], 7 vikum fyrir [[Páskar|páska]], en ''föstuinngangur'' kallast síðustu þrír dagarnir fyrir [[Langafasta|lönguföstu]], sem hefst á miðvikudegi með [[Öskudagur|öskudegi]]. Algengt var í kaþólskum sið að [[fasta]]ð væri á kjöt dagana tvo fyrir lönguföstu og var það boðið í [[Grágás|þjóðveldislögunum]]. Önnur merki um siði tengda þessum degi er ekki að finna fyrr en á [[19. öld]]. Í [[Sturlunga saga|Sturlungu]] og [[biskupasögur|biskupasögum]] er talað um „að fasta við hvítan mat“ ([[mjólkurmatur|mjólkurmat]]) í föstuinngang. Líklegt er að menn hafi nýtt sér þessa daga fyrir langt föstutímabil til að gæða sér á ýmsu góðgæti, ekki síst brauðmeti. Í dönskum heimildum frá því um 1700 er talað um hveitibollur sem muldar eru og hrærðar með [[mjólk]] og smjöri og borðaðar í föstuinngangi.<ref>[http://runeberg.org/dagligt/7/0107.html Dagligt liv i Norden i det sekstende århundrede] Á Runeberg.org.</ref> Bolluát og feitmetisát virðist á öðrum [[Norðurlönd]]um reyndar hafa verið meir bundið við þriðjudaginn næsta í föstu. En á Íslandi hafa menn bundið þennan sið við mánudaginn, sennilega til að trufla ekki hefðbundinn matarsið [[Sprengidagur|sprengidagsins]]. Á síðustu áratugum hefur bolluátið þó færst að hluta yfir á sunnudaginn. == Bolludagur á Íslandi == Flengingar og bolluát berst líklega til [[Ísland]]s fyrir [[Danmörk|dönsk]] eða [[Noregur|norsk]] áhrif á síðari hluta 19. aldar, líklega að frumkvæði þarlendra bakara sem settust hér að. Heitið ''Bolludagur'' er ekki þekkt fyrr en eftir aldamót og mun orðið til hérlendis. Upphaflega bárust siðirnir að slá köttinn úr tunnunni og að marsera í grímubúningum frá Danmörku fyrir 1870 en lagðist víðast hvar af eftir aldamótin. Þessir siðir héldust samt áfram á [[Akureyri]] en 1915 færðust þeir yfir á [[Öskudagur|öskudaginn]] og hafa síðan smám saman breiðst þaðan út aftur sem öskudagssiðir. Heitið bolludagur sést fyrst á prenti 1910 en annars var dagurinn oft kallaður ''flengingardagur''. ===Maskadagur=== Á Ísafirði, [[Bolungarvík]] og nágrenni færðust ekki allir siðir bolludagsins yfir á öskudag. Þar viðhélst sá siður að strákar klæddu sig upp og gengu í hús með leik, söng og betli líkt og krakkar gera á öskudaginn. Þar heitir þessi dagur ''Maskadagur'' og má rekja uppruna hanns aftur til síðari hluta 19. aldar líkt og bolludaginn og hefur hann haldist síðan. Upp úr 1940 var farið að halda grímudansleiki og krakkar eignuðust daginn en upphaflega tóku fullorðnir líka þátt í leiknum og hefur þessi siður haldist síðan. Ólíkt þeim söng sem tíðkast á öskudaginn var líka sú hefð áður fyrr að leika stutt leikrit og átti þá sá sem verið var að betla af að geta sér til um hverjir það væru sem földu sig bak við grímur og búninga. Sá siður hefur þó lagst af og grímubúningar og söngur eins og á öskudeginum tekið alfarið við. Lengst af var bara gengið í hús en í seinni tíð hafa krakkar farið að fara í verslanir og fyrirtæki fyrri part dags líkt og tíðkast á öskudagin en á kvöldin er gengið í heimahús. Sökum þessa fá krakkarnir frí á [[Sprengidagur|Sprengidag]], enda stendur dagurinn yfir fram á kvöld, en ekki á Öskudag líkt og tíðkast annars staðar á landinu. Tilheyrandi ''Maskadagsböll'' eru haldin þennan dag þar sem krakkar jafnt sem fullorðnir koma saman uppáklædd í búningum til að skemmta sér.<ref>{{cite web |url=http://ruv.is/frett/maskadagur-a-isafirdi|title=Maskadagur á Ísafirði|publisher=ruv.isn|accessdate=9. febrúar 2016}}</ref> === Bolluát á bolludag === Á Íslandi hefur tíðkast í yfir hundrað ár að borða [[Bolla (matur)|bollur]] á þessum degi og í Þjóðólfi 1910 er talað um bolluát á bolludaginn.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2034100 Þjóðólfur, 18. febrúar 1910.]</ref> Þó mun það hafa þekkst eitthvað áður og í matreiðslubók [[Þóra Andrea Nikólína Jónsdóttir|Þ.A.N. Jónsdóttur]] frá 1858 er uppskrift að ''langaföstusnúðum'', þ.e. bolludagsbollum. Reykvísk bakarí fara að auglýsa bollur á bolludaginn á öðrum áratug aldarinnar og í Morgunblaðinu 1915 er kvartað yfir hnignun bolludagsins: „... það eina sem virðist vera eftir af kætinni frá fyrri tímum á »bolludaginn«, er óhemju kökuát barnanna — og full búðarskúffan af smápeningum hjá bökurum bæjarins. »Bollan« kostar því miður þrjá tveggeyringa í þetta sinn!“<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1197161 Morgunblaðið, 14. febrúar 1915.]</ref> Áætlað hefur verið að íslenskir bakarar baki um eina milljón bolla fyrir bolludaginn en einnig eru margir sem baka bollur heima. Bollurnar eru nú oftast bornar fram með [[sulta|sultu]] og [[rjómi|rjóma]] innan í og hattur bollunnar skreyttur með [[súkkulaði]]hulu eða [[glassúr]] en þó eru margar aðrar útgáfur til. Tvær tegundir af bollum eru algengastar: [[vatnsdeig]]sbollur (sem eru mjúkar og frauðkenndar) og [[gerdeig|gerbollur]] (sem eru öllu fastari í sér). Bollur bolludagsins breytast lítið frá ári til árs, en bolluskrautið breytist alltaf lítillega eftir smekk tímans. Í [[Morgunblaðið|Morgunblaðinu]] [[1935]] auglýsir bakaríið Freia til dæmis eftirfarandi bollutegundir á bolludeginum: :''Rjómabollur, rommbollur, krembollur, súkkulaðibollur, rúsínubollur, vínarbollur, hveitibollur''. <ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1227996 Morgunblaðið 1935]</ref> Ýmsir hafa líka þann sið að borða fisk- eða kjötbollur á bolludaginn og má rekja það að minnsta kosti aftur á fjórða áratug 20. aldar en þá auglýsti niðursuðuverksmiðja S.Í.F. fiskbollur á bolludaginn undir slagorðinu: „Gerið bolludaginn þjóðlegan“.<ref>[http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=989890 Alþýðublaðið, 18. febrúar 1939]</ref> Fyrst og fremst hafa það þó verið rjóma- og krembollur sem einkennt hafa mataræðið þennan dag. === Bolluvendir === Það er einnig rík hefð fyrir því að föndraðir séu [[bolluvöndur|bolluvendir]], oftast úr litríkum pappírsræmum sem límdar eru á prik. Börn flengja svo foreldra sína með eða forráðamenn með vendinum og hrópa: „Bolla! Bolla! Bolla!“. Sá siður að vekja menn með flengingum á bolludaginn er talinn hafa borist til Danmerkur frá mótmælendasvæðunum í norðanverðu [[Þýskaland]]i og síðan til Íslands með dönskum kaupmönnum á 19. öld. Í upphafi taldist flenging ekki gild nema flengjarinn væri alveg klæddur og fórnarlambið óklætt, og því ekki óalgengt að börn vöknuðu snemma til að geta „bollað“ foreldra sína í rúminu. Sá sem er flengdur getur losnað undan þjáningunum með því að gefa bollu í staðinn, og fyrir hvert högg átti barnið að fá eina bollu. Flengingar þessar eiga sér líklega kaþólska fyrirmynd í táknrænum hirtingum á öskudag. Vöndurinn minnir á [[Kvöstur|stökkul]] sem notaður var til að dreifa [[Vígt vatn|vígðu vatni]] við föstuinngang. Sumir telja hýðingarnar upprunalega lið í [[Frjósemishátíð|frjósemisgaldri]] og með þeim eigi að vekja alla náttúruna til lífs og starfa þegar vorið sé í nánd. == Dagsetningar bolludags á næstu árum == * {{#expr:{{CURRENTYEAR}}}} - {{#invoke:Easter|Calculate|{{#expr:{{CURRENTYEAR}}}}|dagur=Bolludagur|form=j. F}} * {{#expr:{{CURRENTYEAR}}+1}} - {{#invoke:Easter|Calculate|{{#expr:{{CURRENTYEAR}}+1}}|dagur=Bolludagur|form=j. F}} * {{#expr:{{CURRENTYEAR}}+2}} - {{#invoke:Easter|Calculate|{{#expr:{{CURRENTYEAR}}+2}}|dagur=Bolludagur|form=j. F}} * {{#expr:{{CURRENTYEAR}}+3}} - {{#invoke:Easter|Calculate|{{#expr:{{CURRENTYEAR}}+3}}|dagur=Bolludagur|form=j. F}} == Tilvísanir == <references/> == Tengt efni == * [[Langafasta]] * [[Sprengidagur]] * [[Öskudagur]] == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Árni Björnsson|titill=Saga daganna|ár=2000}} == Tenglar == {{wikiorðabók|bolludagur}}{{Wikibækur|Matreiðslubók/Vatnsdeigsbolla|Vatnsdeigsbollum}} * [http://www.eldhus.is/eldhus.php?func=birtauppskrift&id=485 Uppskrift að vatnsdeigsbollum.] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1303393 ''Heimatilbúnar bollur fyrir bolludaginn''; grein í Morgunblaðinu 1956] [[Flokkur:Dagatal]] [[Flokkur:Kristnar hátíðir]] [[Flokkur:Hátíðir á Íslandi]] [[Flokkur:Hræranlegar hátíðir]] kh8c2ewncm2ira1062phqab96of443r 0 55770 1967841 1956603 2026-06-16T04:38:27Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1967841 wikitext text/x-wiki [[Image:Sanchi2.jpg|thumb|300px|Stúpan mikla á [[Sanchi]].]] '''Stúpa''' (eða '''hvolfhlað''') er hvolflaga helgidómur (oft turnhýsi) í byggingarlist [[búddismi|búddhatrúarmanna]]. [[Mynd:ButkaraStupa.jpg|thumb|300px|Þróun Butkara stúpunnar.]] [[Mynd:Borobudur-perfect-buddha.jpg|thumb|Frá [[Borobudur]] búddhahofinu , [[Java]], [[Indónesía]].]] Stúpur voru upprunalega gerðar úr leir og mold eða steinhlaðnar ofan á jarðveg eða múrstein. Í stúpu er grafhýsi sem geymir helga gripi. Hún er oft girt svalariði og efst er stöpull með eins konar regnhlíf. Við lát [[Gautama Búdda]] mun líkami hans hafa verið brenndur og askan grafin undir átta stúpum og tvær aðrar stúpur undir duft og grafker. Elsta þekkta stúpan er Dhamek stúpan í [[Sanchi]] á [[Indland]]i og stærsta stúpan er [[Phra Pathom Chedi]] í [[Nakhon Pathom]] héraðinu í [[Tæland]]i en hún er 127 metra há. Sú stúpa sem mest er lagt í er minnisvarðinn í [[Borobudur]] frá 8. öld í [[Java]] í [[Indónesía|Indónesíu]]. Efri hringlaga pallur þess hofs er með raðir af bjöllulagar stúpum þar sem í eru Búddalíkneski sem tákna [[Arupajhana]], svið formleysisins. Aðalstúpan er tóm og táknar fullkomnun uppljómunar. Hofið er skreytt með lágmyndum úr lífi [[Gautama Búdda]]. Borobudur er á [[heimsminjaskrá UNESCO]] og er talinn stærsti búddaminnivarðinn í heiminum. Stúpan þróaðist yfir í [[pagóða|pagóðu]] þegar [[búddismi]] breiddist út til annarra [[Asía|Asíulanda]]. Pagóður eru breytilegar að gerð en geta einnig verið bjöllulaga og pýramídalaga. Það eru í dag ekki skörp skil á milli stúpu og pagóðu en venjulega er stúpa notað um búddahelgiskrín á [[Indland]]i og [[Asía|Suðaustur-Asíu]] en pagóða um trúarlegar byggingar í Austur-Asíu, byggingar sem hægt er að ganga inn í. Stúpa er gerð úr fimm einingum: * ferkantaður grunnur * hvolflaga rými * stöpull eða spíra * hálfmáni * hringlaga diskur ==Myndir af stúpum== <gallery> Mynd:Samye Ling Stupa.JPG|Stúpa í Samye Ling, [[Skotland]] Mynd:Dagoba_Colombo.jpg|[[Colombo]], Sri Lanka Mynd:Shwedagon-Pano.jpg|Shwedagon í [[Yangon]], [[Myanmar]] Mynd:Phra Pathom Chedi.jpg|Phra Pathom Chedi, [[Nakhon Pathom]], [[Tæland]] Mynd:Wat Phra Kaew, Golden Chedi Buddhist Stupa, Bangkok, Thailand.jpg|Chedi Phra Sri Rattana, [[Bangkok]], [[Tæland]] Mynd:That Louang Vientiane.jpg|That Louang í [[Vientiane]] (Laos) Mynd:Wat Phnom-Phnom Penh-Cambodia.jpg|Wat Phnom, [[Phnom Penh]], Kambódía Mynd:Chorten Tibet.jpg|[[Chörten]], [[Tíbet]] Mynd:Stupa Chorten Ladakh.jpg|Chörten, [[Ladakh]] Mynd:Dodrulchortenstupa.jpg|Stúpa í [[Gangtok]], [[Sikkim]] Mynd:Borobudur.Stupas.am002.JPG|Stúpa í [[Borobudur]], [[Indónesía]] Mynd:Tibetan Village Stupa.jpg|Chörten, [[Tíbet]] Mynd:Sanchi.jpg|Útskorin skreyting á norðurhlið stóru stúpunnar í [[Sanchi]] Mynd:Mankiala Stupa.JPG|[[Mankiala]] Stúpa nálægt [[Rawalpindi]] ,[[Pakistan]] </gallery> == Tenglar == *[https://www.stupa.org.nz/stupa/intro.htm Stupas.org is an entire site dedicated to the history and meaning of stupas] *[https://www.globalpagoda.org Wolrd's Largest Buddhist Pagoda, India] *[https://www.shambhalamountain.org/stupa.html Shambhala Mountain Center, One of the largest Stupas in North America] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120729060513/http://www.shambhalamountain.org/stupa.html |date=2012-07-29 }} *[http://www.imperialtours.net/kumbum_stupa.htm Gyantse's Kumbum Stupa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050308051614/http://www.imperialtours.net/kumbum_stupa.htm |date=2005-03-08 }} *[http://www.stupa.org.nz/ The Stupa Information Page] *[http://astupasuccess.blogspot.com/ KPC Stupa Project] *[http://padmaloka.org.uk/views_of_padmaloka.html Dhardo Rimpoche Stupa at Padmaloka] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060130113136/http://www.padmaloka.org.uk/views_of_padmaloka.html |date=2006-01-30 }} *[http://www.stupabenalmadena.org/en/stupa_en.html Largest Stupa in Europe, 'The Englightenment Stupa' in Spain] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070913121308/http://www.stupabenalmadena.org/en/stupa_en.html |date=2007-09-13 }} *[http://www.meditationincolorado.org/stupa_fortcollins_denver.htm What is a Stupa?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927082049/http://www.meditationincolorado.org/stupa_fortcollins_denver.htm |date=2007-09-27 }} *[https://www.thewalt.de/stupa.htm Stupas, Tempel und verwandte Bauwerke aus drei Felsbildstationen bei Chilas am oberen Indus (Nordpakistan) in German] *[https://www.thailex.info/THAILEX/THAILEXENG/lexicon/c.htm#chedi Meaning of the Thai Chedi] == Heimild == * {{wpheimild | tungumál = en | titill = Stupa | mánuðurskoðað = 23. október | árskoðað = 2007}} {{commons|Stupa}} [[Flokkur:Búddismi]] 2ss7o293bbl02atwiv3aoc6ijhgr2rp 0 59013 1967747 1831572 2026-06-15T17:16:56Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967747 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightblue | name = Slöttblekill | image = Coprinus atramentarius.jpg | image_width = 250px | image_caption = ''Coprinus atramentarius'' | regnum = [[Svepparíki]] (''Fungi'') | divisio = [[Kólfsveppir]] (''Basidiomycota'') | classis = ''[[Homobasidiomycetes]]'' | ordo = [[Hattsveppir]] (''Agaricales'') | familia = [[Bleksveppsætt]] (''Coprinaceae'') | genus = [[Bleklar]] (''Coprinus'') | species = C. atramentarius | binomial_authority = (Bull.) [[Elias Magnus Fries|Fr.]] | binomial = ''Coprinus atramentarius'' | binomial_date = 1838 }} '''Slöttblekill''' ([[fræðiheiti]]: ''Coprinus atramentarius'') er fremur stór [[bleklar|blekill]] sem áður fyrr var notaður við framleiðslu á [[blek]]i. Hann er einna þekktastur bleksveppanna, ásamt [[ullblekill|ullblekli]]. [[Sveppahattur|Hatturinn]] verður 3-6sm í þvermál og er grábrúnn að lit með óreglulegar fellingar á jaðrinum (áður en hann tekur að blekast). [[Stafur (sveppur)|Stafurinn]] verður 8-18sm að lengd, samlitur hattinum og verður fljótt holur að innan. Slöttblekill kemur upp í klösum í graslendi um allt norðurhvel jarðar. Hann inniheldur efni ([[disulfiram]]) sem virkar svipað og [[antabus]] og veldur því [[eitrun]] ef [[áfengi]]s er neytt með. Einkennin eru roði í andliti, ógleði, uppköst, lasleiki og hraður hjartsláttur. Þau koma fram frá 5-10 mínútum eftir neyslu og vara í 2-3 tíma.<ref name=michelot1992>{{cite journal |last1=Michelot |first1=Didier |title=Poisoning by ''Coprinus atramentarius'' |url=https://archive.org/details/natural-toxins_1992_1_2/page/73 |journal=Natural Toxins |volume=1 |issue=2 |pages=73–80 |year=1992 |pmid=1344910 |doi=10.1002/nt.2620010203 }}</ref><ref name=Benjamin1995>{{cite book |last=Benjamin |first=Denis R. |title=Mushrooms: poisons and panaceas—a handbook for naturalists, mycologists and physicians |url=https://archive.org/details/mushroomspoisons0000benj |publisher=WH Freeman and Company |location=New York |year=1995 |isbn=0-7167-2600-9}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Coprinus atramentarius}} {{Wikilífverur|Coprinus atramentarius}} [[Flokkur:Bleklar]] [[Flokkur:Eitursveppir]] [[Flokkur:Sveppir á Íslandi]] cxkhwgo22e3ken707dvoc2g70zh5p0a 0 60623 1967624 1954221 2026-06-15T13:23:30Z MyraMidnight 41218 bæti við íslenskar hátíðir flokkur 1967624 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Fałat Julian, Popielec.jpg|thumb|right|300px|Pólskt málverk frá 1881 sem sýnir prest dreifa ösku á höfuð safnaðarmeðlima, siður sem haldist hefur víða, eins og á Ítalíu og Spáni sem og sumstaðar í Suður-Ameríku]] '''Öskudagur''' er í [[vestræn kristni|vestrænni kristni]] fyrsti dagur [[langafasta|lönguföstu]] sem hefst 7. viku fyrir [[Páskar|páska]] og getur hann verið á bilinu 4. febrúar til 10. mars. Dagurinn hefur lengi verið mikilvægur í [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska]] kirkjuárinu og nafnið á rætur í þeim sið að ösku af brenndum pálmagreinum frá árinu áður var dreift yfir höfuð iðrandi kirkjugesta þennan dag og oft til þess notaður sérstakur vöndur. Líka þekkist sá siður að smyrja ösku á enni kirkjugesta. Á mörgum stöðum í [[Biblían|Biblíunni]] táknar aska hið forgengilega og óverðuga en að auki hefur hún verið talin búa yfir heilnæmum og hreinsandi krafti. Langafasta er hinn kirkjulegi tími iðrunar og askan minnir fólk á forgengileikann og hreinsar það af syndum sínum. == Öskudagur á Íslandi == Nafnið öskudagur kemur fyrir í íslenskum handritum frá 14. öld og leiða má líkum að því að það sé enn eldra. Dagurinn gegnir þar sama hlutverki hér og í öðrum kaþólskum sið í [[Evrópa|Evrópu]]. Langafasta átti að vera tími íhugunar og góðrar breytni auk föstunnar sem á Íslandi takmarkaðist yfirleitt við kjötmeti en gat einnig náð til fiskvöru og mjólkurafurða. Ef langt var gengið var fastað upp á vatn og brauð. Þótt hátíðleiki öskudagsins hafi minnkað og nánast horfið hér á landi við [[Siðaskiptin á Íslandi|siðaskiptin]] hélt fólk áfram að gera sér dagamun síðustu dagana fyrir lönguföstu og hér hafa þróast ýmsir siðir kringum [[Bolludagur|bolludag]], [[Sprengidagur|sprengidag]] og öskudag. ===Hlutverkaskipti bolludags og öskudags=== Bolludagur sem væntanlega fékk ekki nafnið fyrr en snemma á 20. öld og öskudagur hafa að nokkru leyti skipt um hlutverk. Lengi vel var mánudagurinn í 7. viku fyrir páska hefðbundinn frídagur barna í skólum seint á 19. öld og þá tíðkaðist víða um landið að ganga í skrúðgöngu í grímubúningum og að slá köttinn úr tunnunni. Þeir siðir hafa væntanlega borist frá [[Danmörk]]u eða [[Noregur|Noregi]]. Árið 1917 hafði frídagurinn verið færður yfir á öskudaginn víðast hvar á landinu og siðirnir fluttust með. Að ganga í skrúðgöngu og slá köttinn úr tunnunni datt þó víðast hvar upp fyrir á 20. öld, en hélst þó við á [[Akureyri]] og hefur þaðan smámsaman aftur verið að breiðast út á ný. Önnur venja fluttist frá öskudegi til bolludags sem var það flengja með vendi og hlaut vöndurinn við það nafnið bolluvöndur. Vöndurinn virðist kominn frá þeirri hefð að dreifa ösku með vendi yfir safnaðargesti í kirkjum á öskudag í kaþólskum sið og guðhræddir menn flengdu sjálfa sig með vendi í iðrunarskyni. Við siðaskiptin fluttust flengingarnar yfir á aðra sem skemmtun og börn tóku þær að sér á bolludaginn hér á Íslandi. ===Maskadagur=== Þó hélst sá siður að klæðast búningum og ganga í hús með söng og leikjum áfram að vera á bolludaginn á [[Ísafjörður|Ísafirði]] og nágrenni og hefur haldist þannig alla allt frá um aldamótin 1900. Þar stendur hátíðin sem þau kalla [[Bolludagur#Maskadagur|Maskadagur]] alveg fram á kvöld svo krakkar fá frí í skólum á sprengidag í stað öskudags annarstaðar á landinu.<ref>{{cite web |url=https://ruv.is/frett/maskadagur-a-isafirdi|title=Maskadagur á Ísafirði|publisher=ruv.is|accessdate=9. febrúar 2016}}</ref> ===Öskudagspokar=== [[Mynd:oskudagspokar.jpg|thumb|right|200px|Sú venja að hengja Öskudagspoka á fólk hefur nær alveg horfið en virðist vera að sækja smámsaman í sig veðrið að nýju. Hér eru nýjir Öskudagspokar saumaðir 2011 af meðlimum samtakanna ''Sóley og félagar'' sem hafa staðið fyrir Öskudagspoka saumi og sölu undanfarin ár.]] Sú hefð tengd öskudeginum sem ekki finnst annars staðar en á Íslandi er að hengja [[Öskupoki|öskupoka]] á fólk. Líklega má rekja upphaf þess til kaþólskunnar og krafts öskunnar sem gjarna var mögnuð með heilögu vatni. Sóttu menn í að taka ösku með sér heim úr kirkjum til að blessa heimilið. Þessi pokasiður þekkist á Íslandi allt frá miðri 18. öld en er mögulega eldri. Hér skiptist pokasiðurinn lengi vel í tvennt eftir kynjum þannig að konur hengdu öskupoka á karla en karlar poka með steinum á konur. Síðar breyttist siðurinn þannig að fyrst og fremst börn hengdu öskudagspoka á aðra og þá sérstaklega fullorðna og lykilatriði var að koma pokunum fyrir svo að fórnarlambið tæki ekki eftir því. Innihald pokans breyttist líka og gátu þeir verið með litlum gjöfum eða miðum. Þessi siður hefur þó nær alveg horfið og við tekið sá siður að börn gangi í grímubúningum í búðir og fyrirtæki og syngi til að fá [[sælgæti]] litlar gjafir eða annað góðgæti. Svipar sá siður til [[Bandaríkin|bandarísku]] [[hrekkjavaka|hrekkjavöku]] hefðarinnar. == Dagsetningar öskudags á næstu árum == * {{#expr:{{CURRENTYEAR}}+1}} - {{#invoke:Easter|Calculate|{{#expr:{{CURRENTYEAR}}+1}}|dagur=Öskudagur|form=j. F}} * {{#expr:{{CURRENTYEAR}}+2}} - {{#invoke:Easter|Calculate|{{#expr:{{CURRENTYEAR}}+2}}|dagur=Öskudagur|form=j. F}} == Tengt efni == * [[Langafasta]] * [[Bolludagur]] * [[Sprengidagur]] == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Árni Björnsson|titill=Saga daganna|ár=2000}} == Tenglar == {{Wikiorðabók|öskudagur}} * {{vísindavefurinn|3201|Af hverju er öskudagurinn haldinn hátíðlegur?}} * {{vísindavefurinn|3391|Á hve margra ára fresti ber bolludag, öskudag og sprengidag upp á sama mánaðardag?}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3284532&lang=0 ''Öskudagur''; greinarkorn í Lesbók Morgunblaðsins 1958] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1899345 ''Höggin svo látum á bumbunni bylja''; grein í Morgunblaðinu 1998] [[Flokkur:Dagatal]] [[Flokkur:Kristnar hátíðir]] [[Flokkur:Hræranlegar hátíðir]] [[Flokkur:Íslenskar hátíðir]] qlswf6wyd3dnfiubazautm7l16ogisa 1967632 1967624 2026-06-15T13:37:53Z MyraMidnight 41218 Flokkur:Hátíðir á Íslandi (því Íslenskar hátíðir virðist vera endurtekning) 1967632 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Fałat Julian, Popielec.jpg|thumb|right|300px|Pólskt málverk frá 1881 sem sýnir prest dreifa ösku á höfuð safnaðarmeðlima, siður sem haldist hefur víða, eins og á Ítalíu og Spáni sem og sumstaðar í Suður-Ameríku]] '''Öskudagur''' er í [[vestræn kristni|vestrænni kristni]] fyrsti dagur [[langafasta|lönguföstu]] sem hefst 7. viku fyrir [[Páskar|páska]] og getur hann verið á bilinu 4. febrúar til 10. mars. Dagurinn hefur lengi verið mikilvægur í [[Rómversk-kaþólska kirkjan|kaþólska]] kirkjuárinu og nafnið á rætur í þeim sið að ösku af brenndum pálmagreinum frá árinu áður var dreift yfir höfuð iðrandi kirkjugesta þennan dag og oft til þess notaður sérstakur vöndur. Líka þekkist sá siður að smyrja ösku á enni kirkjugesta. Á mörgum stöðum í [[Biblían|Biblíunni]] táknar aska hið forgengilega og óverðuga en að auki hefur hún verið talin búa yfir heilnæmum og hreinsandi krafti. Langafasta er hinn kirkjulegi tími iðrunar og askan minnir fólk á forgengileikann og hreinsar það af syndum sínum. == Öskudagur á Íslandi == Nafnið öskudagur kemur fyrir í íslenskum handritum frá 14. öld og leiða má líkum að því að það sé enn eldra. Dagurinn gegnir þar sama hlutverki hér og í öðrum kaþólskum sið í [[Evrópa|Evrópu]]. Langafasta átti að vera tími íhugunar og góðrar breytni auk föstunnar sem á Íslandi takmarkaðist yfirleitt við kjötmeti en gat einnig náð til fiskvöru og mjólkurafurða. Ef langt var gengið var fastað upp á vatn og brauð. Þótt hátíðleiki öskudagsins hafi minnkað og nánast horfið hér á landi við [[Siðaskiptin á Íslandi|siðaskiptin]] hélt fólk áfram að gera sér dagamun síðustu dagana fyrir lönguföstu og hér hafa þróast ýmsir siðir kringum [[Bolludagur|bolludag]], [[Sprengidagur|sprengidag]] og öskudag. ===Hlutverkaskipti bolludags og öskudags=== Bolludagur sem væntanlega fékk ekki nafnið fyrr en snemma á 20. öld og öskudagur hafa að nokkru leyti skipt um hlutverk. Lengi vel var mánudagurinn í 7. viku fyrir páska hefðbundinn frídagur barna í skólum seint á 19. öld og þá tíðkaðist víða um landið að ganga í skrúðgöngu í grímubúningum og að slá köttinn úr tunnunni. Þeir siðir hafa væntanlega borist frá [[Danmörk]]u eða [[Noregur|Noregi]]. Árið 1917 hafði frídagurinn verið færður yfir á öskudaginn víðast hvar á landinu og siðirnir fluttust með. Að ganga í skrúðgöngu og slá köttinn úr tunnunni datt þó víðast hvar upp fyrir á 20. öld, en hélst þó við á [[Akureyri]] og hefur þaðan smámsaman aftur verið að breiðast út á ný. Önnur venja fluttist frá öskudegi til bolludags sem var það flengja með vendi og hlaut vöndurinn við það nafnið bolluvöndur. Vöndurinn virðist kominn frá þeirri hefð að dreifa ösku með vendi yfir safnaðargesti í kirkjum á öskudag í kaþólskum sið og guðhræddir menn flengdu sjálfa sig með vendi í iðrunarskyni. Við siðaskiptin fluttust flengingarnar yfir á aðra sem skemmtun og börn tóku þær að sér á bolludaginn hér á Íslandi. ===Maskadagur=== Þó hélst sá siður að klæðast búningum og ganga í hús með söng og leikjum áfram að vera á bolludaginn á [[Ísafjörður|Ísafirði]] og nágrenni og hefur haldist þannig alla allt frá um aldamótin 1900. Þar stendur hátíðin sem þau kalla [[Bolludagur#Maskadagur|Maskadagur]] alveg fram á kvöld svo krakkar fá frí í skólum á sprengidag í stað öskudags annarstaðar á landinu.<ref>{{cite web |url=https://ruv.is/frett/maskadagur-a-isafirdi|title=Maskadagur á Ísafirði|publisher=ruv.is|accessdate=9. febrúar 2016}}</ref> ===Öskudagspokar=== [[Mynd:oskudagspokar.jpg|thumb|right|200px|Sú venja að hengja Öskudagspoka á fólk hefur nær alveg horfið en virðist vera að sækja smámsaman í sig veðrið að nýju. Hér eru nýjir Öskudagspokar saumaðir 2011 af meðlimum samtakanna ''Sóley og félagar'' sem hafa staðið fyrir Öskudagspoka saumi og sölu undanfarin ár.]] Sú hefð tengd öskudeginum sem ekki finnst annars staðar en á Íslandi er að hengja [[Öskupoki|öskupoka]] á fólk. Líklega má rekja upphaf þess til kaþólskunnar og krafts öskunnar sem gjarna var mögnuð með heilögu vatni. Sóttu menn í að taka ösku með sér heim úr kirkjum til að blessa heimilið. Þessi pokasiður þekkist á Íslandi allt frá miðri 18. öld en er mögulega eldri. Hér skiptist pokasiðurinn lengi vel í tvennt eftir kynjum þannig að konur hengdu öskupoka á karla en karlar poka með steinum á konur. Síðar breyttist siðurinn þannig að fyrst og fremst börn hengdu öskudagspoka á aðra og þá sérstaklega fullorðna og lykilatriði var að koma pokunum fyrir svo að fórnarlambið tæki ekki eftir því. Innihald pokans breyttist líka og gátu þeir verið með litlum gjöfum eða miðum. Þessi siður hefur þó nær alveg horfið og við tekið sá siður að börn gangi í grímubúningum í búðir og fyrirtæki og syngi til að fá [[sælgæti]] litlar gjafir eða annað góðgæti. Svipar sá siður til [[Bandaríkin|bandarísku]] [[hrekkjavaka|hrekkjavöku]] hefðarinnar. == Dagsetningar öskudags á næstu árum == * {{#expr:{{CURRENTYEAR}}+1}} - {{#invoke:Easter|Calculate|{{#expr:{{CURRENTYEAR}}+1}}|dagur=Öskudagur|form=j. F}} * {{#expr:{{CURRENTYEAR}}+2}} - {{#invoke:Easter|Calculate|{{#expr:{{CURRENTYEAR}}+2}}|dagur=Öskudagur|form=j. F}} == Tengt efni == * [[Langafasta]] * [[Bolludagur]] * [[Sprengidagur]] == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> == Heimildir == * {{bókaheimild|höfundur=Árni Björnsson|titill=Saga daganna|ár=2000}} == Tenglar == {{Wikiorðabók|öskudagur}} * {{vísindavefurinn|3201|Af hverju er öskudagurinn haldinn hátíðlegur?}} * {{vísindavefurinn|3391|Á hve margra ára fresti ber bolludag, öskudag og sprengidag upp á sama mánaðardag?}} * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=3284532&lang=0 ''Öskudagur''; greinarkorn í Lesbók Morgunblaðsins 1958] * [http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1899345 ''Höggin svo látum á bumbunni bylja''; grein í Morgunblaðinu 1998] [[Flokkur:Dagatal]] [[Flokkur:Kristnar hátíðir]] [[Flokkur:Hræranlegar hátíðir]] [[Flokkur:Hátíðir á Íslandi]] fgsdp96a7vulef0x6u6g9aya5vfpjvw 0 62088 1967712 1960238 2026-06-15T16:49:40Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967712 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Itsukushima_Gate.jpg|thumb|right|Torii eða hofhlið að sjintóhofinu í Itsukushima.]] '''Sjintóismi''' ([[japanska]]: {{Nihongo|''Shintō''|神道}}) er [[trúarbrögð]] sem eru upprunnin í [[Japan]]. Sjintóismi er flokkaður með öðrum [[austurasísk trúarbrögð|austurasískum trúarbrögðum]]. Hann er oft skilgreindur sem [[þjóðartrú]] Japans. Í sjintóisma er engin miðlæg yfirstjórn eða kennivald, svo trúarsetningar og helgisiðir eru mjög fjölbreytt meðal iðkenda.{{sfn|Bocking|1997|p=viii}}{{sfn|Rots|2015|p=211}} Sjintóismi er [[fjölgyðistrú]] og [[andatrú]] sem snýst um yfirnáttúrulegar verur kallaðar {{Nihongo|''kami''|神}}, þýtt sem [[andi|andar]], [[goð]] eða [[vættur|vættir]].{{sfn|Cali|Dougill|2013|p=13}} Í sjintóisma er talið að ''kami'' búi í öllum hlutum, meðal annars í landslagi og náttúruöflum. ''Kami'' eru dýrkaðar við helgidóma (''[[kamidana]]'') á heimilum og í opinberum [[sjintóhof]]um (''jinja'').{{sfn|Picken|1994|p=xviii}}{{sfn|Bocking|1997|p=72}}{{sfn|Earhart|2004|p=36}}{{sfn|Cali|Dougill|2013|p=7}} Í hofunum starfa sjintóprestar (''[[kannushi]]'') sem hafa umsjón með fórnargjöfum þar sem ''kami'' hofsins er færður matur og drykkur. Tilgangur fórnargjafanna er að styrkja samkomulag ''kami'' og manna og óska blessunar goðmagnsins. Aðrar helgiathafnir eru ''[[kagura]]''-dansar, [[vígsluathöfn|vígsluathafnir]] og ''[[matsuri]]''-hátíðir. Hofin selja gjarnan spádóma á blöðum (''[[omikuji]]'') og verndargripi (''[[omamori]]'') til iðkenda. Hreinlæti og hreinsunarathafnir eru mikilvægar í sjintóisma, sérstaklega fyrir helgiathafnir. Lítil áhersla er hins vegar á tiltekinn siðaboðskap eða [[líf eftir dauðann]], þótt talið sé að sumt fólk geti breyst í ''kami'' eftir dauða sinn. Sjintóismi hefur enga miðlæga upprunasögn eða kennisetningu og hefur mikinn fjölda staðbundinna afbrigða. Fræðimenn deila um það hvenær hægt sé að tala um sjintóisma sem trúarbrögð, fremur en [[þjóðtrú]], en dýrkun ''kami'' er rakin allt til [[Yayoi-tímabilið|Yayoi-tímabilsins]] milli 300 f.o.t. og 300 e.o.t.{{sfn|Littleton|2002|p=14}}{{sfn|Hardacre|2017|p=18}} Undir lok [[Kofun-tímabilið|Kofun-tímabilsins]] 300 til 538 e.o.t. barst [[búddatrú]] til Japans og [[samrunatrú|rann saman]] við ''kami''-dýrkunina, þannig að ''kami'' urðu hluti af [[heimsmynd búddismans]].{{sfn|Hardacre|2017|p=24}} ''Kami'' urðu í kjölfarið í vaxandi mæli [[manngerving]]ar.{{sfn|Bocking|1997|p=180}}{{sfn|Hardacre|2017|p=1}} Elstu rit sem fjalla um ''kami'' eru ''[[Kojiki]]'' og ''[[Nihon Shoki]]'' frá 8. öld.{{sfn|Hardacre|2017|p=69}} Næstu aldir tók keisarafjölskyldan upp þessa samrunatrú.{{sfn|Cali|Dougill|2013|p=8}} Á [[Meiji-tímabilið|Meiji-tímabilinu]] var hins vegar tekið að líta á sjintóisma sem sérstök þjóðleg trúarbrögð í anda [[þjóðernishyggja|þjóðernishyggju]] og reynt var að þurrka út búddísk áhrif.{{sfn|Breen|Teeuwen|2010|p=8}} Japönskum borgurum var uppálagt að dýrka keisarann sem ''kami''.{{sfn|Breen|Teeuwen|2010|p=10}} Sumir fræðimenn telja að í raun hafi sjintóismi sem sérstök trúarbrögð verið búinn til á þessum tíma.{{sfn|Breen|Teeuwen|2010|p=7}} Eftir ósigur Japana í [[síðari heimsstyrjöld]] var sjintóismi formlega skilinn frá ríkinu.{{sfn|Ueda|1979|p=304}}{{sfn|Kitagawa|1987|p=171}}{{sfn|Bocking|1997|p=18}}{{sfn|Earhart|2004|p=207}} Sjintóismi finnst aðallega í Japan, þar sem um 100.000 sjintóhof er að finna.{{sfn|Breen|Teeuwen|2010|p=1}} Sjintóismi er fjölmennustu trúarbrögð landsins, en búddatrú er í öðru sæti. Flestir landsmenn taka þátt jöfnum höndum í athöfnum sem tengjast báðum trúarbrögðum, sérstaklega hátíðum, sem endurspeglar útbreitt viðhorf í Japan að ein trú útiloki ekki aðra. [[Japanskar nýtrúarhreyfingar]] hafa líka tekið upp þætti úr sjintóisma. == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * {{cite book |last=Bocking |first=Brian |title=A Popular Dictionary of Shinto |edition=revised |location=Richmond |publisher=Curzon |year=1997 |isbn=978-0-7007-1051-5 }} * {{cite book |last1=Breen |first1=John |last2=Teeuwen |first2=Mark |title=A New History of Shinto |url=https://archive.org/details/newhistoryofshin0000bree |location=Chichester |publisher=Wiley-Blackwell |year=2010 |isbn=978-1-4051-5515-1}} * {{cite book |last1=Cali |first1=Joseph |last2=Dougill |first2=John |title=Shinto Shrines: A Guide to the Sacred Sites of Japan's Ancient Religion |location=Honolulu |publisher=University of Hawai'i Press |year=2013 |isbn=978-0-8248-3713-6 }} * {{cite book |last=Earhart |first=H. Byron |year=2004 |title=Japanese Religion: Unity and Diversity |url=https://archive.org/details/japanesereligion0000earh_c6y4 |edition=fourth |location=Belmont, CA |publisher=Wadsworth |isbn=978-0-534-17694-5 }} * {{cite book |last=Hardacre |first=Helen |title=Shinto: A History |url=https://archive.org/details/shintohistory0000hard |location=Oxford |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=978-0-19-062171-1 }} * {{cite book |last=Kitagawa |first=Joseph M. |author-link=Joseph Kitagawa |title=On Understanding Japanese Religion |year=1987 |publisher=Princeton University Press |location=Princeton, New Jersey |isbn=978-0-691-10229-0 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/onunderstandingj0000kita }} * {{cite book |title=Shinto: Origins, Rituals, Festivals, Spirits, Sacred Places |url=https://archive.org/details/shintooriginsrit0000litt |publisher=Oxford University Press |location=Oxford, NY |first=C. Scott |last=Littleton| author-link=C. Scott Littleton |year=2002 |isbn=978-0-19-521886-2 |oclc=49664424}} * {{cite book |last=Picken |first=Stuart D. B. |author-link=Stuart D. B. Picken |title=Essentials of Shinto: An Analytical Guide to Principal Teachings |year=1994 |publisher=Greenwood |location=Westport and London |isbn=978-0-313-26431-3 }} * {{cite journal |last=Rots |first=Aike P. |year=2015 |title=Sacred Forests, Sacred Nation: The Shinto Environmentalist Paradigm and the Rediscovery of Chinju no Mori |journal=Japanese Journal of Religious Studies |volume=42 |issue=2 |pages=205–233 |doi=10.18874/jjrs.42.2.2015.205-233 |doi-access=free }} * {{cite journal |last=Ueda |first=Kenji |title=Contemporary Social Change and Shinto Tradition |url=https://archive.org/details/japanese-journal-of-religious-studies_march-june-1979_6_1-2/page/303 |journal=Japanese Journal of Religious Studies |volume=6 |issue=1–2 |year=1979 |pages=303–327 |doi=10.18874/jjrs.6.1-2.1979.303-327 |doi-access=free }} {{stubbur|Japan|trúarbrögð}} [[Flokkur:Trúarbrögð]] [[Flokkur:Japönsk menning]] ntgvcoepdy1kojisj42nnov3vdgt80a 0 66206 1967836 1697486 2026-06-16T00:21:14Z Usutto 107102 1967836 wikitext text/x-wiki '''Þota''' er [[loftfar]] knúið áfram með [[þotuhreyfill|þotuhreyflum]]. Þotur geta flogið mikið hraðar en venjulegar [[flugvél]]ar og ná þær allt að 10.000 til 15.000 [[metri|metra]] hæð. Fyrsta þotuflugvélin var kölluð -''Heinkel He 178'', var búin til í Þýskalandi og tók sitt fyrsta flug í ágúst 1939. == Orðsifjafræði == Íslenska orðið ''þota'' er [[nýyrði]] og er dregið af [[lýsingarháttur þátíðar|lýsingarhætti þátíðar]] sagnarinnar ''þjóta'' sem er ''þotinn''.<ref name="íslenska">[http://bella.mrn.stjr.is/utgafur/islenska.pdf Íslenska- í senn forn of ný] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923081614/http://bella.mrn.stjr.is/utgafur/islenska.pdf |date=2009-09-23 }} bls. 9</ref> == Tengt efni == * [[Jumbo þota]] == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Þotur|*]] b7kslkdqwqi4hvqflswv6dd98c33tbo 1967839 1967836 2026-06-16T01:09:37Z Berserkur 10188 1967839 wikitext text/x-wiki '''Þota''' er [[loftfar]] knúið áfram með [[þotuhreyfill|þotuhreyflum]]. Þotur geta flogið mikið hraðar en venjulegar [[flugvél]]ar og ná þær allt að 10.000 til 15.000 [[metri|metra]] hæð. Fyrsta þotuflugvélin var kölluð -''Heinkel He 178'', var búin til í Þýskalandi og tók sitt fyrsta flug í ágúst 1939. == Orðsifjafræði == Íslenska orðið ''þota'' er [[nýyrði]] og er dregið af [[lýsingarháttur þátíðar|lýsingarhætti þátíðar]] sagnarinnar ''þjóta'' sem er ''þotinn''.<ref name="íslenska">[http://bella.mrn.stjr.is/utgafur/islenska.pdf Íslenska- í senn forn of ný] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923081614/http://bella.mrn.stjr.is/utgafur/islenska.pdf |date=2009-09-23 }} bls. 9</ref> == Tengt efni == * [[Breiðþota]] == Heimildir == <references/> [[Flokkur:Þotur|*]] jln6jbpdujh00pybfnkohle30u3upvk 0 71460 1967614 1955886 2026-06-15T11:59:26Z MyraMidnight 41218 Bæti sniði félag íslenskra bókaútgefenda 1967614 wikitext text/x-wiki '''Almenna bókafélagið''' eða '''AB''' er [[Ísland|íslenskt]] [[bókafélag]] sem var stofnað [[17. júní]] [[1955]]. Hlutverk þess var meðal annars að mynda menningarlegt mótvægi við [[Mál og menning]]u sem þá var öflugasta bókafélag landsins, tengt vinstrisinnuðum rithöfundum og hallt undir Ráðstjórnarríkin, enda þáði það háa fjárstyrki þaðan. Á þessum tíma störfuðu tvö félög íslenskra rithöfunda, [[Rithöfundafélag Íslands]] og [[Félag íslenskra rithöfunda]], sem skiptust eftir átakalínum í stjórnmálum. Að stofnun Almenna bókafélagsins stóðu meðal annars [[Bjarni Benediktsson (f. 1908)|Bjarni Benediktsson]], sem þá var menntamálaráðherra, [[Gunnar Gunnarsson]], [[Guðmundur G. Hagalín]], [[Tómas Guðmundsson]], [[Jóhannes Nordal]] og [[Kristmann Guðmundsson]]. Alvarlegir rekstrarörðugleikar í byrjun [[1991-2000|10. áratugar]] 20. aldar ráku félagið í [[gjaldþrot]] árið [[1996]]. [[Vaka-Helgafell]] keypti þá bókabirgðir fyrirtækisins. Bókafélagið sem Jónas Sigurgeirsson rekur keypti nafnið úr þrotabúi 2011 og gefur nú út nokkrar bækur á ári undir nafni Almenna bókafélagsins. == Heimildir == * {{vefheimild|url=https://www.rnh.is/?page_id=395|titill=Almenna bókafélagið. Af vefsíðu Rannsóknarseturs um nýsköpun og hagvöxt.}} *{{vefheimild|url=http://www.mbl.is/mm/gagnasafn/grein.html?grein_id=90515|titill= Nýfundin skjöl Sovéska kommúnistaflokksins í Moskvu: Mál og menning fékk styrki}} {{Félag íslenskra bókaútgefenda}} {{stubbur|fyrirtæki|Ísland}} [[Flokkur:Íslensk bókaforlög]] {{s|1955}} iro6tc6wuzsgs3q8ca0t1sdtug7sa78 0 74831 1967688 1960209 2026-06-15T16:33:26Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967688 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Moskítóflugur | status = secure | image = Mosquito 2007-2.jpg | image_caption = Kvenkyns ''[[Culiseta longiareolata]]''. | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'') | classis = [[Skordýr]] (''Insecta'') | ordo = [[Tvívængjur]] (''Diptera'') | subordo = [[Mý (skordýr)|Mý]] (''Nematocera'') | infraordo = ''[[Culicomorpha]]'' | superfamilia = ''[[Culicoidea]]'' | familia = '''Moskítóflugur''' (''Culicidae'') | familia_authority = | diversity_link = Culicidae#Systematics | subdivision_ranks = Undirættir | subdivision =[[Anophelinae]]<br />[[Culicinae]]<br />[[Toxorhynchitinae]] | diversity = 41 undirætt }} '''Moskítóflugur''' eða '''stungumý''' ([[fræðiheiti]]: ''Culicidae'') eru algeng [[ætt (flokkunarfræði)|ætt]] [[skordýr]]a af ættbálki [[Tvívængjur|tvívængja]] sem lifa víða um heim. Til ættarinnar teljast um 3500 [[tegund (flokkunarfræði)|tegundir]].<ref>{{vísindavefurinn|56656|Í hvaða löndum eru engar moskítóflugur?|höfundur=Jón Már Halldórsson|dags=22.7.2010}}</ref> Nafnið kemur úr spænsku, ''mosca'' „fluga“ með smækkunarendingunni ''-ito'' og merkir því „smáfluga“. Moskítóflugur hafa grannan liðskiptan búk, eitt vængjapar, sex langar og grannar lappir, og mjög ílanga [[munnlimir|munnlimi]] sem þær nota til að stinga og sjúga með. Allar moskítóflugur nærast á [[blómasafi|blómasafa]], en kvendýr margra tegunda hafa sérhæft sig í að sjúga [[blóð]]. Tegundafjölbreytni moskítóflugna kom til á [[krítartímabilið|krítartímabilinu]]. [[Þróunarlíffræði]]ngar hafa lýst moskítóflugum sem [[örrándýr]]um sem lifa [[sníkjulífi]] á stærri dýrum með því að sjúga úr þeim blóð án þess að drepa þau.<ref name="Wilson 2014">{{cite book |last=Wilson |first=Edward O. |author-link=E. O. Wilson |title=The Meaning of Human Existence |url=https://archive.org/details/meaningofhumanex0000wils_x0n8 |year=2014 |publisher=W. W. Norton & Company |isbn=978-0-87140-480-0 |page=[https://archive.org/details/meaningofhumanex0000wils_x0n8/page/112 112]}}</ref> [[Snýkjudýrafræði]]ngar líta hins vegar á moskítóflugur sem [[smitberi|smitbera]] sem flytja [[frumdýr]], [[baktería|bakteríur]] og [[veira|veirur]] milli hýsla.<ref name="Poulin Randhawa 2011">{{cite journal |last=Poulin |first=Robert |author-link=Robert Poulin (zoologist) |editor1=Rollinson, D. |editor2=Hay, S. I. |title=The Many Roads to Parasitism: A Tale of Convergence |journal=Advances in Parasitology |url=https://books.google.com/books?id=9y4AlXka7t0C&pg=PA28 |year=2011 |volume=74 |publisher=Academic Press |isbn=978-0-12-385897-9 |pages=27–28 |doi=10.1016/B978-0-12-385897-9.00001-X |pmid=21295676 |url-access=subscription }}</ref> Lífsferill moskítóflugna hefst með því að kvendýrið verpir frjóvguðum eggjum í stillt vatn.<ref>{{vísindavefurinn|48291|Hvað lifa moskítóflugur lengi og af hverju klæjar mann af bitum þeirra?|höfundur=Gunnar Þór Magnússon|dags=30.7.2008}}</ref> Úr eggjunum klekjast svo [[lirfa|lirfur]] sem [[myndbreyting|myndbreytast]] í [[púpa|púpur]]. Bæði lirfur og púpur þurfa loft úr [[andrúmsloft]]inu. Þær sækja það með röri sem þær stinga upp úr vatnsyfirborðinu. Lirfur moskítóflugna eru mikilvæg fæða fyrir mörg vatnadýr, eins og gyðlur [[drekafluga|drekaflugna]], fiska og suma fugla. Púpan þroskast svo í fullorðna flugu sem skríður upp úr hamnum upp á yfirborð vatnsins. Allt ferlið getur tekið frá nokkrum dögum upp í mánuð.<ref name="EPA life cycle">{{cite web |title=Mosquito Life Cycle |date=21 February 2013 |url=https://www.epa.gov/mosquitocontrol/mosquito-life-cycle |publisher=[[United States Environmental Protection Agency|Environmental Protection Agency]] |access-date=12 December 2023 |archive-date=19 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201219184319/https://www.epa.gov/mosquitocontrol/mosquito-life-cycle |url-status=live }}</ref> Karldýrin [[svermur|sverma]] í ljósaskiptunum og makast við kvendýr sem fljúga inn í sverminn. Hjá þeim tegundum sem sjúga blóð, finnur kvendýrið hýsil og sýgur úr honum blóð. Hún hvílist svo í 2-3 daga til að melta blóðið og gefa eggjunum færi á að þroskast áður en hún verpir. Moskítóflugur nýta sér blóð úr mörgum tegundum [[hryggdýr]]a og sumum [[hryggleysingi|hryggleysingjum]], aðallega öðrum liðdýrum. [[Munnvatn]] moskítóflugna berst í hýsilinn þegar hún sýgur blóð og getur valdið útbrotum með kláða. Moskítóflugan getur fengið í sig [[sýkill|sýkla]] sem hún flytur svo til næsta hýsils sem hún sýgur úr blóð. Meðal sjúkdóma sem moskítóflugur bera eru [[malaría]], [[þráðormasýki]], [[mýgulusótt]] og [[beinbrunasótt]]. Helstu tegundir sem bera sýkla milli manna, eru ''[[Anopheles gambiae]]'' sem getur borið malaríu í hitabeltinu,<ref>{{cite journal|title=The Anopheles gambiae 1000 Genomes Consortium. Genetic diversity of the African malaria vector Anopheles gambiae|journal=Nature|volume=552|pages=96–100|year=2017|doi=10.1038/nature24995}}</ref> og ''[[Aedes aegypti]]'' sem hefur dreifst víða um heim og getur borið mýgulusótt.<ref>{{cite journal |last1=Eisen |first1=L. |last2=Moore |first2=C. G. |year=2013 |title=''Aedes (Stegomyia) aegypti'' in the Continental United States: A Vector at the Cool Margin of Its Geographic Range |journal=Journal of Medical Entomology |volume=50 |issue=3 |pages=467–478 |doi=10.1603/ME12245 |pmid=23802440 |s2cid=16922806 |doi-access= }}</ref> Moskítóflugur er að finna nánast um allan heim, þótt flestar tegundir lifi í [[hitabeltið|hitabeltinu]] og á [[hlýtemprað loftslag|hlýtempruðum svæðum]]. Moskítóflugur er til dæmis að finna á [[Grænland]]i, í [[Norður-Noregur|Norður-Noregi]] og [[Skotland]]i. Moskítóflugur hafa ekki lifað af á [[Ísland]]i, þótt flækingar hafi oft fundist. Hugsanlega er umhleypingum í veðri um að kenna.<ref>{{vísindavefurinn|2166|Af hverju lifa ekki moskítóflugur á Íslandi, fyrst þær geta lifað báðum megin á Grænlandi?|höfundur=Gísli Már Gíslason|dags=7.3.2002}}</ref> Sumir telja þó að landnám moskítóflugna á Íslandi sé aðeins tímaspursmál.<ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252722842d/moskito-flugur-muni-koma-til-is-lands|title=Moskító­flugur muni koma til Ís­lands|author=Jón Ísak Ragnarsson|date=6. maí 2025|website=Vísir}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.visir.is/g/20252791720d/moskito-flugan-maett-til-is-lands|title=Moskítóflugan mætt til Íslands|author=Kolbeinn Tumi Daðason|date=20. október 2025|website=Vísir}}</ref> Önnur lönd þar sem engar moskítóflugur er að finna eru [[Færeyjar]],<ref>{{cite web|url=https://www.icelandreview.com/news/nature-travel/mosquitoes-iceland-puzzles-scientists/|title=No Mosquitoes in Iceland Puzzles Scientists|website=Iceland Review|date=31. júlí 2013}}</ref> [[Tristan da Cunha]], [[Falklandseyjar]] og [[Suðurskautslandið]].<ref>{{cite journal|author=Medlock et al.|title=An entomological review of invasive mosquitoes in Europe|url=https://archive.org/details/bulletin-of-entomological-research_2015-12_105_6/page/637|journal=Bulletin of Entomological Research|year=2015|volume=105|number=6|pages=637-663|doi=10.1017/S0007485315000103}}</ref> == Neðanmálsgreinar == {{reflist}} == Tenglar == * [https://e-m-b.myspecies.info/ Journal of the European Mosquito Control Association] {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Moskítóflugur| ]] sqwuwnhrz5yjkmgflclv1ahejmllypm 0 75891 1967754 1957012 2026-06-15T17:20:58Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967754 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sow with piglet.jpg|thumb|right|Svín geta borið inflúensuvírusa sem aðlagaðir eru mönnum og fuglum.]] '''Svínaflensa''' er [[Smitun|smitandi]] öndunarsjúkdómur sem herjar yfirleitt á [[svín]] og orsakast af [[inflúensa|inflúensuveiru]]. Fólk sem vinnur með svín og svínaafurðir getur sýkst af afbrigðum af svínaflensu og getur vírusinn stökkbreyst þannig að svínaflensa geti smitast milli manna. Talið er að afbrigðið sem olli [[Svínaflensufaraldurinn 2009|Svínaflensufaraldrinum 2009]] sé þannig [[stökkbreyting]] af [[H1N1]] afbrigði <ref>[http://www.who.int/mediacentre/news/statements/2009/h1n1_20090427/en/index.html Swine influenza] Word Health Organization</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Nánara lesefni == * {{cite journal |author=Van Reeth K |title=Avian and swine influenza viruses: our current understanding of the zoonotic risk |journal=Veterinary Research |volume=38 |issue=2 |pages=243–60 |year=2007 |pmid=17257572 |doi=10.1051/vetres:2006062 |url=}} * {{cite journal |author=Hampson AW, Mackenzie JS |title=The influenza viruses |journal=The Medical Journal of Australia |volume=185 |issue=10 Suppl |pages=S39–43 |date= nóvember 2006|pmid=17115950 |doi= |url=https://www.mja.com.au/public/issues/185_10_201106/ham10884_fm.html}} * {{cite journal |author=Lipatov AS, Govorkova EA, Webby RJ, ''et al.'' |title=Influenza: emergence and control |journal=The Journal of Virololy |volume=78 |issue=17 |pages=8951–9 |date=september 2004 |pmid=15308692 |pmc=506949 |doi=10.1128/JVI.78.17.8951-8959.2004 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2004-09_78_17/page/8951}} * {{cite journal |author=Reid AH, Taubenberger JK |title=The origin of the 1918 pandemic influenza virus: a continuing enigma |journal=The Journal of General Virology |volume=84 |issue=Pt 9 |pages=2285–92 |date=september 2003 |pmid=12917448 |doi= |url=http://vir.sgmjournals.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=12917448 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * {{cite journal |author=Taubenberger JK, Reid AH, Janczewski TA, Fanning TG |title=Integrating historical, clinical and molecular genetic data in order to explain the origin and virulence of the 1918 Spanish influenza virus |journal=Philosphial Transactions of the Royal Societ in London B: Biological Sciences |volume=356 |issue=1416 |pages=1829–39 |date=desember 2001 |pmid=11779381 |pmc=1088558 |doi=10.1098/rstb.2001.1020 |url=}} * {{cite journal |author=Alexander DJ |title=Ecological aspects of influenza A viruses in animals and their relationship to human influenza: a review |journal=Journal of the Royal Society of Medicine |volume=75 |issue=10 |pages=799–811 |date=október 1982 |pmid=6752410 |pmc=1438138 |doi= |url=https://archive.org/details/sim_royal-society-of-medicine-great-britain-journal_1982-10_75_10/page/n44}} * {{cite journal |author=Winkler WG |title=Influenza in animals: its possible public health significance |journal=Journal of Wildlife Diseases |volume=6 |issue=4 |pages=239–42; discussion 247–8 |date=október 1970 |pmid=16512120 |doi= |url=http://www.jwildlifedis.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=16512120 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} * {{cite journal |author=de Jong JC, Smith DJ, Lapedes AS, ''et al.'' |title=Antigenic and genetic evolution of swine influenza A (H3N2) viruses in Europe |journal=The Journal of Virology |volume=81 |issue=8 |pages=4315–22 |date=apríl 2007 |pmid=17287258 |pmc=1866135 |doi=10.1128/JVI.02458-06 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-virology_2007-04_81_8/page/4315}} * {{cite journal |author=Taubenberger JK, Morens DM |title=The pathology of influenza virus infections |journal=Annual Review of Pathology |volume=3 |issue= |pages=499–522 |year=2008 |pmid=18039138 |pmc=2504709 |doi=10.1146/annurev.pathmechdis.3.121806.154316 |url=}} == Tenglar == * [https://web.archive.org/web/20110814021629/http://landlaeknir.is/Pages/1055?NewsID=1898 Landlæknisembættið:Svínaflensa] * [http://wayback.vefsafn.is/wayback/20090814000157/landlaeknir.is/Pages/1055?NewsID=1897 Landlæknisembættið:Upplýsingar um svínaflensu A H1N1 spurningar og svör] * [http://www.cdc.gov/swineflu/ Centers for Disease Control and Prevention (CDC) - Swine Flu] * [http://sect4.org/forum "Swine Flu Cases Without Swine Exposure"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429194959/http://sect4.org/forum/ |date=2009-04-29 }} Center for Biosecurity of UPMC * [http://www.outbreakalerts.com Outbreak Alerts] Latest news and videos on viral epidemics and pandemics * [http://www.swinecast.com/2008-leman-conference-ongoing-challenge-of-swine-flu The ongoing challenge of swine flu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429093710/http://www.swinecast.com/2008-leman-conference-ongoing-challenge-of-swine-flu |date=2009-04-29 }} presentation by Marie Gramer, D.V.M., Ph.D., veterinary diagnostician at the University of Minnesota Veterinary Diagnostic Laboratory. * [https://biotech.law.lsu.edu/cphl/history/books/sw/ ''The Swine Flu Affair: Decision-Making on a Slippery Disease''] Original 1978 U.S.A. Department of Health Education and Welfare review by Richard E. Neustadt and Harvey V Fineberg available from Louisiana State University Law Center Medical and Public Health Law Site. * [http://en.wikipedia.org/wiki/NAV-CO2 ''Surface sanitation and interruption of influenza using NAV-CO2''] * [http://www.cdc.gov/ncidod/EID/vol12no01/05-1132.htm ''The Swine Flu Episode and the Fog of Epidemics''] by Richard Krause in CDC's Emerging Infectious Diseases Journal Vol. 12, No. 1 January 2006 published December 20, 2005 * [http://mark.asci.ncsu.edu/HealthyHogs/book1994/woodlief.htm SWINE INFLUENZA by Carol G. Woodlief of College of Veterinary Medicine at North Carolina State University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090425124415/http://mark.asci.ncsu.edu/HealthyHogs/book1994/woodlief.htm |date=2009-04-25 }} Overview, symptoms in pigs, treatment for pigs * [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2009/04/23/AR2009042304116.html ''In California and Texas, 5 New Swine Flu Cases''] [[The Washington Post|Washington Post]], By Rob Stein (Staff Writer) * [http://www.allheadlinenews.com/articles/7014928633 ''Swine Flu In Mexico And U.S. May Lead To Pandemic, WHO Says''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090429230913/http://www.allheadlinenews.com/articles/7014928633 |date=2009-04-29 }} AHN, Mayur Pahilajani (Staff Writer) * [http://www.swine-flu-news.com/index.htm News and information on the 2009 human swine flu outbreak] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090428133118/http://www.swine-flu-news.com/index.htm |date=2009-04-28 }} * [http://maps.google.com/maps/ms?ie=UTF8&hl=en&t=p&msa=0&msid=106484775090296685271.0004681a37b713f6b5950&ll=22.22809,-111.357422&spn=35.796953,63.896484&z=4 H1N1 Swine Flu cases tagged on Google Maps] * [https://www.who.int/en/ World Health Organization (WHO): Swine influenza] * [http://www.medworm.com/rss/medicalfeeds/infectiousdiseases/Swine-Flu.xml MedWorm's Swine Flu RSS Newsfeed (compiled from thousands of authoritative medical and news feeds)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090831070032/http://www.medworm.com/rss/medicalfeeds/infectiousdiseases/Swine-Flu.xml |date=2009-08-31 }} * [http://www.lockergnome.com/jfk/2009/04/11/the-most-important-things-a-journey-into-nys-catskill-mountains/ Survival Emergency and Communication Gear] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090413044511/http://www.lockergnome.com/jfk/2009/04/11/the-most-important-things-a-journey-into-nys-catskill-mountains/ |date=2009-04-13 }} [[Flokkur:Smitsjúkdómar]] igf8emqpyhrtjk73f0d9mt0winxmt1k 0 78814 1967615 1924346 2026-06-15T12:30:19Z TKSnaevarr 53243 1967615 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Alfred Jodl | mynd =Bundesarchiv_Bild_146-1971-033-01,_Alfred_Jodl.jpg | myndatexti = Jodl árið 1940. | fæðingarnafn = Alfred Josef Baumgärtler{{sfn|Tofahrn|2008|p=129}} | fæðingardagur = {{fæðingardagur|1890|5|10}} | fæðingarstaður = [[Würzburg]], [[Bæjaraland]]i, [[Þýska keisaradæmið|Þýskalandi]] | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1946|10|16|1890|5|10}} | dauðastaður = [[Nürnberg]], Þýskalandi | orsök_dauða = [[Henging|Hengdur]] | starf = Hermaður | maki = {{plainlist| * {{gifting|Irma Gräfin von Bullion{{sfn|Tofahrn|2008|pp=129–130}}|1913|1944|orsök=dó}} * {{gifting|Luise von Benda{{sfn|O'Keeffe|2013|p=172}}|1945}} }} | undirskrift = Alfred Jodl signature.svg }} '''Alfred Josef Ferdinand Jodl''' ([[10. maí]] [[1890]] – [[16. október]] [[1946]]) var herforingi (þ. ''Generaloberst'') í [[Þriðja ríkið|Þriðja ríkinu]] og var annar af æðstu stjórnendum þýska hersins í [[síðari heimsstyrjöld]]. Hann var sóttur til saka í [[Nürnberg réttarhöldin|réttarhöldunum í Nürnberg]], fundinn sekur og dæmdur til dauða. Jodl var [[henging|hengdur]] sem stríðsglæpamaður árið 1946.<ref>{{Tímarit.is|1003640|Aftökur þýzku nazistaforingjanna|blað=[[Tíminn]]|útgáfudagsetning=24. október 1946|blaðsíða=1; 4}}</ref> ==Heimildir== * {{cite book |last1=O'Keeffe |first1=William J. |title=A Literary Occupation: Responses of German writers in service in occupied Europe |date=2013 |publisher=Rodopi |location=Amsterdam |isbn=978-9042037700 |url=https://books.google.com/books?id=RyiLAgAAQBAJ |access-date=1 December 2018 }} * {{cite book | last=Tofahrn | first=Klaus W. | title=Das Dritte Reich und der Holocaust | year=2008 |language=de| location=Frankfurt am Main | publisher=Peter Lang GmbH | isbn=978-3-63157-702-8}} ==Tilvísanir== <references/> {{Commonscat|Alfred Jodl|Alfred Jodl}} {{fde|1890|1946|Jodl, Alfred}} {{DEFAULTSORT:Jodl, Alfred}} [[Flokkur:Dæmdir stríðsglæpamenn]] [[Flokkur:Herforingjar í seinni heimsstyrjöldinni]] [[Flokkur:Þýskir herforingjar|Jodl, Alfred]] 9sq8nraulrcltmf7g1639f1js0dm4fb 0 92631 1967756 1777941 2026-06-15T17:22:12Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967756 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = Alrúna |image = Mandrake-roots.jpg |caption = Alrúna | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = [[Eudicots]] |unranked_ordo = [[Asterids]] | ordo = [[Kartöflubálkur]] (''Solanales'') | familia = [[Náttskuggaætt]] (''Solanaceae'') | genus = '''''Mandragora''''' |genus_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] |subdivision_ranks = Tegundir |subdivision = ''[[Mandragora autumnalis]]''<br/> ''[[Mandragora officinarum]]''<br/> ''[[Mandragora turcomanica]]''<br/> ''[[Mandragora caulescens]]'' |}} [[File:Mandragora officinarum 002.JPG|thumb|''Mandragora officinarum'']] [[File:Mandragora autumnalis1432.JPG|thumb|''Mandragora officinarum'' with violet flowers]] '''Alrúna''' ([[fræðiheiti]]: ''Mandragora officinarum'') er [[jurt]] af [[Náttskuggaætt]] með þykka, oft greinda rót ([[stólparót]]) sem gerir það að verkum að hún fær stundum mannsmynd. Alrúna vex villt í Miðjarðarhafslöndunum. Á [[Miðaldir|miðöldum]] var hún tengd við ýmiss konar [[hjátrú]] og litið á hana sem öflugan [[Verndargripur|verndargrip]]. ==Flokkun== {{clade|style=line-height:100%; |label1=Mandragoreae |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1=''Mandragora turcomanica'' |2=''Mandragora autumnalis'' }} |2=''Mandragora officinarum'' }} |2={{clade |1=''Mandragora caulescens'' |2=''Mandragora chinghaiensis'' }} }} }} <ref name=TuVoliDillSun10/>{{sfnp|Särkinen|Bohs|Olmstead|Knapp|2013|ps=, additional file 2}} Í einni rannsókn var ''M.&nbsp;chinghaiensis'' sett innan ''M.&nbsp;caulescens''.<ref name=TuVoliDillSun10>{{cite journal |last=Tu |first=Tieyao |last2=Volis |first2=Sergei |last3=Dillon |first3=Michael O. |last4=Sun |first4=Hang |last5=Wen |first5=Jun |year=2010 |title=Dispersals of Hyoscyameae and Mandragoreae (Solanaceae) from the New World to Eurasia in the early Miocene and their biogeographic diversification within Eurasia |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2010-12_57_3/page/1230 |journal=Molecular Phylogenetics and Evolution |volume=57 |issue=3 |pages=1226–1237 |doi=10.1016/j.ympev.2010.09.007 |name-list-style = amp }}</ref> == Hjátrú tengd alrúnu == Á miðöldum var talið að alrúna yxi undir [[Gálgi|gálga]] og yrði til af [[sæði]] hinna hengdu. Var hennar einkum að leita á slíkum slóðum, enda stundum nefnd „gálgamaður“, til dæmis í dönskum bókmenntum. Ekki var hlaupið að því að grafa upp alrúnurót. Helst var það reynandi fyrir sólarupprás á föstudegi. Skyldi maður þá bera [[vax]] í eyru sér, fara til gálgastaðar og hafa með sér kolsvartan [[Hundur|hund]] (eða svartan [[hænsnfuglar|hana]] að öðrum kosti). Ekki mátti snerta sjálfa rótina, heldur var grafið umhverfis og bandi brugðið um hana og hnýtt í hundinn. Síðan var hann lokkaður frá rótinni með vænum kjötbita og kippti henni þá upp um leið. Heyrðist þá angistarvein og ógurleg öskur þegar alrúnan slitnaði upp. Varð það venjulega bani hundsins. Hvítu líni var nú sveipað um alrúnurótina, hún síðan böðuð í [[rauðvín]]i og klædd í hvítrauðan klæðnað. Varð hún eftir þetta [[verndarvættur]] eigandans. Oft fluttu ferðalangar Alrúnurætur sunnan yfir [[Alpafjöll]] og seldu í Norður-Evrópu. En iðulega var hún fölsuð og seldar rætur annarra jurta, sem auðveldara var að ná í, til dæmis [[Sverðlilja|sverðliljurætur]] o. fl. Opinberlega var verslun með alrúnurætur stranglega bönnuð og á [[Galdrabrennur|galdrabrennuöldinni]] voru konur sem versluðu með hana brenndar á báli. == Læknislyf fornaldar == Talið er að [[Forn-Egyptar]] hafi haft miklar mætur á alrúnunni. Aldin hennar hafa fundist þar í fornaldargröfum, fléttuð í hálskransa, til dæmis í gröf [[Tútankamon]]s. Rót, blöð og aldin jurtarinnar voru notuð til lækninga fyrir a.m.k. 3500 árum. [[Hippókrates]], hinn frægi læknir Forn-Grikkja, ráðlagði seyði rótarinnar við [[þunglyndi]], [[sjálfsmorð]]shugleiðingum og jafnvel krampa. Í Alexandríu var hún notuð sem deyfilyf löngu fyrir Kristsfæðingu. == Tilvísun == {{reflist}} [[Flokkur:Náttskuggaætt]] [[Flokkur:Lækningajurtir]] gp8voe8gtp1ctkjbpiq7qlkymt1gotl 0 92699 1967840 1967542 2026-06-16T03:31:26Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1967840 wikitext text/x-wiki '''Stjórnlagaráð á Íslandi 2011''' (upphaflega nefnt [[stjórnlagaþing]]) var ráðgefandi nefnd skipuð af [[Forsætisráðuneyti Íslands]] árið 2011 til að gera frumvarp að heildarendurskoðun [[stjórnarskrá Íslands|íslensku stjórnarskrárinnar]]. Á undan stjórnlagaþinginu var haldinn þjóðfundur sem var ætlað að leggja línurnar um vilja þjóðarinnar varðandi ýmis gildi fyrir stjórnlagaþingið. Eftir að [[Hæstiréttur]] úrskurðaði [[kosningar til stjórnlagaþings á Íslandi 2010]] ólögmætar var heiti þingsins breytt í „stjórnlagaráð“ og sama fólki boðin seta í því og hlutu kosningu til stjórnlagaþingsins. Ýmsir töldu það vera að fara á svig við úrskurð Hæstaréttar. Stjórnlagaráð skilaði frumvarpi að breytingum á [[stjórnarskrá lýðveldisins Íslands]] til Alþingis [[29. júlí]] [[2011]]. Tillögurnar miðuðu að því að styrkja [[beint lýðræði]], auka völd [[Alþingi]]s og sjálfstæði dómstóla gagnvart framkvæmdavaldinu, takmarka tímalengd setu [[forseti Íslands|forseta]] og setja fram skýr ákvæði um þjóðareign á náttúruauðlindum.<ref>{{tímarit.is|6388527|Breytingarnar á stjórnarskránni|höfundur=Valgeir Örn Ragnarsson|dags=19. október 2011|bls=10|blað=DV}}</ref> Tillögurnar gerðu ráð fyrir að tiltekið hlutfall kjósenda gæti knúið fram þjóðaratkvæðagreiðslu um tiltekin mál, að þjóðaratkvæðagreiðsla væri forsenda framsals valds til yfirþjóðlegra stofnana, og að atkvæðavægi yrði jafnað á landsvísu. Talsverð gagnrýni kom á frumvarpið frá lögfræðingum, og eins var gagnrýnd sú heildarendurskoðun á stjórnarskránni sem boðuð var.<ref>{{cite journal|url=https://timarit.is/page/7770783|title=Frumvarpi stjórnlagaráðs ber að hafna|author=Reimar Pétursson|journal=Tímarit lögfræðinga|volume=61|number=3|pp=327-340}}</ref> Helsti gallinn var að eina leiðin til að breyta stjórnarskránni var samkvæmt gildandi stjórnarskrá tvær kosningar, sem ekki reyndist víðtæk sátt um. Á endanum var boðað til þjóðaratkvæðagreiðslu um nokkrar af tillögum stjórnlagaráðs, en þótt meirihluti reyndist fyrir þeim öllum varð ekkert úr því að frumvarpið yrði lagt fram. Talsvert munaði um andstöðu forseta Íslands, [[Ólafur Ragnar Grímsson|Ólafs Ragnars Grímssonar]], en á móti börðust [[Þorvaldur Gylfason]], [[Katrín Oddsdóttir]], [[Hjörtur Hjartarson]], Stjórnarskrárfélagið og fleiri fyrir framtíð frumvarpsins. Niðurstaðan varð sú að ekkert varð úr því að frumvarpið yrði lagt fram til atkvæðagreiðslu á Alþingi. Þess í stað var sett á fót stjórnarskrárnefnd, að mestu skipuð þingmönnum og nokkrum utanaðkomandi sérfræðingum, sem lagði til árið 2016 frumvarp byggt á þremur af tillögum stjórnlagaráðs. Það frumvarp hlaut ekki heldur brautargengi. Framganga Alþingis í málinu hefur verið gagnrýnd bæði af stuðningsfólki upphaflega frumvarpsins, og þeim sem hafa lýst sig andsnúin því. Reglulega er minnt á tillögur stjórnlagaráðs í almennri umræðu og kallað eftir endurskoðun stjórnarskrárinnar. == Saga== Frá því fyrir [[lýðveldisstofnunin|lýðveldisstofnun]] á Íslandi 1944 voru uppi hugmyndir um að efna til stjórnlagaþings, sem setti Íslandi [[stjórnskipunarlög]]. Þannig var á [[Alþingi]] sumarið 1942 rætt af miklum þunga um slíkt þing, en frá þeirri hugmynd var horfið síðar sama sumar.<ref>{{tímarit.is|1250820|Álitsgerð lýðveldisnefndar í skilnaðarmálinu: Grundvöllurinn er þegar lagður - Aðrar leiðir mundu valda töf og truflun|blað=Morgunblaðið|dags=30. janúar 1944|bls=2}}</ref> Árið 1949 sleit [[Framsóknarflokkurinn]] stjórnarsamstarfi á Alþingi og boðaði til kosninga. Meðal helstu kosningamála flokksins var að boðað skyldi til stjórnlagaþings en þær hugmyndir urðu ekki að veruleika.<ref>{{tímarit.is|1082966|Vinstri skrif og hægri stefna|höfundur=Stefán Pétursson|blað=Alþýðublaðið|dags=13. september 1949|síða=4}}</ref> Næstu áratugi skaut hugmyndin upp kollinum af og til. Þannig hvatti [[Jóhanna Sigurðardóttir]] til boðunar stjórnlagaþings í pistli árið 1996.<ref>{{cite web|url=http://www.althingi.is/johanna/greinar/safn/000010.shtml|title=Breytt kjördæmaskipan- forsenda framfara|author=Jóhanna Sigurðardóttir|date=13. september 1996|website=Alþingi|archive-url=https://vefsafn.is/is/20090130142229/http://www.althingi.is/johanna/greinar/safn/000010.shtml|archive-date=30.1.2009}}</ref> === Bankahrunið === Í kjölfar [[bankahrunið á Íslandi|bankahrunsins]] heyrðust raddir í þjóðfélaginu um að boða skyldi til stjórnlagaþings til að gera nauðsynlegar umbætur á samfélaginu með breytingum á stjórnarskrá. Þannig var komið á fót vefsíðunni nyttlydveldi.is,<ref>{{cite web|url=http://nyttlydveldi.is/|link-status=dead|title=Undirskriftasöfnun|website=Nýtt lýðveldi|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108160743/http://nyttlydveldi.is/|archive-date=2010-01-08|access-date=2026-06-06|url-status=bot: unknown}}</ref> auk þess sem ýmsir málsmetandi menn skrifuðu greinar um efnið og komu fram í fjölmiðlum. Á flokksþingi [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]] 19. janúar 2009 var samþykkt að efna skyldi til stjórnlagaþings.<ref>{{cite web|url=http://www.framsokn.is/Flokkurinn/Fyrir_fjolmidla/Frettir/?b=1,3719,news_view.html|title=Ályktun um stjórnlagaþing frá flokksþingi|date=19. janúar 2009|website=Framsóknarflokkurinn|archive-url=https://vefsafn.is/is/20090424195224/http://www.framsokn.is/Flokkurinn/Fyrir_fjolmidla/Frettir/?b=1,3719,news_view.html|archive-date=27.4.2009}}</ref> Í framhaldi af því gaf flokkurinn út yfirlýsingu 29. janúar 2009 þar sem greint var frá því að skilyrði þess að flokkurinn styddi minnihlutastjórn [[Samfylkingin|Samfylkingar]] og [[Vinstri græn|Vinstri grænna]] væri að flokkarnir tveir féllust á hugmyndir Framsóknarflokksins um að efnt yrði til stjórnlagaþings.<ref>{{cite web|url= http://www.framsokn.is/Flokkurinn/Fyrir_fjolmidla/Frettir/?b=1,3749,news_view.html|title=Meira um stjórnlagaþingið|date=29. janúar 2009|website=Framsóknarflokkurinn|archive-url=https://vefsafn.is/is/20090420205349/http://www.framsokn.is/Flokkurinn/Fyrir_fjolmidla/Frettir/?b=1,3749,news_view.html|archive-date=20.4.2009}}</ref> Sama dag kynnti Framsóknarflokkurinn frumvarp til stjórnskipunarlaga, en í því var gert ráð fyrir að kosnir yrðu 63 fulltrúar í almennum kosningum samhliða [[Alþingiskosningar 2009|Alþingiskosningum vorið 2009]]. Þá gerði frumvarpið meðal annars ráð fyrir: * Að um einstaklingskosningu yrði að ræða, þ.e. hver sem er gæti boðið sig fram til setu að því gefnu að hann safnaði 300 meðmælendum. Alþingismenn, ráðherrar og dómarar hefðu ekki framboðsrétt. * Stjórnlagaþingið sæti í sex til átta mánuði og fengi þjóðin síðan að kjósa um tillögu þingsins að stjórnarskrá í almennum kosningum. * Ef meirihluti kjósenda samþykkti tillögu þingsins yrði tillagan að stjórnskipunarlögum (þ.e. stjórnarskrá Íslands). Jóhanna Sigurðardóttir og [[Steingrímur J. Sigfússon]] sögðust síðla dags 29. janúar 2009 hafa fallist á tillögur Framsóknarmanna í aðalatriðum. Lét Steingrímur J. Sigfússon þó í ljós efasemdir um fýsileika þess að kjósa til stjórnlagaþingsins þá um vorið, enda taldi hann frestinn of stuttan. Gæti slíkt tímahrak leitt af sér að þeir sem hefðu hug á að bjóða sig fram sæju sér það ekki fært. Sjálfstæðismenn tjáðu sig lítið um tillöguna en [[Björn Bjarnason (f. 1944)|Björn Bjarnason]], fráfarandi dómsmálaráðherra, lét þó hafa eftir sér á fundi [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðismanna]] á Grand Hótel í Reykjavík 30. janúar að hann teldi breytingar á stjórnarskrá ekki brýnt verkefni. === Upphaf stjórnlagaþingsferlis === Lög um stjórnlagaþing voru samþykkt á Alþingi 25. júní 2010. Þau atriði sem stjórnlagaþingið átti sérstaklega að taka til umfjöllunar voru undirstöður íslenskrar stjórnskipunar og helstu grunnhugtök hennar, skipan [[löggjafarvald]]s og [[framkvæmdavald]]s og valdmörk þeirra, hlutverk og stöðu [[Forseti Íslands|forseta lýðveldisins]], sjálfstæði [[Dómstóll|dómstóla]] og eftirlit þeirra með öðrum handhöfum ríkisvalds, ákvæði um [[kosningar]] og [[Kjördæmi|kjördæmaskipan]], lýðræðislega þátttöku almennings, m.a. um tímasetningu og fyrirkomulag [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]], þar á meðal um frumvarp til stjórnarskipunarlaga, framsal ríkisvalds til [[Alþjóðastofnun|alþjóðastofnana]] og meðferð utanríkismála, og umhverfismál, þar á meðal um eignarhald og nýtingu [[náttúruauðlind]]a. Lögin kváðu á um að „þjóðfundur“ yrði haldinn til undirbúnings 6. nóvember 2010. Þátttakendur yrðu 1000 valdir til að endurspegla þjóðina á sem bestan hátt. Í kjölfarið yrði kosið til stjórnlagaþings, þar sem framboðsfrestur rynni út 18. október 2010, nöfn frambjóðenda birt 3. nóvember, utankjörfundaratkvæðagreiðsla hæfist 10. nóvember, og kosningarnar sjálfar haldnar 27. nóvember. Stjórnlagaþing skyldi svo setja í febrúar 2011 og ætti það að sitja í minnst 2 mánuði.<ref>{{cite web|url=https://www.althingi.is/lagas/landskjorstjorn/2010090.html|title=Lög um stjórnlagaþing|date=25. júní 2010|website=Alþingi}}</ref> === Þjóðfundur 2010 === Þjóðfundur um stjórnarskrá á Íslandi 2010 var haldinn í [[Reykjavík]] [[6. nóvember]] [[2010]]. Þjóðfundinum var ætlað að leggja línurnar um vilja þjóðarinnar varðandi ýmis gildi fyrir stjórnlagaþingið. Boðað var til fundarins með slembiúrtaki úr þjóðskrá þannig að 1000 voru valdir af handahófi og 4 „varamenn“ fyrir hvern. 478 af þeim sem upphaflega voru valdir þekktust boðið, svo þá var leitað til varamanna. Að endingu urðu þjóðfundarfulltrúar 950 talsins.<ref>{{cite report|url=https://www.stjornarradid.is/media/forsaetisraduneyti-media/media/stjornarskra/skyrsla_stjornlaganefndar_fyrra_bindi_thjodfundur_2010.pdf|title=Skýrsla stjórnlaganefndar III: Þjóðfundur|page=24}}</ref> Hugmyndir fundarins voru settar upp í hugtakaflokka. Hugtökin voru „siðgæði“, „lýðræði“, „náttúra Íslands, vernd og nýting“, „réttlæti, velferð og jöfnuður“, „mannréttindi“, „valddreifing, ábyrgð og gagnsæi“, „friður og alþjóðasamvinna“, og „land og þjóð“.<ref>{{Cite web |url=http://www.thjodfundur2010.is/other_files/2010/gogn/Samantekt-Thjodfundur-2010.pdf |title=Stutt samantekt frá Þjóðfundi 2010 |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-11-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101116165311/http://www.thjodfundur2010.is/other_files/2010/gogn/Samantekt-Thjodfundur-2010.pdf |url-status=dead }}</ref> Við lok þjóðfundarins voru allir þáttakendur spurðir um gagnsemi fundar, fræmkvæmd hans, fundarform og notagildi. Mikill meirihluti þáttakenda (75-97%) voru jákvæðir í garð þessara spurninga.<ref>{{Cite web |url=http://www.thjodfundur2010.is/nidurstodur/ |title=Niðurstöður þjóðfundar |access-date=2010-11-30 |archive-date=2010-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101112003347/http://thjodfundur2010.is/nidurstodur/ |url-status=dead }}</ref> === Kosningar til stjórnlagaþings === {{aðalgrein|Kosningar til stjórnlagaþings á Íslandi 2010}} Kosningar til stjórnlagaþings á Íslandi 2010 voru svo haldnar þann [[27. nóvember]] [[2010]]. Hver og einn kjörgengur Íslendingur gat kosið 25 [[Frambjóðendur til stjórnlagaþings á Íslandi 2010|frambjóðendur]] og raðað þeim í forgangsröð. Kjörsókn var 36,77%.<ref>{{cite web|url=http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2010/11/28/36_77_prosent_kosningathatttaka|title=36,77% kosningaþátttaka|website=Mbl.is|date=28.11.2010}}</ref> Kosið var í fyrsta sinn með svokallaðri [[forgangsröðunaraðferð]].<ref>{{cite web|url=https://www.landskjor.is/stjornlagathing/adferdafraedi-vid-kosningu/|title=Aðferðafræði við kosningu|accessdate=28. október 2017|archive-date=2020-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018223407/https://www.landskjor.is/stjornlagathing/adferdafraedi-vid-kosningu/|url-status=dead}}</ref> Yfir 500 manns buðu sig fram fyrir kosningarnar til stjórnlagaþings og 25 voru kjörnir. Þeirra á meðal voru [[Ómar Ragnarsson]] dagskrárgerðarmaður, [[Þorvaldur Gylfason]] hagfræðingur, [[Salvör Nordal]] heimspekingur og [[Þórhildur Þorleifsdóttir]] leikstjóri. Kosningin var gagnrýnd fyrir að vera flókin og kosningaþátttaka þótti dræm.<ref>{{cite web|url=https://vb.is/frettir/helmingur-kosningabaerra-manna-sat-heima-i-gaer/|title=Helmingur kosningabærra manna sat heima í gær|date=21. október 2012|website=Viðskiptablaðið}}</ref> Gagnrýnt var hve margir kjörnir fulltrúar voru af höfuðborgarsvæðinu, voru frægir, og hefðu gott aðgengi að fjármagni.<ref>{{tímarit.is|6375663|Stjórnlagaþing þeirra efnuðu|höfundur=Róbert Hlynur Baldursson|dags=18.8.2010|bls=10|blað=DV}}</ref><ref>{{tímarit.is|5121225|Stjórnlagaþing þeirra þjóðþekktu|höfundur=Svavar Hávarðsson|dags=1. desember 2010|bls=10|blað=Fréttablaðið}}</ref> Ýmsar kærur bárust í kjölfarið og að endingu ógilti [[Hæstiréttur Íslands|Hæstiréttur]] kosninguna með ákvörðun þann [[25. janúar]] [[2011]] og taldi alvarlega ágalla á framkvæmd hennar.<ref>{{cite web |url=https://electionjudgments.org/api/files/1595522066159dx28vrl622g.pdf|title=Endurrit úr gerðabók Hæstaréttar 25. janúar 2011|date=25. janúar 2011|website=Election Judgements}}</ref> Ákvörðun Hæstaréttar var mjög umdeild. Í mars þetta ár var Stjórnarskrárfélagið stofnað til að styðja við hugmyndina um breytingar á stjórnarskránni. Nokkru eftir ákvörðunina skipaði Alþingi svokallað „stjórnlagaráð“, sem skyldi vera ráðgefandi nefnd um nýja stjórnaskrá. Stjórnlagaráðið var skipað flestum þeim er kosnir voru til stjórnlagaþingsins og tók til starfa um vorið. === Stjórnlagaráð === Stjórnlagaráð skilaði frumvarpi að breytingum á [[stjórnarskrá Íslands]] til Alþingis 29. júlí 2011. Eftir miklar deilur um efnisatriði frumvarpsins og hvernig fara bæri með það, var ákveðið að boða til [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um tillögur stjórnlagaráðs|þjóðaratkvæðagreiðslu um fimm af tillögum ráðsins]] haustið 2012, auk þess sem spurt var almennt hvort þátttakendur vildu að tillögur stjórnlagaráðs yrðu lagðar til grundvallar við endurskoðun stjórnarskrárinnar. Tillögurnar fimm sneru að því að lýsa náttúruauðlindir [[þjóðareign]], að ákvæði um [[þjóðkirkjan|þjóðkirkju]] yrði í nýrri stjórnarskrá, að auka heimildir til [[persónukjör]]s í þingkosningum, að atkvæðavægi yrði jafnað yfir landið, og að ákveðið hlutfall kjósenda gæti knúið fram [[þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] með undirskriftalista. Nokkuð afgerandi meirihlutastuðningur reyndist vera við flestar tillögurnar, en kjörsókn var rétt innan við 50%. Eftir sigur Sjálfstæðisflokks og Framsóknarflokks í [[Alþingiskosningar 2013|Alþingiskosningum 2013]] var skipuð stjórnarskrárnefnd sem átti að skila frumvarpi að breytingum á stjórnarskrá, meðal annars með hliðsjón af tillögum stjórnlagaráðs. Í nefndinni sátu meðal annars [[Birgir Ármannsson]], [[Katrín Jakobsdóttir]], [[Róbert Marshall]], [[Freyja Haraldsdóttir]] og [[Sigurður Líndal (f. 1931)|Sigurður Líndal]].<ref>{{cite web|url=https://www.stjornarradid.is/verkefni/stjornskipan-og-thjodartakn/stjornarskrain/stjornarskrarnefnd-2013-2017/|title=Stjórnarskrárnefnd 2013-2017|website=Stjórnarráðið}}</ref> Nefndin skilaði frumvarpi þar sem þrjár breytingar voru lagðar til: að bætt yrði við ákvæði um náttúruvernd, um þjóðareign á auðlindum, og þjóðaratkvæðagreiðslur. [[Sigurður Ingi Jóhannsson]] lagði frumvarpið fram sumarið 2016, en það var ekki samþykkt. Síðan þá hafa engar breytingar byggðar á tillögum stjórnlagaráðs verið samþykktar og stjórnarská Íslands var óbreytt frá því sem áður var árið 2020.<ref>{{vísindavefurinn|80452|Hefur einhver breyting verið gerð á stjórnarskránni frá hruni?|höfundur=Jón Ólafsson og Sævar Ari Finnbogason|dags=3.11.2020}}</ref> === Eftirmálar === Framganga Alþingis í málinu var gagnrýnd bæði af þeim sem voru á móti breytingum á stjórnarskrá, og þeim sem studdu frumvarp stjórnlagaráðs. Stjórnarskrárfélagið hélt lengi vel uppi málstað frumvarpsins og gaf út bókina ''Nýja íslenska stjórnarskráin'' árið 2018. Árið 2020 birtist stórt [[graff]]verk á vegg við Skúlagötu þar sem stóð „Hvar er nýja stjórnarskráin?“. Athygli vakti hve hratt verkið var afmáð.<ref>{{cite web|url=https://www.mbl.is/frettir/innlent/2020/10/12/thrifid_strax/|title=Þrifið strax|website=Mbl.is|date=12.10.2020|author=Snorri Másson}}</ref> Félagið stóð fyrir ýmsum uppákomum í aðdraganda [[Alþingiskosningar 2021|Alþingiskosninga 2021]] til að vekja athygli á tillögunum og tregðu Alþingis við að ræða þær. == Tilvísanir == {{reflist}} ==Tengt efni== * [[Kosningar til stjórnlagaþings á Íslandi 2010]] * [[Frambjóðendur til stjórnlagaþings á Íslandi 2010]] * [[Þjóðaratkvæðagreiðsla um tillögur stjórnlagaráðs]] ==Tenglar== * [https://stjornlagarad.is/ Vefur stjórnlagaráðs] * [http://www.stjornlagathing.is/ Stjórnlagaþing.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110111175955/http://stjornlagathing.is/ |date=2011-01-11 }} * [http://www.stjornarskrarfelagid.is/ Stjórnarskrárfélagið] býður fram fróðleik og umræður um stjórnarskrá * [http://www.samfelagssattmali.is/ Samfélagssáttmáli.is - Stjórnlagaþing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101121035641/http://www.samfelagssattmali.is/ |date=2010-11-21 }} *[https://stundin.is/frett/hver-drap-nyju-stjornarskrana/ „Hver drap nýju stjórnarskrána“; grein af stundinni.is 2015] * [http://www.thjodfundur2010.is Þjóðfundur.is] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100921110322/http://www.thjodfundur2010.is/ |date=2010-09-21 }} {{Íslensk stjórnmál}} [[Flokkur:Stjórnlagaþing á Íslandi| ]] [[Flokkur:2011]] 9qks94mtyoucnx2xvn1weji2ok82i56 0 93762 1967631 1657774 2026-06-15T13:36:35Z MyraMidnight 41218 Flokkur:Hátíðir á Íslandi (Íslenskar hátíðir virðist vera endurtekning) 1967631 wikitext text/x-wiki '''Jólagleði''' var skemmtun sem haldin var fyrr á öldum. Þá var venjan að [[messa]]ð var á [[Aðfangadagur|aðfangadagskvöld jóla]], en að því búnu dvaldist kirkjufólkið á prestsetrinu til morguns við [[víkivaka]]dans og annan mannfagnað. == Tengt efni == * [[Gleði (veisla)|Veisla]] * [[Jól]] [[Flokkur:Jólasiðir]] [[Flokkur:Hátíðir á Íslandi]] dgp99d2lplobkucs0jelc7jvpth1q3x 0 99564 1967637 1830449 2026-06-15T14:22:29Z Akigka 183 1967637 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Ellesmere Island, Canada.svg|thumb|right|Ellesmere-eyja.]] '''Ellesmere-eyja''' er tíunda stærsta eyja í heimi, 196.235 km². Hún tilheyrir [[Kanada]] og er hluti af sjálfstjórnarhéraðinu [[Núnavút]]. Norðausturendi eyjarinnar er nyrsti oddi Kanada og Núnavút. Eyjan er hálend og fjöllótt og þar er hæsta fjall Núnavút, [[Barbeau Peak]] (2.616 m) og á norðaustanverðri eynni er [[Challenger-fjallgarður]], nyrsti [[fjallgarður]] heims. Stór hluti eyjarinnar er hulinn [[jökull|jöklum]] en jöklarnir hafa þó minnkað mikið á síðustu árum. Þjóðgarðuriinn Quttinirpaaq er á um fimmtungi eyjarinnar. Fyrsti Evrópubúinn sem leit Ellesmere-eyju augum á síðari öldum var [[William Baffin]] árið [[1616]]. Eyjan hlaut ekki núverandi nafn fyrr en [[1852]] og var þá nefnd eftir [[Francis Egerton]], fyrsta jarlinum af Ellesmere, sem þá var forseti [[Konunglega breska landafræðifélagið|Konunglega breska landafræðifélagsins]]. Samkvæmt manntali 2021 voru íbúar eyjarinnar 144 í byggðunum [[Grise Fiord]], [[Alert]] (nyrsta byggða bóli heims) og [[Eureka]].<ref name="2021census">{{cite web| url=https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202&geocode=A000262| title=Population and dwelling counts: Canada, provinces and territories, and census subdivisions (municipalities), Nunavut| publisher=[[Statistics Canada]]| date=9 February 2022| access-date=19 February 2022| archive-date=27 October 2022| archive-url=https://web.archive.org/web/20221027081511/https://www150.statcan.gc.ca/t1/tbl1/en/tv.action?pid=9810000202&geocode=A000262| url-status=live}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Eyjar við Kanada]] [[Flokkur:Núnavút]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] romwge5pnwx8a0124e1sj9riyphg64v 0 102581 1967684 1937808 2026-06-15T16:31:40Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967684 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Carpathians dem.jpg|thumb|Upphleypt kort.]] [[Mynd:Carpati 1.JPG|thumb|Loftmynd.]] [[Mynd:Dolina5.jpg|thumb|[[Tatrafjöll]] innan fjallgarðsins í [[Pólland]]i.]] '''Karpatafjöll''' eru [[fjallgarður]] sem teygir sig frá [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]] til [[Austur-Evrópa|Austur-Evrópu]]. Fjallgarðurinn er sá næstlengsti í [[Evrópa|Evrópu]] á eftir [[Skandinavíufjöll]]um, og er um það bil 1.500 km að lengd. Meðal dýra sem lifa í fjöllunum eru [[brúnbjörn|brúnbirnir]], [[úlfur|úlfar]], [[geit|geitur]] og [[gaupa|gaupur]]. Flest þeirra búa í Rúmeníuhluta fjallanna.<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/travel/article/bears-wolves-and-rewilding-in-romanias-southern-carpathian-mountains|title=Bears, wolves, and rewilding in Romania's Southern Carpathian Mountains|website=National Geographic|author=Ben Lerwill|date=8. september 2023}}</ref> Í fjöllunum er líka að finna um það bil þriðjung af öllum plöntutegundum í Evrópu. Auk þess eru [[hver]]ir og [[lind]]ir algeng í fjallgarðinum. Karpatafjöll eru fjallgarður sem liggur í löngum sveig um [[Tékkland]] (3%), [[Slóvakía|Slóvakíu]] (17%), [[Pólland]] (10%), [[Ungverjaland]] (4%), [[Úkraína|Úkraínu]] (11%) og [[Rúmenía|Rúmeníu]] (53%) og þaðan vestur yfir [[Dóná]] til [[Serbía|Serbíu]] (2%). Hæstu fjöllin í fjallgarðinum eru [[Tatrafjöll]] sem standa á landamærum Póllands og Slóvakíu og eru allt að 2.600 m að hæð.<ref>{{cite journal|author=de Martonne, E.|year=1917|title=The Carpathians: Physiographic features controlling human geography|url=https://archive.org/details/sim_geographical-review_1917-06_3_6/page/n2|journal=Geographical Review|volume=3|number=6|page=417-437}}</ref> Næsthæsti hluti fjallgarðsins eru [[Austur-Karpatafjöll]] í Rúmeníu sem eru rúmlega 2.500 m há. Fjallgarðurinn skiptist í þrjá hluta: [[Vestur-Karpatafjöll]] (m.a. [[Tatrafjöll]]), [[Austur-Karpatafjöll]] og [[Suður-Karpatafjöll]]. Nokkrar borgir liggja við fjöllin, meðal annars [[Bratislava]] og [[Košice]] í Slóvakíu; [[Kraká]] í Póllandi; [[Cluj-Napoca]], [[Sibiu]], [[Alba Iulia]] og [[Braşov]] í Rúmeníu og [[Miskolc]] í Ungverjalandi. == Heimildir == {{reflist}} {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Mið-Evrópa]] [[Flokkur:Austur-Evrópa]] [[Flokkur:Fjallgarðar í Evrópu]] fk60wdsn5uuxpldmi0wlash1qf75p99 0 103659 1967724 1956587 2026-06-15T16:59:04Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967724 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Baton de cannelle.jpg|thumb|right|250px|Kanill]] '''Kanill''' er krydd sem er fengið af innri berki trjáa af ættkvíslinni [[Cinnamomum]]. Þær helstu eru:<ref>{{cite journal|last1=Chen|first1=P.|last2=Sun|first2=J.|last3=Ford|first3=P.|date=March 2014|title=Differentiation of the four major species of cinnamons (C. burmannii, C. verum, C. cassia, and C. loureiroi) using a flow injection mass spectrometric (FIMS) fingerprinting method|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-agricultural-and-food-chemistry_journal-of-agricultural-and-foo_2014-03-26_62_12/page/2516|journal=[[Journal of Agricultural and Food Chemistry]]|volume=62|issue=12|pages=2516–2521|doi=10.1021/jf405580c|pmc=3983393|pmid=24628250}}</ref> * ''[[Cinnamomum cassia]]'' (Kassía, algengust í alþjóðlegum viðskiftum) * ''[[Cinnamomum burmannii|C. burmannii]]'' (Korintje, Padang cassia, eða Indónesískur kanill) * ''[[Cinnamomum loureiroi|C. loureiroi]]'' (Saigon kanill, Víetnömsk kassía, eða Víetnamskur kanill) * ''[[Cinnamomum verum|C. verum]]'' (Sri Lanka kanill, Ceylon kanill eða Ekta kanill. Eldra fræðiheiti er Cinnamomum zeylanicum) * ''[[Cinnamomum citriodorum|C. citriodorum]]'' (Malabar kanill) * ''[[Cinnamomum tamala|C. tamala]]'' (Tejpat) Kassía er oft með mikið koumarín sem getur valdið lifrarskemmdum. == Ræktun == Kanill er framleiddur með því að rækta plöntuna í tvö ár áður hún er höggvin niður. Á næsta ári myndast um tylft sprota. Ytri börkur greinarinnar er skrapaður af og greinin síðan slegin með hamri til að losa um innri börkinn. Innri börkurinn er tekinn í löngum ræmum. Eingöngu þynnsti hluti hans er notaður og lagður í bleyti. Á meðan börkurinn er enn blautur er hann skorinn niður í 5-10 sentímetra langar ræmur og unninn. Þegar búið er að vinna börkinn er hann látinn þorna í fjórar til sex klukkustundur í vel loftræstu og nokkuð heitu umhverfi. Ceylon kanill kemur upprunalega frá [[Sri Lanka]] og Suður-Indlandi. Um 80-90% af heimsframleiðslu hans kemur frá Sri Lanka.<ref>[https://www.fao.org/docrep/x5326e/x5326e07.htm IV. Spices and condiments] Food and Agriculture Organization of the United Nations</ref> Tréð er einnig ræktað til markaðsölu í Indlandi, [[Bangladess]], [[Java|Jövu]], [[Súmatra|Súmötru]], [[Vestur-Indíur|Vestur Indíum]], [[Brasilía|Brasilíu]], [[Víetnam]], [[Madagaskar]], [[Sansibar]] og [[Egyptaland]]i. [[Mynd:Ceylon Cinnamon Tree.jpg|thumb|Ceylon kanill]] [[Mynd:Cinnamon & Cassia (5193854101).jpg|vinstri|thumb|Kassía (ofar) og kanill (neðar)]] ==Tengill== * [https://www.bbl.is/frettir/fraedsluhornid/kanill-og-thefskyn-guds Vilmundur Hansen, Kanill og þefskyn Guðs, Bændablaðið 2020] == Tilvísanir == <references/> {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Krydd]] [[Flokkur:Plöntur]] ctgg47qrbwv4n1ebrf0zki0s5l61fu1 0 105974 1967748 1966123 2026-06-15T17:17:29Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967748 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Jóvenes_nueva_ola_1960.png|thumb|Plötuumslag frá [[nueva ola]]-tímabilinu í Argentínu á 7. áratugnum sýnir nokkur tákn bandarískrar menningarlegrar heimsvaldastefnu.]] '''Menningarleg heimsvaldastefna''' er staða þar sem voldug ríki reyna að hafa áhrif á [[menning]]u ríkja sem þau hafa bein eða óbeinn völd yfir. Menningarleg heimsvaldastefna er því fylgifiskur [[heimsvaldastefna|heimsvaldastefnu]] og getur verið allt frá óbeinum almennum áhrifum að yfirlýstri formlegri [[stefna|stefnu]]. Ríki sem beitir menningarlegri heimsvaldastefnu getur notað auðæfi, tækniyfirfærslu, fjölmiðla og hernað til að koma á [[menningarlegt forræði|menningarlegu forræði]] sínu. Hugtakið getur einnig átt við menningarleg áhrif [[fjölþjóðafyrirtæki|fjölþjóðafyrirtækja]]. Oft er orðið notað í neikvæðri merkingu þar sem talið er æskilegt að draga úr menningarlegum áhrifum voldugra ríkja.<ref>{{cite journal|author=White, L. A. |year=2001|title=Reconsidering cultural imperialism theory|journal=Transnational Broadcasting Studies|volume=6|pp=1-17}}</ref> Menningarleg heimsvaldastefna er gjarnan rædd í tengslum við alþjóðavæðingu fjölmiðla og [[afþreyingariðnaður|afþreyingariðnaðar]] í [[nútími|nútímanum]], og kapphlaup [[risaveldi|risaveldanna]] um áhrif á tímum [[kalda stríðið|kalda stríðsins]].<ref>{{Cite journal |last=Mirrlees |first=Tanner |date=2015 |title=U.S. Empire and Communications Today: Revisiting Herbert I. Schiller |url=http://www.polecom.org/index.php/polecom/article/view/56 |journal=The Political Economy of Communication |volume=3 |issue=2 |pages=6}}</ref> Menningarleg áhrifum evrópsku heimsveldanna á [[nýlendutíminn|nýlendutímanum]] hefur verið lýst með hugtakinu [[menningarleg aðlögun]].<ref>{{Cite journal |last1=Redfield |first1=Robert |last2=Linton |first2=Ralph |last3=Herskovits |first3=Melville J. |date=1936 |title=Memorandum for the Study of Acculturation |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_january-march-1936_38_1/page/149 |journal=American Anthropologist |volume=38 |issue=1 |pages=149–152 |doi=10.1525/aa.1936.38.1.02a00330 |jstor=662563 |issn=0002-7294}}</ref> Þá er átt við það þegar nýlendurnar tóku upp lög, stjórnkerfi, tungumál, trú og menntakerfi frá nýlenduherrunum, sérstaklega í [[Rómanska Ameríka|Rómönsku Ameríku]] á 17. og 18. öld. Annars staðar gat slík þróun vakið harða mótspyrnu, eins og gerðist á [[Indland]]i á 19. öld. Útbreiðsla ákveðinna [[íþróttagrein]]a innan [[Breska heimsveldið|Breska heimsveldisins]] hefur verið nefnd sem dæmi um menningarlega heimsvaldastefnu á nýlendutímanum.<ref>{{Cite web |title=Batting for the British Empire: how Victorian cricket was more than just a game |url=https://www.historyextra.com/period/cricket-colonialism-role-british-empire/ |access-date=2023-09-30 |website=HistoryExtra |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Love |first1=Adam |last2=Dzikus |first2=Lars |date=2020-02-26 |title=How India came to love cricket, favored sport of its colonial British rulers |url=http://theconversation.com/how-india-came-to-love-cricket-favored-sport-of-its-colonial-british-rulers-132302 |access-date=2023-09-30 |website=The Conversation |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Sen |first=Ronojoy |url=https://books.google.com/books?id=O5mACgAAQBAJ |title=Nation at Play: A History of Sport in India |date=2015-10-27 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-53993-7 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-07-20 |title='The Revenge of Plassey': Football in the British Raj |url=https://blogs.lse.ac.uk/lseih/2020/07/20/the-revenge-of-plassey-football-in-the-british-raj/ |access-date=2023-09-30 |website=LSE International History}}</ref> Menningarleg heimsvaldastefna er líka aðgreind frá hugmyndinni um [[menningarleg hnattvæðing|menningarlega hnattvæðingu]] sem á við almenna [[menningarleg útbreiðsla|menningarlega útbreiðslu]] án þess að hún byggist á menningarlegu forræði eins ríkis umfram önnur.<ref name=":4">{{Cite book |last=Mirrlees |first=Tanner |url=https://books.google.com/books?id=F7JyhSdS82sC |title=Global Entertainment Media: Between Cultural Imperialism and Cultural Globalization |publisher=Routledge |year=2013 |isbn=9780415519823 |edition=1st |location=New York}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|menning}} [[Flokkur:Heimsvaldastefna]] 9d3aqbnkm68khiunx1o72bie75buggw 0 115852 1967745 1917896 2026-06-15T17:15:38Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967745 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Alexander Ogston | mynd = Alexander Ogston.jpg | myndatexti = Boyd Orr árið 1949. | fæðingardagur = [[19. apríl]] [[1844]] | fæðingarstaður = [[Aberdeen]], [[Skotland]]i | dauðadagur = {{Dánardagur og aldur|1929|2|1|1844|4|19}} | dauðastaður = [[Aberdeen]], [[Skotland]]i | þjóðerni = [[Skotland|Skoskur]] | háskóli = [[Háskólinn í Aberdeen]] | maki = Mary Jane Hargrave (1867–1873)<br>Isabella Margaret Matthews | starf = Læknir }} '''Alexander Ogston''' ([[1844]] - [[1929]]) var [[Skotland|skoskur]] [[Skurðlækningar|skurðlæknir]] sem var frægur fyrir uppgötvun sína á [[Stafýlókokkar|stafýlókokkum]].<ref>{{cite journal|author=Smith, G|title=Alexander Ogston (1844 – 1929)|journal=British Journal of Surgery|year=1965|volume=52|issue=12|pages=917–920|doi=10.1002/bjs.1800521203}}</ref> Hann var elsti sonur Francis Ogston (1803 – 1887) prófesors í réttarlögfræði við Háskólann í Aberdeen.<ref>{{cite journal|author=Johnston, William|title=Some account of the last bajans of King's and Marischal Colleges, MDCCCLIX-LX: and of those who joined their class in the University of Aberdeen during the semi, tertian and magistrand sessions MDCCCLX-LXIII|journal=Privately printed by Her Majesty's Printers at the Adelphi Press|year=1899|pages=42|accessdate=1. mars 2012}}</ref> == Störf == Árið 1862 hóf Ogston læknisfræði og skurðlækningar við Marischal College og úskrifaðist þaðan árið 1865 með sóma, þá 21 árs að aldri. Ári seinna, eða árið 1866 lauk hann [[MD|mastersprófi]]. Árið 1874 var hann ráðinn sem skurðlæknir við konunglega sjúkrahúsið í Aberdeen.<ref>{{cite journal|author=Newsom S. W.|title=Ogston’s coccus|journal=J. Hops. Infect|year=2008|volume=70|issue=4|pages=368–372|accessdate=1. nóvember 2012}}</ref> Hann var aðstoðarprófessor við læknisfræðilega lögfræði og lyfjafræði, lektor í augnlækningum og svæfingalæknir þar til hann var ráðinn yfirprófessor yfir skurðlækningum árið 1882.<ref>{{cite journal|author=Lyell, A.|title=Alexander Ogston, micrococci, and Joseph Lister|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-dermatology-journal_1989-02_20_2/page/n241|journal=Journal of the American Academy of Dermatology|year=1989|volume=20|issue=2|pages=302-310|doi=10.1016/S0190-9622(89)70035-9}}</ref> Ogsten fylgdi samtímamönnum sínum, eins og [[Robert Koch|Koch]], [[James Cossar Ewart|J.C. Ewart]] frá Edinborg, sem opinberaði mismunandi gerðir baktería og Kohler frá Bern. Eftir rannsóknir Ogsten á lífverum í ígerðum hjá James Davidson, notaði Ogsten kofann á bak við hús sitt sem rannsóknarstofu (fékk hann styrk (£ 50) frá Breska læknisfélaginu (BMA), þar sem hann keypti svo Zeiss smásjá og metyl -aniline lit, sem Koch notaði) til að halda áfram rannsóknum sínum.<ref>{{cite journal|author=Newsom S. W.|title=Ogston’s coccus|journal=J. Hops. Infect|year=2008|volume=70|issue=4|pages=368–372|accessdate=1. nóvember 2012}}</ref> Eftir að Ogsten fylgdi meginreglum og litunaraðferðum Kochs, einangraði hann sýkingarvaldandi lífverurnar af sári Davidson. Tilraunir Ogston færðu honum þær niðurstöður að bestu ræktunar skilyrði þessara lífvera væru í eggjum, sem látin voru vaxa í litlum flöskum og varið frá mengun með gler skugga. Hann notaði sýni úr 82. ígerðum og tókst að einangra bakteríur úr 65 þeirra. Þá var honum kleift að flytja hreinar kólóníur í naggrísi, hvítar mýs eða villtar mýs. Ogsten áttaði sig fljótt á því að hann hefði tvær tegundir af micrococcus, annar í formi keðja sem fékk nafnið Streptococcus og framleiddi meira af bólgum, hinn óx í þyrpingum, eins og hrogn fiska, sem fékk nafnið [[stafýlókokkar]] eða ''Staphylococcus'', sem olli minna af bólgusjúkdómum. Hann benti einnig á að þynning upprunalegs graftarsýnisins sem flutt væri í nýjan einstakling gæti valdið sýkingu. Ogsten sýndi fram á að þessar bakteríur gætu drepist í hita eða með karbólsýru, sem styður fullyrðingar Kochs. Einnig benti hann á að [[Micrococcus|micrococci]] væri mjög skaðleg þegar henni væri sprautað innfyrir en virðist skaðlaus á yfirborði sára. Við frekari athugun á tilvist einhverra stafýlókokka, eru þeir hluti af eðlilegri flóru.<ref>{{cite journal|author=Newsom S. W.|title=Ogston’s coccus|journal=J. Hops. Infect|year=2008|volume=70|issue=4|pages=368–372|accessdate=1. nóvember 2012}}</ref> Ogsten átti í miklum erfiðleikum með að sannfæra sjúkrastofnanir um niðurstöður sínar á stafýlókokkum. Útibú Bandaríkjanna í Aberdeen tók niðurstöðum hans með vantrú. Ritstjóri breska læknablaðsins sagði á þeim tíma „getur eitthvað gott komið frá Aberdeen“. Eftir vandlegar rannsóknir á niðurstöðum Ogsten, var samtímamaður hans, að nafni Joseph Lister sammála niðurstöðum hans, en jafningi hans að nafni Watson Cheyne var enn efins. Í ljósi þessa efasemda, ákvað Ogsten að kynna uppgötvanir sínar á skurðlækna ráðstefnu í Berlín, þar sem hann hafði áður kynnt blaðið ''Genu valgum'' þann 9. apríl 1880. Ogsten afhenti þessa kynningu á ígerðum á þýsku og var hún síðan birt. Hann varð síðan félagi í þýska skurðlækna samfélginu 36 ára að aldri, þrátt fyrir fortíð sína og ári seinna birti Ogsten hugmyndir sínar í ''Breska læknablaðinu''. Eftir það var öllum hans pappírum hafnað en í staðinn birti þá í blaði líffæra- og lífeðlisfræði.<ref>{{cite journal|author=Newsom S. W.|title=Ogston’s coccus|journal=J. Hops. Infect|year=2008|volume=70|issue=4|pages=368–372|accessdate=1. nóvember 2012}}</ref> == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> {{Stubbur|æviágrip}} {{DEFAULTSORT:Ogston, Alexander}} [[Flokkur:Skoskir læknar]] {{fde|1844|1929|Ogston, Alexander}} 5ic1tafbp6ppn3ifpb5h28rlaa78u3f 0 116793 1967757 1953645 2026-06-15T17:22:22Z InternetArchiveBot 75347 Bjarga 1 heimildum og merki 0 sem dauðar.) #IABot (v2.0.9.5 1967757 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Runnsledda'' | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'') | classis = [[Skordýr]] (''Insecta'') | ordo = [[Æðvængjur]] (''Hymenoptera'') | familia = [[Nálvespnaætt]] (''[[Ichneumonidae]]'') | subfamilia = [[Pimplinae]] | genus = '''''Pimpla''''' | genus_authority = [[Johan Christian Fabricius|Fabricius]], 1804 | synonyms = * ''Coccygomimus'' <small>[[Henri Louis Frédéric de Saussure|Saussure]], 1892</small> }} '''Runnsledda''' ([[fræðiheiti]]: ''Pimpla arctica'') er [[sníkjuvespur|sníkjuvespa]] sem finnst helst í [[birki]]skógum, kjarrlendi eða runnum og gróðurríkum húsagörðum í [[Norður-Evrópa|Norður]]-og [[Mið-Evrópa|Mið-Evrópu]], austur [[Rússland]]i og [[Síbería|Síberíu]] allt til [[Kamchatka]]. == Útlit == Runnsledda er frekar stórvaxin sníkjuvespa og getur orðið um 20 millimetrar en mikill stærðarmunur getur verið milli einstaklinga sem talið er að stafi af mis fæðuríkum hýslum. Bolur runnsleddu er svartur og er varpbroddur um helmingur af lengd afturbols og er hann þráðbeinn, svartur og sterklegur. Fæturnir eru rauðir nema stofnliðir fram- og miðfóta og langliður afturfóta eru svartir. == Lifnaðarhættir == Hún verpir eggjum í [[lirfa|lirfur]] [[fiðrildi|fiðrilda]]. Kvendýrin koma eggjum sínum fyrir inn í lirfum og þegar lirfurnar klekjast út þá éta þær innvols [[hýsill|hýslanna]] sem hljóta af því hægfara dauðdaga. Runnsledda er á ferli allt árið. Á Íslandi virðist hún algengari norðanlands en sunnanlands. Á seinni árum hefur runnsleddu fjölgað en það kann að stafa af meiri grósku í garðagróðri og þá fjölgar fiðrildalirfum. == Heimild == <!--* [http://www.ni.is/poddur/nattura/poddur/nr/13773 Runnsledda - Pimpla arctica (Zetterstedt, 1838) Náttúrufræðistofnun] ekki lengur virkt--> * [https://www.ni.is/biota/animalia/arthropoda/hexapoda/insecta/hymenoptera/ichneumonidae/pimpla-arctica Kjarrnálvespa - Pimpla arctica (Zetterstedt, 1838) Náttúrufræðistofnun] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171231195051/http://www.ni.is/biota/animalia/arthropoda/hexapoda/insecta/hymenoptera/ichneumonidae/pimpla-arctica |date=2017-12-31 }} == Tenglar == * [https://www.commanster.eu/commanster/Insects/Bees/ABees/Pimpla.arctica.html Pimpla arctica - mynd af dýrinu] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260114174305/https://commanster.eu/Commanster/Insects/Bees/ABees/Pimpla.arctica.html |date=2026-01-14 }} {{commonscat|Pimpla arctica}} {{wikilífverur|Pimpla arctica}} {{stubbur|líffræði}} [[flokkur:Sníkjuvespur]] mj0n2hjawg8qvaxfsz46txeti1j4rzl 0 126640 1967803 1958943 2026-06-15T17:58:47Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 8 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967803 wikitext text/x-wiki '''Geðhvörf''', eða '''geðhvarfasýki''', er alvarlegur [[geðsjúkdómur]] sem einkennist af sveiflum milli góðs hugarástands ([[Geðhæð|geðhæðar]]) og [[Þunglyndi (geðröskun)|þunglyndis]] ([[Geðlægð|geðlægðar]]). Geðhvörfum er almennt skipt niður í geðhvörf I, geðhvörf II og hverfilyndi (geðhvörf III). En keimlíkt ástand getur einnig komið fram við notkun lyfja, [[Fíkniefni|fíkniefna]] eða af öðrum læknisfræðilegum ástæðum. Til að fá greiningu á geðhvörfum I þarf viðkomandi að hafa upplifað geðhæð að minnsta kosti einu sinni á ævinni. Það má vel vera að atvikið komi í kjölfar hýpómaníu eða þunglyndis, sem eru algeng meðal þeirra með geðhvörf I, þó eru þau ekki nauðsynleg forsenda fyrir greiningu. Hins vegar til að fá greiningu á geðhvörfum II, þarf viðkomandi að hafa upplifað hýpómaníu einu sinni á ævinni sem og meiriháttar þunglyndi. [[DSM-5]] (The Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders) gerir ráð fyrir því að þunglyndi einpóla sjúklinga sé eins og þunglyndi geðhvarfasjúkra.<ref name=DSM /> Sífellt fleiri eru að greinast með geðhvörf og sjúkdómsgreiningin talin færast í aukana, sérstaklega greining á geðhvörfum II. Sú aukning gæti endurspeglað breytingu á vitund fólks og leit eftir aðstoð, minni fordómum, bættari skimun og aðferðafræði, eða raunverulegri aukningu á röskuninni.<ref>{{cite journal|author=Parker, G. og Fletcher, K.|title=Differentiating bipolar I and II disorders and the likely contribution of DSM-5 classification to their cleavage|journal=Journal of Affective Disorders|year=2014|volume=152-154|pages=57-64|doi=10.1016/j.jad.2013.10.006}}</ref> Sjúkdómurinn er almennt talinn vangreindur<ref name=DSM /> en skipulagt mat á klínískum þáttum getur aukið líkur á réttri greiningu sé því beitt áður en til greiningastaðla DSM eða ICD sé sótt. Þetta er gert með því að fara ítarlega í gegnum sögu sjúklingsins.<ref>{{cite journal|author=Phelps, J. og Ghaemi, S. N.|title=The mistaken claim of bipolar overdiagnosis: solving the false positives problem for DSM-5⁄ICD-11|journal=Acta Psychiatrica Scandinavica|year=2012|volume=126|issue=6|pages=395–401|doi=10.1111/j.1600-0447.2012.01912.x}}</ref> == Dreifing og greining == === Lífstíðaralgengi === Lífstíðaralgengi geðhvarfa I og II eru álitin vera 0,6% og 0,3-0,4%, og leggst sjúkdómurinn jafnt á milli kynjanna. Áætlað algengi röskunarinnar er mjög misjafnt eftir tíma og svæðum, en sá breytileiki er háður breytingum í mælingaraðferðum.<ref name=DSM>{{bókaheimild|höfundur=American Psychiatric Association|titill=Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition: DSM-5|ár=2013|útgefandi=American Psychiatric Association}}</ref> Ágætt er þó að minnast að tíðni geðhvarfarófsins er talin vera um 2,4-5,5%.<ref>{{cite journal|author=Angst, J.|title=The emerging epidemiology of hypomania and bipolar II disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_1998-09_50_2-3/page/143|journal=Journal of Affective Disorders|year=1998|volume=50|issue=2-3|pages=143–151|doi=10.1016/S0165-0327(98)00142-6}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Merikangas, K. R.|author2=Jin, R.|author3=He, J.|author4=Kessler, R.|author5=C., Lee|author6=S., Sampson|author7=N. A. o.fl.|title=Prevalence and correlates of bipolar spectrum disorder in the World Mental Health Survey initiative|journal=Arch Gen Psychiatry|date=2011|volume=63|issue=3|pages=241-251|doi=10.1001/archgenpsychiatry.2011.12|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/21383262}}</ref> Geðhvörf geta valdið verulegri skerðingu á starfshæfni og félagslegri virkni. Alþjóðlega rannsóknin um sjúkdómsbyrði (e. The Global Burden of Disease Study) setti röskunina í sjötta sæti af ástæðum örorku af öllum læknisfræðilegum [[Sjúkdómur|sjúkdómum]] í heiminum.<ref>{{cite journal|author1=Lopez, A. D.|author2=Murrey, C. C. J. L. |title=The global burden of disease, 1990–2020|journal=Nature Medicine|year=1998|volume=11|issue=4|pages=1241-1243|doi=10.1038/3218}}</ref> Ástæðan fyrir því er einna helst vegna þess hversu snemma röskunin birtist, og hve krónísk hún er yfir ævi þeirra sem glíma við hana. <ref>{{bókaheimild|höfundur=World Health Organization|titill=The World Health Report 2002 – Reducing Risks, Promoting Healthy Life|ár=2002|útgefandi=Höfundur}}</ref> === Snemmbundin og síðbundin veikindi === Talsverður munur er á einstaklingum sem veikjast snemma (e. early onset), en það er ýmist skilgreint sem fyrsta atvik fyrir 18-21 ára aldur,  í samanburði við þá sem veikjast seint (e. late onset). Einstaklingar sem veikjast snemma glíma við alvarlegri einkenni, iðulega meira af geðrofseiginleikum og fleiri atvikum, þá einkum blönduðum atvikum. <ref>{{cite journal|author=Lish, J. D.|coauthors=Dime-Meenan, S., Whybrow, P. C., Price, P. C. og Hirschfeld, R. M. A.|title=The National Depressive and Manic-depressive Association (DMDA) survey of bipolar members|journal=Journal of Affective Disorder|year=1994|volume=4|issue=31|pages=281-294|doi=10.1016/0165-0327(94)90104-X}}</ref> Sem og er viðkomandi líklegri til að eiga frekar við [[felmtursröskun]], [[fíkn|fíknivanda]], [[sjálfsmorð|sjálfsvígstilraunir]], og svara síður fyrirbyggjandi [[litíum]] meðferð. Náskyldir ættingjar þessara sjúklinga eru í meiri hættu á að glíma við geðtruflanir, og sýna alvarlegri svipgerð þessara truflana.<ref>{{cite journal|author=Schürhoff, F.|coauthors=Bellivier, F., Jouvent, R., Mouren-Siméoni, M., Bouvard, M., Allilaire, J. o.fl.|title=Early and late onset bipolar disorders: two different forms of manic-depressive illness?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_2000-06_58_3/page/215|journal=Journal of Affective Disorders|year=2000|volume=58|issue=3|pages=215–221|doi=10.1016/S0165-0327(99)00111-1}}</ref><ref>{{cite journal|author=Coryell, W.|coauthors=Fiedorowicz, J., Leon, A. C., Endicott J. og Keller, M. B.|title=Age of onset and the prospectively observed course of illness in bipolar disorder|journal=Journal of Affective Disorders|year=2013|volume=146|issue=1|pages=34–38|doi=10.1016/j.jad.2012.08.031}}</ref><ref>{{cite journal|author=Perlis, R. H.|coauthors=Miyahara, S., Marangell, L. B., Wisniewski, S. R., Ostacher, M., DelBello, M. P. o.fl.|title=Long-term implications of early onset in bipolar disorder: data from the first 1000 participants in the systematic treatment enhancement program for bipolar disorder (STEP-BD)|url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2004-05-01_55_9/page/n19|journal=Biological Psychiatry|year=2004|volume=55|issue=9|pages=875-881|doi=10.1016/j.biopsych.2004.01.022}}</ref> Að veikjast snemma eykur líkur á því að viðkomandi glími við fleiri samkvilla, og lengri tími líður á milli fyrsta atviks og meðferðar, í samanburði hjá þeim sem veikjast seinna á ævinni.<ref>{{cite journal|author=Suominen, K.|coauthors=Mantere, O., Valtonen, H., Arvilommi, P., Leppämäki, S., Paunio, T., o.fl.|title=Early age at onset of bipolar disorder is associated with more severe clinical features but delayed treatment seeking|journal=Bipolar Disorders|year=2007|volume=9|issue=7|pages=698–705|doi=10.1111/j.1399-5618.2007.00388.x}}</ref> Snemmbundin veikindi eru ekki sjaldgæf í sjálfu sér en þau eru erfið í greiningu.<ref>{{cite journal|author=Leboyer, M.|coauthors=Henry, C., Paillere-Martinot, M. og Bellivier, F.|title=Age at onset in bipolar affective disorders: a review|journal=Bipolar Disorders|year=2005|volume=7|issue=2|pages=111–118|doi=10.1111/j.1399-5618.2005.00181.x}}</ref> === Upphafsmeðferð og rangar greiningar === Þættir á borð við að veikjast snemma á lífsleiðinni, vera af eldri árgerð, ásamt ýmsum sálfélagslegum þáttum eins og að vera karlkyns, giftur, lítið menntaður og í minnihlutahópi, ýtir undir það að viðkomandi sækir sér enga, eða mjög seint, upphafsmeðferð.<ref>{{cite journal|author1=Wang, P. S.|author2=Berglund, P.|author3=Olfson, M.|author4=Pincus, H. A. |author5=Wells, K., B.|author6=Kessler, R. C.|title=Failure and delay in initial treatment contact after first onset of mental disorders in the National Comorbidity Survey Replication|journal=Arch Gen Psychiatry|year=2005|volume=62|issue=6|pages=603-613|doi=10.1001/archpsyc.62.6.603}}</ref> Því miður er algengt að fólk með geðhvörf fái ranga greiningu á eigið sjúkdómsástandi.<ref name=kasper>{{cite journal|author=Kasper, S.|title=Issues in the treatment of bipolar disorder|journal=European Neuropsychopharmacology|year=2003|volume=13|issue=2|pages=37–42|doi=10.1016/S0924-977X(03)00076-2}}</ref> Um 40% greindra geðhvarfasjúklinga hafa áður verið ranglega greindir með meiriháttar þunglyndi og má sjá að það líði að jafnaði 7-8 ár þar til rétt greining kemur fram.<ref>{{cite journal|author1=Ghaemi, S. N.|author2=Boiman, E. E.|author3=Goodwin, F. K. |title=Diagnosing bipolar disorder and the effect of antidepressants: a naturalistic study|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2000|volume=61|issue=10|pages=804-808|url=https://www.madinamerica.com/wp-content/uploads/2011/12/Diagnosing%20bipolar%20disorder%20and%20the%20effect%20of%20antidepressants.PDF|accessdate=2015}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Ghaemi, S. N.|author2=Sachs, G. S.|author3=Chiou, A. M.|author4=Pandurangi, A. K.|author5=Goodwin, F. K.|title=Is bipolar disorder still underdiagnosed? Are antidepressants overutilized?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_january-march-1999_52_1-3/page/135|journal=Journal of Affective Disorders|year=1999|volume=52|issue=1-3|pages=135–144|doi=10.1016/S0165-0327(98)00076-7}}</ref> Greiningarferlið er ennfremur flækt með þeirri staðreynd að margir sækja sér aldrei aðstoð, og telja eigin erfiðleika hluta af daglegu lífi.<ref name=kasper /> == Sjálfsvíg og tengd hegðun == Áætlað er að um 25-50% þessara sjúklinga muni gera a.m.k. einu sinni tilraun til sjálfsvígs á ævinni,<ref>{{cite journal|author=Chen, Y.|coauthors=Dilsaver, S. C.|title=Lifetime rates of suicide attempts among subjects with bipolar and unipolar disorders relative to subjects with other axis I disorders|url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_1996-05-15_39_10/page/896|journal=Society of Biological Psychiatry|year=1996|volume=39|issue=10|pages=896-899|doi=10.1016/0006-3223(95)00295-2}}</ref> <ref>{{cite journal|author=Lopez, P.|coauthors=Mosquera, F., Leon, J., Gutierrez, M., Ezcurra, J., Ramurez, F. o.fl.|title=Suicide attempts in bipolar patients|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2001-12_62_12/page/n60|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2001|volume=62|issue=12|pages=963-966}}</ref><ref name="simon">{{cite journal|author1=Simon, G. E.|date=|year=2007|title=Risk of suicide attempt and suicide death in patients treated for bipolar disorder|url=|journal=Bipolar Disorders|volume=9|issue=5|pages=526–530|doi=10.1111/j.1399-5618.2007.00408.x|via=|author2=Hunkeler, E.|author3= Fireman, B.|author4= Lee, J. Y.|author5= Savarino, J.}}</ref><ref>{{cite journal|author1=Tsai, S.|author2=Lee, J. |author3=Chen, C.|title=Characteristics and psychosocial problems of patients with bipolar disorder at high risk for suicide attempt|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_january-march-1999_52_1-3/page/145|journal=Journal of Affective Disorders,|year=1999|volume=52|issue=1-3|pages=145–152|doi=10.1016/S0165-0327(98)00066-4}}</ref> <ref>{{cite journal|author1=Valtonen, H. M.|author2=Suominen, K., |author3=Mantere, O. |author4=Leppämäki, S. |author5=Arvilommi, P. |author6=Isometsä, E. T.|title=Suicidal ideation and attempts in bipolar I and II disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2005-11_66_11/page/1456|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2005|volume=66|issue=11|pages=1456-1462}}</ref> og ná 15-20% þeirra að ljúka ætlunarverki sínu.<ref>{{cite journal|author1=Gonda, X.|author2=Pompili, M. |author3=Serafini, G. |author4=Motebovi, F. |author5=Campi, S. |author6=Dome, P. |author7=o.fl.|title=Suicidal behavior in bipolar disorder: epidemiology, characteristics and major risk factors|journal=Journal of Affective Disorders|year=2012|volume=143|issue=1-3|pages=16–26|doi=10.1016/j.jad.2012.04.041}}</ref> <ref>{{cite journal|author=Malafosse, A.|title=Genetics of suicidal behavior|journal=merican Journal of Medical Genetics Part C|year=2005|volume=133|issue=1|pages=1-2|doi=10.1111/j.1399-5618.2004.00101.x}}</ref> Sjálfsvíg eru a.m.k. 30 sinnum algengari í þessum hópi en  á meðal almennings.<ref name=engstrom>{{cite journal|author=Engström, C.|coauthors=Brändström, S., Sigvardsson, S., Cloninger, C. R., og Nylander, P.|title=Bipolar disorder. III: harm avoidance a risk factor for suicide attempts|journal=Bipolar Disorders|year=2004|volume=6|issue=2|pages=130–138|doi=10.1111/j.1399-5618.2004.00101.x}}</ref> <ref>{{cite journal|author1=Grunebraun, M. F.|author2=Ramsay, S. R.|author3= Galfalvy, H. C. |author4=Ellis, S.|author5=P., Burke|author6=A. K., Sher, |author7=L. o.fl.|title=Correlates of suicide attempt history in bipolar disorder: a stress-diathesis perspective|journal=Bipolar Disorders|year=2006|volume=8|issue=5|pages=551–557|doi=10.1111/j.1399-5618.2006.00304.x}}</ref> Tímabil þunglyndis eða blandað ástands tvöfaldar líkur á sjálfsvígstilraun.<ref>{{cite journal|author=Oquendo, M. A., Waternaux, C., Brodsky, B., Parsons, B., Haas, G. L., Malone, K. M. o.fl.|title=Suicidal behavior in bipolar mood disorder: clinical characteristics of attempters and nonattempters|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_2000-08_59_2/page/107|journal=Journal of Affective Disorders|year=2000|volume=59|issue=2|pages=107–117|doi=10.1016/S0165-0327(99)00129-9}}</ref> Með blönduðu ástandi er átt við að einkenni maníu eða hýpómaníu séu til staðar í samblandi við einkenni þunglyndis. Einnig aukast líkur sjálfsvígs á meðal einstaklinga sem upplifa hraðar sveiflur (e. rapid cycling).<ref>{{cite journal|author=Coryell, W., Soloman, D., Turvey, C., Keller, M., Leon, A. C., Endicott, J. o.fl.|title=The long-term course of rapid-cycling bipolar disoder|journal=Arch Gen Psychiatry|year=2003|volume=60|issue=9|pages=914-920|doi=10.1001/archpsyc.60.9.914}}</ref> Tæplega helminga sjálfsvígstilrauna má líta á sem kall á hjálp frekar en raunverulega löngun sjúklingsins til að deyja.<ref>{{cite journal|author=Kessler, R. C., Borges, G. og Walters, E. E.|title=Prevalence of and risk factors for lifetime suicide attempts in the National Comorbidity Survey|journal=Arch Gen Psychiatry|year=1999|volume=56|issue=7|pages=617-626|doi=10.1001/archpsyc.56.7.617}}</ref> Sjálfsvígstilraunir eru 2-3 sinnum algengari meðal kvenna, <ref name=engstrom /> en karlmenn eru fjórum sinnum líklegri til að deyja við athæfið.<ref name=tondo>{{cite journal|author=Tondo, L., Lepri, B. og Baldessarini, R. J.|title=Suicidal risks among 2826 Sardinian major affective disorder patients|journal=Acta Psychiatr Scand|year=2007|volume=116|issue=6|pages=419–428|doi= 10.1111/j.1600-0447.2007.01066.x}}</ref><ref name=simon /> Þriðjungur allra tilfella eiga sér stað fyrsta árið eftir greiningu,<ref name=tondo /> einkum hjá yngri sjúklingum.<ref>{{cite journal|author=Ösby, U., Brandt, L., Correia, N., Ekbom, A. og Sparén, P.|title=Excess mortality in bipolar and unipolar disorder in Sweden|journal=Arch Gen Psychiatry|year=2001|volume=58|issue=9|pages=844-850|doi=10.1001/archpsyc.58.9.844}}</ref> Um helmingur þeirra sem veikjast á fullorðins árum upplifa einhverntímann á ævinni sjálfsvígshugleiðingar, en þessi tala hækkar upp í þrjá af hverjum fjórum hafi einstaklingurinn fyrst veikst sem barn.<ref>{{cite journal|author=Carter, T. D. C., Mundo, E., Parikh, S. V. og Kennedy, J. L.|title=Early age at onset as a risk factor for poor outcome of bipolar disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-psychiatric-research_july-august-2003_37_4/page/297|journal=Journal of Psychiatric Research|year=2003|volume=37|issue=4|pages=297–303|doi=10.1016/S0022-3956(03)00052-9}}</ref> Tilraunir til sjálfsvíga eru algengastar hjá einstaklingum á aldrinum 18-34 ára, og meðal einstaklinga sem eru óvinnufærir, hafa skilið við maka sinn,<ref>{{cite journal|author=Szádóczky, E., Vitrai, J., Rihmer, Z. og Füredi, J.|title=Suicide attempts in the Hungarian adult population. Their relation with DIS/DSM-III-R affective and anxiety disorders|journal=Eur Psychiatry|year=2000|volume=15|issue=6|pages=343-347|doi=10.1016/S0924-9338(00)90501-7}}</ref> glíma við fíknivanda,<ref name=simon /> kvíða, mikið magn sjálfsvígshugsana og alvarlegri einkenni þunglyndis. <ref>{{cite journal|author=Sokero, T. P., Melatin, T. K., Rytsälä, H. J., Leskelä, U. S. og Lestelä-Mielonen, P. S.|title=Prospective study of risk factors for attempted suicide among patients with DSM−IV major depressive disorder|journal=The British Journal of Psychiatry|year=2005|volume=186|pages=314-318|doi=10.1192/bjp.186.4.314}}</ref> Einnig hefur [[ofbeldi]] í barnæsku, einkum kynferðisofbeldi,<ref>{{cite journal|author=Brent, D. A., Oquendo, M., Birmaher, B., Greenhill, L., Kolko, D., Stanley, B. o.fl.|title=Familial pathways to early-onset suicide attemt risk for suicidal behavior in offspring of mood-disordered suicide attempters|journal=Arch Gen Psychiatry|year=2002|volume=59|issue=9|pages=801-807|doi=10.1001/archpsyc.59.9.801}}</ref><ref>{{cite journal|author=Leverich, G. S., Altshuler, L. L., Frye, M. A., Suppes, T., Keck, P. E. Jr., McElroy, S. L. o.fl.|title=Foctors associated with suicide attempts in 648 patients with bipolar disorder in the Stanley Foundation bipolar network|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2003-05_64_5/page/n23|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2003|volume=64|issue=5|pages=506-515}}</ref><ref>{{cite journal|author=Leverich, G. S., McElroy, S. L., Suppes, T., Keck, P. E. Jr., Denicoff, K. D., Nolen, W. A. o.fl.|title=Early physical and sexual abuse associated with an adverse course of bipolar illness|url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2002-02-15_51_4/page/n27|journal=Biological Psychiatry|year=2002|volume=51|issue=4|pages=288-297|doi=10.1016/S0006-3223(01)01239-2}}</ref> og heilaskaði af völdum áverka, áhrif á ákvörðun einstaklings til að reyna sjálfsvíg. Mikilvægt er að minnast á að hlutlæg mæling á alvarleika einkenna skipti ekki höfuðmáli, heldur er það upplifun sjúklingsins á einkennum sínum sem eykur líkur á sjálfsvígstilraunum.<ref>{{cite journal|author=Mann, J. J., Waternaux, C., Haas, G. L. og Malone, K. M.|title=Toward a clinical model of suicidal behavior in psychiatric patients|journal=Am J Psychiatry|year=1999|volume=156|issue=2|pages=181–189|url=http://ajp.psychiatryonline.org/article.aspx?articleid=173260|accessdate=2014|archive-date=2019-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190727041635/https://ajp.psychiatryonline.org/article.aspx?articleid=173260|url-status=dead}}</ref> === Fyrirbyggjandi þættir === Sjálfsvíg eru færri í þéttbýlum, meðal tekjuhærri einstaklinga, á svæðum þar sem [[hlutfall]] geðlækna og lækna eru hærri og þar sem ríki og sveitafélög eyða meira í geðheilsu.<ref>{{cite journal|author=Tondo, L., Albert M. J. og Baldessarini, R. J.|title=Suicide rates in relation to health care access in the United States: an ecological study|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2006|volume=67|pages=517-523|doi=10.4088/JCP.v67n0402}}</ref> Sjúklingar á litíumi eru fimm sinnum ólíklegri til að reyna sjálfsvíg en þeir sem ekki taka lyfið.<ref>{{cite journal|author=Baldessarini, R. J., Tondo, L., Davis, P., Pompili, M., Goodwin, F. K. og Hennen, J.|title=Decreased risk of suicides and attempts during long-term lithium treatment: a meta-analytic review|journal=Bipolar Disorders|year=2006|volume=8|issue=5p2|pages=625–639|doi=10.1111/j.1399-5618.2006.00344.x}}</ref><ref>{{cite journal|author=Isometsä, E. T.|title=Suicide [útdráttur]|journal=Current Opinion in Psychiatry|year=2000|volume=13|issue=2|pages=143-147|url=http://journals.lww.com/co-psychiatry/Abstract/2000/03000/Suicide.2.aspx|accessdate=2014}}</ref> [[Litíum]] er lífsbjargandi í mörgum tilfellum fyrir þá sem glíma við lyndisraskanir og er það iðulega notað þó að viðkomandi sé ekki með einkenni, en það er fyrirbyggjandi gagnvart þunglyndi og maníu. Helsta vandamálið með lyfið eru hugsanleg eitrunaráhrif. Stundum eru flogalyf notuð sem geðsveiflulyf, en þau eru ekki eins góð í að hindra sjálfsmorð og litíum. <ref>{{bókaheimild|höfundur=Nolen-Hoeksema, S.|titill=Abnormal Psychology|ár=2011|útgefandi=McGraw Hill}}</ref> == Orsakir == Rannsakendur hafa í gegnum tíðina skoðað mögulegar orsakir geðhvarfa. Flestir samþykkja hinsvegar að það sé engin ein orsök. Þeir telja frekar að margir þættir vinni saman til að mynda veikindi sem auka líkurnar á geðhvörfum.<ref name=sinacola>{{bókaheimild|höfundur=Sinacola, R. S og Strickland, T. S.|titill=Basic psychopharmacology for councelors and psychotherapist|ár=2012|útgefandi=Pearsons education}}</ref> Geðhvörf hafa tilhneigingu til að ganga í fjölskyldum. Ýmsar erfðarannsóknir gefa til kynna að fólk sé með ákveðin [[erfðaefni]] sem auka líkurnar á því að þróa með sér sjúkdóminn.<ref>{{cite journal|author=Sklar, P., Ripke, S., Scott, L. J., Andreassen, O. A., Cichon, S. o.fl.|title=Large-scale genome-wide association analysis of bipolar disorder identifies a new susceptibility locus near ODZ4|journal=Nature genetics|year=2011|volume=43|issue=10|pages=977|doi=10.1038/ng.943}}</ref> Börn sem eiga foreldri eða systkini með geðhvörf eru mun líklegri til að þróa sjúkdóminn í samanburði við börn sem hafa enga fjölskyldusögu um sjúkdóminn. Erfðir eru þó ekki eini áhættuþátturinn fyrir geðhvörf. Rannsóknir á eineggja tvíburum hafa sýnt að annar tvíburinn þrói ekki alltaf með sér geðhvörf þótt hinn tvíburinn sé með sjúkdóminn.<ref>{{cite journal|author=Blackwood, D. H., Visscher, P. M., og Muir, W. J.|title=Genetic studies of bipolar affective disorder in large families|journal=The British Journal of Psychiatry|year=2001|volume=178|issue=41|pages=134-136|8=|url=http://www.genepi.qimr.edu.au/contents/p/staff/CVPV048.pdf|access-date=2015-02-05|archive-date=2016-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20160312092958/https://www.genepi.qimr.edu.au/contents/p/staff/CVPV048.pdf|url-status=dead}}</ref> Þess vegna telja rannsóknarmenn að fleiri þættir séu að verkum í þróun geðhvarfa. Vísindamenn hafa skoðað orsök m.t.t. taugarannsókna, sem og lyfja, enda virðast skapsveiflur, þunglyndi og oflæti oft temprast við lyfjagjöf. <ref name=sinacola /> == Taugarannsóknir == Aukin notkun myndgreininga á borð við [[Starfræn segulómmyndun|kvik-segulómunar]] (e. functional magnetic resonance imaging, fMRI), segulómunar (e. magnetic resonance imaging, MRI) og [[PET-skanni|jáeindarskanna]] (e. positron emission tomography) hafa gefið til kynna að heili einstaklinga með geðhvörf sé á einhver hátt afbrigðilegur í samanburði við heilbrigðan heila eða aðrar raskanir. Ein MRI rannsókn gaf til kynna að framennisbörkurinn (e. prefrontal cortex) hjá fullorðnum einstaklingum með geðhvörf sé minni og sýni almennt lægri virkni en hjá einstaklingum sem ekki eru með sjúkdóminn.<ref>{{cite journal|author=Blumberg, H. P.|first=|date=|year=2008|title=The Next Wave in Neuroimaging Research in Pediatric Bipolar Disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-american-academy-child-adolescent-psychiatry_2008-05_47_5/page/483|journal=Journal Of The American Academy Of Child & Adolescent Psychiatry|volume=47|issue=5|pages=483-485|doi=10.1097/CHI.0b013e318168457f|via=}}</ref><ref>{{cite journal|author=Chepenik, L. G., Raffo, M., Hampson, M., Lacadie, C., Wang, F. o.fl.|title=Functional connectivity between ventral prefrontal cortex and amygdala at low frequency in the resting state in bipolar disorder|journal= Psychiatry Research|year=2010|volume=182|issue=3|pages=207-210|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2914819/}}</ref> === Framheili === Framennisbörkurinn er talinn hafa umsjón yfir stýrifærni (e. executive function) heilans á borð við þrautalausnir og ákvarðanatökur.<ref>{{cite journal|author=Mansouri, F. A., Tanaka, K., og Buckley, M. J.|title=Conflict-induced behavioural adjustment: a clue to the executive functions of the prefrontal cortex|journal=Nature Reviews Neuroscience|year=2009|volume=10|issue=2|pages=141-152|doi=10.1038/nrn2538}}</ref> Þessi hluti heilans sem og tengingar hans við önnur svæði heilans, halda áframa að þroskast fram að fullorðinsárunum. Þetta gæti útskýrt ástæðuna fyrir því að geðhvörf hefjast yfirleitt á unglingsárum, og hvernig afbrigðileiki á þessu svæði gæti haft áhrif þar á. Athugun svæðisins gæti hjálpað rannsakendur að greina geðhvörf fyrr og veita snemmbúið inngrip svo hægt sé að hægja á framgangi sjúkdómsins.<ref>{{cite journal|author=Blumberg, H. P.|title=The Next Wave in Neuroimaging Research in Pediatric Bipolar Disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-american-academy-child-adolescent-psychiatry_2008-05_47_5/page/483|journal=Journal Of The American Academy Of Child & Adolescent Psychiatry|year=2008|volume=47|issue=5|pages=483-485|doi=10.1097/CHI.0b013e318168457f}}</ref><ref>{{cite journal|author=Chepenik, L. G., Raffo, M., Hampson, M., Lacadie, C., Wang, F. o.fl.|title=Functional connectivity between ventral prefrontal cortex and amygdala at low frequency in the resting state in bipolar disorder|journal=Neuroimaging|year=2010|volume=182|issue=3|pages=207-210|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2914819/}}</ref> == Geðhvörf meðal barna og unglinga == Tíðni geðhvarfa er talin vera um 1-3% meðal barna og unglinga. Vegna ungs aldurs, samkvilla, og möguleika á mismunandi túlkun á manískum einkennum, er mjög erfitt að greina geðhvörf í börnum. Börn með einkenni undir greiningaviðmiðum og hafa fjölskyldusögu af geðhvörfum, eru í mikilli hættu á að fá sjálf geðhvörf I og II. Hvort tveggja einstaklingar sem ná greiningarviðmiðum og þeir sem ekki ná þeim eru í aukinni hættu á sálfélagslegum vandamálum, notkun fíkniefna, sjálfsvígi, glæpsamlegri hegðun og nýtingu á félagslegum kerfum. Til að greina börn og unglinga með maníu eða hýpómaníu má nota DSM greiningakerfið fyrir fullorðna. Hins vegar verður að sýna aðgát. Einkenni verða að vera til staðar sem eru ekki í samræmi við þroskastig barnsins.<ref>{{cite journal|author=Birmaher, B.|title=Bipolar disorder in children and adolescents. Child and Adolescent Mental Health|year=2013|volume=18|issue=3|pages=140-148|doi=10.1111/camh.12021}}</ref> == Greiningaviðmið DSM-5 == === Viðmið maníu === A. Tímabil þar sem óeðlilegt og viðvarandi hækkað geðslag eða pirringur gerir vart við sig. Ásamt óeðlilegri og viðvarandi orku eða markmiða drifinni hegðun. Þetta þarf að vara í að minnsta kosti í eina viku og vera til staðar mest af deginum, næstum alla daga. B. Að á þessu tímabili séu þrjú eða fleiri einkenni til staðar í miklum mæli, fjögur ef pirringur er eingöngu til staðar og þau sýni fram á marktæka breytingu frá annars hefðbundinni hegðun: : 1. Aukið sjálfsálit eða mikilmennska. : 2. Minnkuð svefnþörf eins og að upplifa sig úthvíldan eftir eingöngu 3 klukkustunda svefn. : 3. Talar meira en venjulega eða þrýstingur til að tala. : 4. Mikið hugmyndaflug eða hraðar hugsanir. : 5. Utan við sig / truflast auðveldlega (lýst af viðkomandi eða af öðrum). : 6. Vinna að ákveðnu marki, félagslega, í vinnu eða skóla, kynferðislegt markaleysi. : 7. Óhófleg þátttaka í atferli sem veitir ánægju en mun líklega hafa í för með sér mjög neikvæðar afleiðingar. : Til dæmis óhófleg kaupgleði, vafasamar breytingar á kynhegðun eða slæmar fjárfestingar. C. Lyndisröskunin er næg til að valda alvarlegri skerðingu í félags- eða starfshæfni eða svo sjúkrahúsavistun sé þörf til að koma í veg fyrir að sjúklingurinn skaði sjálfann sig eða aðra eða ef geðrofseinkenni eru til staðar. D. Atvikið má ekki rekja til líffræðilegra áhrifa efnis, lyfja eða fíkniefna, eða annars læknisfræðilegs ástands.   === Viðmið hýpómaníu === A. Alveg eins og A. liður liður í skilgreiningu maníu. B. Alveg eins og B. liður liður í skilgreiningu maníu. C. Atvikið hefur án efa áhrif á virkni einstaklingsins og er ástandið honum annars óeðlilegt þegar hann er einkennalaus. D. Lyndisröskunin og breytingin í virkni er svo að aðrir taka eftir því. E. Atvikið er ekki nógu alvarlegt til að það hafi áhrif á einstaklinginn félagslega, né heldur á starfshæfni eða heldur til að þurfi sjúkrahúsvist. Ef að til staðar eru geðrofseinkenni þá er atvikið skilgreint sem manía. F. Alveg eins og D. liður í skilgreiningu maníu. == Meðferð við geðhvörfum == Þrátt fyrir gagnsemi lyfja má búast við betri útkomu í framgangi sjúkdómsins ef sálfræðimeðferðum er beitt samhliða.<ref>{{cite journal|author=Yatham, L. N., Kennedy, S. H., Parikh, S. V., Schaffer, A., Beaulieuc, S., Alda, M o.fl.|title=Canadian network for mood and anxiety treatments (CANMAT) and international society for bipolar disorders (ISBD) collaborative update of CANMAT guidelines for the management of patients with bipolar disorder: update 2013|journal=Bipolar Disorders|year=2013|volume=15|issue=1|pages=1-44|doi=10.1111/bdi.12025}}</ref> Meðferðir á borð við sálarfræðslu (e. psychoeducation), hugræna atferlismeðferð, meðferð í samskiptum og félagslegum ryþma (e. IPSRT eða interpersonal and social rhythm therapy) og fjölskyldumiðaðri meðferð (family-focused therapy) eru einna helst notaðar. <ref name=nimh>{{cite journal|author=National Institute of Mental Health|title=Bipolar Disorder|year=2008|url=http://www.nimh.nih.gov/health/publications/bipolar-disorder/nimh-bipolar-adults.pdf|accessdate=25. janúar 2014|journal=|archive-date=2013-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731083808/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/bipolar-disorder/nimh-bipolar-adults.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|author=Miklowitz, D. J., Otto, M. W., Frank, E., Reilly-Harrington, N. A., Kogan, J. N. Sachs, G. S. o.fl.|title=Intensive psychosocial intervention enhances functioning in patients with bipolar depression: results from a 9-month randomized controlled trial|url=https://archive.org/details/sim_american-journal-of-psychiatry_2007-09_164_9/page/1340|journal=Am J Psychiatry|year=2007|volume=164|issue=9|pages=1340–1347|doi=10.1176/appi.ajp.2007.07020311}}</ref><ref>{{cite journal|author=Reinares, M., Sánchez-Moreno, J. og Fountoulakis, K. N.|title=Psychosocial interventions in bipolar disorder: what, for whom, and when.|journal=Journal of Affective Disorders|year=2014|volume=156|pages=46-55|doi=10.1016/j.jad.2013.12.017}}</ref> === Sálarfræðsla === Sálarfræðsla er áhrifaríkt meðferðarform sem hindrar bakslag og eykur meðferðarheldni.<ref name=colom>{{cite journal|author=Colom, F. og Lamb, D.|title=Psychoeducation: improving outcomes in bipolar disorder|journal=European Psychiatry|year=2005|volume=20|issue=5-6|pages=359–364|doi=10.1016/j.eurpsy.2005.06.002}}</ref> <ref>{{cite journal|author=Vieta, F., Sánchez-Mereno, J., Goikolea, J. M., Popova, E. og Bonnin, C. M.|title=Psychoeducation for bipolar II disorder: an exploratory, 5-year outcome subanalysis|journal=Journal of Affective Disorders|year=2009|volume=112|issue=1-3|pages=30-35|doi=10.1016/j.jad.2008.03.023}}</ref> Fræðslan tryggir rétt einstaklingsins til að vera upplýstur um eigin röskun.<ref name=colom /> Hér er einstaklingum hjálpað í því að koma augu á hættulega eða vafasama hegðun og bera snemma kennsl á viðvörunareinkenni bakslags. Með þessu eyðir fólk minni tíma í atvikum og getur fólk minnkað hrösunartíðni um allt að 40%.<ref>{{cite journal|author=Miklowitz, D. J., Otto, M. W., Frank, E., Reilly-Harrington, N. A., Wisniewski, S. R., Kogan, J. N. o.fl.|title=Psychosocial treatments for bipolar depression a 1-year randomized trial from the systematic treatment enhancement program|journal=Arch Gen Psychiatry|year=2007|volume=64|issue=4|pages=419-426|doi=10.1001/archpsyc.64.4.419}}</ref><ref>{{cite journal|author=Scott, J., Colom, F., Popova, E., Benabarre, A., Cruz, N., Valenti, M. o.fl.|title=Long-term mental health resource utilization and cost of care following group psychoeducation or unstructured group support for bipolar disorders: a cost-benefit analysis [útdráttur]|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-psychiatry_2009-03_70_3/page/378|journal=The Journal of Clinical Psychiatry|year=2009|volume=70|issue=3|pages=378-386|doi=10.4088/JCP.08m04333}}</ref><ref>{{cite journal|author=Scott, J., Colom, F. og Vieta, E.|title=A meta-analysis of relapse rates with adjunctive psychological therapies compared to usual psychiatric treatment for bipolar disorders [útdráttur]|journal=he International Journal of Neuropsychopharmacology|year=2006|volume=10|issue=1|pages=123-129|doi=10.1017/S1461145706006900}}</ref> Sjúklingurinn er fenginn til að skilja flókna samspilið milli einkenna sinna, persónuleika, eigins umhverfis, aukaverkana lyfja, og það að bera ábyrgð á eigin sjúkdóm.<ref name=colom /> Fræðslan miðar er að bættari félags- og starfshæfni<ref>{{cite journal|author=Perry, A., Tarrier, N., Morriss, R., McCarthy, E. og Limb, K.|title=Randomised controlled trial of efficacy of teaching patients with bipolar disorder to identify early symptoms of relapse and obtain treatment|journal=BMJ|year=1999|volume=318|issue=7177|pages=149-153|doi=10.1136/bmj.318.7177.149}}</ref> og unnið er sérstaklega að því að draga úr fordómum hjá einstaklingnum sjálfum gagnvart eigin sjúkdóm og ástandi. <ref name=colom /> === Hugræn atferlismeðferð, HAM === [[Hugræn atferlismeðferð]] eða HAM miðar að því að hjálpa fólki að bera kennsl á og breyta skaðlegu eða neikvæðu hugsunarferli og hegðun.<ref name=nimh /> Talsverð sönnun er fyrir áhrifaríki HAM við þunglyndi<ref>{{bókaheimild|höfundur=Roth, A. og Fonagy, P.|titill=What works for whom? A critical review of psychotherapy research|ár=2006|útgefandi=The Guilford Press}}</ref> og kvíða.<ref>{{cite journal|author=Brown, T. A., Antony, M. M. og Barlow, D. H.|title=Diagnostic comorbidity in panic disorder: effect on treatment outcome and course of comorbid diagnoses following treatment|journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology|year=1995|volume=63|issue=3|pages=408-418|url=http://homepage.psy.utexas.edu/HomePage/Class/Psy394Q/Behavior%20Therapy%20Class/Assigned%20Readings/Panic%20Disorder/Brown95.pdf|access-date=2015-02-04|archive-date=2005-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20050330060251/http://homepage.psy.utexas.edu/homepage/class/Psy394Q/Behavior%20Therapy%20Class/Assigned%20Readings/Panic%20Disorder/Brown95.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|author=Craske, M. G., Farchione, T. J., Allen, L. B., Barrios, V., Stoyanova, M. og Rose, R.|title=Cognitive behavioral therapy for panic disorder and comorbidity: More of the same or less of more?|url=https://archive.org/details/sim_behaviour-research-and-therapy_2007-06_45_6/page/1095|journal=Behaviour Research and Therapy|year=2007|volume=45|issue=6|pages=1095–1109|doi=10.1016/j.brat.2006.09.006}}</ref><ref>{{cite journal|author=Davis, L., Barlow, D. H. og Smith, L.|title=Comorbidity and the treatment of principal anxiety disorders in a naturalistic sample|journal=Behavior Therapy|year=2010|volume=41|issue=3|pages=296–305|doi=10.1016/j.beth.2009.09.002}}</ref><ref>{{cite journal|author=Storch, Lewin, Farrell, Aldea, Reid, Geffken o.fl.|title=Does cognitive-behavioral therapy response among adults with obsessive–compulsive disorder differ as a function of certain comorbidities?|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-anxiety-disorders_2010-08_24_6/page/547|journal=Journal of Anxiety Disorders|year=2010|volume=24|issue=6|pages=547–552|doi=10.1016/j.janxdis.2010.03.013}}</ref><ref>{{cite journal|author=Tsao, J. C. I., Mystkowski, J. L., Zucker, B. G. og Craske, M. G.|title=Impact ofcognitive-behavioral therapy for panic disorder on comorbidity: a controlled investigation|url=https://archive.org/details/sim_behaviour-research-and-therapy_2005-07_43_7/page/959|journal=Behaviour Research and Therapy|year=2005|volume=43|issue=7|pages=959–970|doi=10.1016/j.brat.2004.11.013}}</ref> Um 75% geðhvarfasjúklinga glíma einnig við kvíða og eyða þessir einstaklingar iðulega lengri tíma í atviki, eru líklegri til að hrasa og njóta minna gagn af geðsveiflulyfjum.<ref>{{cite journal|author=Provencher, M. D., Hawke, L. D. og Thienot, E.|title=Psychotherapies for comorbid anxiety in bipolar spectrum disorders|journal=Journal of Affective Disorders|year=2011|volume=133|issue=3|pages=371–380|doi=10.1016/j.jad.2010.10.040}}</ref> Fjölmargar rannsóknir hafa athugað hugrænt mynstur hjá fólki með geðhvörf en niðurstöður hafa verið á reiki, einkum vegna takmarkanna í úrtaksstærð, óklínískra úrtaka, mismunandi skilgreiningar á jafnlyndi (e. euthymia) og ónæga stjórn á núliggjandi sálmeinisþáttum. Engu síður vísa sönnunargögn til þess að geðhvarfasjúkir sýna sambærilegt hugrænt mynstur og má sjá hjá einstaklingum með einpóla þunglyndi, þó með sérkenni eins og markmiðar drifinni hegðun, fullkomnunaráráttu, sjálfsgagnrýni, sjálfstæði og næmni fyrir umbunum.<ref>{{cite journal|author=Alatiq, Y., Crane, C., Williams, J. M. G. og Goodwin, G. M.|title=Dysfunctional beliefs in bipolar disorder: hypomanic vs. depressive attitudes|journal=Journal of Affective Disorders|year=2010|volume=122|issue=3|pages=294–300|doi=10.1016/j.jad.2009.08.021}}</ref><ref>{{cite journal|author=Alloy, L. B., Abramson, L. Y., Walshaw, P. D., Cogswell, A., Smith, J. M., Neeren, A. M. o.fl.|title=Behavioral Approach System (BAS) sensitivity and bipolar spectrum disorders: a retrospective and concurrent behavioral high-risk design|url=https://archive.org/details/sim_motivation-and-emotion_2006-06_30_2/page/143|journal=Motivation and Emotion|year=2006|volume=30|issue=2|pages=143-155|doi=10.1007/s11031-006-9003-3}}</ref><ref>{{cite journal|author=Alloy, L. B., Abramson, L. Y, Walshaw, P. D., Gerstein, R. K., Keyser, J. D., Whitehouse, W. G. o.fl.|title=Behavioral Approach System (BAS) - Relevant cognitive styles and bipolar spectrum disorders|journal=J Abnorm Psychol|year=2010|volume=118|issue=3|pages=459–471|doi=10.1037/a0016604}}</ref><ref>{{cite journal|author=Jones, L., Scott, J., Haque, S., Gordon-Smith, K., Heron, J., Caesar, S. o.fl.|title=Cognitive style in bipolar disorder|journal=The British Journal of Psychiatry|year=2005|volume=187|pages=431-437|doi=10.1192/bjp.187.5.431}}</ref><ref>{{cite journal|author=Lam, D. Wright, K. og Smith, N.|title=Dysfunctional assumptions in bipolar disorder|url=https://archive.org/details/sim_journal-of-affective-disorders_2004-04_79_1-3/page/193|journal=Journal of Affective Disorders|year=2004|volume=79|issue=1-3|pages=193-199|doi=10.1016/S0165-0327(02)00462-7}}</ref><ref>{{cite journal|author=Mansell, W., Paszek, G., Seal, K., Pedley, R., Jones, S., Thomas, N. o.fl.|title=Extreme appraisals of internal states in bipolar I disorder: a multiple control group study|journal=Cognitive Therapy and Research|year=2011|volume=35|issue=1|pages=87-97|doi=10.1007/s10608-009-9287-1}}</ref><ref>{{cite journal|author=Pardoen, D., Bauwens, F., Tracy, A., Martin, F. og Mendlewicz, J.|title=Self-esteem in recovered bipolar and unipolar out-patients|journal=The British Journal of Psychiatry|year=1993|volume=163|pages=755-762|doi=10.1192/bjp.163.6.755}}</ref><ref>{{cite journal|author=Reilly-Harrington, N. A., Miklowitz, D. J., Otto, M. W., Frank, E., Wisniewki, S. R:, Thase, M. E. o.fl.|title=Dysfunctional attitudes, attributional styles, and phase of illness in bipolar disorder|journal=Cognitive Therapy and Research|year=2008|volume=34|issue=1|pages=22-34|doi=10.1007/s10608-008-9218-6}}</ref><ref>{{cite journal|author=Scott, J., Stanton, B., Garland, A. og Ferrier, I. N.|title=Cognitive vulnerability in patients with bipolar disorder|journal=Psychological Medicine|year=2000|volume=30|issue=2|pages=467-472|url=http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=26403|access-date=2015-02-04|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307024814/http://journals.cambridge.org/action/displayAbstract?fromPage=online&aid=26403|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|author=Van der Gucht, E., Morriss, R., Lancaster, G., Kinderman, P. og Bentall, R. P.|title=Psychological processes in bipolar affective disorder: negative cognitive style and reward processing|journal=The British Journal of Psychiatry|year=2009|volume=194|pages=146-151|doi=10.1192/bjp.bp.107.047894}}</ref> === Hugræn núvitundar-meðferð, MBCT === Hugræn núvitundar-meðferð (e. mindfulness-based cognitive therapy, MBCT) er einnig árangursríkt meðferðarform. Meðferðin er dregin af núvitund sem er æfingarkerfi til að auka sjálfsþekkingu, persónulega hæfni, sjálfsstjórn og ánægju. Rannsóknir hafa sýnt að núvitund dragi úr hvatvísi sem er algengur undanfari sjálfsvígstilrauna.<ref name=perich>{{cite journal|author=Perich, T., Manicavasagar, V., Mitchell, P. B., Ball, J. R., og Hadzi‐Pavlovic, D.|title=A randomized controlled trial of mindfulness‐based cognitive therapy for bipolar disorder|journal=Acta Psychiatrica Scandinavica|year=2013|volume=127|issue=5|pages=333–343|doi=10.1111/acps.12033}}</ref><ref name=williams>{{cite journal|author=Williams, J. M. G., Alatiq, Y., Crane, C., Barnhofer, T., Fennell, M. J. V.|title=Mindfulness-based cognitive therapy (MBCT) in bipolar disorder: Preliminary evaluation of immediate effects on between-episode functioning|journal=Journal of Affective Disorders|year=2008|volume=107|issue=1-3|pages=275|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17884176}}</ref> Í MBCT eru lykileiningar hugrænnar meðferðar og þjálfun í núvitundar-hugleiðslu sameinaðar. <ref name=williams /> MBCT getur dregið úr þunglyndis- og kvíðaeinkennum og komið í veg fyrir hrösun.<ref name=williams /><ref name=perich /> Hugræn virkni á borð við athygli getur verið skert hjá einstaklingum með geðhvörf, og getur meðferðarformið þar af leiðandi aukið vanlíðan. En MBCT meðferð hefur gefið til kynna að hún getur aukið framkvæmdavirkni, minni, hæfni, frumkvæði í verkefnum og hvata til að ljúka þeim.<ref>{{cite journal|author=Howells, F. M., Ives-Deliperi, V. L., Horn, N. R. og Stein, D. J.|title=Mindfulness based cognitive therapy improves frontal control in bipolar disorder: A pilot EEG study|journal=BMC Psychiatry|year=2012|volume=12|pages=a-25|doi=10.1186/1471-244X-12-15}}</ref><ref name=stange>{{cite journal|author=Stange, J., Eisner, L., Hölzel, B., Peckham, A., Dougherty, D. o.fl.|title=Mindfulness-based cognitive therapy for bipolar disorder: Effects on cognitive functioning|journal=Journal of Psychiatric Practice|year=2011|volume=17|issue=6|pages=410|doi=10.1097/01.pra.0000407964.34604.03}}</ref> === Meðferð í samskiptum og félagslegum ryþma, IPSRT === Meðferð í samskiptum og félagslegum ryþma var sérstaklega hönnuð fyrir sjúklinga með geðhvörf en hún leggur áherslu á að hjálpa einstaklingum að bæta úr samböndum sínum við aðra og að hafa reglu á daglegri rútínu. T.d. með reglulegum svefnvenjum  má fyrirbyggja maníu. Meðferðarformið má beita hvort sem þegar einstaklingur er einkennamikill eða laus.<ref>{{cite journal|author=Frank, E., Swartz, H. A. og Kupfer, D. J.|title=Interpersonal and social rhythm therapy: managing the chaos of bipolar disorder|url=https://archive.org/details/sim_biological-psychiatry_2000-09-15_48_6/page/592|journal=Biological Psychiatry|year=2000|volume=48|issue=6|pages=593-604|doi=10.1016/S0006-3223(00)00969-0}}</ref><ref name=nimh /> Fjölskyldumiðuð meðferð hjálpar sjúklingum einnig með samskipti, en hér taka fjölskyldumeðlimir þátt. Með þessari aðferð er unnið að því að auka bjargráð fjölskyldunnar í heild sinni, bæta samskipti og úrlausn vandamála.<ref name=nimh /> Sálarfræðsla er hluti af þessu ferli.<ref>{{cite journal|author=Reinares, M., Sánchez-Moreno, J. og Fountoulakis, K. N.|title=Psychosocial interventions in bipolar disorder: what, for whom, and when|journal=Journal of Affective Disorders,|year=2014|volume=156|issue=46-55|doi=10.1016/j.jad.2013.12.017}}</ref> ==Bækur== [https://www.mbl.is/greinasafn/grein/503343/ Í róti hugans - Kay Redfield Jamison. Mbl.is] == Tilvísanir == <div class="references-small"><references/></div> [[Flokkur:Geðraskanir]] ob4wh59oode2irupp824awz32li9ip4 0 131141 1967828 1901228 2026-06-15T22:46:13Z Berserkur 10188 1967828 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2029''' ('''MMXXIX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) verður í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á mánudegi]]. == Fyrirhugaðir atburðir == * [[Hvammsvirkjun]] verður gangsett. [[Flokkur:2029]] [[Flokkur:2021-2030]] mkfeqet07vzaz2z74en9ak69l2uprn4 0 131142 1967829 1874020 2026-06-15T22:46:48Z Berserkur 10188 1967829 wikitext text/x-wiki {{Ár nav}} Árið '''2030''' ('''MMXXX''' í [[rómverskar tölur|rómverskum tölum]]) verður í [[Gregoríanska tímatalið|gregoríanska tímatalinu]] [[almennt ár sem byrjar á þriðjudegi]]. == Fyrirhugaðir atburðir == * [[HM 2030]] í knattspyrnu fer fram á Spáni, Portúgal og Marokkó. * [[Þjóðarhöll]] sem tekur við af [[Laugardalshöll]] verður tilbúin. [[Flokkur:2030]] [[Flokkur:2021-2030]] 1iqk6tx6s94jprgqohn9dhw60asua7h 0 131500 1967766 1966886 2026-06-15T17:31:45Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967766 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Lilium candidum 1.jpg | image_caption = ''Lilium candidum'' | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Einkímblöðungar]](''Monocot'') | superordo = [[Lilianae]] | ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') | familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') | familia_authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] | subfamilia = [[Lilioideae]] | tribus = [[Lilieae]] | genus = '''''Lilium''''' | genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | type_species = ''[[Lilium candidum]]'' [[L.]]<ref>lectotype designated by N. L. Britton et A. Brown, Ill. Fl. N. U.S. ed. 2. 1: 502 (1913) </ref> | subdivision_ranks = Tegundir | subdivision = [[Listi yfir Liljutegundir]] | synonyms = * ''Lirium'' <small>Scop.</small> * ''Martagon'' <small>Wolf 1776 not Opiz 1852</small> * ''Martagon'' <small>Opiz 1852,illegitimate homonym not Wolf 1776 </small> | synonyms_ref = <ref name=udder>{{cite web|url=http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=280381|title=World Checklist of Selected Plant Families|accessdate=June 13, 2014}}</ref> | range_map = Lilium map.png | range_map_width = 240px | range_map_caption = Útbreiðsla liljutegunda }} '''''Lilium''''' (tegundir hverrar sem eru eiginlegar liljur) er ættkvísl jurtkenndra blómstrandi plantna sem vaxa af laukum, allar með áberandi blómum. Liljur eru blómstrandi plöntur sem eru mikilvægar í menningu og bókmenntum í mestöllum heiminum. Flestar tegundirnar eru upprunnar frá tempruðum svæðum norðurhvels, þó að útbreiðsla þeirra nái til heittempraða beltisins. Margar aðrar plöntur hafa "lilja" í almennu nafni þeirra án þess að vera skyldar eiginlegum liljum. == Lýsing == [[File:Lillium Stamens.jpg|250px|thumb|''Lilium longiflorum'' blóm – 1. [[Fræni]], 2. [[Stíll (plöntur)|Stíll]], 3. [[Frjóhnappur]], 4. [[Frjóþráður]], 5. [[Krónublað]]]] Liljur eru hávaxnir [[Fjölær jurt|fjölæringar]] (frá 60 til 180 sm.). Þeir mynda nakta eða hýðislausa neðanjarðarlauka. Flestir laukarnir eru djúpt í jörð, en nokkrar tegundir mynda lauka við yfirborð. Margar tegundir mynda rætur á stönglum. Hjá þeim, vex laukurinn eðlilega í nokkurri dýpt í jarðveginum, og á hverju ári myndar nýrir stönglar aukarætur fyrir ofan laukinn þegar þeir koma upp. Þessar rætur eru viðbót við ræturnar á enda lauksins. Blómin eru stór, oft ilmandi, og eru í ýmsum litum, m.a. hvít, gul, rauðgul, bleik, rauð og fjólublá. Stundum dröfnur eða blettir. Plönturnar eru síð-vor- eða sumar-blómstrandi. [[Fræ]] þroskast síðla sumars. Þau hafa breytilegt og stundum flókin fræspírunar mynstur, mörg aðlöguð að svölum tempruðum climates. Náttúrulega eru flestar tegundir af tempruðum svæðum lauffellandi og eru í dvala um vetur í sínu náttúrulega umhverfi. En nokkrar tegundir sem hafa útbreiðslu á svæðum með heitum sumrum og mildum vetri (''[[Lilium candidum]]'', ''[[Lilium catesbaei]]'', ''[[Lilium longiflorum]]'') missa laufin og eru með stuttan dvala um sumar og haust, spíra frá hausti til veturs, mynda dvergstöngul með blaðhvirvingu þangað til þær hafa fengið hæfilega kælingu, þá byrjar stöngullinn aftur að vaxa í hlýindum. == Flokkunarfræði == Flokkunarfræðileg skifting í undirættkvísl fylgir klassískri skiftingu Combers,<ref>Harold Comber, 1949. "A new classification of the genus Lilium." Lily Yearbook, Royal Hortic. Soc., London. 15:86–105.</ref> samþykki á tegundum fylgir " [[World Checklist of Selected Plant Families|World Checklist of Selected Plant Families"]],<ref>{{cite web|url=https://www.kew.org/wcsp/home.do |author=Govaerts, R. |work=World Checklist of Selected Plant Families |title=The Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew. |accessdate=2013-02-03}}</ref> flokkunarfræði á undirættkvíslinni ''Pseudolirium''er úr Flora of North America,<ref>Flora of North America, Vol. 26, [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=118558 Online]</ref> flokkunarfræðin á undirættkvíslinni ''Liriotypus'' tekur mið af Resetnik et al. 2007,<ref>{{cite journal |doi=10.1007/s00606-006-0513-y |author=Resetnik I., Liber Z., Satovic Z., Cigic P., Nikolic T. |title=Molecular phylogeny and systematics of the ''Lilium carniolicum'' group (Liliaceae) based on nuclear ITS sequences |journal=Plant Systematics and Evolution |volume=265 |pages=45–58 |year=2007 }}</ref> flokkunarfræðin á Kínverskum tegundum (ýmsar undirættkvíslir) fylgja "Flora of China" <ref>Flora of China, Vol. 24, [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=118558 eFloras.org]</ref> og flokkunarfræðin á undirættkvíslinni ''Sinomartagon'' fylgir Nishikawa et al.<ref>{{cite journal |author=Nishikawa Tomotaro, Okazaki Keiichi, Arakawa Katsuro, Nagamine Tsukasa |title=Phylogenetic Analysis of Section ''Sinomartagon'' in Genus ''Lilium'' Using Sequences of the Internal Transcribed Spacer Region in Nuclear Ribosomal DNA |journal=育種学雑誌 Breeding science |volume=51 |issue=1 |pages=39–46 |year=2001 |url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/jsbbs/51/1/51_39/_article/-char/en |doi=10.1270/jsbbs.51.39}}</ref> sem og flokkunarfræðin á undirættkvíslinni ''Archelirion''.<ref>{{cite journal |author=Nishikawa Tomotaro, Okazaki Keiichi, Nagamine Tsukasa |title=Phylogenetic Relationships among ''Lilium auratum'' Lindley, ''L. auratum'' var. ''platyphyllum'' Baker and ''L. rubellum'' Baker Based on Three Spacer Regions in Chloroplast DNA |journal=育種学雑誌 Breeding science |volume=52 |issue=3 |pages=207–213 |year=2002 |url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/jsbbs/52/3/52_207/_article |doi=10.1270/jsbbs.52.207}}</ref> "World Checklist of Selected Plant Families", álítur ''[[Nomocharis]]'' sér ættkvísl<ref>https://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Nomocharis</ref>, hinsvegar álíta sumir grasafræðingar ''Nomocharis'' sem hluta af ''Lilium''.<ref>https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs00606-011-0524-1</ref> Það eru sjö flokkar; === ''Martagon'' === === ''Pseudolirium'' === === ''Liriotypus'' === === ''Archelirion'' === === ''Sinomartagon'' === === ''Leucolirion'' === === ''Daurolirion'' === {| class="wikitable sortable collapsible collapsed" |- ! Mynd !!Íslenskt nafn!!Vísindanafn !! Flokkur !! Undirflokkur |- | [[Image:Lii akkusianum 01aHab Tuerkei Akkus 07 07 93.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium akkusianum]]'' Gämperle||Liriotypus||3c |- | [[Image:Lil albanicum 1aEB Griechenland Katarapass 14 06 00.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium albanicum]]'' Grisebach||Liriotypus||3b |- | [[File:Lilium longiflorum var alexandrae.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium alexandrae]]'' (Wallace) Coutts 1934||Archelirion||4c |- | [[File:Lilium amabile.jpg|120px]]||Kóreulilja|| ''[[Lilium amabile]]'' Palibin||Sinomartagon||5b |- | [[File:Lilium amoenum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium amoenum]]'' E.H.Wilson ex Sealy||Sinomartagon||5c |- | |||| ''[[Lilium anhuiense]]'' D.C.Zhang & J.Z.Shao||Leucolirion||6b |- | |||| ''[[Lilium arboricola]]'' Stearn||Sinomartagon||5c |- | [[File:Lilium armenum.jpg|120px]]||||''[[Lilium armenum]]'' (Miscz. ex Grossh.) Manden.|| || |- | [[Image:LiliumAuratumVVirginaleBluete2Rework.jpg|120px]]||Gulllilja|| ''[[Lilium auratum]]'' Lindl. ||Archelirion||4b |- | [[File:Lilium bakerianum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium bakerianum]]'' Collett & Hemsl.||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Lilium bolanderi.jpg|120px]]|| || ''[[Lilium bolanderi]]'' S.Watson ||Pseudolirium ||2a |- | [[File:Lilium bosniacum.JPG|120px]]||||''[[Lilium bosniacum]]'' (Beck) Fritsch||Liriotypus||3b (''Lilium carniolicum var. bosniacum'') |- | |||| ''[[Lilium brevistylum]]'' (S.Yun Liang) S.Yun Liang||Sinomartagon||5? |- |[[File:Lilium brownii.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium brownii]]'' F.E.Br. ex Miellez ||Archelirion||4d |- | [[Image:Lilium bulbiferum mg-k.jpg|120px]]|| Eldlilja|| ''[[Lilium bulbiferum]]'' Linné ||Liriotypus||3d |- | [[File:Lilium callosum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium callosum]]'' Siebold & Zucc.||Sinomartagon||5b |- | [[Image:CanadaLily.jpg|120px]]|| Kanadalilja|| ''[[Lilium canadense]]'' Linné ||Pseudolirium ||2c |- | [[Image:Lilium candidum 1.jpg|120px]]|| Madonnulilja|| ''[[Lilium candidum]]'' Linné ||Liriotypus||3a |- | [[Image:Lilium carniolicum.jpg|120px]]||Hlíðalilja|| ''[[Lilium carniolicum]]'' Bernh. ex W.D.J.Koch||Liriotypus||3b |- | [[Image:Lilium catesbaei1LEPPYONE.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium catesbaei]]'' Walter||Pseudolirium ||2d |- | [[File:Lilium cernuum.jpg|120px]]|| Lotlilja|| ''[[Lilium cernuum]]'' Kom.||Sinomartagon||5b |- | [[Image:Lil chalcedonicum 01EB Griechenland Hrisomiglia 17 07 01.jpg|120px]]||Skarlatslilja|| ''[[Lilium chalcedonicum]]'' Linné||Liriotypus||3b |- | [[Image:Lilium ciliatum (2).jpg|120px]]|||| ''[[Lilium ciliatum]]'' P.H.Davis||Liriotypus||3b |- | [[File:Lilium columbianum by creek.jpg|120px]]||Óregonlilja||''[[Lilium columbianum]]'' Leichtlin||Pseudolirium ||2a |- | [[Image:Lilium concolor.jpg|120px]]||Morgunlilja|| ''[[Lilium concolor]]'' Salisbury||Sinomartagon||5c |- | [[File:Lilium dauricum.jpg|120px]]||Skriðlilja|| ''[[Lilium dauricum]]'' Ker Gawl.||Daurolirion|| |- | [[File:Lilium davidii 5.jpg|120px]]|| Davíðslilja|| ''[[Lilium davidii]]'' Duch. ex Elwes||Sinomartagon ||5a |- | [[File:Lilium debile (Drawing).jpg|120px]]||||''[[Lilium debile]]'' Kittlitz|| || |- | [[Image:Lilium distichum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium distichum]]'' Nakai ex Kamib.|| Martagon || |- | [[Image:Lilium duchartrei.jpg|120px]]||Dröfnulilja|| ''[[Lilium duchartrei]]'' Franch.||Sinomartagon||5a |- | |||| ''[[Lilium elegans]]'' Thunb.|| || |- | |||| ''[[Lilium eupetes]]'' J.M.H.Shaw||Sinomartagon||5? |- | [[File:Lil euxanthum 02aHab China Yunnan Pass 4150 m 22 06 01.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium euxanthum]]''||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Lilium fargesii.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium fargesii]]'' Franch.||Sinomartagon||5b |- | |||| ''[[Lilium floridum]]'' J.L.Ma & Yan J.Li||Sinomartagon||5? |- | [[File:Lilium formosanum.jpg|120px]]||Formósulilja|| ''[[Lilium formosanum]]'' Wallace||Leucolirion||6b |- | ||Óskalilja|| ''[[Lilium formosanum]]v. pricei'' Stoker||Leucolirion||6b |- | [[Image:Lilium grayi 2.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium grayi]]'' S.Watson||Pseudolirium ||2c |- | [[Image:Lil habaense 01aEB China Yunnan Gang Ho Ba 25 06 01.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium habaense]]'' F.T.Wang & Tang||Sinomartagon||5? |- | [[Image:Hanson's Lily Lilium hansonii Flowers 1842px.jpg|120px]]|| Hansalilja|| ''[[Lilium hansonii]]'' Leichtlin ex D.D.T.Moore|| Martagon || |- | |||| ''[[Lilium heldreichii]]''||Liriotypus||3b |- | |||| ''[[Lilium henrici]]'' Franch.||Sinomartagon||5c |- | [[File:Lilium henryi Inflorescence BotGardBln0806b.jpg|120px]]||Kínalilja|| ''[[Lilium henryi]]'' Baker, 1888||Sinomartagon||5a |- | |||| ''[[Lilium huidongense]]'' J.M.Xu||Sinomartagon||5? |- | [[File:Lilium humboldtii 1.jpg|120px]]|| ||''[[Lilium humboldtii]]'' Roezl & Leichtlin ex Duch.||Pseudolirium ||2a |- | [[Image:Lilium humboldtii ssp ocellatum.jpg|120px]]|| ||''[[Lilium humboldtii]] ssp. ocellatum'' ||Pseudolirium ||2a|| |- | [[Image:Lilium iridollae.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium iridollae]]'' M.G.Henry||Pseudolirium ||2c |- | [[Image:LiliumJankaeBulgaria1.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium jankae]]'' A.Kern, 1877||Liriotypus||3b |- |[[File:Lilium japonicum 'Hyuga form' 2.jpg|120px|Lilium japonicum 'Hyuga form' in Mount Hokodake|link=File:Lilium japonicum 'Hyuga form'.jpg]]||Bambuslilja|| ''[[Lilium japonicum]]'' Thunb.||Archelirion||4c |- | |||| ''[[Lilium jinfushanense]]'' L.J.Peng & B.N.Wang||Sinomartagon||5? |- | [[Image:Lilium kelleyanum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium kelleyanum]]'' Lemmon||Pseudolirium ||2b |- | [[Image:Lilium kelloggii.jpg|120px]]||Þyrillilja|| ''[[Lilium kelloggii]]'' Purdy||Pseudolirium ||2a |- | [[Image:Lil kesselringianum 01Hab Tuerkei Ardahan Savsat 04 07 94.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium kesselringianum]]'' Miscz.||Liriotypus||3c |- | [[Image:Tigerlilysmall.jpg|120px]]|| Tígurlilja|| ''[[Lilium lancifolium]]'' Thunb., 1794||Sinomartagon||5a |- | [[File:Lilium lankongense2.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium lankongense]]'' Franch., 1892.||Sinomartagon||5a |- | [[Image:Lilium ledebourii 2.jpg|120px]]||[[Gulltindalilja]]|| ''[[Lilium ledebourii]]'' (Baker) Boiss.||Liriotypus||3c |- | [[File:leichtlinii.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium leichtlinii]]'' Hook.f.||Sinomartagon||5a |- | [[File:Lilium leucanthum var. centifolium.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium leucanthum]]'' Franch., 1887||Leucolirion||6a |- | [[File:Lilium tenii lykkegaard.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium lijiangense]]'' L.J.Peng||Sinomartagon||5? |- | [[Image:Lilium longiflorum (Easter Lily).JPG|120px]]||Klapparlilja|| ''[[Lilium longiflorum]]'' Thunb., 1794||Leucolirion||6b |- | [[Image:Lil lophophorum 01aHab China Yunnan Big Snow Pass 19 06 01.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium lophophorum]]'' (Bureau & Franch.) Franch.||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Siroi Lily.jpg|120px]]|| || ''[[Lilium mackliniae]]'' Sealy||Sinomartagon||5c |- | [[File:Lilium maculatum flower.jpg|120px]]|| Garðalilja|| ''[[Lilium maculatum]]'' Thunb.||Daurolirion|| |- | [[File:Lilium majoense.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium majoense]] ''||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Lilium maritimum 2.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium maritimum]]'' Kellogg||Pseudolirium ||2b |- | [[Image:Lil martagon var cattaniae 01Infl Griechenland Rhodopen 16 07 01.jpg|120px]]|| Túrbanlilja|| ''[[Lilium martagon]]'' Linné, 1753|| Martagon || |- | |||| ''[[Lilium matangense]]'' J.M.Xu||Sinomartagon||5? |- | [[Image:Lilium medeoloides 220708.JPG|120px]]||Hjóllilja|| ''[[Lilium medeoloides]]'' A. Gray, 1859|| Martagon || |- | |||| ''[[Lilium medogense]]'' S.Yun Liang||Sinomartagon||5? |- | [[Image:Lilium michauxii.jpg|120px]]|| || ''[[Lilium michauxii]]'' Poir.||Pseudolirium ||2c |- | [[Image:Tiger-lily.JPG|120px]]|| || ''[[Lilium michiganense]]'' Farw.||Pseudolirium ||2c |- | [[Image:Lilium monadelphum.JPG|120px]]|| Brekkulilja|| ''[[Lilium monadelphum]]'' M.Bieb., 1808||Liriotypus||3c |- | [[File:Lilium nanum.JPG|120px]]||Svalalilja|| ''[[Lilium nanum]]'' Klotzsch||Sinomartagon||5c |- | |||| ''[[Lilium neilgherrense]]'' ||Leucolirion||6b |- | [[Image:Lilium nepalense (flower).jpg|120px]]||Nepallilja|| ''[[Lilium nepalense]]'' D.Don||Sinomartagon||5c |- | [[File:Lilium nobilissimum.jpg|120px]]||||''[[Lilium nobilissimum]]''||Archelirion||4c |- | [[Image:Lilium occidentale.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium occidentale]]'' Purdy||Pseudolirium ||2b |- | [[File:Lilium oxypetalum var insigne.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium oxypetalum]]''||Sinomartagon||5c |- | [[File:Lilium papilliferum (1) edit.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium papilliferum]]'' Franch.||Sinomartagon||5a |- | |||| ''[[Lilium paradoxum]]'' Stearn||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Lilium pardalinum.jpg|120px]]|| Parduslilja|| ''[[Lilium pardalinum]]'' Stearn, 1956||Pseudolirium ||2b |- | [[Image:Lilium parryi.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium parryi]]'' S.Watson||Pseudolirium ||2b |- | [[Image:Lilium parvum 2.jpg|120px]]|| || ''[[Lilium parvum]]'' Kellogg||Pseudolirium ||2b |- | [[File:Lilium pensylvanicum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium dauricum|Lilium pensylvanicum]]'' Ker Gawl.||Daurolirion|| |- | [[Image:Wild Lily Blooming along Dog Lake Trail at Kootenay National Park.jpg|120px]]||Reyðarlilja|| ''[[Lilium philadelphicum]]'' Linné||Pseudolirium ||2d |- | [[File:Lilium philippinense Flora 6.jpg|120px]]|| <ref name="ShootGardening">{{cite news|title=Lilium philippinense (Benguet lily)|url=http://www.shootgardening.co.uk/plant/lilium-philippinense|accessdate=10 February 2015|publisher=Shoot Limited}}</ref><ref name="SunStar">{{cite news|title=Park personnel rear vanishing Benguet lily|url=http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|accessdate=10 February 2015|publisher=[[Sun.Star]] Baguio|date=13 August 2013|archive-date=10 febrúar 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150210202625/http://www.sunstar.com.ph/baguio/local-news/2013/08/13/park-personnel-rear-vanishing-benguet-lily-297618|url-status=dead}}</ref>|| ''[[Lilium philippinense]]'' Baker||Leucolirion||6b |- | |||| ''[[Lilium pinifolium]]'' L.J.Peng||Sinomartagon||5? |- |[[File:Lilium auratum var. platyphyllum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium platyphyllum]]''||Archelirion||4d |- | [[Image:Poilanei.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium poilanei]]'' Gagnep.||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Lilium polyphyllum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium polyphyllum]]'' D.Don||Liriotypus||3c |- | [[Image:Lilium pomponium.jpg|120px]]||Skartlilja|| ''[[Lilium pomponium]]'' Linné, 1753||Liriotypus||3b |- | [[Image:Lil carniolicum subsp ponticum 01EB Tuerkei Ikizdere 02 07 93.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium ponticum]]'' K.Koch||Liriotypus||3b |- | [[File:Lilium primulinum var.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium primulinum]]'' Baker||Sinomartagon ||5c |- | [[Image:LiliumPuberulum.png|120px]]|||| ''[[Lilium puberulum]]'' ||Pseudolirium ||2a |- | [[File:Lilium puerense (1).jpg|120px]]|||| ''[[Lilium puerense]]'' Y.Y.Qian||Leucolirion||6b |- | [[Image:Lilium pumilum (Flower) 1.JPG|120px]]|| Kórallilja|| ''[[Lilium pumilum]]'' Delile||Sinomartagon||5b |- | |||| ''[[Lilium pyi]]'' H.Lév.||Sinomartagon||5? |- | [[Image:Lilium pyrenaicum.jpg|120px]]|| Fjallalilja|| ''[[Lilium pyrenaicum]]'' Gouan, 1773||Liriotypus||3b |- | [[File:L.pyrophilum3r.JPG|120px]]|| <ref>{{cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=242101744 |title=Lilium pyrophilum in Flora of North America @ |publisher=Efloras.org |date= |accessdate=2013-02-03}}</ref>|| ''[[Lilium pyrophilum]]'' M.W.Skinner & Sorrie||Pseudolirium ||2c |- | [[Image:Lil regale 01Infl China Sichuan Wolong 18 06 04.jpg|120px]]|| Kóngalilja|| ''[[Lilium regale]]'' E. H. Wilson, 1912||Leucolirion||6a |- | [[Image:Lil rhodopeum 01Infl Griechenland Rhodopen Livaditis 12 06 00.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium rhodopeum]]'' Delip.||Liriotypus||3c |- | ||||''[[Lilium rockii]]'' R.H.Miao|| || |- | [[File:LiliumRosthorniiFlora.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium rosthornii]]'' Diels||Sinomartagon||5a |- | [[File:Lilium rubellum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium rubellum]]'' Baker, 1898||Archelirion||4d |- | [[Image:Lilium rubescens edit.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium rubescens]]'' S.Watson||Pseudolirium ||2a |- | |||| ''[[Lilium saccatum]]'' S.Yun Liang||Sinomartagon||5? |- | [[File:LiliumSargentiae.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium sargentiae]]'' E.H.Wilson, 1912||Leucolirion||6a |- | |||| ''[[Lilium sempervivoideum]]'' H.Lév.||Sinomartagon||5c |- | |||| ''[[Lilium sherriffiae]]'' Stearn||Sinomartagon||5c |- | [[File:Lilium souliei.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium souliei]]'' (Franch.) Sealy||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Lilium speciosum.jpg|120px]]||Fagurlilja|| ''[[Lilium speciosum]]'' Thunberg, 1794||Archelirion ||4a |- | |||| ''[[Lilium stewartianum]]'' Balf.f. & W.W.Sm.||Sinomartagon||5c |- | [[File:Liliumsulphureumflower2.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium sulphureum]]'' Baker ex Hook.f.||Leucolirion||6a |- | [[Image:LiliumSuperbum1.jpg|120px]]||Flóalilja|| ''[[Lilium superbum]]'' Linné||Pseudolirium ||2c |- | [[Image:Lilium szovitsianum (Flower).jpg|120px]]|| || ''[[Lilium szovitsianum]]'' Fisch. & Avé-Lall.||Liriotypus||3c |- | [[File:Lilium taliense.jpg|120px]]||Þalíulilja|| ''[[Lilium taliense]]'' Franch.||Sinomartagon||5c |- | |||| ''[[Lilium tianschanicum]]'' N.A.Ivanova ex Grubov||Sinomartagon||5? |- | [[Image:Lilium tsingtauense.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium tsingtauense]]'' Gilg|| Martagon || |- | [[File:Lilium wallichianum.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium wallichianum]]'' Schult.f., 1830.||Leucolirion||6b |- | [[Image:Lilium wardii.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium wardii]]'' Stapf ex F.C.Stern||Sinomartagon||5c |- | [[Image:Lilium washingtonianum 3.jpg|120px]]|| || ''[[Lilium washingtonianum]]'' Kellogg||Pseudolirium ||2a |- | [[File:Lilium wenshanense.jpg|120px]]|||| ''[[Lilium wenshanense]]'' L.J.Peng & F.X.Li||Leucolirion||6a |- | |||| ''[[Lilium xanthellum]]'' F.T.Wang & Tang||Sinomartagon||5b |- | |||| ''[[Lilium zairii]]'' Mackiewicz & Mynett 1986||Leucolirion||6b |} Nokkrar tegundir áður taldar til þessarar ættkvíslar hafa verið fluttar í aðrar. Þessar ættkvíslir eru ''[[Cardiocrinum]]'', ''[[Notholirion]]'', ''[[Nomocharis]]'' og ''[[Fritillaria]]''. === Orðsifjar === Grasafræðiheitið ''Lilium'' er [[Latína|Latneskt]] form og er [[Linnaean taxonomy|Linnaean]] nafn. Latínuheitið er dregið af [[Gríska|Grísku]] λείριον, ''leírion'', yfirleitt talið vísa til eiginlegra, hvítra lilja eins og t.d. [[Madonnulilja]].<ref>{{Cite book |last=Hyam |first=R. |last2=Pankhurst |first2=R.J. |year=1995 |title=Plants and their names : a concise dictionary |url=https://archive.org/details/plantstheirnames0000hyam |publication-place=Oxford |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-866189-4 |name-list-style=amp |page=[https://archive.org/details/plantstheirnames0000hyam/page/186 186] }}</ref><ref>{{cite web |url = http://members.shaw.ca/lilynet/netlil/id35.htm |title = Classification |accessdate = 2008-06-22 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20080415193108/http://members.shaw.ca/lilynet/netlil/id35.htm |archivedate = 2008-04-15 }}</ref> Orðið er tekið að láni frá [[Koptíska|Koptísku]] (mállýsk. Fayyumic) ''hleri'', from standard ''hreri'', frá [[Demotíska (Egypskt)|Demotísku]] ''hrry'', frá [[Egypska|Egypsku]] ''hrṛt'' "blóm".{{heimild vantar|date=October 2014}} [[Meillet]] heldur því fram að bæði egypska og gríska orðið séu hugsanlega tekin úr útdauðu, substratum tungumáli úr eystra miðjarðarhafssvæðinu.{{heimild vantar|date=October 2014}} Grikkir notuðu einnig orðið κρῖνον, ''krīnon'', þó fyrir liljur sem ekki voru hvítar. Orðið "lilja" hefur í gegn um tíðina verið notað á ýmsar blómstrandi plöntur, oft með aðeins yfrborðskennd líkindi við eiginlegar liljur, þar á meðal [[vatnalilja]], [[blálilja]], [[köllulilja]], [[dalalilja]], [[Hemerocallis|daglilja]] og fleiri. Allar enskar þýðingar á biblíunni túlka hebreska ''shūshan'', ''shōshan'', ''shōshannā'' sem "lilju", en "lilja meðal þyrna" í ''[[Söngvar Salómons|Söngvum Salómons]]'', til dæmis, gæti verið skógartoppur.<ref>{{cite book|title=Shorter Oxford English dictionary, 6th ed.|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=United Kingdom|isbn=0199206872|page=3804}}</ref> ==Útbreiðsla og búsvæði== Útbreiðsla lilja í gamla heiminum er um mestalla Evrópu, megnið af Asíu og Japan, suður til Indlands, og austur að Indókína og Filippseyjar. Í nýja heiminum eru þær frá suðurhluta Kanada niður í gegn um mest af Bandaríkjunum. Þær eru yfirleitt aðalagaðar skóglendi, oft fjallendi, sjaldnar graslendi. Fáeinar lifa af í mýrum og ásetar þekkjast í frumskógum suðaustur Asíu. Yfirleitt vilja þær hóflega súran jarðveg og eða kalklausann. == Ræktun == Margar tegundir eru ræktaðar í görðum í tempruðum og [[Heittemprað belti|heittempruðum svæðum]]. Þær geta einnig verið ræktaðar sem pottaplöntur. Fjöldi blendinga hefur verið ræktaður. Sumar liljur, sérstaklega ''[[Lilium longiflorum]]'', eru mikilvægar til afskurðar (vendi og blómaskreytingar). Liljum er yfirleitt plantað sem laukum á dvalatímabilinu. Best þykir að setja þær niður á móti suðri (á norðurhveli), í vægum halla í dýpt sem er 2½sinnum hæð lauksins (nema ''[[Lilium candidum]]'' sem ætti að vera plantað við yfirborð jarðvegs). Flestar liljur kjósa frjósaman jarðveg,en gott frárennsli er nauðsynlegt. Margar tegundir blómstra í júlí eða ágúst (norðurhveli). Blómgunartími vissra liljutegunda byrjar á vorin, meðan aðrar blómstra síðsumars eða snemma á haustin.<ref>{{cite web|author=The Editors of Encyclopedia Britannica|title=Lily|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/341076/lily|accessdate=2014-02-19|year=8/6/2013}}</ref> Þær hafa rætur sem draga laukana niður í hæfilega jarðvegsdýpt, þessvegna er æskilegra að planta þeim grunnt fremur en of djúpt. Sýrustig jarðvegs ætti að vera um 6.5 pH. Jarðvegurinn ætti að vera með góðu frárennsli, og plönturnar vökvaðar reglulega á vaxtartímabilinu. Plönturnar hafa yfirleitt kröftuga stöngla, en þær sem eru með þunga blómskipun gætu þurf stuðning.<ref>{{cite book|title=RHS encyclopedia of plants & flowers|url=https://archive.org/details/encyclopediaofpl0000chri_f3j6|year=2010|publisher=Dorling Kindersley|location=United Kingdom|isbn=1405354232|page=[https://archive.org/details/encyclopediaofpl0000chri_f3j6/page/744 744]}}</ref><ref>{{cite book|last=Jefferson-Brown|first=Michael|title=Lilies (Wisley handbooks)|url=https://archive.org/details/lilies0000jeff_h6t4|year=2008|publisher=Mitchell Beazley|location=United Kingdom|isbn=1845333845|page=[https://archive.org/details/lilies0000jeff_h6t4/page/96 96]}}</ref> === Pestir og sjúkdómar === [[File:Scarlet lily beetle lilioceris lilii.jpg|thumb|Liljubjalla, Lilioceres lilii]] [[Blaðlús|Blaðlýs]] geta lagst á plönturnar. [[Folafluga|Folaflugur]] nærast á rótunum. [[Lirfa|Lirfur]] [[Liljubjalla|Liljubjöllunnar]] geta valdið alvarlegum skemmdum á stönglum og blöðum. Liljubjalla verpir og lifir einungis á eiginlegum liljum (''[[Lilium]]'') og keisaraliljum (''[[Fritillaria]]'').<ref>{{cite web |title=Lily beetle |work=RHS Gardening |publisher=[[Royal Horticultural Society]] |url=https://www.rhs.org.uk/advice/profile?pid=553 |accessdate=2014-08-21 }}</ref> Liljubjalla er mishrifin af tegundum liljuættar en hún er farin að hafa áhrif á innfæddar N-Amerískar tegundir.<ref>{{cite web|last=Whitman|first=Ann|title=Controlling Lily Leaf Beetles|url=http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|publisher=Gardener's Supply Company|accessdate=2014-02-18|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222130935/http://www.gardeners.com/lily-beetle/8090,default,pg.html|url-status=dead}}</ref> Dagliljur (''Hemerocallis'', ekki eiginlegar liljur) eru undanþegnar þessari plágu. Grasbítar og mýs geta skemmt eða eyðilagt plönturnar. Sniglar og þúsundfætlur ráðast á smáplöntur, blöð og blóm. Brúnir blettir geta bent til [[Botrytis cinerea|grámyglu]]. Ýmsir sveppa og vírussjúkdómar geta valdið mislitun laufa og vanvexti. === Fjölgun og vöxtur === Liljum er hægt að fjölga á nokkra vegu: * með skiftingu á laukum * með æxlilaukum sem myndast á stönglum sumra tegunda * með því að brjóta blöðin af lauknum og plantað til að mynda nýjan lauk * með fræi; það eru mismunandi eftir tegundum hversu auðvelt það er * með [[Örfjölgun|örfjölgunar]] tækni (t.d. vefjarækt);<ref>[https://web.archive.org/web/20090325212420/http://www.hcmuaf.edu.vn/ctt/softs/phtqt/biotech2006/papers/nonghoc/DTNhut4.pdf Duong Tan Nhut, Nguyen Thi Doan Tam, Vu Quoc Luan, Nguyen Tri Minh. 2006. Standardization of in vitro Lily (Lilium spp.) plantlets for propagation and bulb formation. Proceedings of International Workshop on Biotechnology in Agriculture, Nong Lam University (NLU), Ho Chi Minh City, Vietnam, page 134-137. ] accessdate=January 25, 2014</ref> iðnaðarmagn af liljum er oft fjölgað [[in vitro]] og síðan plantað út til að vaxa og verða nógu stórar plöntur til að selja. Samkvæmt rannsókn gerðri af Anna Pobudkiewicz og Jadwiga hjálpar notkun á flurprimidol blað-spreyi í takmörkun á lengingu stönguls hjá oriental liljum. (1) == Eitrun == Sumar liljutegundir eru eitraðar köttum. Þetta á sérstaklega við um ''[[Lilium longiflorum|Lilium longiflorum.]]'' Þó geta aðrar liljutegundir og hinar óskyldu ''[[Hemerocallis]]'' geta valdið sömu einkennum.<ref>{{cite journal |doi=10.2460/javma.2002.220.49 |author=Langston CE |title=Acute renal failure caused by lily ingestion in six cats |url=https://archive.org/details/sim_american-veterinary-medical-association-journal_2002-01-01_220_1/page/49 |journal=J. Am. Vet. Med. Assoc. |volume=220 |issue=1 |pages=49–52, 36 |date=January 2002 |pmid=12680447 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Hall J |title=Nephrotoxicity of Easter Lily (''Lilium longiflorum'') when ingested by the cat |journal=Proc Annu Meet Am Vet Int Med |volume=6 |page=121 |year=1992 }}</ref><ref>{{cite journal |author=Volmer P |title=Easter lily toxicosis in cats |journal=Vet Med |page=331 |date=April 1999 |format=PDF |url=http://www.aspcapro.org/mydocuments/p-toxbrief_0499.pdf }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Eiginleg eiturvirkni er óþekkt, en nýrun skemmast. Fara skal með köttinn strax til dýralæknis ef kötturinn er grunaður um að hafa étið einhvern hluta lilju - þar á meðal frjókorn sem hann hefur sleikt af feldinum.<ref>{{Cite web |url=http://www.vethelpdirect.com/vetblog/2010/05/02/lily-poisoning-in-cats/ |title=Geymd eintak |access-date=2015-10-25 |archive-date=2013-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131102161051/http://www.vethelpdirect.com/vetblog/2010/05/02/lily-poisoning-in-cats/ |url-status=dead }}</ref> == Matreiðsla og jurtanotkun == === Kína === ''Lilium'' laukar eru sterkjuríkir og ætir sem rótargrænmeti, þó að laukar sumra tegunda geta verið rammir. Laukar af ''[[Lilium lancifolium]]'', ''[[Lilium pumilum]]'' eru ekki rammir, og sérstaklega ''[[Lilium brownii]]'' (Kínverska: [[wikt:百合|百合]] [[wikt:干|干]]; pinyin: ''bǎihé gān'') og ''[[Lilium davidii]]'' var. ''unicolor'' eru ræktaðir í stórum stíl í Kína sem lúxus eða heilsufæði, og eru oftast seldir þurrkaðir fyrir grasalækningar, en ferskir með öðru grænmeti. Þurrkaðir laukarnir eru oft notaðir í suðri til að bragðbæta súpur. Liljublóm eru sögð vera góð vegna vandamála í lungum, og hafa hressandi áhrif.<ref>{{cite journal|title=Bulletin of Miscellaneous Information (Royal Gardens, Kew)|volume=1889|series=No. 29 (1889)|pages=116–118|accessdate=2014-02-18}}</ref> Liljublóm og laukar eru étin sérstaklega að sumri, fyrir ætlaðan eiginleika að minnka innri hita.<ref>{{cite web|title=《按照传统既是食品又是中药材的物质目录(2013版)》(征求意见稿).doc|url=http://www.moh.gov.cn/ewebeditor/uploadfile/2013/07/20130712155225821.doc|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-02-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222021756/http://www.moh.gov.cn/ewebeditor/uploadfile/2013/07/20130712155225821.doc|url-status=dead}}</ref> Þeir geta verið blandaðir og [[stir frying|stir-fried]], rifnir og notaðir til að þykkja súpu, eða unnin úr þeim sterkjan. Bragð og áferð þeirra hafa líkindi við kartöflur. Það eru fimm hefðbundnar tegundir lilja hverra laukar eru vottaðir og skráðir sem "grænmeti og ekki-undirstöðu matvæli" í "National geographical indication product list of China".<ref>{{cite web|title=地标产品数据库 蔬菜副食 百合|url=http://gi.nc.mofcom.gov.cn/giweb/gi/giList.action?gi.sectorId1=%CA%DF%B2%CB%B8%B1%CA%B3&gi.sectorId2=%B0%D9%BA%CF|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-01-26|archive-url=https://archive.today/20140126120149/http://gi.nc.mofcom.gov.cn/giweb/gi/giList.action?gi.sectorId1=%CA%DF%B2%CB%B8%B1%CA%B3&gi.sectorId2=%B0%D9%BA%CF|url-status=dead}}</ref> :*Matreiðslu:<ref>{{cite web|title=中国食用(淀粉)植物 (据《中国植物志》全书记载分析而得)|url=http://frps.eflora.cn/jingji?page=38|access-date=2015-10-25|archive-date=2015-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20150709202838/http://frps.eflora.cn/jingji?page=38|url-status=dead}}</ref> ::野百合''[[Lilium brownii]]'', 百合(变种) ''Lilium brownii'' var. ''viridulum'', 渥丹 ''[[Lilium concolor]]'', 毛百合 ''[[Lilium dauricum]]'', 川百合 ''[[Lilium davidii]]'', 东北百合 ''[[Lilium distichum]]'', 卷丹 ''[[Lilium lancifolium]]'', 新疆百合(变种) ''[[Lilium martagon]]'' var. ''pilosiusculum'', 山丹 ''[[Lilium pumilum]]'', 南川百合''[[Lilium rosthornii]]'', 药百合(变种)''[[Lilium speciosum]]'' var. ''gloriosoides''. :*Jurtanotkun:<ref>{{cite web|title=中国药用植物 (据《中国植物志》全书记载分析而得)|url=http://frps.eflora.cn/jingji/2?page=134|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202103646/http://frps.eflora.cn/jingji/2?page=134|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=中国药用植物 (据《中国植物志》全书记载分析而得)|url=http://frps.eflora.cn/jingji/2?page=135|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202103643/http://frps.eflora.cn/jingji/2?page=135|url-status=dead}}</ref> ::野百合 ''[[Lilium brownii]]'', 百合(变种) ''Lilium brownii'' var. viridulum'', 渥丹 ''[[Lilium concolor]]'', 毛百合 ''[[Lilium dauricum]]'', 卷丹 ''[[Lilium lancifolium]]'', 山丹 ''[[Lilium pumilum]]'', 南川百合 ''[[Lilium rosthornii]]'', 药百合(变种)''[[Lilium speciosum]]'' var. ''gloriosoides'']], 淡黄花百合 ''[[Lilium sulphureum]] :: ::Og það eru rannsóknir á vali á nýjum afbrigðum af ætum liljum frá garða afbrigðum, svo sem 'Batistero' og 'California' meðal 15 lilja í Beijing,<ref>{{cite web|title=15个百合种和品种的食用性比较研究|url=http://cpfd.cnki.com.cn/Article/CPFDTOTAL-EGYP201310001119.htm|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140529051253/http://cpfd.cnki.com.cn/Article/CPFDTOTAL-EGYP201310001119.htm|url-status=dead}}</ref> og 'Prato' og 'Small foreigners' meðal 13 lilja í Ningbo.<ref>{{cite web|title=不同食用百合品种在宁波地区引种品比试验|url=http://www.nbnky.gov.cn/info.asp?id=5937|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201175455/http://www.nbnky.gov.cn/info.asp?id=5937|url-status=dead}}</ref> ===Japan=== :*Matreiðslu: ::''Yuri-ne'' (liljurót) er einnig algeng í Japanskri matseld, sérstaklega sem innihald í chawan-mushi (茶碗蒸し (súpa)) . Aðal liljutegundirnar sem eru ræktaðar sem grænmeti eru [[Lilium leichtlinii var maximowiczii|''Lilium leichtlinii'' var. ''maximowiczii'']], ''[[Lilium lancifolium]]'', og ''[[Lilium auratum]]''.<ref>{{cite web|title=食用にするユリネ（ゆり根）について教えてください。|url=http://www.maff.go.jp/j/heya/sodan/0712/04.html|access-date=2015-10-25|archive-date=2013-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20130307004602/http://www.maff.go.jp/j/heya/sodan/0712/04.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=ユリネ (百合根　lily bulb)|url=http://co-4gun.eiyo.ac.jp/food%20database/3gun/foods-dic-3-yurine.html|work=KNU ﾀﾞｲｴｯﾄ　食材百科事典|access-date=2015-10-25|archive-date=2013-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20131205173349/http://co-4gun.eiyo.ac.jp/food%20database/3gun/foods-dic-3-yurine.html|url-status=dead}}</ref> :*Jurtanotkun: ::''[[Lilium lancifolium]]'', [[Lilium brownii var viridulum|''Lilium brownii'' var. ''viridulum'']], [[Lilium brownii var colchesteri|''Lilium brownii'' var. ''colchesteri'']], ''[[Lilium pumilum]]''<ref>[https://www.mhlw.go.jp/topics/bukyoku/iyaku/yakkyoku/english.html The Japanese Pharmacopoeia 16th edition]</ref> ===Taiwan=== :*Matreiðslu: ::Hlutar liljutegunda sem eru opinberlega skráðir sem efni í matvæli eru blóm og laukar af ''[[Lilium lancifolium]]'' Thunb., [[Lilium brownii var viridulum|''Lilium brownii'' var. ''viridulum'']] Baker, ''[[Lilium pumilum]]'' DC., ''[[Lilium candidum]]'' Loureiro.<ref>{{cite web|title=可供食品使用原料彙整一覽表|url=https://consumer.fda.gov.tw/Food/Material.aspx?nodeID=160}}</ref> Flestir liljulaukar til matar sem hægt er að kaupa á markaðnum eru að mestu fluttir inn frá meginlandi Kína(aðeins laukblöð, flestir skráðir sem 蘭州百合 [[Lilium davidii var unicolor|''Lilium davidii'' var. ''unicolor'']]) og Japan (heilir laukar, eru yfirleitt [[Lilium leichtlinii var maximowiczii|''Lilium leichtlinii'' var. ''maximowiczii'']]). Það eru þegar til lífrænt ræktaðir og venjulega ræktaðir laukar. Afbrigðin eru valin af Taiwanska landbúnaðarráðuneytinu úr Asískum liljuafbrigðum sem eru flutt inn frá Hollandi; það þarf að flytja inn útsæðislaukana á hverju ári frá Hollandi.<ref>{{cite web|last=蔡|first=月夏|title=食用百合鱗莖有機栽培模式之建立|url=http://hdais.coa.gov.tw/htmlarea_file/web_articles/hdais/3149/1011220_2_4.pdf|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202102837/http://hdais.coa.gov.tw/htmlarea_file/web_articles/hdais/3149/1011220_2_4.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=首頁 / 為民服務 / 常見問題(FAQ)|url=http://hdais.coa.gov.tw/view.php?catid=3161|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202102835/http://hdais.coa.gov.tw/view.php?catid=3161|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=首頁 / 最新消息 / 本場新聞 / 花蓮、宜蘭生產的有機食用百合深受消費者喜愛|url=http://hdais.coa.gov.tw/view.php?catid=3815|access-date=2015-10-25|archive-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140202102847/http://hdais.coa.gov.tw/view.php?catid=3815|url-status=dead}}</ref> :*Jurtanotkun: ::''[[Lilium lancifolium]]'' Thunb., [[Lilium brownii var viridulum|''Lilium brownii'' var. ''viridulum'']] Baker, ''[[Lilium pumilum]]'' DC.<ref>[http://www.mohw.gov.tw/MOHW_Upload/doc/%E8%87%BA%E7%81%A3%E4%B8%AD%E8%97%A5%E5%85%B8%E7%AC%AC%E4%BA%8C%E7%89%88-%E9%9B%BB%E5%AD%90%E6%9B%B8%20%5B%20PDF%20%E6%AA%94%20%5D_0000454002.pdf Taiwan Herbal Pharmarcopeia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150128134249/http://www.mohw.gov.tw/MOHW_Upload/doc/%E8%87%BA%E7%81%A3%E4%B8%AD%E8%97%A5%E5%85%B8%E7%AC%AC%E4%BA%8C%E7%89%88-%E9%9B%BB%E5%AD%90%E6%9B%B8%20%5B%20PDF%20%E6%AA%94%20%5D_0000454002.pdf |date=2015-01-28 }} Ministry of Health and Welfare</ref> ===Suður Kórea=== :*Jurtanotkun: ::Liljutegundirnar sem eru opinberlega skráðar til grasalækninga eru 참나리 ''[[Lilium lancifolium]]'' Thunberg; 당나리 [[Lilium brownii var viridulun|''Lilium brownii'' var. ''viridulun'']] Baker; <ref>{{cite web|title=백합|url=http://www.mfds.go.kr/herbmed/index.do?nMenuCode=7&code=KHP-N131&includeUrl=/herbmed/view.jsp}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mfds.go.kr/files/upload/herbmed/photo_data/KHP139.pdf|title=Lilii Bulbus|last=|first=|date=|website=Ministry of Food and Drug Safety|language=á kóresku|archive-url=|archive-date=|access-date=}}</ref> === Ekki liljur === "Lilju" blómknúpparnir þekktir sem ''jīnzhēn'' (金针, "gullnar nálar") í Kínverskri matreiðslu eru [[daglilju|daglilju;]] ''[[Hemerocallis fulva]]''. ==Myndir== <gallery mode="packed" heights="120px"> File:Lys royal croissance FR 2013.jpg|Lilium regale : form knúbbanna Orange Lilium - Relic38 - Ontario Canada.JPG|Eldlilja, fræfill með frjóhnapp þakinn frjókornum. Asiatic_Hybrid_White_Lilium.jpg|Nýopnuð og óopnuð blóm á hvítum asíublendingi. Lilium auratum - pollen.jpg|Frjókorn af ''[[Lilium auratum]]'' (Gulllilja), rafeindasmásjármynd Lilpol2.jpg|Smásjármynd af Lilju [[frjókorn]] 100X File:Lilium Centerfold.jpg|''Lilium'' 'Centerfold' </gallery> * ==Tilvísanir == {{reflist|3}} == Heimildir == <br /> * {{cite journal|last1=Gao|first1=Yun-Dong|last2=Hohenegger|first2=Markus|last3=Harris|first3=AJ|last4=Zhou|first4=Song-Dong|last5=He|first5=Xing-Jin|last6=Wan|first6=Juan|title=A new species in the genus ''Nomocharis'' Franchet (Liliaceae): evidence that brings the genus ''Nomocharis'' into ''Lilium''|url=|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=298|issue=1|date=|year=2012|pages=69–85|issn=0378-2697|doi=10.1007/s00606-011-0524-1|ref={{harvid|Gao et al|2011}}|via=}} * {{cite journal|last=Rønsted|first=N.|first2=S.|last2=Law|first3=H.|last3=Thornton|first4=M. F.|last4=Fay|first5=M. W.|last5=Chase|title=Molecular phylogenetic evidence for the monophyly of ''Fritillaria'' and ''Lilium'' (Liliaceae; Liliales) and the infrageneric classification of ''Fritillaria''|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2005_35_3/page/509|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=|year=2005|volume=35|pages=509–527|pmid=15878122|doi=10.1016/j.ympev.2004.12.023|issue=3|ref={{harvid|Rønsted et al|2005}}|via=}} * {{Citation |contribution=''Nomocharis''|last=|first=|title=[[World Checklist of Selected Plant Families]] |volume=|pages=|publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |contribution-url=https://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Nomocharis |accessdate=14 September 2014|ref={{harvid|WCLSPF|2014}} }} ==Ytri tenglar== {{wiktionary}} * [http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Liliaceae/Lilium/ The Plant List] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170905004730/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Liliaceae/Lilium/ |date=2017-09-05 }} * [http://www.lilyregister.com/ Online Lily Register, over 9400 entries ''Lilium''] * [http://www.deflorum.com/lilium.html de Florum: ''Lilium'' species] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130523190930/http://www.deflorum.com/lilium.html |date=2013-05-23 }} * [http://www.lilies.org/ North American Lily Society] * [https://www.rhslilygroup.org Royal Horticultural Society Lily Group] * [http://www.youtube.com/watch?v=tb4UFJ_zd_o 1] [http://www.youtube.com/watch?v=gBzFX7kiYrA 2] [http://www.youtube.com/watch?v=AQNPHFi5HCw 3] Time-lapse videos * [http://www.the-genus-lilium.com/ THE GENUS LILIUM] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190318140702/http://www.the-genus-lilium.com/ |date=2019-03-18 }} * {{eol|32531}} * [http://www.flowerbulbs.cornell.edu/landscape/lily_peren/index.htm Lily perenialization, Flower Bulb Research Program, Department of Horticulture, Cornell University] * [https://www.liliumbreeding.nl/polygon.htm Crossing polygon of the genus Lilium]. * [http://www.bulbsonline.org/ibc-jsp/en/education/beroepsonderwijs/introduction/Lilies.xml Bulb flower production » Lilies, International Flower Bulb Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121020060601/http://www.bulbsonline.org/ibc-jsp/en/education/beroepsonderwijs/introduction/Lilies.xml |date=2012-10-20 }} * [http://www.bulbsonline.org/ibc-jsp/en/education/beroepsonderwijs/photos/Lily-book.xml Lily Picture Book, International Flower Bulb Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140203154952/http://www.bulbsonline.org/ibc-jsp/en/education/beroepsonderwijs/photos/Lily-book.xml |date=2014-02-03 }} === Flora === * [http://rbg-web2.rbge.org.uk/cgi-bin/nph-readbtree.pl/feout?FAMILY_XREF=&GENUS_XREF=Lilium&SPECIES_XREF=&TAXON_NAME_XREF=&RANK= Flora Europaea: ''Lilium''] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=118558 Flora of China: ''Lilium''] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=110&taxon_id=118558 Flora of Nepal: ''Lilium'' species list] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=118558 Flora of North America: ''Lilium''] {{commonscat|Lilium}} {{Wikilífverur|Lilium}} [[Flokkur:Liljuætt]] 3p2lw46k7fkmd7wx5foubvjwp9zwpk3 0 132374 1967687 1962426 2026-06-15T16:33:02Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967687 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Gagea'' | image = Gagea_whole_plant.jpg | image_caption = ''Gagea lutea'' | regnum = [[Plantae]] | unranked_divisio = [[Angiosperms]] | classis = [[Einkímblöðungar]] | ordo = [[Liljubálkur]] (''Liliales'') | familia = [[Liljuætt]] (''Liliaceae'') | subfamilia = [[Lilioideae]] | genus = '''''Gagea''''' | genus_authority = [[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]] | synonyms_ref = <ref name="WCSP_280365"/> | synonyms = *''Upoxis'' <small>Adans.</small> *''Rhabdocrinum'' <small>Rchb.</small> *''Ornithoxanthum'' <small>Link</small> *''Lloydia'' <small>Salisb. ex Rchb. 1830 not Delile 1844 (Poaceae)</small> *''Nectarobothrium'' <small>Ledeb.</small> *''Cronyxium'' <small>Raf.</small> *''Hemierium'' <small>Raf.</small> *''Hornungia'' <small>Bernh.</small> [1840], illegitimate homonym not Rchb. [1837] ([[Brassicaceae]]) *''Reggeria'' <small>Raf.</small> *''Bulbillaria'' <small>Zucc.</small> *''Plecostigma'' <small>Turcz.</small> *''Boissiera'' <small>Haens. ex Willk.</small> [1846], illegitimate homonym not Hochst. ex Steud. [1840] (syn of ''[[Bromus]]'' in [[Poaceae]]) nor Hochst. ex Griseb. [1852] (Poaceae) *''Solenarium'' <small>Dulac</small> *''Szechenyia'' <small>Kanitz</small> *''Giraldiella'' <small>Dammer</small> }} [[File:Gagea close-up.jpg|upright|thumb|Nærmynd af blómi]] '''''Gagea''''' er stór ættkvísl af vorblómstrandi plöntum í [[liljuætt]].<ref>Salisbury, Richard Anthony. 1806. Annals of Botany 2: 555</ref> Hún finnst aðallega í Evrasíu með nokkrar tegundir sem ná til Norður Afríku og Norður Ameríku.<ref name="WCSP_280365"/><ref>Zarrei, M., Zarre, S., Wilkin, P. & Rix, M. (2007). Systematic revision of the genus Gagea Salisb. (Liliaceae) in Iran. Botanical Journal of the Linnean Society 154: 559-588.</ref><ref>Tison, J.M. (2009). An update of the genus ''Gagea'' Salisb. (Liliaceae) in the Iberian peninsula. Lagascalia 29: 7-22</ref><ref>{{Cite web |url=http://luirig.altervista.org/flora/taxa/flora.php?genere=Gagea |title=Altervista Flora Italiana, genere ''Gagea'' |access-date=2016-01-18 |archive-date=2015-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150723012633/http://luirig.altervista.org/flora/taxa/flora.php?genere=Gagea |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=113125 Flora of China Vol. 24 Page 117 <big>顶冰花属</big> ding bing hua shu ''Gagea'' Salisbury, Ann. Bot. (Oxford). 2: 555. 1806. ]</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=118768 Flora of China, Vol. 24 Page 121 <big>洼瓣花属</big> wa ban hua shu ''Lloydia'' Reichenbach, Fl. Germ. Excurs. 102. 1830. ]</ref> Ættkvíslin er nefnd eftir enska náttúrufræðingnum [[Thomas Gage (grasafræðingur)|Sir Thomas Gage]] (1791-1820). Henni var upphaflega lýst sem hluta af ''[[Ornithogalum]]''.<ref name=FE5>{{cite book |year=1980 |editor-last=Tutin |editor-first=T.G. |editor2-last=Heywood |editor2-first=V.H. |editor3-last=Burges |editor3-first=N.A. |editor4-last=Moore |editor4-first=D.M. |editor5-last=Valentine |editor5-first=D.H. |editor6-last=Walters |editor6-first=S.M. |editor7-last=Webb |editor7-first=D.A. |title=Flora Europaea |volume=5 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-20108-7 |name-list-style = amp }} p. 25.</ref><ref name="WCSP_280365">{{Cite web |title=''Lloydia'' |work=[[World Checklist of Selected Plant Families]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=280365 |accessdate=2014-01-09 |archive-date=2020-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726160147/https://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=280365 |url-status=dead }}</ref> ==Tegundir== [[World Checklist of Selected Plant Families]] viðurkennir yfir 200 tegundir, þar á meðal þær sem áður voru undir ''Lloydia''.<ref name="WCSP_Gagea">{{Cite web |title=''Gagea''|work=[[World Checklist of Selected Plant Families]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=http://apps.kew.org/wcsp/qsearch.do?plantName=Gagea |accessdate=2014-01-09 }}</ref> *''[[Gagea afghanica]]'' <small>A.Terracc.</small> – Íran, Afghanistan, Mið Asia *''[[Gagea aipetriensis]]'' <small>Levichev</small> – Krím *''[[Gagea alashanica]]'' <small>Y.Z.Zhao & L.Q.Zhao</small> – Innri Mongólía *''[[Gagea alberti]]'' <small>Regel</small> – Xinjiang, Kazakhstan, Kyrgyzstan *''[[Gagea alexeenkoana]]'' <small>Miscz.</small> – Tyrkland, Íran, Kákasus *''[[Gagea alexejana]]'' <small>Kamelin ex Levichev</small> – Tajikistan *''[[Gagea alexii]]'' <small>Ali & Levichev</small> – Tajikistan, Íran, Pakistan *''[[Gagea algeriensis]]'' <small>(Chabert) Chabert ex Batt.</small> – Spánn, Marokkó, Algería *''[[Gagea alii]]'' <small>Levichev</small> – Pakistan *''[[Gagea altaica]]'' <small>Schischk. & Sumnev.</small> – Xinjiang, Kazakhstan, Síbería *''[[Gagea amblyopetala]]'' <small>Boiss. & Heldr.</small> – suðaustur Evrópa *''[[Gagea ancestralis]]'' <small>Levichev</small> – Altay Krai *''[[Gagea angelae]]'' <small>Levichev & Schnittler</small> – Xinjiang *''[[Gagea angrenica]]'' <small>Levichev</small> – Tajikistan *''[[Gagea anisopoda]]'' <small>Popov</small> – Túrkmenistan *''[[Gagea artemczukii]]'' <small>Krasnova</small> – Úkraína, Rússland (meðt. Krím, Norður Kákasus) *''[[Gagea azutavica]]'' <small>Kotukhov</small> – Altay Krai *''[[Gagea baluchistanica]]'' <small>Levichev & Ali</small> – Pakistan *''[[Gagea baschkyzylsaica]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan, Úsbekistan *''[[Gagea bashoensis]]'' <small>Ali</small> – Pakistan, Kashmír *''[[Gagea bergii]]'' <small>Litv.</small> – Íran, Afghanistan, Úsbekistan, Kazakhstan *''[[Gagea bezengiensis]]'' <small>Levichev</small> – Norður Kákasus *''[[Gagea bithynica]]'' <small>Pascher</small> – Tyrkland *''[[Gagea bohemica]]'' <small>(Zauschn.) Schult. & Schult.f.</small> (syn. ''G. fistulosa'') – – Evrópa, Miðjarðarhafssvæðið *''[[Gagea bornmuelleriana]]'' <small>Pascher</small> – Íran *''[[Gagea bowes-lyonii]]'' <small>Levichev</small> – Pakistan, Kashmír *''[[Gagea brevistolonifera]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea bulbifera]]'' <small>(Pall.) Salisb.</small> – Evrasía, frá Rúmeníu til Xinjiang *''[[Gagea caelestis]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea calantha]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea calcicola]]'' <small>Zarrei & Wilkin</small> – Íran *''[[Gagea calyptrifolia]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea capillifolia]]'' <small>Vved.</small> – Íran, Afghanistan, mið Asia *''[[Gagea capusii]]'' <small>A.Terracc.</small> – Afghanistan, mið Asia *''[[Gagea caroli-kochii]]'' <small>Grossh.</small> – Íran, suður Kákasus *''[[Gagea chabertii]]'' <small>A.Terracc.</small> – Algería, Túnis *''[[Gagea chanae]]'' <small>Grossh.</small> – Íran, Tyrkland, Kákasus *''[[Gagea charadzeae]]'' <small>Davlian.</small> – Kákasus *''[[Gagea chinensis]]'' <small>Y.Z.Zhao & L.Q.Zhao</small> – Innri Mongólía *''[[Gagea chitralensis]]'' <small>S.Dasgupta & D.B.Deb</small> – Kyrgyzstan, Tajikistan, Pakistan *''[[Gagea chlorantha]]'' <small>(M.Bieb.) Schult. & Schult.f.</small> – Mipðausturlönd, Túrkmenistan, Kákasus *''[[Gagea chloroneura]]'' <small>Rech.f.</small> – Afghanistan *''[[Gagea chomutovae]]'' <small>(Pascher) Pascher</small> – Tyrkland, Kákasus, Íran, Afghanistan, mið Asía *''[[Gagea chrysantha]]'' <small>(Jan) Schult. & Schult.f.</small> – Ítalía og Sikiley *''[[Gagea circumplexa]]'' <small>Vved.</small> – Miðausturlönd, mið Asía *''[[Gagea commutata]]'' <small>K.Koch</small> – Kákasus, Íran *''[[Gagea confusa]]'' <small>A.Terracc.</small> – Íran, Írak, Tyrkland, Kákasus, Túrkmenistan *''[[Gagea cuneata]]'' <small>Levichev & Murtaz.</small> – norður Kákasus *''[[Gagea czatkalica]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea daghestanica]]'' <small>Levichev & Murtaz.</small> – norður Kákasus *''[[Gagea daqingshanensis]]'' <small>L.Q.Zhao & Jie Yang</small> – Innri Mongólía *''[[Gagea davlianidzeae]]'' <small>Levichev</small> Kyrgyzstan *''[[Gagea dayana]]'' <small>Chodat & Beauverd</small> – Miðausturlönd *''[[Gagea delicatula]]'' <small>Vved.</small> – Úsbekistan, Tajikistan *''[[Gagea deserticola]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea divaricata]]'' <small>Regel</small> – Xinjiang, mið Asía *''[[Gagea drummondii]]'' <small>Levichev & Ali</small> – Pakistan, Kashmír *''[[Gagea dschungarica]]'' <small>Regel</small> – Xinjiang, mið Asía, Pakistan, Afghanistan, Íran *''[[Gagea dubia]]'' <small>A.Terracc.</small> – Miðjarðarhafssvæðið, Íran *''[[Gagea durieui]]'' <small>Parl. ex Trab.</small> – Marokkó, Algería, Spánn ásamt Baleareyjar *''[[Gagea eleonorae]]'' <small>Levichev</small> – Tyrkland, Kákasus *''[[Gagea elliptica]]'' <small>(A.Terracc.) Prain</small> – Spánn, Portúgal, Marokkó *''[[Gagea exilis]]'' <small>Vved.</small> – Íran, Afghanistan, Kyrgyzstan, Tajikistan *''[[Gagea extremadurensis]]'' <small>M.Gut. & F.M.Vázquez</small> – Spánn *''[[Gagea fedtschenkoana]]'' <small>Pascher</small> – Mongólía, Xinjiang, Kazakhstan, Síbería *''[[Gagea ferganica]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan, Tajikistan, Úsbekistan *''[[Gagea fibrosa]]'' <small>(Desf.) Schult. & Schult.f.</small> – Norður Afríka *''[[Gagea filiformis]]'' <small>(Ledeb.) Kar. & Kir.</small> – Altay Krai, mið Asía, Xinjiang, Mongólía, Afghanistan, Pakistan *''[[Gagea flavonutans]]'' <small>(H.Hara) Zarrei & Wilkin</small> – Tíbet, Nepal, Sikkim, Bhutan, Assam *''[[Gagea foliosa]]'' <small>(C.Presl) Schult. & Schult.f.</small> – Frakkland, Ítalía, Algería *''[[Gagea gageoides]]'' <small>(Zucc.) Vved.</small> – Kákasus, Miðausturlönd, mið Asía *''[[Gagea germainae]]'' <small>Grossh.</small> – Kákasus *''[[Gagea glacialis]]'' <small>K.Koch</small> – Kákasus, Tyrkland *''[[Gagea glaucescens]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea goljakovii]]'' <small>Levichev</small> – Altay Krai *''[[Gagea gracillima]]'' <small>Pamp.</small> – Kashmír *''[[Gagea graeca]]'' <small>(L.) Irmsch.</small> – Grikkland, Tyrkland, Kýpur, Ísrael *''[[Gagea graminifolia]]'' <small>Vved.</small> – Íran, Afghanistan, mið Asía *''[[Gagea granatellii]]'' <small>(Parl.) Parl.</small> – Miðjarðarhafssvæðið og kringum Svartahaf *''[[Gagea granulosa]]'' <small>Turcz.</small> – Rússland, Kazakhstan, Xinjiang, Mongólía *''[[Gagea grey-wilsonii]]'' <small>Rech.f.</small> – Íran *''[[Gagea gymnopoda]]'' <small>Vved.</small> – Tajikistan, Uzbekistan *''[[Gagea gypsacea]]'' <small>Levichev</small> – Tajikistan *''[[Gagea helenae]]'' <small>Grossh.</small> – Tyrkland, Kákasus *''[[Gagea hiensis]]'' <small>Pascher</small> – Rússland, Kína, Kórea, Mongólía *''[[Gagea hissarica]]'' <small>Lipsky</small> – Afghanistan, mið Asía *''[[Gagea humicola]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea huochengensis]]'' <small>Levichev</small> – Xinjiang *''[[Gagea ignota]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea incrustata]]'' <small>Vved.</small> – Úsbekistan, Tajikistan *''[[Gagea intercedens]]'' <small>Pascher</small> – Íran *''[[Gagea iranica]]'' <small>Zarrei & Zarre</small> – Íran *''[[Gagea jaeschkei]]'' <small>Pascher</small> – Xinjiang, mið Asía,Afghanistan, Pakistan, vestur Himalaja *''[[Gagea japonica]]'' <small>Pascher</small> – Japan *''[[Gagea jensii]]'' <small>Levichev & Schnittler</small> – Xinjiang *''[[Gagea jispensis]]'' <small>Ali & Levichev</small> – vestur Himalaja *''[[Gagea joannis]]'' <small>Grossh.</small> – Tyrkland, Kákasus *''[[Gagea juliae]]'' <small>Pascher</small> – Tyrkland, Kýpur *''[[Gagea kamelinii]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea kneissea]]'' <small>J.Thiébaut</small> – Sýrland *''[[Gagea kopetdagensis]]'' <small>Vved.</small> – Túrkmenistan *''[[Gagea kunawurensis]]'' <small>(Royle) Greuter</small> – mið og suðvaestur Asía *''[[Gagea kuraiensis]]'' <small>Levichev</small> – Altay Krai *''[[Gagea kuraminica]]'' <small>Levichev</small> – Tajikiistan *''[[Gagea lacaitae]]'' <small>A.Terracc.</small> – Frakkland, Spánn, Ítalía, Algería, Marokkó *''[[Gagea leosii]]'' <small>Ali & Levichev</small> – vestur Himalajas *''[[Gagea libanotica]]'' <small>(Hochst.) Greuter.</small> – Sýrland, Líbanon, Ísrael *''[[Gagea liotardii]]'' <small>(Sternb.) Schult. & Schult.f.</small> – Evrasía frá Spáni til Mongólía *''[[Gagea lojaconoi]]'' <small>Peruzzi</small> – Sikiley, Sardinía, Tyrkland *''[[Gagea longiscapa]]'' <small>Grossh.</small> – Síbería, Prinorye *''[[Gagea ludmilae]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea lusitanica]]'' <small>A.Terracc.</small> – Spánn, Portúgal *''[[Gagea lutea]]'' <small>(L.) Ker Gawl.</small> – Gullstirni – Evrasía frá Spáni til Japan *''[[Gagea luteoides]]'' <small>Stapf</small> – Kákasus, Miðausturlönd *''[[Gagea maeotica]]'' <small>Artemczuk</small> – Úkraína, Rússland ásamt norður Kákasus *''[[Gagea marchica]]'' <small>Henker</small> – Þýskaland *''[[Gagea mauritanica]]'' <small>Durieu</small> – Frakkland, Ítalía, Balearikeyjar, Algería *''[[Gagea menitskyi]]'' <small>Levichev</small> – Íran, suður Kákasus *''[[Gagea mergalahensis]]'' <small>Ali & Levichev</small> – vestur Himalaja, Pakistan *''[[Gagea michaelis]]'' <small>Golosk.</small> – Kazakhstan, Kyrgyzstan *''[[Gagea micrantha]]'' <small>(Boiss.) Pascher</small> – Líbanon, Sýrland *''[[Gagea minima]]'' <small>(L.) Ker Gawl.</small> –Lensugullstirni – Evrópa, Kákasus *''[[Gagea minutiflora]]'' <small>Regel</small> – mið Asía *''[[Gagea minutissima]]'' <small>Vved.</small> – Tajikiistan *''[[Gagea multipedunculifera]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea nabievii]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea nakaiana]]'' <small>Kitag.</small> – austur og mið Asía, Himalaja *''[[Gagea neopopovii]]'' <small>Golosk.</small> – Kazakhstan, Xinjiang *''[[Gagea nevadensis]]'' <small>Boiss.</small> – Spánn, Marokkó *''[[Gagea noltiei]]'' <small>Peruzzi. syn Lloydia delicatula</small> – Nepal, Sikkim, Bhútan *''[[Gagea novoascanica]]'' <small>Klokov</small> – Úkraíne *''[[Gagea olgae]]'' <small>Regel</small> – Íran, Afghanistan, Pakistan, mið Asía, Xinjiang *''[[Gagea paedophila]]'' <small>Vved.</small> – Tajikiistan, Afghanistan *''[[Gagea pakistanica]]'' <small>Levichev & Ali</small> – vestur Himalaja, Pakistan *''[[Gagea paniculata]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea pauciflora]]'' <small>(Turcz. ex Trautv.) Ledeb.</small> – Asíuhluti Rússlands, Kína, Mongólía *''[[Gagea pedata]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea peduncularis]]'' <small>(C.Presl) Pascher</small> – Miðjarðarhafssvæðið *''[[Gagea podolica]]'' <small>Schult. & Schult.f.</small> – Rússland, Úkraína *''[[Gagea polymorpha]]'' <small>Boiss.</small> – Spánn *''[[Gagea popovii]]'' <small>Vved.</small> – mið Asía *''[[Gagea praemixta]]'' <small>Vved.</small> – Úsbekistan *''[[Gagea pratensis]]'' <small>(Pers.) Dumort.</small> – Engjagullstirni – Evrópa, Marokkó, Tyrkland *''[[Gagea pseudominutiflora]]'' <small>Levichev</small> – Kazakhstan, Kyrgyzstan *''[[Gagea punjabica]]'' <small>Levichev & Ali</small> – vestur Himalaja, Pakistan *''[[Gagea pusilla]]'' <small>(F.W.Schmidt) Sweet</small> – Evrópa, Kazakhstan *''[[Gagea quasitenuifolia]]'' <small>Levichev</small> – Kákasus, Íran, Túrkmenistan, Afghanistan, Úsbekistan *''[[Gagea quettica]]'' <small>Levichev & Ali</small> – Pakistan *''[[Gagea ramulosa]]'' <small>A.Terracc.</small> – austur Miðjarðarhafssvæðið, Svartahafssvæðið *''[[Gagea rawalpindica]]'' <small>Levichev & Ali</small> – Pakistan *''[[Gagea reinhardii]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea reticulata]]'' <small>(Pall.) Schult. & Schult.f.</small> suðaustur Evrópa, N Afríka, SV Asía *''[[Gagea reverchonii]]'' <small>Degen</small> – Spánn *''[[Gagea rigida]]'' <small>Boiss. & Spruner</small> – Miðausturlönd, austur Miðjarðarhafssvæðið *''[[Gagea robusta]]'' <small>Zarrei & Wilkin</small> – Íran, Afghanistan *''[[Gagea rubicunda]]'' <small>Meinsh.</small> – Rússland, Eystrasaltslöndin(Baltic) *''[[Gagea rubinae]]'' <small>Ali</small> – Pakistan *''[[Gagea rufidula]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea rupicola]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea sarmentosa]]'' <small>K.Koch</small> – Kákasus, Íran *''[[Gagea sarysuensis]]'' <small>Murz.</small> – Kazakhstan *''[[Gagea schachimardanica]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea schugnanica]]'' <small>Levichev & Navruzsh.</small> – Tajikistan *''[[Gagea scythica]]'' <small>Artemczuk</small> – Rússland, Úkraína *''[[Gagea serotina]]'' <small>(L.) Ker Gawl.</small> – Arctic + Subarctic Evrasía + N-Ameríka *''[[Gagea setifolia]]'' <small>Baker</small> – Kákasus, Íran, Afghanistan, Pakistan, Himalaja, Tajikistan, Kazakhstan *''[[Gagea shmakoviana]]'' <small>Levichev</small> – Altay Krai *''[[Gagea sicula]]'' <small>Lojac.</small> – Sikiley *''[[Gagea siphonantha]]'' <small>Rech.f.</small> – Afghanistan *''[[Gagea sivasica]]'' <small>Hamzaoglu</small> – Tyrkland *''[[Gagea soleirolii]]'' <small>F.W.Schultz</small> – Spánn, Frakkland, Portúgal, Sardinía *''[[Gagea spathacea]]'' <small>(Hayne) Salisb.</small> – Slíðurgullstirni – Evrópa *''[[Gagea spumosa]]'' <small>Levichev</small> – Pakistan, Tajikistan, Kyrgyzstan *''[[Gagea staintonii]]'' <small>Rech.f.</small> – Afghanistan, Pakistan *''[[Gagea stepposa]]'' <small>L.Z.Shue</small> – Xinjiang *''[[Gagea subtilis]]'' <small>Vved.</small> – Tajikistan, Kyrgyzstan, Uzbekistan *''[[Gagea subtrigona]]'' <small>J.-M.Tison</small> – Spánn, Marokkó *''[[Gagea sulfurea]]'' <small>Miscz.</small> – Tyrkland, Kákasus *''[[Gagea tadshikistanica]]'' <small>Levichev</small> – Tajikistan *''[[Gagea takhtajanii]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea talassica]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea taschkentica]]'' <small>Levichev</small> – Úsbekistan *''[[Gagea taurica]]'' <small>Steven</small> – Krím, norður Kákasus *''[[Gagea tenera]]'' <small>Pascher</small> – mið og suðvestur Asía, Xinjiang, Himalaja *''[[Gagea tenuissima]]'' <small>Miscz.</small> – Kákasus, Tyrkland *''[[Gagea tesquicola]]'' <small>Krasnova</small> – Úkraína *''[[Gagea tisoniana]]'' <small>Peruzzi</small> – Ítalía *''[[Gagea toktogulii]]'' <small>Levichev</small> – Kyrgyzstan *''[[Gagea toppinii]]'' <small>S.Dasgupta & D.B.Deb</small> – Pakistan *''[[Gagea transversalis]]'' <small>(Pall.) Steven</small> – austur Evrópa *''[[Gagea triflora]]'' <small>(Ledeb.) Schult. & Schult.f.</small> – austast í Rússlandi, Kórea, Japan, norðaustur Kína *''[[Gagea trinervia]]'' <small>(Viv.) Greuter</small> – Sikiley, Líbía *''[[Gagea turanica]]'' <small>Levichev</small> – suður Kákasus, Íran, Afghanistan, Turkmenistan, Úsbekistan *''[[Gagea ucrainica]]'' <small>Klokov</small> – Úkraína, Rússland, Xinjiang, Mongólía *''[[Gagea ugamica]]'' <small>Pavlov</small> – Kazakhstan *''[[Gagea ulazsaica]]'' <small>Levichev</small> – Kazakhstan, Uzbekistan *''[[Gagea uliginosa]]'' <small>Siehe & Pascher</small> – Íran, Írak, Tyrkland *''[[Gagea utriculosa]]'' <small>Levichev</small> – Himachal Pradesh *''[[Gagea vaginata]]'' <small>Pascher</small> – Kúrileyjar, Hokkaido *''[[Gagea vegeta]]'' <small>Vved.</small> – Kyrgyzstan, Tajikistan, Afghanistan, Íran, Kákasus *''[[Gagea villosa]]'' <small>(M.Bieb.) Sweet</small> – – Evrópa, Miðjarðarhafssvæðið, Miðausturlönd *''[[Gagea villosula]]'' <small>Vved.</small> – Tajikistan *''[[Gagea vvedenskyi]]'' <small>Grossh.</small> – mið Asía, Afghanistan, Pakistan *''[[Gagea wallichii]]'' <small>Levichev & Ali</small> – vestur Himalaja *''[[Gagea wendelboi]]'' <small>Rech.f.</small> – Íran *''[[Gagea xiphoidea]]'' <small>Levichev</small> – Altay Krai ==Tilvísanir== {{Reflist|30em}} == Heimildir == * {{cite journal|last1=Peterson|first1=Angela|last2=Levichev|first2=Igor G.|last3=Peterson|first3=Jens|title=Systematics of ''Gagea'' and ''Lloydia'' (Liliaceae) and infrageneric classification of ''Gagea'' based on molecular and morphological data|url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2008-02_46_2/page/446|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|date=February 2008|volume=46|issue=2|pages=446–465|doi=10.1016/j.ympev.2007.11.016|ref={{harvid|Peterson et al|2008}}}} * {{cite journal|last1=Tison|first1=Jean-Marc|last2=Peterson|first2=Angela|last3=Harpke|first3=Dörte|last4=Peruzzi|first4=Lorenzo|title=Reticulate evolution of the critical Mediterranean ''Gagea'' sect. ''Didymobulbos'' (Liliaceae) and its taxonomic implications|journal=Plant Systematics and Evolution|date=28 November 2012|volume=299|issue=2|pages=413–438|doi=10.1007/s00606-012-0731-4}} ==Ytri tenglar== *[http://pacificbulbsociety.org/pbswiki/index.php/Gagea Pacific Bulb Society] myndir af nokkrum tegundum *[http://www.treknature.com/themes.php?thid=2072 Treknature, Photos of ''Gagea'' sp., a genus of the Liliaceae family] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304054038/http://www.treknature.com/themes.php?thid=2072 |date=2016-03-04 }} myndir af nokkrum tegundum [[Flokkur:Liljuætt]] {{Stubbur|líffræði}} 31p6kuphbar3isr4xfyjx9kieilnr2x 0 132568 1967805 1835551 2026-06-15T17:59:55Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967805 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name=''Gráreynir'' | image = Sorbus hybrida1.jpg | image_caption = Blöð og ber | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Rósaættbálkur]] (''Rosales'') | familia = [[Rósaætt]] (''Rosaceae'') | subfamilia = [[Reynisætt]] (''Maloideae'') | genus = [[Reyniviður]] (''Sorbus'') | subgenus = ''Aria'' | sectio = | species = '''''S. hybrida''''' | binomial = ''Sorbus hybrida'' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|L.]] | synonyms = ''Sorbus fennica'' <small>([[Pehr Kalm|Kalm]]) Fr.</small> |synonyms_ref =<ref>{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/tro-27805207|title=The Plant List|access-date=2016-01-31|archive-date=2013-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006210206/http://www.theplantlist.org/tpl/record/tro-27805207|url-status=dead}}</ref> |}} '''''Sorbus hybrida''''', er [[lauftré]] af rósaætt sem upprunið er frá Skandinavíu og Eystrasalti.<ref name="rushforth">Rushforth, K. (1999). ''Trees of Britain and Europe''. Collins ISBN 0-00-220013-9.</ref><ref name=dvf>Den Virtuella Floran: [http://linnaeus.nrm.se/flora/di/rosa/sorbu/sorbhyb.html ''Sorbus hybrida'' (in Swedish; with maps)]</ref><ref name=vedel>Vedel, H., & Lange, J. (1960). ''Trees and Bushes in Wood and Hedgerow''. Metheun & Co. Ltd., London.</ref> Er einstofna eða margstofna tré með gildan stofn og breiða krónu sem verður allt að 12m hátt.<ref name=rushforth>Rushforth, K. (1999). ''Trees of Britain and Europe''. Collins ISBN 0-00-220013-9.</ref><ref name=dvf/><ref name=vedel>Vedel, H., & Lange, J. (1960). ''Trees and Bushes in Wood and Hedgerow''. Metheun & Co. Ltd., London.</ref> [[Image:Sorb-hybr.jpg|left|thumb|Laufblað; neðan (vinstri) og ofan (hægri)]] Gráreynir er [[fjórlitna]] tegund af blendingsuppruna á milli ''[[Sorbus aucuparia|ilmreynis]]'' og ''[[Sorbus intermedia|silfurreynis]]'',<ref name=dvf/> sem einnig er fjórlitna og blendingur á milli ''S. aucuparia'', ''[[Sorbus torminalis|s. torminalis]]'', og annaðhvort ''[[Sorbus aria|seljureynis]]'' eða skyldrar tegundar.<ref>{{cite journal |author=Nelson-Jones, E.B.; Briggs, D.; Smith, A.G. |year=2002 |title=The origin of intermediate species of the genus ''Sorbus'' |url=https://archive.org/details/theoretical-and-applied-genetics_2002-11_105_6-7/page/953 |journal=Theoretical and Applied Genetics |volume=105 |issue=6–7 |pages=953–963 |doi=10.1007/s00122-002-0957-6}}</ref><ref>{{cite journal |author=Chester, M.; Cowan, R.S.; Fay, M.F.; Rich, T.C.G. |year=2007 |title=Parentage of endemic ''Sorbus'' L. (Rosaceae) species in the British Isles: evidence from plastid DNA |journal=Botanical Journal of the Linnean Society |volume=154 |issue=3 |pages=291–304 |doi=10.1111/j.1095-8339.2007.00669}}</ref>. Gráreynir og silfurreynir þroska fræ án frjóvgunar.<ref name=rushforth/> Litningatala hans er (2n=68)<ref>Artdatabanken, [[Sveriges lantbruksuniversitet|SLU]] [http://www.artfakta.se/artfaktablad/Sorbus_Meinichii_1509.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140714171722/http://www.artfakta.se/artfaktablad/Sorbus_Meinichii_1509.pdf |date=2014-07-14 }}</ref> ==Ræktun og nytjar== Hann hefur verið notaður sem garðtré á Íslandi áratugum saman og reynst harðgerður, jafnvel seltuþolinn. Víða í görðum um allt land.<ref>Tré og runnar - handbók ræktunarmannsins 1989, eftir Ásgeir Svanbergsson</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{stubbur|líffræði}} {{commonscat|Sorbus hybrida}} {{Wikilífverur|Sorbus hybrida}} [[Flokkur:Lauftré]] [[Flokkur:Reynisætt]] sxsszb10p6wa9wq5g4g7zqqh0n0hglr 0 133502 1967729 1953355 2026-06-15T17:03:57Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967729 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Hunangsbý | fossil_range = [[Olígósen]] til nútíma. | image =Apis mellifera flying.jpg | image_caption = [[Apis mellifera|Evrópskt hunangsbý]] ber frjókorn í búið. | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'') | classis = [[Skordýr]] (''Insecta'') | ordo = [[Æðvængjur]] (''Hymenoptera'') | familia = [[Hunangsfluguætt]] (''Apidae'') | subfamilia = ''[[Apinae]]'' | tribus = '''Apini''' | tribus_authority = [[Pierre André Latreille|Latreille]], 1802 | genus = '''''Apis''''' | genus_authority = [[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Systema Naturae|1758]] | subdivision_ranks = Species | subdivision = *†''[[Apis armbrusteri]]'' *†''[[Apis lithohermaea]]'' *†''[[Apis nearctica]]'' * Subgenus ''Micrapis'': :*[[Runnabý]] (''[[Apis andreniformis]]'') :*[[Dvergbý]] (''[[Apis florea]]'') * Subgenus ''Megapis'': :*[[Risabý]] (''[[Apis dorsata]]'') :*[[Himalajabý]] (''[[Apis laboriosa]]'') * Subgenus ''Apis'': :*[[Austurasíubý]] (''[[Apis cerana]]'') :*[[Rautt hunangsbý]] (''[[Apis koschevnikovi]]'') :*[[Alibýfluga]] (''[[Apis mellifera]]'') :*''[[Apis nigrocincta]]'' | range_map = Apis_distribution_map.svg | range_map_caption = {{Legend|#FFFFBF|css=border:2px solid #FFFF00|''Apis andreniformis''}}{{Legend|#BFFFFF|css=border:2px solid #00FFFF|''Apis cerana''}}{{Legend|#FFBFFF|css=border:2px solid #FF00FF|''Apis dorsata''}}{{Legend|#BFFFBF|css=border:2px solid #00FF00|''Apis florea''}}{{Legend|#BFBFBF|css=border:2px solid #000000|''Apis koschevnikovi''}}{{Legend|#BFBFFF|css=border:2px solid #0000FF|''Apis nigrocincta''}}{{Legend|#FBDCD9|css=border:2px solid #FF0000|''Apis mellifera''}} }} '''Hunangsbý''' ([[fræðiheiti]]: ''Apis'') eru [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] [[býfluga|býflugna]] sem einkennast af því að þær gera sér fjölær [[býflugnabú]] úr [[vax]]i þar sem þær safna [[hunang]]i. Sjö tegundir hunangsbýja eru nú viðurkenndar og 44 [[undirtegund]]ir. Áður voru tegundirnar taldar vera 6–11 talsins. Þekktasta hunangsbýið er vestræna [[alibýfluga]]n sem er alin sem [[húsdýr]] til að framleiða hunang og vax og til að frjóvga nytjajurtir. Hunangsbý eru aðeins lítið brot af þeim 20.000 tegundum sem teljast til býflugna. Sumar skyldar tegundir býflugna af öðrum ættkvíslum framleiða líka hunang, þar á meðal [[broddlausar býflugur]], en aðeins flugur af ættkvíslinni ''Apis'' teljast sönn hunangsbý. [[Býflugnafræði]] er undirgrein [[skordýrafræði]] sem fæst við rannsóknir á býflugum. ==Orðsifjar== Ættkvíslarnafnið ''Apis'' er [[Latína]] fyrir "bý".<ref>{{cite web |title=Online Etymology Dictionary |author=Douglas Harper |year=2006 |url=https://www.etymonline.com/index.php?search=Honeybee |accessdate=2016-02-27 }}</ref> [[File:Gaint Honey Bee (Apis dorsata) on Tribulus terrestris W IMG 1020.jpg|thumb|''[[Apis dorsata]]'' á ''[[Tribulus terrestris]]'' í [[Hyderabad]] Indlandi]] [[File:HoneyBeeAnatomy.svg|right|thumb|líkamsbygging kvenkyns flugu]][[File:ApisDorsataHive.jpg|thumb|''[[Apis dorsata]]'' á búinu]] ===Erfðafræði=== Litningafjöldinn í þremur greinum býflugna er: ''Micrapis'' 2N&nbsp;=&nbsp;16, ''Megapis'' 2N&nbsp;=&nbsp;16, and ''Apis'' 2N&nbsp;=&nbsp;32. Drónar allra tegunda hafa 1N litningafjölda. Genamengi ''Apis'' hefur verið kortlagt. ===''Micrapis''=== ''[[Apis florea]]'' og ''[[Apis andreniformis]]'' eru smáar býflugur frá Suður- og Suðaustur-Asíu. Þær gera smá berskjölduð bú í trjám og runnum. Stingir þeirra ná yfirleitt ekki í gegnum mannshúð, svo meðhöndlun þeirra þarfnast bara lágmarks varnarbúnaðs. Þær eru fornastar af núverandi býflugum, kannski aðskildar öðrum stofnum um [[Bartonian]] (fyrir um 40 milljón árum eða aðeins seinna), en virðast ekki hafa aðgreinst hvor frá annarri í langan tíma fyrir Neogene.<ref name="Arias">{{cite journal |author1=Maria C. Arias |author2=Walter S. Sheppard |year=2005 |title=Phylogenetic relationships of honey bees (Hymenoptera:Apinae:Apini) inferred from nuclear and mitochondrial DNA sequence data |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2005_37_1/page/25 |journal=[[Molecular Phylogenetics and Evolution]] |volume=37 |issue=1 |pages=25–35 |doi=10.1016/j.ympev.2005.02.017 |pmid=16182149}}<br />{{cite journal |author1=Maria C. Arias |author2=Walter S. Sheppard | year=2005 |title=Corrigendum to "Phylogenetic relationships of honey bees (Hymenoptera:Apinae:Apini) inferred from nuclear and mitochondrial DNA sequence data" |journal=[[Molecular Phylogenetics and Evolution]] |volume=40 |issue=1 |page=315 |doi=10.1016/j.ympev.2006.02.002}}</ref> ''[[Apis florea]]'' eru með minna vænghaf en systurtegundin.<ref name=":0">Wongsiri, S., et al. "Comparative biology of Apis andreniformis and Apis florea in Thailand." Bee World 78.1 (1997): 23-35.</ref> ''Apis florea'' eru einnig algular nema vinnubý sem eru með svartan skjöld (scutellum).<ref name=":0" /> ===''Megapis''=== Tvær tegundir er viðurkenndar í undirættkvíslinni ''Megapis''. Þær byggja vanalega stakar eða fáar berar plötur hátt í trjám, á klettum og stundum byggingum. Þær geta verið mjög árásargjarnar og geta auðveldlega stungið fólk til bana. *''[[Apis dorsata]]'', risabý, upprunnin og algeng um mest af Suður- og Suðaustur-Asíu. **''A. d. binghami'' er flokkuð sem undirtegund af risahunangsflugunni eða sem eigin tegund; í seinna tilfellinu þyrfti ''A. d. breviligula'' og/eða aðrar undirtegundir að teljast sjálfstæðar tegundir líka.<ref>{{cite journal |author=Nathan Lo, Rosalyn S. Gloag, Denis L. Anderson & Benjamin P. Oldroyd |year=2009 |title=A molecular phylogeny of the genus ''Apis'' suggests that the Giant Honey Bee of the Philippines, ''A. breviligula'' Maa, and the Plains Honey Bee of southern India, ''A. indica'' Fabricius, are valid species |journal=[[Systematic Entomology]] |volume=35 |issue=2 |pages=226–233 |doi=10.1111/j.1365-3113.2009.00504.x}}</ref> **''[[Apis laboriosa|A. d. laboriosa]]'', Himalajabý, var upphaflega lýst sem sjálfstæðri tegund. Seinna var hún sett undir ''A. dorsata'' sem undirtegund<ref name="Engel99">{{cite journal |author=Michael S. Engel |year=1999 |title=The taxonomy of recent and fossil honey bees (Hymenoptera: Apidae: ''Apis'') |journal=[[Journal of Hymenoptera Research]] |volume=8 |pages=165–196 |authorlink=Michael S. Engel}}</ref>, en fræðimenn sem nýtt hafa erfðagreiningu telja hana nú sjálfstæða tegund.<ref name="Arias"/> Aðeins í [[Himalajafjöll]]um er hún lítt frábrugðin ''A. dorsata'' í útliti, en hefur umtalsverða hegðunaraðlögun sem gerir henni kleift að lifa hátt yfir sjávarmáli þrátt fyrir lágan umhverfishita. Hún er stærsta núverandi hunangsflugan. ===''Apis''=== [[File:Cerana.jpg|thumb|upright|left|''Apis cerana'' frá [[Hong Kong]]]] Þetta eru þrjár eða fjórar tegundir. Hið rauðleita Koschevnikovs-bý (''[[Apis koschevnikovi]]'') er frá [[Borneó]]. ''[[Apis cerana]]'', austræna hunangsbýið, er hefðbundin hunangsfluga Suður- og Austur-Asíu, höfð í búum svipað og ''A. mellifera'', þó í miklu minna mæli og staðbundnara. Enn er óljóst með undirtegundirnar ''[[Apis cerana nuluensis|A. c. nuluensis]]'' og ''[[Apis nigrocincta]]''. Nýjustu greiningarnar/kenningarnar eru að þetta séu sjálfstæðar tegundir, og að ''A. cerana'' sé jafnvel undirættkvísl.<ref name="Arias" /> [[File:Apis mellifera Tanzania.jpg|thumb|Alibýflugan er upphaflega frá Austur-Afríku.]] ''A. mellifera'', algengasta ræktaða tegundin, var þriðja skordýrið sem vísindamenn kortlögðu genamengið hjá. Þær virðast hafa orðið til í Austur-Afríku og breiðst út þaðan til Norður-Evrópu og austur til Asíu til [[Tian Shan|Tien Shan-fjallakeðjunnar]]. Margar [[undirtegund]]ir hafa lagað sig að svæðisbundnum aðstæðum og veðurfari; að auki hafa blendingar svo sem [[Buckfastbý|Buckfast-bý]] verið ræktaðir. Hegðun, litur og lögun geta verið breytileg frá einni undirtegund (eða afbrigði) til annarrar. ''Apis mellifera'' er ekki innfædd í Ameríku og var ekki þar þegar fyrstu Evrópubúarnir komu þangað. Hins vegar voru aðrar býflugnategundir haldnar hjá innfæddum.<ref>Charles F. Calkins, "Beekeeping in Yucatán: A Study in Historical-Cultural Zoogeography (PhD diss., University of Nebraska, 1974), as quoted in Crane, ''World History of Beekeeping'', p. 292. Calkins cites the original translated source as Hernán Cortés, ''Letters of Cortés: The Five Letters of Relation from Fernando Cortes to the Emperor Charles V'', trans. and ed. Francis A. MacNutt (New York: Putnam, 1908), 1:145.</ref> Um 1622 komu evrópskir innflytjendur með alibýflugur (''[[Apis mellifera mellifera|A. m. mellifera]]'') til Ameríku, og fljótlega þar á eftir með undirtegundina ''A. m. ligustica'' auk annarra. Margar ræktunarjurtir sem treysta á býflugur (''Apis'') hafa einnig verið fluttar inn síðan á nýlendutímanum. Villisvermir breiddust hratt út á sléttunum miklu, yfirleitt á undan innflytjendunum. Býflugurnar komust ekki af sjálfsdáðum yfir [[Klettafjöll|Klettafjöllin]], heldur voru fluttar af Mormónum<ref>Horn, ''Bees in America'', p. 80–81. http://maxwellinstitute.byu.edu/publications/review/?vol=20&num=1&id=694#_ednref30 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730162629/http://maxwellinstitute.byu.edu/publications/review/?vol=20&num=1&id=694#_ednref30 |date=2013-07-30 }}</ref> til Utah eftir 1840 og með skipi til Kaliforníu um 1850. [[File:Honey Bee takes Nectar.JPG|thumb|Býfluga sýgur blómasafa úr blómi og frjókorn klístrast við búkinn í [[Tansanía|Tansaníu]]]] [[File:Bienen auf Wabe 2.jpg|thumb|left|Rammi tekinn úr Langstroth-búi]] ==Býflugnarækt== Tvær tegundir hunangsflugna, ''A. mellifera'' og ''A. cerana indica'', eru oft ræktaðar til nytja. ==Lífsferill== [[File:Bienenkoenigin.JPG|thumb|Drottning: litaður blettur, (í þessu tilfelli gulur) er nýttur til að auðkenna drottninguna.]] [[File:Bienenwabe mit Eiern 39.jpg|thumb|right|Býfluguegg sýnd í opnuðum hólfum]] [[File:Drohnenpuppen 79b.jpg|thumb|Drónapúpa]] [[File:Birth of black bee (Apis mellifera mellifera).jpg|thumb|"Fæðing" brúnnar [[Alibýfluga|alibýflugu]] (''A. m. mellifera'')]] [[File:Bienenwabe mit Eiern und Brut 5.jpg|thumb|Egg og lirfur]] Eins og hjá flestum félagsskordýrum inniheldur bú eina drottningu (frjótt kvendýr); árstíðabundið allt að nokkur þúsund dróna (frjóir karlar);<ref name="gould">{{cite book |author=James L. Gould & Carol Grant Gould|title=The Honey Bee |publisher=Scientific American Library |year=1995 |page=19 |isbn=978-0-7167-6010-8 |accessdate=January 17, 2010}}</ref> og tugi þúsunda ófrjórra kvenkyns vinnuflugna. ===Yfirvetrun=== Á kaldari svæðum hætta býflugurnar fæðuleit þegar hitinn fer niður fyrir 10°C og safnast saman í miðju búsins til að mynda vetrarþyrpingar (enska: "winter cluster"). Vinnubýin safnast saman í kringum drottninguna og skjálfa (til hitamyndunar) til að halda miðjunni við 27°C hita við upphaf vetrar og hækka í 34°C þegar hún byrjar aftur að verpa. Vinnubýin skiptast á að vera við miðjuna og jaðar svo engu þeirra verði of kalt. Við jaðar þyrpingarinnar fer hitinn niður í 8–9°C. Þeim mun kaldara sem verður, þeim mun þéttari verður þyrpingin. Um veturinn borða þær hunangið til að viðhalda líkamshitanum. Magn hunangs sem þær þurfa fer eftir lengd og hörku vetrar, en þörfin á tempruðum svæðum er frá 15–50 kg.<ref>{{cite web|url=http://www.bees-online.com/Winter.htm|title=What do bees do in the winter?|publisher=|accessdate=12 March 2016|archive-date=4 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304175741/http://www.bees-online.com/Winter.htm|url-status=dead}}</ref> Að auki eru sumar tegundir, þar á meðal alibýflugur auk ''[[Apis cerana]]'', færar um hitastjórnun að sumri eins og vetri.<ref>Oldroyd, Benjamin P.; Wongsiri, Siriwat (2006). ''Asian Honey Bees (Biology, Conservation, and Human Interactions)''. Cambridge, Massachusetts and London, England: Harvard University Press.ISBN 0674021940.</ref> ==Frjóvgun== Tegundir ''Apis'' eru ósérhæfðir frjóvgarar og frjóvga margar tegundir plantna, en alls ekki allar plöntur. Af öllum býflugum er það aðeins ''A. mellifera'' sem hefur verið notuð í atvinnuskyni við [[frævun]] ræktunarplantna. Verðmæti þessarar þjónustu er talin hlaupa á milljörðum dollara. Býflugur safna 66 pundum (um 30 kg) af frjókornum á ári í búið. <ref>Back Yard Beekeepers Association. "Facts about Honeybees." http://backyardbeekeepers.com/wp/honeybee-facts/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160417200656/http://backyardbeekeepers.com/wp/honeybee-facts/ |date=2016-04-17 }}</ref> [[File:Pollinationn.jpg|thumb|Býfluga að frjóvga blóm]] [[File:Natural Beehive and Honeycombs.jpg|thumb|left|thumb|Bú ''[[Apis dorsata]]'']] [[File:Honey Bee Pollinating.webm|thumb|Frjóvgun blóma]] [[File:Bee-apis.jpg|thumb|left|Bý (''Apis'')]] [[File:Bee Collecting Pollen 2004-08-14.jpg|thumb|Vinnubý að safna frjókornum]] ==Býafurðir== ===Hunang=== Hunang er flókinn vökvi sem er myndaður úr blómasafa og sætuefni frá plöntum (stundum í gegnum blaðlýs) og trjám, sem er safnað saman, umbreytt og geymdur í búinu sem forði. Allar núlifandi tegundir af ''Apis'' hafa verið afrændar af mönnum til neyslu, þó að til framleiðslu hafi aðeins ''A. mellifera'' og ''A. cerana'' verið nýttar að marki. Hunang hefur stundum líka verið tekið frá býflugum af öðrum ættkvíslum. Til að sækja eitt gramm þurfa þær 50 ferðir. Að baki 1 kg af hunangi liggja 15 milljón flugstundir eða 20 milljón blómaheimsóknir. ===Nektar=== Nektar, vökvi með hátt gildi [[súkrósi|súkrósa]], myndast í sérstökum kirtlum plantna (sem nefnast "nectaries" á ensku). Hann er mikilvæg orkuuppsprettu fyrir býflugur. ===Bývax=== Vinnubý á vissum aldri mynda vax í sérstökum kirtlum á afturbol. Þær nota vaxið til að mynda veggi og hólf rammanna. Eins og með hunangið er vaxið til ýmissa nota fyrir manneskjur. ===Frjókorn=== Býflugur safna frjókornum í sérstaka vasa á leggjum og bera í búið. Í búinu er frjókornið nýtt sem [[prótein]]<nowiki/>-uppspretta. Við sumar aðstæður er hægt að safna aukafrjókorni úr búum ''A. mellifera'' og ''A. cerana''. Það er notað til heilsubótar. ===Býbrauð=== Vinnubý blanda saman frjókornum, hunangi og efni úr kirtlum sínum og láta það gerjast í römmunum til að mynda býbrauð. Brauðið er étið af vinnuflugum (eftir 3–11 daga) sem síðan mynda svonefnt drottningarhunang sem drottningin og lirfur neyta. ===''Propolis''=== ''[[Propolis]]'', eða býflugnalím, er gert úr trjásafa og balsami og resíni. Þær tegundir af býflugum sem gera sér bú í holum trjám nota ''propolis'' til að fylla í rifur í búinu. [[Apis florea|''Apis flor''ea]] nota ''propolis'' til að verjast maurum með því að þekja greinina sem búið hangir neðan úr með því og búa til klístraðan varnargarð. ''Propolis'' er notað af mönnum sem heilsubót á ýmsan veg og einnig notað í snyrtivörur. [[File:Honey Bees - Sexes and castes.svg|thumb|Kyn og hlutverk í búi alibýflugna]] ==Samkeppni== Hunangsbý keppa við ''[[Bombus hortorum]]'', humlutegund, vegna þess að þær afla fanga á sömu stöðum, á móti kemur að humlurnar eru á ferðinni að morgni, meðan hunangsbýin eru á ferðinni seinni partinn.<ref>{{Cite journal|url = |title = Extrapolating from Honeybees to Bumblebees in Pesticide Risk Assessment|last = Thompson|first = Helen|date = 1999|journal = Ecotoxicology|doi = |pmid = |access-date = September 2015|last2 = Hunt|first2 = Lynn|pages = 147–166}}</ref> ==Samskipti== Vitað er að býflugur eiga samskipti með mörgum mismunandi efnum og lyktarefnum, eins og er algengt hjá skordýrum, en þær nota einnig sérhæfða hegðun sem lítur út eins og dans til að tjá sig um gæði og gerð mataruppsprettu, og hvar hún er staðsett. Breytilegt er á milli tegunda hvernig þær tjá sig. ==Sjá einnig== * [[Apiology]] * [[Hunang]] * ''[[More Than Honey]]''—Svissnesk heimildarmynd (2012) um stöðu býflugnaræktar ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Viðbótar lesning== * Adam, Brother. ''In Search of the Best Strains of Bees.'' Hebden Bridge, W. Yorks: Northern Bee Books, 1983. * Adam, Brother. ''Bee-keeping at Buckfast Abbey.'' Geddington, Northants: British Bee Publications, 1975. * Aldersey-Williams, H. ''Zoomorphic: New Animal Architecture.'' London: Laurence King Publishing, 2003. * Alexander, P. ''Rough Magic: A Biography of Sylvia Plath.'' New York: Da Capo Press, 2003. * Allan, M. ''Darwin and his flowers.'' London: Faber & Faber, 1977. * Alston, F. ''Skeps, their History, Making and Use.'' Hebden Bridge, W. Yorks: Northern Bee Books, 1987. * Barrett, P. ''The Immigrant Bees 1788 to 1898,'' 1995. * Barrett, P. ''William Cotton.'' * Beuys, J. ''Honey is Flowing in All Directions.'' Heidelberg: Edition Staeck, 1997. * Bevan, E. ''The Honey-bee: Its Natural History, Physiology and Management.'' London: Baldwin, Cradock & Joy, 1827. * Bill, L. ''For the Love of Bees.'' Newton Abbot, Devon: David & Charles, 1989. * Bodenheimer, F.S. ''Insects as Human Food'' The Hague: Dr. W. Junk, 1951. * Brothwell, D., Brothwell, P. ''Food in Antiquity.'' London: Thames & Hudson, 1969. * [[Michael S. Engel|Engel, Michael S.]] & [[David Grimaldi (entomologist)|Grimaldi, David]] (2005): ''Evolution of the Insects''. [[Cambridge University Press]]. * Kak, Subhash C. (1991): The Honey Bee Dance Language Controversy. ''The Mankind Quarterly'' Summer 1991: 357–365. [http://www.beesource.com/pov/wenner/mankind1991.htm HTML fulltext] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080228164018/http://www.beesource.com/pov/wenner/mankind1991.htm |date=2008-02-28 }} * Lanman, Connor H. ''The Plight of the Bee: The Ballad of Man and Bee''. San Francisco, 2008. * Lindauer, Martin (1971): ''Communication among social bees''. [[Harvard University Press]]. == Tenglar == * [https://www.facebook.com/#!/Day.of.The.Honey.Bee "Day of the Honey Bee"] How Honey bees are Celebrated in Canada * [http://www.beediseases.host-ed.me/ Beediseases] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130616021920/http://www.beediseases.host-ed.me/ |date=2013-06-16 }} Dr. Guido Cordoni's Honey bee Diseases Website * [http://www.youtube.com/watch?v=DpyY9_9y9Qw Music video and dance used in schools to raise awareness of honey bee colony collapse disorder] * [http://www.facts-about-bees.ml/2015/01/the-history-of-beekeeping.html The history of beekeeping] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150505020953/http://www.facts-about-bees.ml/2015/01/the-history-of-beekeeping.html |date=2015-05-05 }} * [http://www.facts-about-bees.ml/2014/09/local-honey-for-allergies.html Local Honey for Allergies] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141224085935/http://www.facts-about-bees.ml/2014/09/local-honey-for-allergies.html |date=2014-12-24 }} * [http://watch.opb.org/video/2365583178/ Could a Mushroom Save a Honeybee] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407145124/http://watch.opb.org/video/2365583178/ |date=2016-04-07 }} Documentary produced by [[Oregon Field Guide]] {{wikiorðabók|Vefur félags býflugnaræktenda á Íslandi}} {{commonscat|Apoidea|Býflugum}} {{Wikilífverur|Apoidea|Býflugum}} * [https://www.byflugur.is/ Býflugur] {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Býflugur| ]] g2tc7kx51y70w2htq1ruicv4to96ar1 0 134103 1967749 1899419 2026-06-15T17:17:53Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967749 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Rhizobium | image = Rhizobium tropici strain BR816 on TY agar.JPG | image_caption = ''Rhizobium tropici'' á [[agar]]. | regnum = [[Bacteria]] | phylum = [[Proteobacteria]] | classis = [[Alphaproteobacteria]] | ordo = [[Rhizobiales]] | familia = [[Rhizobiaceae]] | genus = ''Rhizobium'' | genus_authority = Frank 1889 | type_species = ''Rhizobium leguminosarum'' | subdivision_ranks = Species<ref name="LPSN" /> | subdivision = [[Rhizobium#Species|See text.]] }} '''Rhizobium''' er [[ættkvísl]] Gram-neikvæðra [[jarðvegs]] [[baktería]] sem binda nítrógen. Rhizobium mynda [[innanfrumusamlíf]] í sambandi við rætur ertuættar og ''[[species:Parasponia|Parasponia]]''. Bakteríurnar búa í plöntufrumum í rótarhnýðum þar sem þau umbreyta nitri í lofti í ammoníak og gefa af sér nitursambönd svo sem [[glútamín]] eða [[ureide]] til plöntunnar. Á móti veitir plantan bakteríunum lífræn efni sem hún hefur myndað með ljóstillífun.<ref>{{Cite journal |author=Sawada H, Kuykendall LD, Young JM |title=Changing concepts in the systematics of bacterial nitrogen-fixing legume symbionts |journal=J. Gen. Appl. Microbiol. |volume=49 |issue=3 |pages=155–79 |year=2003 |pmid=21131504 |doi=10.1099/ijs.0.026484-0}}</ref> Þetta er gagnkvæmt hagkvæmt samlífi sem er einkennandi fyrir Rhizobium ættkvíslina. ==Saga== Beijerinck í [[Niðurlönd]]um var fyrstur til að einangra og rækta örveru úr rótum ertuplantna 1888. Hann nefndi hana ''Bacillus radicicola'', og er hún nú staðsett í ''[[Bergey's Manual of Determinative Bacteriology]]'' undir ættkvíslinni Rhizobium. ==Tegundir== *''[[Rhizobium aggregatum]]'' <small>(Hirsch and Müller 1986) Kaur ''et al''. 2011</small><ref>NOTE: This strain was formerly named ''Blastobacter aggregatus''.</ref> *''[[Rhizobium alamii]]'' <small>Berge ''et al''. 2009</small> <!-- Rhizobium alkalisoli was renamed Neorhizobium alkalisoli. --> *''[[Rhizobium alvei]]'' <small>Sheu ''et al''. 2015</small> *''[[Rhizobium anhuiense]]'' <small>Zhang ''et al''. 2015</small> <!-- Rhizobium azibium var endurnefnt Rhizobium azibense. --> *''[[Rhizobium azibense]]'' <small>Mnasri ''et al''. 2014</small> *''[[Rhizobium azooxidifex]]'' <small>Behrendt ''et al''. 2016</small> *''[[Rhizobium bangladeshense]]'' <small>Harun-or Rashid ''et al''. 2015</small> *''[[Rhizobium binae]]'' <small>Harun-or Rashid ''et al''. 2015</small> <!-- Rhizobium borbori var endurskráð sem Allorhizobium borbori. --> *''[[Rhizobium calliandrae]]'' <small>Rincón-Rosales ''et al''. 2013</small> <!-- 'Rhizobium campana' var endurnefnt Rhizobium capsici. --> *''[[Rhizobium capsici]]'' <small>Lin ''et al''. 2015</small> *''[[Rhizobium cauense]]'' <small>Liu ''et al''. 2015</small> *''[[Rhizobium cellulosilyticum]]'' <small>García-Fraile ''et al''. 2007</small> *''[[Rhizobium daejeonense]]'' <small>Quan ''et al''. 2005</small> *''[[Rhizobium ecuadorense]]'' <small>Ribeiro ''et al''. 2015</small> *''[[Rhizobium endolithicum]]'' <small>Parag ''et al''. 2014</small> *''[[Rhizobium endophyticum]]'' <small>López-López ''et al''. 2010</small> *''[[Rhizobium etli]]'' <small>Segovia ''et al''. 1993</small><ref>NOTE: This species was formerly known as ''R. leguminosarum'' sv. ''phaseoli''.</ref> **symbiovar ''mimosae'' **symbiovar ''phaseoli'' *''[[Rhizobium fabae]]'' <small>Tian ''et al''. 2008</small> *''[[Rhizobium flavum]]'' <small>Gu ''et al''. 2014</small> *''[[Rhizobium freirei]]'' <small>Dall'Agnol ''et all''. 2013</small> <!-- Rhizobium galegae var endurskráð sem Neorhizobium galegae. --> *''[[Rhizobium gallicum]]'' <small>Amarger ''et al''. 1997</small> **symbiovar ''gallicum''<ref name="Amarger">{{Cite journal |author=Amarger N, Macheret V, Laguerre G. |title=''Rhizobium gallicum'' sp. nov. and ''Rhizobium giardinii'' sp. nov., from ''Phaseolus vulgaris'' nodules |journal=Int. J. Syst. Bacteriol. |volume=47 |issue=4 |pages=996–1006 |year=1997 |pmid=9336898 |doi=10.1099/00207713-47-4-996}}</ref> **symbiovar ''orientale''<ref name="Berkum">NOTE: ''R. gallicum'' and ''R. mongolense'' are 99.2% identical in their rDNA and may be the same species. It has been proposed by [http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-294X.2005.02721.x/abstract Silva ''et al''.] that ''R. mongolense'' and ''R. yanglingense'' be reclassified as ''R. gallicum'' sv. ''orientale''.</ref> **symbiovar ''phaseoli''<ref name="Amarger" /> <!-- Rhizobium giardinii var endurskráð sem Pararhizobium giardinii. --> *''[[Rhizobium grahamii]]'' <small>López-López ''et al''. 2011</small> *''[[Rhizobium hainanense]]'' <small>Chen ''et al''. 1997</small> *''[[Rhizobium halophytocola]]'' <small>Bibi ''et al''. 2012</small> *''[[Rhizobium halotolerans]]'' <small>Diange and Lee 2013</small><ref>{{Cite journal | doi = 10.1007/s00284-013-0313-x| pmid = 23377488| title = ''Rhizobium halotolerans'' sp. nov., Isolated from Chloroethylenes Contaminated Soil| journal = Current Microbiology| volume = 66| issue = 6| pages = 599–605| year = 2013| last1 = Diange | first1 = E. A. | last2 = Lee | first2 = S. S. }}</ref> <!-- Rhizobium helanshanense var endurskráð sem Pararhizobium helanshanense. --> <!-- Rhizobium herbae was var endurskráð sem Pararhizobium herbae. --> <!-- Rhizobium huautlense var endurskráð sem Neorhizobium huautlense. --> *''[[Rhizobium indigoferae]]'' <small>Wei ''et al''. 2002</small> *''[[Rhizobium jaguaris]]'' <small>Rincón-Rosales ''et al''. 2013</small> *''[[Rhizobium kunmingense]]'' <small>Shen ''et al''. 2010</small> *''[[Rhizobium laguerreae]]'' <small>Saïdi ''et al''. 2014</small> <!-- Rhizobium larrymoorei var endurskráð sem Agrobacterium larrymoorei. --> *''[[Rhizobium leguminosarum]]'' <small>(Frank 1879) Frank 1889</small> **symbiovar ''trifolii'' **symbiovar ''viciae'' *''[[Rhizobium lemnae]]'' <small>Kittiwongwattana & Thawai 2014</small> *''[[Rhizobium lentis]]'' <small>Harun-or Rashid ''et al''. 2015</small> *''[[Rhizobium leucaenae]]'' <small>Ribeiro ''et al''. 2011</small> *''[[Rhizobium loessense]]'' <small>Wei ''et al''. 2003</small> <!-- Rhizobium lupini var endurskráð sem Bradyrhizobium lupini. --> *''[[Rhizobium lusitanum]]'' <small>Valverde ''et al''. 2006</small> *[[Rhizobium massiliae|"''Candidatus'' Rhizobium massiliae"]] <small>Greub ''et al''. 2004.</small> *''[[Rhizobium mayense]]'' <small>Rincón-Rosales ''et al''. 2013</small> <!-- Rhizobium mediterraneum var endurskráð sem Mesorhizobium mediterraneum. --> *''[[Rhizobium mesoamericanum]]'' <small>López-López ''et al''. 2011</small> *''[[Rhizobium mesosinicum]]'' <small>Lin ''et al''. 2009</small> *''[[Rhizobium metallidurans]]'' <small>Grison ''et al''. 2015</small> *''[[Rhizobium miluonense]]'' <small>Gu ''et al''. 2008</small> *''[[Rhizobium mongolense]]'' <small>Van Berkum ''et al''. 1998</small><ref name="Berkum" /> *''[[Rhizobium multihospitium]]'' <small>Han ''et al''. 2008</small> *''[[Rhizobium naphthalenivorans]]'' <small>Kaiya ''et al''. 2012</small> <!-- Rhizobium nepotum var endurskráð sem Agrobacterium nepotum. --> *''[[Rhizobium oryzicola]]'' <small>Zhang ''et al''. 2015</small> <!-- Rhizobium oryzae var endurskráð sem Allorhizobium oryzae. --> *''[[Rhizobium pakistanensis]]'' <small>Khalid ''et al''. 2014</small> <!-- Rhizobium paknamense var endurskráð sem Allorhizobium paknamense. --> *''[[Rhizobium paranaense]]'' <small>Dall'Agnol ''et al''. 2014</small> *''[[Rhizobium petrolearium]]'' <small>Zhang ''et al''. 2012</small> *''[[Rhizobium phaseoli]]'' <small>Dangeard 1926 emend. Ramírez-Bahena ''et al''. 2008</small> *''[[Rhizobium phenanthrenilyticum]]'' <small>Wen ''et al''. 2011</small> *''[[Rhizobium pisi]]'' <small>Ramírez-Bahena ''et al''. 2008</small> **symbiovar ''trifolii''<ref name="Marek-Kozaczuk">{{Cite journal |author=Marek-Kozaczuk M, Leszcz A, Wielbo J, Wdowiak-Wróbel S, Skorupska A. |title=''Rhizobium pisi'' sv. ''trifolii'' K3.22 harboring ''nod'' genes of the ''Rhizobium leguminosarum'' sv. ''trifolii'' cluster |url=https://archive.org/details/systematic-and-applied-microbiology_2013-06_36_4/page/252 |journal=Syst. Appl. Microbiol. |volume= 36|issue= 4|pages= 252–8|year=2013 |pmid=23507586 |doi=10.1016/j.syapm.2013.01.005}}</ref> **symbiovar ''viciae''<ref name="Marek-Kozaczuk" /> *''[[Rhizobium pongamiae]]'' <small>Kesari ''et al''. 2013</small><ref>{{Cite journal | doi = 10.1155/2013/165198| title = ''Rhizobium pongamiae'' sp. nov. From Root Nodules of Pongamia pinnata| journal = BioMed Research International| volume = 2013| pages = 1–9| year = 2013| last1 = Kesari | first1 = V. | last2 = Ramesh | first2 = A. M. | last3 = Rangan | first3 = L. }}</ref> *''[[Rhizobium populi]]'' <small>Rozahon ''et al''. 2014</small> <!-- Rhizobium pseudoryzae var endurskráð sem Allorhizobium pseudoryzae. --> <!-- Rhizobium psychrophilum er ekki gilt nafn. --> <!-- Rhizobium pusense var endurskráð sem Agrobacterium pusense. --> *''[[Rhizobium qilianshanense]]'' <small>Xu ''et al''. 2013</small><ref>{{cite journal | last1 = Xu | first1 = Lin | last2 = Zhang | first2 = Yong | last3 = Deng | first3 = Zheng Shan | last4 = Zhao | first4 = Liang | last5 = Wei | first5 = Xiu Li | last6 = Wei | first6 = Ge Hong | year = 2013 | title = ''Rhizobium qilianshanense'' sp. nov., a novel species isolated from root nodule of *''Oxytropis ochrocephala'' Bunge in China | journal = Antonie van Leeuwenhoek | volume = 103 | issue = 3 | pages = 559–565 | doi = 10.1007/s10482-012-9840-x}}</ref> <!-- Rhizobium radiobacter var endurskráð sem Agrobacterium radiobacter. --> *''[[Rhizobium rhizogenes]]'' <small>(Riker ''et al''. 1930) Young ''et al''. 2001</small> *''[[Rhizobium rhizoryzae]]'' <small>Zhang ''et al''. 2014</small> *''[[Rhizobium rosettiformans]]'' <small>Kaur ''et al''. 2011</small> <!-- Rhizobium rubi var endurskráð sem Agrobacterium rubi. --> *''[[Rhizobium selenitireducens]]'' <small>corrig. Hunter ''et al''. 2008</small> <!-- Rhizobium skierniewicense var endurskráð sems Agrobacterium skierniewicense. --> *''[[Rhizobium smilacinae]]'' <small>Zhang ''et al''. 2014</small> *''[[Rhizobium soli]]'' <small>Yoon ''et al''. 2010</small> *''[[Rhizobium sophorae]]'' <small>Jiao ''et al''. 2014</small> *''[[Rhizobium sophoriradicis]]'' <small>Jiao ''et al''. 2014</small> <!-- Rhizobium sphaerophysae var endurskráð sem Pararhizobium sphaerophysae. --> *''[[Rhizobium straminoryzae]]'' <small>Lin ''et al''. 2014</small> *''[[Rhizobium subbaraonis]]'' <small>Ramana ''et al''. 2013</small> *''[[Rhizobium sullae]]'' <small>Squartini ''et al''. 2002</small> <!-- Rhizobium taibaishanense var endurskráð sem Allorhizobium taibaishanense. --> *''[[Rhizobium tarimense]]'' <small>Turdahon ''et al''. 2012</small><ref>{{Cite journal |author=Turdahon M, Osman G, Hamdun M, Yusuf K, Abdurehim Z, Abaydulla G, Abdukerim M, Fang C, Rahman E |title=''Rhizobium tarimense'' sp. nov. isolated from soil in the ancient Khiyik river of Xinjiang, China |journal=Int. J. Syst. Evol. Microbiol. |volume= 63|issue= Pt 7|pages= 2424–9|year=2012 |pmid=23203621 |doi=10.1099/ijs.0.042176-0}}</ref> *''[[Rhizobium tibeticum]]'' <small>Hou ''et al''. 2009</small> *''[[Rhizobium tropici]]'' <small>Martínez-Romero ''et al''. 1991</small> *''[[Rhizobium tubonense]]'' <small>Zhang ''et al''. 2011</small> <!-- Rhizobium undicola var endurskráð sem Allorhizobium undicola. --> *''[[Rhizobium vallis]]'' <small>Wang ''et all''. 2011</small><ref>{{Cite journal |author=Fang Wang, En Tao Wang, Li Juan Wu, Xin Hua Sui, Ying Li Jr., and Wen Xin Chen |title=''Rhizobium vallis'' sp. nov., isolated from nodules of three leguminous species |journal=Int. J. Gen. Syst. Evol. Microbiol. |volume=61 |issue=11 |pages=2582–2588 |year=2011 |pmid=12949698 |doi=10.2323/jgam.49.155}}</ref> <!-- Rhizobium vignae var endurskráð sem Neorhizobium vignae. --> <!-- Rhizobium vitis var endurskráð sem Allorhizobium vitis. --> *''[[Rhizobium yanglingense]]'' <small>Tan ''et al''. 2001</small><ref name="Berkum" /> *''[[Rhizobium yantingense]]'' <small>Chen ''et al''. 2015</small> ==Phylogeny== Núverandi viðurkennt ættartré samkvæmt [[List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature]] <ref name="LPSN">{{cite web | author=J.P. Euzéby | url=http://www.bacterio.cict.fr/qr/rhizobium.html | title=''Rhizobium'' | accessdate=2012-05-02 | publisher=[[List of Prokaryotic names with Standing in Nomenclature]] (LPSN) | archive-date=2012-05-23 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120523231044/http://www.bacterio.cict.fr/qr/rhizobium.html |url-status=dead }}</ref> og [[National Center for Biotechnology Information]] (NCBI)<ref>{{cite web |author = Sayers| url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Tree&id=227290&lvl=4&lin=f&keep=1&srchmode=1&unlock |title=''Rhizobium''/''Agrobacterium'' group |accessdate=2012-05-02 |publisher=[[National Center for Biotechnology Information]] (NCBI) taxonomy database|display-authors=etal}}</ref> og ættartréð er byggt á 16S rRNA-based LTP release 106 frá [[The All-Species Living Tree Project]] <ref>[[All-Species Living Tree Project]].{{cite web | url=http://www.arb-silva.de/fileadmin/silva_databases/living_tree/LTP_release_106/LTPs106_SSU_tree.pdf | title=16S rRNA-based LTP release 106 (full tree) | publisher=[[Silva Comprehensive Ribosomal RNA Database]] | accessdate=2012-05-02 | archive-date=2012-05-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120507191840/http://www.arb-silva.de/fileadmin/silva_databases/living_tree/LTP_release_106/LTPs106_SSU_tree.pdf |url-status=dead }}</ref> {{Clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1={{clade |1=''[[Rhizobium lusitanum]]'' <small>Valverde ''et al''. 2006</small> |2=''[[Rhizobium rhizogenes]]'' <small>(Riker ''et al''. 1930) Young ''et al''. 2001</small> |3=''[[Agrobacterium rubi]]'' <small>Hildebrand 1940</small> |4={{clade |1={{clade |1=''[[Rhizobium multihospitium]]'' <small>Han ''et al''. 2008</small> |2=''[[Rhizobium tropici]]'' <small>Martínez-Romero ''et al''. 1991</small> }} |2=''[[Rhizobium miluonense]]'' <small>Gu ''et al''. 2008</small> }} }} |2=''[[Rhizobium leguminosarum]]'' <small>(Frank 1879) Frank 1889 (Approved Lists 1980) ''emend''. Ramírez-Bahena ''et al''. 2008</small><ref>This is the type species for the genus.</ref> }} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Rhizobium endophyticum]]'' <small>López-López ''et al''. 2011</small> |2=''[[Rhizobium tibeticum]]'' <small>Hou ''et al''. 2009</small> }} |2=''[[Rhizobium etli]]'' <small>Segovia ''et al''. 1993</small> }} }} |2=''[[Rhizobium pisi]]'' <small>Ramírez-Bahena ''et al''. 2008</small> }} |2=''[[Rhizobium phaseoli]]'' <small>Dangeard 1926 (Approved Lists 1980) ''emend''. Ramírez-Bahena ''et al''. 2008</small> |3=''[[Rhizobium fabae]]'' <small>Tian ''et al''. 2008</small> }} |2=''[[Rhizobium hainanense]]'' <small>Chen ''et al''. 1997</small> }} |2={{clade |1=''[[Arthrobacter viscosus]]'' <small>Gasdorf ''et al''. 1965</small><ref>''Arthrobacter viscosus'' is currently classified in the [[Micrococcaceae]]. See ''[[Arthrobacter]]''.</ref> |2=''[[Rhizobium alamii]]'' <small>Berge ''et al''. 2009</small> |3=''[[Rhizobium mesosinicum]]'' <small>Lin ''et al''. 2009</small> }} }} |2=''[[Rhizobium sullae]]'' <small>Squartini ''et al''. 2002</small> }} |2=''[[Rhizobium indigoferae]]'' <small>Wei ''et al''. 2002</small> }} |2=''[[Rhizobium gallicum]]'' <small>Amarger ''et al''. 1997</small> |3=''[[Rhizobium yanglingense]]'' <small>Tan ''et al''. 2001</small> }} |2=''[[Rhizobium mongolense]]'' <small>Van Berkum ''et al''. 1998</small> |3=''[[Rhizobium oryzae]]'' <small>Peng ''et al''. 2008</small> }} |2=''[[Rhizobium loessense]]'' <small>Wei ''et al''. 2003</small> }} |2=''[[Rhizobium tubonense]]'' <small>Zhang ''et al''. 2011</small> }} |2={{clade |1={{clade |1={{clade |1=''[[Rhizobium cellulosilyticum]]'' <small>García-Fraile ''et al''. 2007</small> |2=''[[Rhizobium soli]]'' <small>Yoon ''et al''. 2010</small> }} |2={{clade |1=''[[Neorhizobium galegae]]'' <small>Lindström 1989</small> |2=''[[Neorhizobium vignae]]'' <small>Ren ''et al''. 2011</small> }} }} |2=''[[Neorhizobium huautlense]]'' <small>Wang ''et al''. 1998</small> |3=''[[Neorhizobium alkalisoli]]'' <small>Lu ''et al''. 2009</small> }} }} }} ==Tilvísanir== <!-- --------------------------------------------------------------- See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Footnotes for a discussion of different citation methods and how to generate footnotes using the <ref> & </ref> tags and the {{Reflist}} template -------------------------------------------------------------------- --> {{Reflist|3}} ==Tenglar== * [http://www.micron.ac.uk/organisms/rle.html Yfirstandandi rannsólnir á ''Rhizobium leguminosarum''] hjá the [[Norwich Research Park]] * [https://www.youtube.com/watch?v=3LlUk4EbxY8 Myndskeið um Rhizobium í hvítsmára] {{Authority control}} [[Flokkur:Jarðvegsbaktería]] 7vgwwzdnd6pi0x9akvr32f3hw8mteb6 0 134630 1967726 1785446 2026-06-15T17:00:51Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967726 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = ''Saxifraga'' |image = Saxifraga stellaris.jpg |image_width = 250px |image_caption = Stjörnusteinbrjótur (''Saxifraga stellaris'') |regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') |divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') |classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') |ordo = [[Steinbrjótsbálkur]] (''Saxifragales'') |familia = [[Steinbrjótsætt]] (''Saxifragaceae'') |genus = '''''Steinbrjótur''''' (''Saxifraga'') |genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |subdivision_ranks = [[deild|Deildir]] |subdivision = *''[[Ciliatae]]'' *''[[Saxifraga sect. Cotylea|Cotylea]]'' *''[[Saxifraga sect. Cymbalaria|Cymbalaria]]'' *''[[Saxifraga sect. Gymnopera|Gymnopera]]'' *''[[Heterisia]]'' *''[[Irregulares]]'' *''[[Ligulatae]]'' *''[[Saxifraga sect. Mesogyne|Mesogyne]]'' *''[[Odontophyllae]]'' *''[[Saxifraga sect. Porphyrion|Porphyrion]]'' *''[[Mossy saxifrages|Saxifraga]]'' *''[[Trachyphyllum]]'' *''[[Xanthizoon]]'' |synonyms = ''Boecherarctica'' <small>[[Áskell Löve|Á.Löve]]</small><br /> ''Cascadia'' <small>A.M.Johnson</small><br /> ''Micranthes'' <small>Haw.</small><br /> ''Zahlbrucknera'' <small>Rchb.</small> |synonyms_ref = &nbsp;<ref name = usda2005>{{cite web |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |date=February 9, 2005 |work=[[Germplasm Resources Information Network]] |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?10791 |title=''Saxifraga'' L. |accessdate=January 20, 2009 |archive-date=janúar 15, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090115065059/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?10791 |url-status = dead }}</ref> }} '''''Saxifraga''''' er stærsta ættkvíslin í ættinni [[Saxifragaceae]], með á milli 300 til 400 [[tegund]]ir [[holarctic]] fjölærra jurta (einstaka sinnum ein eða tvíærar), þekktar sem '''steinbrjótar'''.<ref name="Cam">{{cite web |url=http://www.botanic.cam.ac.uk/Botanic/Plant.aspx?p=27&ix=11&pid=2763&prcid=4&ppid=2763 |title=''Saxifraga'' |work=National Plant Collections |publisher=[[Cambridge University Botanic Garden]] |accessdate=October 3, 2011}}</ref> <nowiki/> Ættkvíslirnar ''[[Saxifragopsis]]'' og ''[[Saxifragella]]'' eru stundum taldar til ''Saxifraga''.<ref name = usda2005>{{cite web |publisher=[[United States Department of Agriculture]] |date=February 9, 2005 |work=[[Germplasm Resources Information Network]] |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?10791 |title=''Saxifraga'' L. |accessdate=January 20, 2009}}</ref> Samkvæmt nýlegum "DNA based phylogenetic" greiningum á [[Saxifragaceae]], eru deildirnar Micranthes og Merkianae skyldari ''[[Boykinia]]'' og ''[[Heuchera]]'' [[clades]],<ref>{{cite journal |author=Douglas E. Soltis, Robert K. Kuzoff, Elena Conti, Richard Gornall & Keith Ferguson |year=1996 |title=''mat''K and ''rbc''L gene sequence data indicate that ''Saxifraga'' (Saxifragaceae) is polyphyletic |url=https://archive.org/details/american-journal-of-botany_1996-03_83_3/page/371 |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=83 |issue=3 |pages=371–382 |doi=10.2307/2446171}}</ref> og nýlegri flórur setja þær undir ættkvíslina ''[[Micranthes]]''.<ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10800 Flora of China]</ref><ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=10800 Flora of North America]</ref> ==Lýsing== Flestir steinbrjótar eru smávaxnar plöntur með blöð niður við jörð, oft í hvirfingu. Blöðin eru yfirleitt tennt eða sepótt; þau geta verið safarík, flöt eða nállaga og hærð eða ekki. Blómin eru ýmist stök eða í klasa á berum stönglum. Smá [[actinomorphic|samhverf]], [[tvíkynja]] blómin eru með fimm krónublöð sem eru vanalega hvít, en rauð til gul þekkjast í sumum tegundum. ==Búsvæði== Steinbrjótar eru dæmigerðar plöntur í [[Arctic–alpine]] [[búsvæðum]], og finnast nær aldrei utan tempraða belti norðurhvels; flestar tegundir ættkvíslinnar eru í [[subarctic]] loftslagi. Nokkur fjöldi tegundanna vex í jöklaumhverfi, svo sem ''[[Saxifraga biflora|S. biflora]]'' sem finnst í 4000m y.s.m. í Ölpunum, eða Austur Grænlenska tegundin (''[[Saxifraga nathorstii|S. nathorstii]]''). Þó að dæmigerður steinbrjótur sé smá púða planta sem vex hátt til fjalla milli steina, þá eru margar tegundir sem eru ekki á slíkum svæðum og eru jafnvel nokkuð stórar. === Íslenskar tegundir === * ''[[Saxifraga aizoides]]'' – [[Gullsteinbrjótur]] * ''[[Saxifraga caespitosa]]'' – [[Þúfusteinbrjótur]] * ''[[Saxifraga cernua]]'' – [[Laukasteinbrjótur]] * ''[[Saxifraga cotyledon]]'' – [[Klettafrú]] * ''[[Saxifraga foliolosa]]'' – [[Hreistursteinbrjótur]] * ''[[Saxifraga granulata]]'' – [[Kornasteinbrjótur]] * ''[[Saxifraga hirculus]]'' – [[Gullbrá (jurt)|Gullbrá]] * ''[[Saxifraga hyperborea]]'' – [[Lindasteinbrjótur]] * ''[[Saxifraga hypnoides]]'' – [[Mosasteinbrjótur]] * ''[[Saxifraga nivalis]]'' – [[Snæsteinbrjótur]] * ''[[Saxifraga oppositifolia]]'' – [[Vetrarblóm]] * ''[[Saxifraga paniculata]]'' – [[Bergsteinbrjótur]] * ''[[Saxifraga rivularis]]'' – [[Lækjasteinbrjótur]] * ''[[Saxifraga rosacea]]'' – [[Toppasteinbrjótur]] * ''[[Saxifraga stellaris]]'' – [[Stjörnusteinbrjótur]] * ''[[Saxifraga tenuis]]'' – [[Dvergsteinbrjótur]] == Orðsifjar == Latínuheitið ''saxifraga'' þýðir "stein-brjótur", frá l<nowiki/>[[Latína|atínu]] ''{{lang|la|[[:wikt:saxum|saxum]]}}'' ("grjót" eða "steinn") + ''{{lang|la|[[:wikt:frangere|frangere]]}}'' ("að brjóta"). Þetta er vísun í að þær virðast oft vera að brjóta klettana þar sem þær vaxa gjarnan í sprungum. Einnig voru þær notaðar í grasalækningum við þvagfæravanda (brjóta nýrna og gallsteina) þar sem á þeim tíma var oft notuð blað og rótar-lögun, litur, vaxtarstaður og fl. til að segja til um notkunina.<ref name="Cam" /><ref>{{cite book|author1=D. A. Webb|author2=R. J. Gornall|name-list-style = amp|year=1989|title=Saxifrages of Europe|publisher=Christopher Helm|isbn=0-7470-3407-9|page=19}}</ref> Íslenska heitið er dregið af því latneska og mun það hafa komið fyrir í fyrstu plöntubókum landsins í ýmsum myndum.{{Bókaheimild|höfundur=Steindór Steindórsson frá Hlöðum|titill=Íslensk plöntunöfn|útgefandi=Bólaútgáfa Menningarsjóðs|ár=1978|bls=139}} ==Ræktun== [[File:Saxifraga urumoffii, Royal Botanic Garden Edinburgh, Scotland, GB, IMG 3765 edit.jpg|thumb|[[Saxifraga urumoffii]] í [[Royal Botanic Garden Edinburgh]].]] Fjöldi tegunda og blendinga steinbrjóta er ræktaður sem skrautplöntur í görðum, sérstaklega sem þekjuplöntur. Yfirleitt eru þær auðræktaðar og ekki ágengar. ''[[Saxifraga × urbium|S. × urbium]]'' (Postulínssteinbrjótur), sem er [[blendingur]] milli Skuggasteinbrjóts (''[[Saxifraga umbrosa|S. umbrosa]]'') og Spaðasteinbrjóts (''[[Saxifraga spathularis|S. spathularis]]''), er oft ræktaður í görðum.<ref name="Cam"/> Annar blendingur er Skógarsteinbrjótur (''[[Saxifraga × geum|S. × geum]]''), sem er af Dúnsteinbrjóti (''[[Saxifraga hirsuta|S. hirsuta]]'') Skuggasteinbrjóts. Nokkrar villtar tegundir eru einnig ræktaðar. ==Nytjar== Vorblóm (''[[Saxifraga oppositifolia|S. oppositifolia]]'') er vinsæl sem einkennisblóm (floral emblem). Það er svæðisblóm (territorial flower) [[Nunavut]] ([[Kanada]]) og sýslublóm (county flower) [[Londonderry]] í Bretlandi.{{citation needed|date=October 2011}} Þekkt sem ''{{lang|no|rødsildre}}'' í Noregi, er það sýslublóm [[Nordland]]s.{{citation needed|date=October 2011}} Það er á innsigli Fitchburg State University, hvers motto "Perseverantia" er tilvísun á ætluðu niðurbrots steinbrjóta á steinum með tímanum. [[Tsukuba]] (Ibaraki) í [[Japan]] hefur það sem einkennisblóm bæjarins; ''hoshizaki-yukinoshita'' ([[Katakana]]: ホシザキユキノシタ).{{citation needed|date=October 2011}} Blöð japanska afbrigðisins "yukinoshita" (bókstaflega "Undir snjó") eru æt, og er neytt á eynni Kyushu. Það er gert með að steikja ung blöð í tempura deigi. [[File:Saxifraga rotundifolia a1.jpg|thumb|left|upright|Drönusteinbrjótur (''[[Saxifraga rotundifolia|S. rotundifolia]]''), hvers klístruðu blöð virðast fanga smáa hryggleysingja]] [[Charles Darwin]] – hélt ranglega að ''Saxifraga'' væri skyld Sóldaggarætt ([[Droseraceae]]) – hann ályktaði að klístruð blöð Dröfnusteinbrjóts (''[[Saxifraga rotundifolia|S. rotundifolia]]''), Þrenningarsteinbrjóts(''[[Saxifraga tridactylites|S. tridactylites]]'') og Skuggasteinbrjóts (''[[Saxifraga umbrosa|S. umbrosa]]'') vera forstig í þróun kjötætuplantna, og gerði tilraunir sem studdu hugmyndir hans,<ref>{{cite book |author=[[Charles Darwin]] |year=1875 |chapter=''Drosophyllum – Roridula – Byblis'' – glandular hairs of other plants – concluding remarks on the Droseraceae |title=Insectivorous Plants |edition=1st |pages=332–367 |publisher=J. Murray |location=London |url=http://www.archive.org/details/insectivorousplant00darw}}</ref> en þetta hefur ekki verið rannsakað síðan þá.{{citation needed|date=October 2011}} ===Áður taldar til steinbrjóta=== Tegundir sem áður voru taldar til steinbrjóta eru aðallega en ekki endilega í steinbrjótaætt ([[Saxifragaceae]]). Þær eru: * ''[[Astilboides tabularis]]'', sem ''S. tabularis'' * ''[[Bergenia crassifolia]]'', sem ''S. cordifolia, S. crassifolia'' * ''[[Bergenia pacumbis]]'', sem ''S. ligulata, S. pacumbis'' * ''[[Bergenia purpurascens]]'', sem ''S. delavayi, S. purpurascens'' * ''[[Boykinia jamesii]]'', sem ''S. jamesii'' * ''[[Boykinia occidentalis]]'', sem ''S. elata'' * ''[[Boykinia richardsonii]]'', sem ''S. richardsonii'' * ''[[Darmera peltata]]'', sem ''S. peltata'' * ''[[Leptarrhena pyrolifolia]]'', sem ''S. pyrolifolia'' * ''[[Luetkea pectinata]]'', sem ''S. pectinata'' * ''[[Micranthes]], þar á meðal: **''[[Micranthes integrifolia]]'' **''[[Micranthes howellii]]'',<ref name="Quattrocchi">Umberto Quattrocchi. ''CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms. Synonyms, and Etymology.'' CRC Press, 1999. p.2395-2396. ISBN 9780849326738</ref> sem ''S. howellii'' **''[[Micranthes stellaris]]'',<ref name="Quattrocchi"/> sem ''S. stellaris'' * ''[[Mukdenia rossii]]'', sem ''S. rossii'' == Myndir == <gallery> File:Saxifraga umbrosa a3.jpg|Skuggasteinbrjótur (''[[Saxifraga umbrosa|S. umbrosa]]'') File:Saxifraga caesia a1.jpg|''[[Saxifraga caesia]]'' File:Saxifraga cuneifolia3.jpg|Rökkursteinbrjótur (''[[Saxifraga cuneifolia]]'') File:Saxifraga decipiens White V08 H3990.jpg|''[[Saxifraga decipiens]]'' File:Saxifraga rosacea 01.jpg|Toppasteinbrjótur (''[[Saxifraga rosacea]]'') File:Saxifraga tricuspidata upernavik 2007-07-15 1 filtered.jpg|Blóm Þyrnisteinbrjóts (''[[Saxifraga tricuspidata]]'') </gallery> == Tilvísanir == {{reflist}} == Ytri tenglar == {{commonscat|Saxifraga}} {{Wikilífverur|Saxifraga}} * [http://www.saxifraga.org/ The Saxifrage Society] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041204200658/http://www.saxifraga.org/ |date=2004-12-04 }} * {{Cite EB1911|wstitle=Saxifrage|volume=24|page=264}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Steinbrjótar]] ksmco6h8jlvcylrzmf3k9tckeglpqha 0 136027 1967833 1834038 2026-06-15T23:04:24Z Örverpi 89677 1967833 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Wham! | mynd = Wham! circa 1984-1985 (editing).jpg | mynd_texti = Wham! árið 1985: [[George Michael]] (vinstri) og [[Andrew Ridgeley]] (hægri) | mynd_langsnið = yes | mynd_alt = | uppruni = [[Bushey]], [[Hertfordshire]], [[England]] | stefna = {{hlist|[[Popptónlist|Popp]]|[[danspopp]]<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1990/09/12/wham-separate-tracks/8770be64-71d8-4057-9c43-d4b88ada9a8c/|website=[[The Washington Post]]|last=Himes|first=Geoffrey|date=12 September 1990|access-date=30 June 2023|title= WHAM! SEPARATE TRACKS}}</ref><ref>{{cite magazine|first= Carl |last= Wilson |title= You Come and Go, You Come and Go … |date= 20 March 2014 |access-date= 1 July 2015 |url= http://www.slate.com/articles/arts/music_box/2014/03/george_michael_and_boy_george_new_albums_from_the_80s_pop_stars_reviewed.html |magazine= Slate}}</ref>|[[diskó]]}} | ár = 1981–1986 | útgefandi = {{flatlist| * [[Columbia Records|Columbia]] * Innervision * [[Epic Records|Epic]] * [[Sony Music|Sony]] }} | vefsíða = {{plainlist| * {{URL|georgemichael.com}} * {{URL|andrewridgeley.com}} }} | meðlimir = | fyrri_meðlimir = {{plainlist| * [[George Michael]] * [[Andrew Ridgeley]] }}}} '''Wham!''' var ensk hljómsveit sem starfaði frá 1981 til 1986. Hún var stofnuð af skólafélögunum [[George Michael]] og [[Andrew Ridgeley]]. Michael og Ridgeley hittust í skóla í Bushey nálægt [[Watford]] í [[Hertfordshire]]. Þeir stofnuðu fyrst [[ska]]-bandið The Executive með skólafélögum en þegar það leystist upp stofnuðu þeir Wham!. Árið 1982 gáfu þeir fyrst út lagið „Wham Rap! (Enjoy What You Do)“ en það lag náði ekki vinsældum. Hins vegar náði lagið „Young Guns (Go for It!)“ vinsældum síðar á árinu, meðal annars þökk sé framkomu í ''[[Top of the Pops]]'' tónlistarþætti [[BBC]]. Árið 1983 var sveitin farin að keppast um hylli hlustenda við hljómsveitir [[Duran Duran]] og [[Culture Club]]. Árið 1984 varð smellurinn „Wake Me Up Before You Go-Go“ í fyrsta sæti víða um heim og smáskífan ''Last Christmas/Everything She Wants'' varð sölumesta smáskífa sem hafði lent í öðru sæti í Bretlandi (varð á eftir [[Band-Aid]] laginu „Do They Know It's Christmas?“ sem George Michael tók þátt í). Wham! varð fyrsta vestræna popphljómsveitin til að spila í Kína árið 1985 þar sem 15.000 áhorfendur sáu hljómsveitina. Lagið „Careless Whisper“ var runnið undan rifjum George Michael og það varð orðið ljósara að Michael hafði stolið senunni meira en Ridgeley. Hann vildi hverfa frá ungmennapoppinu og gera alvörugefnari tónlist. Wham! hætti árið 1986 á góðum nótum milli þeirra félaga og síðustu tónleikar þeirra voru á [[Wembley-leikvangur|Wembley-leikvanginum]] í júní það ár. Micheal hélt áfram með sólóferill þar til hann lést árið 2016. Ridgely reyndi fyrir sér í [[Formúla 3|Formúlu 3]] kappakstri í [[Mónakó]] og sem lagahöfundur og leikari í [[Los Angeles]]. Hann náði þó ekki árangri á þeim sviðum. ==Breiðskífur== * ''Fantastic'' (1983) * ''Make It Big'' (1984) * ''The Final'' (1986) (safnskífa) * ''Music from the Edge of Heaven'' (1986) (safnskífa: Norður-Ameríka og Japan) ==Tilvísanir== {{reflist}} ==Heimild== {{commonscat|Wham!}} {{wpheimild|tungumál= en|titill= Wham!|mánuðurskoðað= 27. des|árskoðað= 2016 }} [[Flokkur:Wham!| ]] [[Flokkur:Enskar hljómsveitir]] f4ztp6glmcyjf2vyxet1gbye7o7bn42 1967834 1967833 2026-06-15T23:57:53Z Berserkur 10188 1967834 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Wham! | mynd = Wham! circa 1984-1985 (editing).jpg | mynd_texti = Wham! árið 1985: [[George Michael]] (vinstri) og [[Andrew Ridgeley]] (hægri) | mynd_langsnið = yes | mynd_alt = | uppruni = [[Bushey]], [[Hertfordshire]], [[England]] | stefna = {{hlist|[[Popptónlist|Popp]]|[[danspopp]]<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1990/09/12/wham-separate-tracks/8770be64-71d8-4057-9c43-d4b88ada9a8c/|website=[[The Washington Post]]|last=Himes|first=Geoffrey|date=12 September 1990|access-date=30 June 2023|title= WHAM! SEPARATE TRACKS}}</ref><ref>{{cite magazine|first= Carl |last= Wilson |title= You Come and Go, You Come and Go … |date= 20 March 2014 |access-date= 1 July 2015 |url= http://www.slate.com/articles/arts/music_box/2014/03/george_michael_and_boy_george_new_albums_from_the_80s_pop_stars_reviewed.html |magazine= Slate}}</ref>|[[diskó]]}} | ár = 1981–1986 | útgefandi = {{flatlist| * [[Columbia Records|Columbia]] * Innervision * [[Epic Records|Epic]] * [[Sony Music|Sony]] }} | vefsíða = {{plainlist| * {{URL|georgemichael.com}} * {{URL|andrewridgeley.com}} }} | meðlimir = | fyrri_meðlimir = {{plainlist| * [[George Michael]] * [[Andrew Ridgeley]] }}}} '''Wham!''' var ensk hljómsveit sem starfaði frá 1981 til 1986. Hún var stofnuð af skólafélögunum [[George Michael]] og [[Andrew Ridgeley]]. Michael og Ridgeley hittust í skóla í Bushey nálægt [[Watford]] í [[Hertfordshire]]. Þeir stofnuðu fyrst [[ska]]-bandið The Executive með skólafélögum en þegar það leystist upp stofnuðu þeir Wham!. Árið 1982 gáfu þeir fyrst út lagið „Wham Rap! (Enjoy What You Do)“ en það lag náði ekki vinsældum. Hins vegar náði lagið „Young Guns (Go for It!)“ vinsældum síðar á árinu, meðal annars þökk sé framkomu í ''[[Top of the Pops]]'' tónlistarþætti [[BBC]]. Árið 1983 var sveitin farin að keppast um hylli hlustenda við hljómsveitir [[Duran Duran]] og [[Culture Club]]. Árið 1984 varð smellurinn „Wake Me Up Before You Go-Go“ í fyrsta sæti víða um heim og smáskífan ''Last Christmas/Everything She Wants'' varð sölumesta smáskífa sem hafði lent í öðru sæti í Bretlandi (varð á eftir [[Band-Aid]] laginu „Do They Know It's Christmas?“ sem George Michael tók þátt í). Wham! varð fyrsta vestræna popphljómsveitin til að spila í Kína árið 1985 þar sem 15.000 áhorfendur sáu hljómsveitina. Lagið „Careless Whisper“ var runnið undan rifjum George Michael og það varð orðið ljósara að Michael hafði stolið senunni meira en Ridgeley. Hann vildi hverfa frá ungmennapoppinu og gera alvörugefnari tónlist. Wham! hætti árið 1986 á góðum nótum milli þeirra félaga og síðustu tónleikar þeirra voru á [[Wembley-leikvangur|Wembley-leikvanginum]] í júní það ár. Micheal hélt áfram með sólóferill þar til hann lést árið 2016. Ridgely reyndi fyrir sér í [[Formúla 3|Formúlu 3]] kappakstri í [[Mónakó]] og sem lagahöfundur og leikari í [[Los Angeles]]. Hann náði þó ekki árangri á þeim sviðum. ==Breiðskífur== * ''Fantastic'' (1983) * ''Make It Big'' (1984) * ''The Final'' (1986) (safnskífa) * ''Music from the Edge of Heaven'' (1986) (safnskífa: Norður-Ameríka og Japan) ==Tengill== *[https://www.allmusic.com/artist/wham%21-mn0000246960 Wham! Á [[Allmusic]] ] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Sa|1981|1986}} [[Flokkur:Wham!| ]] [[Flokkur:Enskar hljómsveitir]] istbl7gy8fh66g7uv3eorga0xzvzr01 1967835 1967834 2026-06-15T23:58:11Z Berserkur 10188 1967835 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Wham! | mynd = Wham! circa 1984-1985 (editing).jpg | mynd_texti = Wham! árið 1985: [[George Michael]] (vinstri) og [[Andrew Ridgeley]] (hægri) | mynd_langsnið = yes | mynd_alt = | uppruni = [[Bushey]], [[Hertfordshire]], [[England]] | stefna = {{hlist|[[Popptónlist|Popp]]|[[danspopp]]<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/1990/09/12/wham-separate-tracks/8770be64-71d8-4057-9c43-d4b88ada9a8c/|website=[[The Washington Post]]|last=Himes|first=Geoffrey|date=12 September 1990|access-date=30 June 2023|title= WHAM! SEPARATE TRACKS}}</ref><ref>{{cite magazine|first= Carl |last= Wilson |title= You Come and Go, You Come and Go … |date= 20 March 2014 |access-date= 1 July 2015 |url= http://www.slate.com/articles/arts/music_box/2014/03/george_michael_and_boy_george_new_albums_from_the_80s_pop_stars_reviewed.html |magazine= Slate}}</ref>|[[diskó]]}} | ár = 1981–1986 | útgefandi = {{flatlist| * [[Columbia Records|Columbia]] * Innervision * [[Epic Records|Epic]] * [[Sony Music|Sony]] }} | vefsíða = {{plainlist| * {{URL|georgemichael.com}} * {{URL|andrewridgeley.com}} }} | meðlimir = | fyrri_meðlimir = {{plainlist| * [[George Michael]] * [[Andrew Ridgeley]] }}}} '''Wham!''' var ensk hljómsveit sem starfaði frá 1981 til 1986. Hún var stofnuð af skólafélögunum [[George Michael]] og [[Andrew Ridgeley]]. Michael og Ridgeley hittust í skóla í Bushey nálægt [[Watford]] í [[Hertfordshire]]. Þeir stofnuðu fyrst [[ska]]-bandið The Executive með skólafélögum en þegar það leystist upp stofnuðu þeir Wham!. Árið 1982 gáfu þeir fyrst út lagið „Wham Rap! (Enjoy What You Do)“ en það lag náði ekki vinsældum. Hins vegar náði lagið „Young Guns (Go for It!)“ vinsældum síðar á árinu, meðal annars þökk sé framkomu í ''[[Top of the Pops]]'' tónlistarþætti [[BBC]]. Árið 1983 var sveitin farin að keppast um hylli hlustenda við hljómsveitir [[Duran Duran]] og [[Culture Club]]. Árið 1984 varð smellurinn „Wake Me Up Before You Go-Go“ í fyrsta sæti víða um heim og smáskífan ''Last Christmas/Everything She Wants'' varð sölumesta smáskífa sem hafði lent í öðru sæti í Bretlandi (varð á eftir [[Band-Aid]] laginu „Do They Know It's Christmas?“ sem George Michael tók þátt í). Wham! varð fyrsta vestræna popphljómsveitin til að spila í Kína árið 1985 þar sem 15.000 áhorfendur sáu hljómsveitina. Lagið „Careless Whisper“ var runnið undan rifjum George Michael og það varð orðið ljósara að Michael hafði stolið senunni meira en Ridgeley. Hann vildi hverfa frá ungmennapoppinu og gera alvörugefnari tónlist. Wham! hætti árið 1986 á góðum nótum milli þeirra félaga og síðustu tónleikar þeirra voru á [[Wembley-leikvangur|Wembley-leikvanginum]] í júní það ár. Michael hélt áfram með sólóferill þar til hann lést árið 2016. Ridgely reyndi fyrir sér í [[Formúla 3|Formúlu 3]] kappakstri í [[Mónakó]] og sem lagahöfundur og leikari í [[Los Angeles]]. Hann náði þó ekki árangri á þeim sviðum. ==Breiðskífur== * ''Fantastic'' (1983) * ''Make It Big'' (1984) * ''The Final'' (1986) (safnskífa) * ''Music from the Edge of Heaven'' (1986) (safnskífa: Norður-Ameríka og Japan) ==Tengill== *[https://www.allmusic.com/artist/wham%21-mn0000246960 Wham! Á [[Allmusic]] ] ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Sa|1981|1986}} [[Flokkur:Wham!| ]] [[Flokkur:Enskar hljómsveitir]] 3jtttdet1aiav7iuhi9g2gwtqux1srh 0 136727 1967710 1957264 2026-06-15T16:48:45Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967710 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Glacier-Lyman-Tamarack.jpg | image_caption = ''Larix'' (gullið), ''Abies'' (miðja fyrir framan) and ''Pinus'' (hægri fyrir framan) | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | superdivisio = [[Fræplöntur]] (''Spermatophyta'') | unranked_divisio = [[Berfrævingar]] (''Gymnosperm'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = [[Pinales]] | familia = Þallarætt (''Pinaceae'') | authority = [[John Lindley|Lindley]], 1836 | subdivision_ranks = Ættkvíslir (fj. tegunda) | subdivision = Subfamily '''Pinoideae''' *''[[Pinus]]'' – Furur (um 115) Subfamily '''Piceoideae''' *''[[Picea]]'' – Greni (um 35) Subfamily '''Laricoideae''' *''[[Cathaya]]'' - Sínaviður (1 tegund) *''[[Larix]]'' – Lerki (um 14) *''[[Pseudotsuga]]'' – Döglingur (5) Subfamily '''Abietoideae''' *''[[Pseudolarix]]'' – Gulllerki, ljómalerki (1) *''[[Abies]]'' – Þinir (um 50) *''[[Cedrus]]'' – Sedrusviðir (2–4) *''[[Keteleeria]]'' - Ketuviðir (3) *''[[Nothotsuga]]'' - (1) *''[[Tsuga]]'' – Þallir, þöll (9) }} '''Þallarætt''' eða '''furuætt''' ([[fræðiheiti]]: ''Pinaceae'') eru tré eða runnar, þar á meðal mörg þekkt og efnahagslega mikilvæg [[barrtré]], svo sem [[Cedrus|sedrus]], [[furur]], [[Tsuga|þallir]], [[lerki]], [[greni]] og [[Abies|þinir]]. Ættin er talin til ættbálksins [[Pinales]], áður þekktur sem [[Coniferales]]. Pinaceae eru studd sem monophyletic af próteingerð "sieve cell" [[plastíð]]a, munstur "proembryogeny", og skorti á bíoflavóníðum. Þau eru stærsta núlifandi barrtrjáaættin í tegundafjölda, með á milli 220 og 250 tegundir (fer eftir grasafræðilegu áliti) í 11 ættkvíslum,<ref name="Farjon">{{cite book |author=Aljos Farjon |year=1998 |title=World Checklist and Bibliography of Conifers |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |isbn=1-900347-54-7}}</ref> og næst stærst (á eftir [[Cupressaceae]]) í útbreiðslu, finnast á mestöllu norðurhveli, með meginhluta tegundanna í tempruðu loftslagi, en eru frá tempruðu heimskautaloftslagi til hitabeltis. Ættin myndar oft ríkjandi hluta strand-, fjalla- og barr-skóga. Ein tegund, ''[[Pinus merkusii]]'', vex rétt suður af miðbaugi í suðaustur Asíu.<ref>{{cite web |url=https://www.conifers.org/pi/Pinus_merkusii.php |title=''Pinus merkusii'' Junghuhn et de Vriese ex de Vriese 1845 |work=The Gymnosperm Database |editor=Christopher J. Earle |accessdate=March 17, 2015}}</ref> Miðpunktar tegundafjölbreitni eru í fjöllum suðvestur [[Kína]], [[Mexíkó]], mið [[Japan]], og [[Kalifornía]]. ==Lýsing== [[File:Vagamon Pine Forest.jpg|thumb|left|300x300px|Furuskógur í [[Vagamon]], Suður vestur Ghats, Kerala (Indland)i]] Meðlimir ættarinnar Pinaceae eru [[tré]] (sjaldan [[Runni|runnar]]) frá 2 til 100 metra há, oftast sígræn (nema lauffellandi ''Larix'' og ''Pseudolarix''), kvoðukennd, "monoecious", með næstum gagnstæðum eða kransstæðum greinum, og spíralstætt, nálarlaga barr.<ref name="Farjon"/> Kím Pinaceae eru með 3 til 24 [[kímblað|kímblöð]]. Kvenkyns [[Köngull|blómin]] eru yfirleitt stór og trékennd, 2 til 60 sm löng, með fjölda spíralstæðra köngulblöðkur, og tvö vængjuð [[fræ]] á hverri köngulblöðku. Karblómin eru smá, 0.5 til 6.0 sm löng, og falla fljótlega eftir frjófall; frjódreifing er með vindi. Frædreifing er mestmegnis með vindi, en sumar tegundir hafa stór fræ með lítt vöxnum vængi, og er dreift með [[fugl]]um. Greining á Pinaceae könglum sýnir hvernig valþrýstingur hefur formað þróun breytilegrar köngulstærðar og virkni í ættinni. Breytileiki á köngulstærð í ættinni hefur líklega komið vegna breytilegra frædreifinamöguleika í umhverfi þeirra í gegn um tímann. Allar Pinaceae með fræ sem vigta minna en 90 mg virðast vera aðlöguð að vinddreifingu. Furur með fræ þyngri en 100 mg eru líklegri til að hafa hagnast af dreifingu með dýrum, sérstaklega fuglum.<ref>{{cite journal |author=Craig W. Benkman |year=1995 |title=Wind dispersal capacity of pine seeds and the evolution of different seed dispersal modes in pines |journal=[[Oikos (journal)|Oikos]] |volume=73 |issue=2 |pages=221–224 |jstor=3545911 |url=https://www.uwyo.edu/benkman/pdfs%20of%20papers/benkman_oikos_1995.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]] |doi=10.2307/3545911}}</ref> Pinaceae þar sem (trjá)íkornar eru algengir virðast ekki hafa þróað eiginleika fyrir dreifingu með fuglum. Barrskógatré eru með margvíslega aðlögun að vetri. Mjókeilulaga króna norðlægra barrtrjáa, og niðursvigðar greinar hjálpa þeim að hrista af sér snó, og margar breyta efnainnihaldi sínu til að auka frostþol sitt, kallað "herðing". ==Flokkun== Flokkun á undirættum og ættkvíslum Pinaceae hefur verið umdeild. Vistfræði, formgerð og saga Pinaceae hhefur allt verið notað sem grunnur fyrir aðferðarfræði greiningar á ættinni. Grein gefin út 1891 skifti ættinni í tvær undirættir, með því að nota fjölda og stöðu kvoðurása í aðalæðum unga stólparóta sem aðalviðmið. Í grein 1910 var ættinni skipt í tvær undirættir, byggt á tíðni og tegund langs-stutts sprota "dimorphism". Nýlegri flokkun skiptir í undirættir og ættkvíslir eftir byggingu köngla meðal núverandi og útdauðra (steingervinga) meðlima ættarinnar. Að neðan er sýnt hvernig formgerð hefur verið notuð til að flokka Pinaceae. Hinar 11 ættkvíslir eru hópaðar saman í fjórar undirættir, byggt á formgerð köngla, fræja og blaða:<ref>{{cite journal |author=Robert A. Price, Jeanine Olsen-Stojkovich & Jerold M. Lowenstein |year=1987 |title=Relationships among the genera of Pinaceae: an immunological comparison |journal=[[Systematic Botany]] |volume=12 |issue=1 |pages=91–97 |jstor=2419217 |doi=10.2307/2419217}}</ref> *Subfamily Pinoideae (''[[Pinus]]''): Könglar eru tvíærir, sjaldan þríærir, með ársvöxt köngulskeljanna greinilegan, myndar "an umbo" á hverri köngulskel, grunnur (neðst) köngulskeljanna er breiður, felur fræin að fullu að neðan, fræin eru án kvoðubóla, frævængurinn krækist utan um fræið, blöðin eru með aðal loftaugarásirnar fyrir neðan blaðæðarnar eða jafnt báðum megin. *Subfamily Piceoideae (''[[Picea]]''): Könglarnir eru einærir, án greinilegs "umbo", grunnur (neðst) köngulskeljanna er breiður, felur fræin að fullu að neðan, fræin eru án kvoðubóla, svartleit, frævængurinn heldur fræinu lauslega í skál, blöðin eru með aðal loftaugarásirnar fyrir neðan blaðæðarnar eða jafnt báðum megin. *Subfamily Laricoideae (''[[Larix]]'', ''[[Cathaya]]'' og ''[[Pseudotsuga]]''): Könglarnir eru einærir, án greinilegs "umbo", grunnur (neðst) köngulskeljanna er breiður, felur fræin að fullu að neðan, fræin eru án kvoðubóla, hvítleit, frævængurinn heldur fræinu lauslega í skál, blöðin eru með aðal loftaugarásirnar fyrir neðan blaðæðarnar eingöngu. *Subfamily Abietoideae (''[[Abies]]'', ''[[Cedrus]]'', ''[[Pseudolarix]]'', ''[[Keteleeria]]'', ''[[Nothotsuga]]'' og ''[[Tsuga]]''): Könglarnir eru einærir, án greinilegs "umbo", grunnur (neðst) köngulskeljanna er mjór, með fræin sjánleg að hluta að neðan, fræin eru með kvoðubólur, frævængurinn heldur fræinu fast í skál, blöðin eru með aðal loftaugarásirnar fyrir neðan blaðæðarnar eingöngu. ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Viðbótarlesning== *{{Cite journal |author=Heinz-Dietmar Behnke |year=1974 |title=Sieve element plastids of Gymnospermae: their ultrastructure and relation to systematics |url=https://archive.org/details/plant-systematics-and-evolution_1974_123_1/page/1 |journal=[[Plant Systematics and Evolution]] |volume=123 |issue=1 |pages=1–12 |doi=10.1007/BF00983281}} *{{cite journal |author1=D. F. Greene |author2=E. A. Johnson |name-list-style = amp |year=1990 |title=The dispersal of winged fruits and seeds differing in autorotative behavior |journal=[[Canadian Journal of Botany]] |volume=68 |issue=12 |pages=2693–2697 |doi=10.1139/b90-340}} *{{Cite journal<!--conference--> |author=A. Liston, D. S. Gernandt, T. F. Vining, C. S. Campbell & D. Piñero |year=2003 |title=Molecular phylogeny of ''Pinaceae'' and ''Pinus'' |pages=107–114 |editor1=R. |editor2=&nbsp; |editor3=R. Mill |work=Proceedings of the Fourth International Conifer Conference |publisher=International Society for Horticultural Science |location=Brugge |series=Acta Horticulturae |volume=615 |url=https://www.actahort.org/books/615/615_7.htm}} *{{cite book |title=Conifers Around the World |year=2012 |publisher=DendroPress |isbn=9632190610 |author1=Zsolt Debreczy |author2=Istvan Racz }} ==Ytri tenglar== *[http://www.pinetum.org/photos.htm Arboretum de Villardebelle] Ljósmyndir – margar myndir. *[http://www.pinetum.org/cones/mpfcones.htm Arboretum de Villardebelle] Könglar – myndir af könglum margra tegunda *[http://www.pinetum.org/noteRBGE.htm Classification of Pinaceae] *[https://www.conifers.org/pi/Pinaceae.php Gymnosperm Database] – Pinaceae *[http://www.dendropress.com Conifers Around the World] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190303140511/http://www.dendropress.com/ |date=2019-03-03 }} – Barrtré í tempruðu loftslagi og nálægum svæðum *[http://tolweb.org/Pinaceae/21624 Pinaceae on the web page of the Tree-of-Life project] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141020094409/http://tolweb.org/Pinaceae/21624 |date=2014-10-20 }} – Pinaceae on the web page of the Tree-of-Life project {{Stubbur|líffræði}} {{commonscat|Pinaceae}} {{wikilífverur|Pinaceae}} [[Flokkur:Þallarætt]] abwwxx787bw2vwcl4eyvho5byflwnzs 0 136906 1967785 1881006 2026-06-15T17:44:56Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967785 wikitext text/x-wiki [[File:Galium verum - Mt Ventoux - flore 2.jpg|thumb|right|''[[Galium verum]]'' ("gulmaðra") er [[type species]] ættkvíslarinnar ''Galium''.]] Ættkvíslin ''[[Galium]]'' ([[Rubiaceae]]) inniheldur um 650 tegundir,<ref>{{cite web |url=http://apps.kew.org/wcsp/advsearch.do |title=World Checklist of Rubiaceae Species |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |accessdate=November 20, 2013}}</ref> sem gerir hana eina stærstu ættkvísl blómstrandi plantna.<ref name="Frodin">{{cite journal |author=David G. Frodin |year=2004 |title=History and concepts of big plant genera |url=https://archive.org/details/taxon_2004-08_53_3/page/753 |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |volume=53 |issue=3 |pages=753–776 |jstor=4135449 |doi=10.2307/4135449}}</ref> ==A== *''[[Galium abaujense]]'' <small>Borbás</small> *''[[Galium abruptorum]]'' <small>Pomel</small> *''[[Galium absurdum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium achurense]]'' <small>Grossh.</small> *''[[Galium acrophyum]]'' <small>Hochst. ''ex'' Chiov.</small> *''[[Galium acuminatum]]'' <small>Ball</small> *''[[Galium acutum]]'' <small>Edgew.</small> *''[[Galium adhaerens]]'' <small>Boiss. & Balansa ''in'' P.E.Boissier</small> *''[[Galium advenum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium aegeum]]'' <small>(Stoj. & Kitam.) Ancev</small> *''[[Galium aetnicum]]'' <small>Biv.</small> *''[[Galium afropusillum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium agrophilum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium aladaghense]]'' <small>Parolly</small> *''[[Galium × alberti]]'' <small>Rouy ''in'' G.Rouy & J.Foucaud</small> *''[[Galium albescens]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Galium album]]'' <small>Mill.</small> *''[[Galium amatymbicum]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> *''[[Galium amblyophyllum]]'' <small>Schrenk ''in'' F.E.L.von Fischer & C.A.von Meyer</small> *''[[Galium amorginum]]'' <small>Halácsy</small> *''[[Galium andrewsii]]'' <small>A.Gray</small> *''[[Galium andringitrense]]'' <small>Homolle ''ex'' Puff</small> *''[[Galium anfractum]]'' <small>Sommier & Levier</small> *''[[Galium anguineum]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium angulosum]]'' <small>A.Gray</small> *''[[Galium angustifolium]]'' <small>Nutt. ''in'' J.Torrey & A.Gray</small> *''[[Galium angustissimum]]'' <small>(Hausskn. ''ex'' Bornm.) Ehrend.</small> *''[[Galium anisophyllon]]'' <small>Vill.</small> *''[[Galium ankaratrense]]'' <small>Homolle ''ex'' Puff</small> *''[[Galium antarcticum]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Galium antitauricum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium antuneziae]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium aparine]]'' <small>L.</small> *''[[Galium aparinoides]]'' <small>Forssk.</small> *''[[Galium aragonesii]]'' <small>Sennen</small> *''[[Galium araucanum]]'' <small>Phil.</small> *''[[Galium arenarium]]'' <small>Loisel.</small> *''[[Galium arequipicum]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium aretioides]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium argense]]'' <small>Dempster & Ehrend.</small> *''[[Galium aristatum]]'' <small>L.</small> *''[[Galium arkansanum]]'' <small>A.Gray</small> *''[[Galium armenum]]'' <small>Schanzer</small> *''[[Galium ascendens]]'' <small>Willd. ''ex'' Spreng.</small> *''[[Galium aschenbornii]]'' <small>S.Schauer</small> *''[[Galium asparagifolium]]'' <small>Boiss. & Heldr. ''in'' P.E.Boissier</small> *''[[Galium asperifolium]]'' <small>Wall. ''in'' W.Roxburgh</small> *''[[Galium asperuloides]]'' <small>Edgew.</small> *''[[Galium asprellum]]'' <small>Michx.</small> *''[[Galium atherodes]]'' <small>Spreng.</small> *''[[Galium atlanticum]]'' <small>Pomel</small> *''[[Galium aucheri]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium auratum]]'' <small>Klokov</small> *''[[Galium australe]]'' <small>DC.</small> *''[[Galium austriacum]]'' <small>Jacq.</small> *''[[Galium avascense]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium azerbayjanicum]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium azuayicum]]'' <small>Dempster</small> ==B== *''[[Galium babadaghense]]'' <small>Yıld.</small> *''[[Galium baeticum]]'' <small>(Rouy) Ehrend. & Krendl</small> *''[[Galium baghlanense]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium baillonii]]'' <small>Brandza</small> *''[[Galium baldense]]'' <small>Spreng.</small> *''[[Galium baldensiforme]]'' <small>Hand.-Mazz.</small> *''[[Galium balearicum]]'' <small>Briq.</small> *''[[Galium × barcinonense]]'' <small>Sennen</small> *''[[Galium basalticum]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium baytopianum]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium beckhausianum]]'' <small>G.H.Loos</small> *''[[Galium belizianum]]'' <small>Ortega Oliv.</small> *''[[Galium bellatulum]]'' <small>Klokov</small> *''[[Galium bermudense]]'' <small>L.</small> *''[[Galium bifolium]]'' <small>S.Watson</small> *''[[Galium bigeminum]]'' <small>Griseb.</small> *''[[Galium binifolium]]'' <small>N.A.Wakef.</small> *''[[Galium blinii]]'' <small>H.Lév.</small> *''[[Galium boissierianum]]'' <small>(Steud.) Ehrend. & Krendl</small> *''[[Galium bolanderi]]'' <small>A.Gray</small> *''[[Galium boreale]]'' <small>L.</small> *''[[Galium boreoaethiopicum]]'' <small>Puff</small> *''[[Galium bornmuelleri]]'' <small>Hausskn. ''ex'' Bornm.</small> *''[[Galium bourgaeanum]]'' <small>Coss. ''ex'' Batt.</small> *''[[Galium boyacanum]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium brachyphyllum]]'' <small>Schult. ''in'' J.J.Roemer & J.A.Schultes</small> *''[[Galium bracteatum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium bredasdorpense]]'' <small>Puff</small> *''[[Galium brenanii]]'' <small>Ehrend. & Verdc.</small> *''[[Galium brevifolium]]'' <small>Sm. ''in'' J.Sibthorp & J.E.Smith</small> *''[[Galium breviramosum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium brockmannii]]'' <small>Briq.</small> *''[[Galium broterianum]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> *''[[Galium brunneum]]'' <small>Munby</small> *''[[Galium bryoides]]'' <small>Merr. & L.M.Perry</small> *''[[Galium buchtienii]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium × buekkense]]'' <small>Hulják</small> *''[[Galium bullatum]]'' <small>Lipsky</small> *''[[Galium bulliforme]]'' <small>I.Thomps.</small> *''[[Galium bungei]]'' <small>Steud.</small> *''[[Galium bungoniense]]'' <small>I.Thomps.</small> *''[[Galium buschiorum]]'' <small>Mikheev</small> *''[[Galium bussei]]'' <small>K.Schum. & K.Krause</small> *''[[Galium buxifolium]]'' <small>Greene</small> ==C== *''[[Galium cajamarcense]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium californicum]]'' <small>Hook. & Arn.</small> *''[[Galium caminianum]]'' <small>Schult. ''in'' J.J.Roemer & J.A.Schultes</small> *''[[Galium campanelliferum]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium campylotrichum]]'' <small>Nazim. & Ehrend.</small> *''[[Galium canescens]]'' <small>Kunth ''in'' F.W.H.von Humboldt</small> *''[[Galium cankiriense]]'' <small>Yıld.</small> *''[[Galium canum]]'' <small>Req. ''ex'' DC.</small> *''[[Galium capense]]'' <small>Thunb.</small> *''[[Galium capitatum]]'' <small>Bory & Chaub.</small> *''[[Galium cappadocicum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium caprarium]]'' <small>Natali</small> *''[[Galium capreum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium carmenicola]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium × carmineum]]'' <small>Beauverd</small> *''[[Galium carterae]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium caspicum]]'' <small>Steven</small> *''[[Galium cassium]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium catalinense]]'' <small>A.Gray</small> *''[[Galium × centroniae]]'' <small>Cariot</small> *''[[Galium ceratoamanianum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium ceratocarpon]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium ceratophylloides]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Galium ceratopodum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium cespitosum]]'' <small>Lam.</small> *''[[Galium chaetopodum]]'' <small>Rech.f.</small> *''[[Galium chekiangense]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium chloroionanthum]]'' <small>K.Schum.</small> *''[[Galium chloroleucum]]'' <small>Fisch. & C.A.Mey.</small> *''[[Galium ciliare]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Galium cilicicum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium cinereum]]'' <small>All.</small> *''[[Galium circae]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium circaezans]]'' <small>Michx.</small> *''[[Galium clausonis]]'' <small>Pomel</small> *''[[Galium clementis]]'' <small>Eastw.</small> *''[[Galium cliftonsmithii]]'' <small>(Dempster) Dempster & Stebbins</small> *''[[Galium collomiae]]'' <small>J.T.Howell</small> *''[[Galium coloradoense]]'' <small>W.Wight</small> *''[[Galium comari]]'' <small>H.Lév. & Vaniot</small> *''[[Galium comberi]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium cometerhizon]]'' <small>Lapeyr.</small> *''[[Galium compactum]]'' <small>Ehrend. & McGill.</small> *''[[Galium concatenatum]]'' <small>Coss.</small> *''[[Galium concinnum]]'' <small>Torr. & A.Gray</small> *''[[Galium confertum]]'' <small>Royle ''ex'' Hook.f.</small> *''[[Galium conforme]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium consanguineum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium coriaceum]]'' <small>Bunge ''in'' C.F.von Ledebour</small> *''[[Galium cornigerum]]'' <small>Boiss. & Hausskn. ''in'' P.E.Boissier</small> *''[[Galium coronadoense]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium correllii]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium corsicum]]'' <small>Spreng.</small> *''[[Galium corymbosum]]'' <small>Ruiz & Pav.</small> *''[[Galium cossonianum]]'' <small>Jafri</small> *''[[Galium cotinoides]]'' <small>Cham. & Schltdl.</small> *''[[Galium cracoviense]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium crassifolium]]'' <small>W.C.Chen</small> *''[[Galium craticulatum]]'' <small>R.R.Mill</small> *''[[Galium crespianum]]'' <small>Rodr.</small> *''[[Galium cryptanthum]]'' <small>Hemsl.</small> *''[[Galium curvihirtum]]'' <small>Ehrend. & McGill.</small> *''[[Galium cuspidulatum]]'' <small>Miq.</small> *''[[Galium cyllenium]]'' <small>Boiss. & Heldr. ''in'' P.E.Boissier</small> *''[[Galium czerepanovii]]'' <small>Pobed. ''in'' V.L.Komarov</small> ==D== *''[[Galium dahuricum]]'' <small>Turcz. ''ex'' Ledeb.</small> *''[[Galium davisii]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium debile]]'' <small>Desv.</small> *''[[Galium decorum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium decumbens]]'' <small>(Ehrend.) Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium degenii]]'' <small>Bald. ''ex'' Degen</small> *''[[Galium deistelii]]'' <small>K.Krause</small> *''[[Galium delicatulum]]'' <small>Boiss. & Hohen. ''in'' P.E.Boissier</small> *''[[Galium demissum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium dempsterae]]'' <small>B.L.Turner</small> *''[[Galium densum]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Galium denticulatum]]'' <small>Bartl. ''ex'' DC.</small> *''[[Galium desereticum]]'' <small>Dempster & Ehrend.</small> *''[[Galium diabolense]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium dieckii]]'' <small>Bornm.</small> *''[[Galium diffusoramosum]]'' <small>Dempster & Ehrend.</small> *''[[Galium × digeneum]]'' <small>A.Kern.</small> *''[[Galium diphyllum]]'' <small>(K.Schum.) Dempster</small> *''[[Galium diploprion]]'' <small>Boiss. & Hohen. ''in'' P.E.Boissier</small> *''[[Galium divaricatum]]'' <small>Pourr. ''ex'' Lam.</small> *''[[Galium domingense]]'' <small>Iltis</small> *''[[Galium dumosum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium duthiei]]'' <small>R.Bhattacharjee</small> ==E== *''[[Galium echinocarpum]]'' <small>Hayata</small> *''[[Galium ecuadoricum]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium × effulgens]]'' <small>Beck</small> *''[[Galium ehrenbergii]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium elbursense]]'' <small>Bornm. & Gauba</small> *''[[Galium elegans]]'' <small>Wall. ''ex'' Roxb.</small> *''[[Galium elongatum]]'' <small>C.Presl ''in'' J.S.Presl & C.B.Presl</small> *''[[Galium emeryense]]'' <small>Dempster & Ehrend.</small> *''[[Galium ephedroides]]'' <small>Willk.</small> *''[[Galium equisetoides]]'' <small>(Cham. & Schltdl.) Standl.</small> *''[[Galium ericoides]]'' <small>Lam.</small> *''[[Galium eriocarpum]]'' <small>Bartl. ''ex'' DC.</small> *''[[Galium eruptivum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium erythrorrhizon]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> *''[[Galium espiniacicum]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium estebanii]]'' <small>Sennen</small> *''[[Galium exaltatum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium exile]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Galium exstipulatum]]'' <small>P.H.Davis</small> *''[[Galium exsurgens]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium extensum]]'' <small>Krendl</small> ==F== *''[[Galium falconeri]]'' <small>R.Bhattacharjee</small> *''[[Galium fendleri]]'' <small>A.Gray</small> *''[[Galium ferrugineum]]'' <small>K.Krause</small> *''[[Galium festivum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium × fictum]]'' <small>E.G.Camus ''in'' G.Rouy & J.Foucaud</small> *''[[Galium filipes]]'' <small>Rydb.</small> *''[[Galium firmum]]'' <small>Tausch</small> *''[[Galium fissurense]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium fistulosum]]'' <small>Sommier & Levier</small> *''[[Galium flavescens]]'' <small>Borbás ''ex'' Simonk. ''in'' A.J.R.Kerner</small> *''[[Galium flaviflorum]]'' <small>(Trautv.) Mikheev</small> *''[[Galium floribundum]]'' <small>Sm. ''in'' J.Sibthorp & J.E.Smith</small> *''[[Galium foliosum]]'' <small>Munby ''ex'' Burnat & Barbey</small> *''[[Galium fontanesianum]]'' <small>Pomel</small> *''[[Galium formosense]]'' <small>Ohwi</small> *''[[Galium forrestii]]'' <small>Diels</small> *''[[Galium fosbergii]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium friedrichii]]'' <small>N.Torres & al.</small> *''[[Galium fruticosum]]'' <small>Willd.</small> *''[[Galium fuegianum]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Galium fuscum]]'' <small>M.Martens & Galeotti</small> ==G== *''[[Galium galapagoense]]'' <small>Wiggins</small> *''[[Galium galiopsis]]'' <small>(Hand.-Mazz.) Ehrend.</small> *''[[Galium gaudichaudii]]'' <small>DC.</small> *''[[Galium geminiflorum]]'' <small>Lowe</small> *''[[Galium ghilanicum]]'' <small>Stapf</small> *''[[Galium gilliesii]]'' <small>Hook. & Arn.</small> *''[[Galium glaberrimum]]'' <small>Hemsl.</small> *''[[Galium glabrescens]]'' <small>(Ehrend.) Dempster & Ehrend.</small> *''[[Galium glabriusculum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium glaciale]]'' <small>K.Krause</small> *''[[Galium glandulosum]]'' <small>Hand.-Mazz.</small> *''[[Galium glaucophyllum]]'' <small>Em.Schmid</small> *''[[Galium glaucum]]'' <small>L.</small> *''[[Galium globuliferum]]'' <small>Hub.-Mor. & Reese</small> *''[[Galium gracilicaule]]'' <small>Bacigalupo & Ehrend.</small> *''[[Galium graecum]]'' <small>L.</small> *''[[Galium grande]]'' <small>McClatchie</small> *''[[Galium grayanum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium guadalupense]]'' <small>(Spreng.) Govaerts</small> *''[[Galium gymnopetalum]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> ==H== *''[[Galium hainesii]]'' <small>Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium hallii]]'' <small>Munz & I.M.Johnst.</small> *''[[Galium hardhamae]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium hatschbachii]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium haussknechtii]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium heldreichii]]'' <small>Halácsy</small> *''[[Galium hellenicum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium hexanarium]]'' <small>Knjaz.</small> *''[[Galium hierochuntinum]]'' <small>Bornm.</small> *''[[Galium hierosolymitanum]]'' <small>L.</small> *''[[Galium hilendiae]]'' <small>Dempster & Ehrend.</small> *''[[Galium × himmelbaurianum]]'' <small>(Ronniger) Soó</small> *''[[Galium hintoniorum]]'' <small>B.L.Turner</small> *''[[Galium hirtiflorum]]'' <small>Req. ''ex'' DC.</small> *''[[Galium hirtum]]'' <small>Lam.</small> *''[[Galium hoffmeisteri]]'' <small>(Klotzsch) Ehrend. & Schönb.-Tem. ''ex'' R.R.Mill</small> *''[[Galium homblei]]'' <small>De Wild.</small> *''[[Galium huancavelicum]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium huber-morathii]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium humifusum]]'' <small>M.Bieb.</small> *''[[Galium humile]]'' <small>Cham. & Schltdl.</small> *''[[Galium × hungaricum]]'' <small>A.Kern.</small> *''[[Galium hupehense]]'' <small>Pamp.</small> *''[[Galium × huteri]]'' <small>A.Kern.</small> *''[[Galium hypocarpium]]'' <small>(L.) Endl. ''ex'' Griseb.</small> *''[[Galium hypotrichium]]'' <small>A.Gray</small> *''[[Galium hypoxylon]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium hyrcanicum]]'' <small>C.A.Mey.</small> *''[[Galium hystricocarpum]]'' <small>Greenm.</small> *''[[Galium idubedae]]'' <small>(Pau & Debeaux) Pau ''ex'' Ehrend.</small> ==I== *''[[Galium iltisii]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium incanum]]'' <small>Sm. ''in'' J.Sibthorp & J.E.Smith</small> *''[[Galium inconspicuum]]'' <small>Phil.</small> *''[[Galium incrassatum]]'' <small>Halácsy</small> *''[[Galium incurvum]]'' <small>Sm. ''in'' J.Sibthorp & J.E.Smith</small> *''[[Galium innocuum]]'' <small>Miq.</small> *''[[Galium insulare]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium intermedium]]'' <small>Schult.</small> *''[[Galium intricatum]]'' <small>Margot & Reut.</small> *''[[Galium ionicum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium iranicum]]'' <small>Hausskn. ''ex'' Bornm.</small> *''[[Galium irinae]]'' <small>Pachom.</small> *''[[Galium isauricum]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> ==J== *''[[Galium × jansenii]]'' <small>Kloos</small> *''[[Galium japonicum]]'' <small>Makino</small> *''[[Galium × jarynae]]'' <small>Wol.</small> *''[[Galium javalambrense]]'' <small>López Udias</small> *''[[Galium javanicum]]'' <small>Blume</small> *''[[Galium jemense]]'' <small>Kotschy</small> *''[[Galium jepsonii]]'' <small>Hilend & J.T.Howell</small> *''[[Galium johnstonii]]'' <small>Dempster & Stebbins</small> *''[[Galium jolyi]]'' <small>Batt.</small> *''[[Galium judaicum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium jungermannioides]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium junghuhnianum]]'' <small>Miq.</small> *''[[Galium juniperinum]]'' <small>Standl.</small> ==K== *''[[Galium kaganense]]'' <small>R.Bhattacharjee</small> *''[[Galium kahelianum]]'' <small>Deflers</small> *''[[Galium kamtschaticum]]'' <small>Steller ''ex'' Schult. ''in'' J.J.Roemer & J.A.Schultes</small> *''[[Galium karakulense]]'' <small>Pobed. ''in'' V.L.Komarov</small> *''[[Galium karataviense]]'' <small>(Pavlov) Pobed.</small> *''[[Galium kasachstanicum]]'' <small>Pachom.</small> *''[[Galium kenyanum]]'' <small>Verdc.</small> *''[[Galium kerneri]]'' <small>Degen & Dörfl.</small> *''[[Galium khorasanense]]'' <small>Griff.</small> *''[[Galium kikumugura]]'' <small>Ohwi</small> *''[[Galium killipii]]'' <small>Dempster & Ehrend.</small> *''[[Galium kinuta]]'' <small>Nakai & H.Hara</small> *''[[Galium kitaibelianum]]'' <small>Schult. ''in'' J.J.Roemer & J.A.Schultes</small> *''[[Galium × kondratjukii]]'' <small>Ostapko</small> *''[[Galium kuetzingii]]'' <small>Boiss. & Buhse</small> *''[[Galium kunmingense]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium kurdicum]]'' <small>Boiss. & Hohen. ''in'' P.E.Boissier</small> ==L== *''[[Galium labradoricum]]'' <small>(Wiegand) Wiegand</small> *''[[Galium laconicum]]'' <small>Boiss. & Heldr. ''in'' P.E.Boissier</small> *''[[Galium lacrimiforme]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium laevigatum]]'' <small>L.</small> *''[[Galium lahulense]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium lanceolatum]]'' <small>(Torr. & A.Gray) Torr.</small> *''[[Galium lanuginosum]]'' <small>Lam.</small> *''[[Galium × lanulosum]]'' <small>Ostapko</small> *''[[Galium lasiocarpum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium latifolium]]'' <small>Michx.</small> *''[[Galium latoramosum]]'' <small>Clos ''in'' C.Gay</small> *''[[Galium leiocarpum]]'' <small>I.Thomps.</small> *''[[Galium leptogonium]]'' <small>I.Thomps.</small> *''[[Galium leptum]]'' <small>Phil.</small> *''[[Galium libanoticum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium lilloi]]'' <small>Hicken</small> *''[[Galium × lindbergii]]'' <small>Giraudias</small> *''[[Galium linearifolium]]'' <small>Turcz.</small> *''[[Galium liratum]]'' <small>N.A.Wakef.</small> *''[[Galium litorale]]'' <small>Guss.</small> *''[[Galium lovcense]]'' <small>Urum.</small> *''[[Galium lucidum]]'' <small>All.</small> ==M== *''[[Galium macedonicum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium magellanicum]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Galium magellense]]'' <small>Ten.</small> *''[[Galium magnifolium]]'' <small>(Dempster) Dempster</small> *''[[Galium mahadivense]]'' <small>G.Singh</small> *''[[Galium malickyi]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium mandonii]]'' <small>Britton</small> *''[[Galium maneauense]]'' <small>P.Royen</small> *''[[Galium marchandii]]'' <small>Roem. & Schult.</small> *''[[Galium margaceum]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium margaritaceum]]'' <small>A.Kern.</small> *''[[Galium maritimum]]'' <small>L.</small> *''[[Galium martirense]]'' <small>Dempster & Stebbins</small> *''[[Galium masafueranum]]'' <small>Skottsb.</small> *''[[Galium matthewsii]]'' <small>A.Gray</small> *''[[Galium maximowiczii]]'' <small>(Kom.) Pobed.</small> *''[[Galium mechudoense]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium megacyttarion]]'' <small>R.R.Mill</small> *''[[Galium megalanthum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium megalospermum]]'' <small>All.</small> *''[[Galium megapotamicum]]'' <small>Spreng.</small> *''[[Galium melanantherum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium meliodorum]]'' <small>(Beck) Fritsch</small> *''[[Galium membranaceum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium mexicanum]]'' <small>Kunth ''in'' F.W.H.von Humboldt</small> *''[[Galium microchiasma]]'' <small>Gilli</small> *''[[Galium microlobum]]'' <small>I.Thomps.</small> *''[[Galium microphyllum]]'' <small>A.Gray</small> *''[[Galium migrans]]'' <small>Ehrend. & McGill.</small> *''[[Galium minutissimum]]'' <small>T.Shimizu</small> *''[[Galium minutulum]]'' <small>Jord.</small> *''[[Galium mirum]]'' <small>Rech.f.</small> *''[[Galium mite]]'' <small>Boiss. & Hohen. ''in'' P.E.Boissier</small> *''[[Galium moldavicum]]'' <small>(Dobrocz.) Franco</small> *''[[Galium mollugo]]'' <small>L.</small> *''[[Galium monachinii]]'' <small>Boiss. & Heldr. ''in'' P.E.Boissier</small> *''[[Galium monasterium]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium monticola]]'' <small>Sond. ''in'' W.H.Harvey & auct. suc. (eds.)</small> *''[[Galium montis-arerae]]'' <small>Merxm. & Ehrend.</small> *''[[Galium moranii]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium morii]]'' <small>Hayata</small> *''[[Galium mucroniferum]]'' <small>Sond. ''in'' W.H.Harvey & auct. suc. (eds.)</small> *''[[Galium muelleri]]'' <small>(K.Schum.) Dempster</small> *''[[Galium multiflorum]]'' <small>Kellogg</small> *''[[Galium munzii]]'' <small>Hilend & J.T.Howell</small> *''[[Galium murale]]'' <small>(L.) All.</small> *''[[Galium murbeckii]]'' <small>Maire</small> *''[[Galium muricatum]]'' <small>W.Wight</small> *''[[Galium × mutabile]]'' <small>Besser</small> ==N== *''[[Galium nabelekii]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium nakaii]]'' <small>Kudô</small> *''[[Galium nankotaizanum]]'' <small>Ohwi</small> *''[[Galium × neglectum]]'' <small>Le Gall ''ex'' Gren. & Godr.</small> *''[[Galium nepalense]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium nevadense]]'' <small>Boiss. & Reut. ''in'' P.E.Boissier</small> *''[[Galium nigdeense]]'' <small>Yıld.</small> *''[[Galium nigricans]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium nigroramosum]]'' <small>(Ehrend.) Dempster</small> *''[[Galium nolitangere]]'' <small>Ball</small> *''[[Galium noricum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium normanii]]'' <small>Dahl</small> *''[[Galium novoguineense]]'' <small>Diels</small> *''[[Galium noxium]]'' <small>(A.St.-Hil.) Dempster</small> *''[[Galium numidicum]]'' <small>Pomel</small> *''[[Galium nupercreatum]]'' <small>Popov</small> *''[[Galium nuttallii]]'' <small>A.Gray</small> ==O== *''[[Galium obliquum]]'' <small>Vill.</small> *''[[Galium obovatum]]'' <small>Kunth ''in'' F.W.H.von Humboldt</small> *''[[Galium obtusum]]'' <small>Bigelow</small> *''[[Galium octonarium]]'' <small>(Klokov) Pobed.</small> *''[[Galium odoratum]]'' <small>(L.) Scop.</small> *''[[Galium oelandicum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium olgae]]'' <small>Klokov</small> *''[[Galium olivetorum]]'' <small>Le Houér</small> *''[[Galium olympicum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium ophiolithicum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium oreganum]]'' <small>Britton</small> *''[[Galium oreophilum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium oresbium]]'' <small>Greenm.</small> *''[[Galium orizabense]]'' <small>Hemsl.</small> *''[[Galium oshtenicum]]'' <small>Ehrend. & Schanzer ''ex'' Mikheev</small> *''[[Galium ossirwaense]]'' <small>K.Krause</small> *''[[Galium ostenianum]]'' <small>(Standl.) Dempster</small> *''[[Galium ovalleanum]]'' <small>Phil.</small> ==P== *''[[Galium pabulosum]]'' <small>Sommier & Levier</small> *''[[Galium palaeoitalicum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium palustre]]'' <small>L.</small> *''[[Galium pamiroalaicum]]'' <small>Pobed. ''in'' V.L.Komarov</small> *''[[Galium pamphylicum]]'' <small>Boiss. & Heldr. ''in'' P.E.Boissier</small> *''[[Galium paniculatum]]'' <small>(Bunge) Pobed.</small> *''[[Galium papilliferum]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium papillosum]]'' <small>Lapeyr.</small> *''[[Galium papuanum]]'' <small>Wernham</small> *''[[Galium paradoxum]]'' <small>Maxim.</small> *''[[Galium parishii]]'' <small>Hilend & J.T.Howell</small> *''[[Galium parisiense]]'' <small>L.</small> *''[[Galium parvulum]]'' <small>Hub.-Mor. ''ex'' Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium paschale]]'' <small>Forssk.</small> *''[[Galium pastorale]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium patzkeanum]]'' <small>G.H.Loos</small> *''[[Galium peloponnesiacum]]'' <small>Ehrend. & Krendl</small> *''[[Galium penduliflorum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium pendulum]]'' <small>Greenm.</small> *''[[Galium penicillatum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium pennellii]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium peplidifolium]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium perralderi]]'' <small>Coss.</small> *''[[Galium peruvianum]]'' <small>Dempster & Ehrend.</small> *''[[Galium pestalozzae]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium petrae]]'' <small>Oliv. ''ex'' Hart</small> *''[[Galium philippianum]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium philippinense]]'' <small>Merr.</small> *''[[Galium philistaeum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium pilosum]]'' <small>Aiton</small> *''[[Galium pisiferum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium pisoderium]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium platygalium]]'' <small>(Maxim.) Pobed.</small> *''[[Galium plumosum]]'' <small>Rusby</small> *''[[Galium poiretianum]]'' <small>Ball</small> *''[[Galium pojarkovae]]'' <small>Pobed. ''in'' V.L.Komarov</small> *''[[Galium polyacanthum]]'' <small>(Baker) Puff</small> *''[[Galium polyanthum]]'' <small>I.Thomps.</small> *''[[Galium × pomeranicum]]'' <small>Retz.</small> *''[[Galium porrigens]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium praemontanum]]'' <small>Mardal.</small> *''[[Galium praetermissum]]'' <small>Greenm.</small> *''[[Galium × pralognense]]'' <small>Beauverd</small> *''[[Galium prattii]]'' <small>Cufod.</small> *''[[Galium pringlei]]'' <small>Greenm.</small> *''[[Galium problematicum]]'' <small>(Ehrend.) Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium procurrens]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium productum]]'' <small>Lowe</small> *''[[Galium × prolazense]]'' <small>Nyár.</small> *''[[Galium proliferum]]'' <small>A.Gray</small> *''[[Galium propinquum]]'' <small>A.Cunn.</small> *''[[Galium pruinosum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium pseudoaristatum]]'' <small>Schur</small> *''[[Galium × pseudoboreale]]'' <small>Klokov</small> *''[[Galium pseudocapitatum]]'' <small>Hub.-Mor. ''ex'' Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium pseudohelveticum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium pseudokurdicum]]'' <small>(Ehrend.) Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium pseudorivale]]'' <small>Tzvelev</small> *''[[Galium pseudotriflorum]]'' <small>Dempster & Ehrend.</small> *''[[Galium psilocladum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium pterocarpum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium pulvinatum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium pumilio]]'' <small>Standl.</small> *''[[Galium pumilum]]'' <small>Murray</small> *''[[Galium pusillosetosum]]'' <small>H.Hara</small> *''[[Galium pusillum]]'' <small>L.</small> *''[[Galium pyrenaicum]]'' <small>Gouan</small> ==Q== *''[[Galium qaradaghense]]'' <small>Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium × querceticola]]'' <small>Wol.</small> *''[[Galium quichense]]'' <small>Dempster</small> ==R== *''[[Galium radulifolium]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium ramboi]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium rebae]]'' <small>R.R.Mill</small> *''[[Galium reiseri]]'' <small>Halácsy</small> *''[[Galium × retzii]]'' <small>Bouchard</small> *''[[Galium rhodopeum]]'' <small>Velen.</small> *''[[Galium richardianum]]'' <small>(Gillies ''ex'' Hook. & Arn.) Endl. ''ex'' Walp.</small> *''[[Galium rigidifolium]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium rivale]]'' <small>(Sm.) Griseb.</small> *''[[Galium roddii]]'' <small>Ehrend. & McGill.</small> *''[[Galium rosellum]]'' <small>(Boiss.) Boiss. & Reut.</small> *''[[Galium rotundifolium]]'' <small>L.</small> *''[[Galium rourkei]]'' <small>Puff</small> *''[[Galium rubidiflorum]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium rubioides]]'' <small>L.</small> *''[[Galium rubrum]]'' <small>L.</small> *''[[Galium runcinatum]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium rupifragum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium ruwenzoriense]]'' <small>(Cortesi) Ehrend.</small> *''[[Galium rzedowskii]]'' <small>Dempster</small> ==S== *''[[Galium sacrorum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium saipalense]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium salsugineum]]'' <small>Krylov & Serg.</small> *''[[Galium salwinense]]'' <small>Hand.-Mazz.</small> *''[[Galium samium]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium samuelssonii]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium saturejifolium]]'' <small>Trevir.</small> *''[[Galium saurense]]'' <small>Litv.</small> *''[[Galium saxatile]]'' <small>L.</small> *''[[Galium saxosum]]'' <small>(Chaix) Breistr.</small> *''[[Galium scabrelloides]]'' <small>Puff</small> *''[[Galium scabrellum]]'' <small>K.Schum.</small> *''[[Galium scabrifolium]]'' <small>(Boiss.) Hausskn.</small> *''[[Galium scabrum]]'' <small>L.</small> *''[[Galium schlumbergeri]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium × schmidelyi]]'' <small>Chenevard & W.Wolf</small> *''[[Galium schmidii]]'' <small>Arrigoni</small> *''[[Galium × schneebergense]]'' <small>Ronniger</small> *''[[Galium schoenbeck-temesyae]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium scioanum]]'' <small>Chiov.</small> *''[[Galium scopulorum]]'' <small>Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium seatonii]]'' <small>Greenm.</small> *''[[Galium sellowianum]]'' <small>(Cham.) Walp.</small> *''[[Galium semiamictum]]'' <small>Klokov</small> *''[[Galium serpenticum]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium serpylloides]]'' <small>Royle ''ex'' Hook.f.</small> *''[[Galium setaceum]]'' <small>Lam.</small> *''[[Galium setuliferum]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium shanense]]'' <small>R.Bhattacharjee</small> *''[[Galium shepardii]]'' <small>Post</small> *''[[Galium shepherdii]]'' <small>Jung-Mend.</small> *''[[Galium sichuanense]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium sidamense]]'' <small>Chiov. ''ex'' Chiarugi</small> *''[[Galium sieheanum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium simense]]'' <small>Fresen.</small> *''[[Galium similii]]'' <small>Pavlov</small> *''[[Galium sinaicum]]'' <small>(Delile ''ex'' Decne.) Boiss.</small> *''[[Galium smithreitzii]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium sojakii]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium songaricum]]'' <small>Schrenk ''in'' F.E.L.von Fischer & C.A.von Meyer</small> *''[[Galium sorgerae]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium sparsiflorum]]'' <small>W.Wight</small> *''[[Galium spathulatum]]'' <small>I.Thomps.</small> *''[[Galium speciosum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium sphagnophilum]]'' <small>(Greenm.) Dempster</small> *''[[Galium spurium]]'' <small>L.</small> *''[[Galium stebbinsii]]'' <small>ined.</small> *''[[Galium stellatum]]'' <small>Kellogg</small> *''[[Galium stenophyllum]]'' <small>Baker</small> *''[[Galium stepparum]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium sterneri]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium subfalcatum]]'' <small>Nazim. & Ehrend.</small> *''[[Galium subnemorale]]'' <small>Klokov & Zaver.</small> *''[[Galium subtrifidum]]'' <small>Reinw. ''ex'' Blume</small> *''[[Galium subtrinervium]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium subuliferum]]'' <small>Sommier & Levier</small> *''[[Galium subvelutinum]]'' <small>(DC.) K.Koch</small> *''[[Galium subvillosum]]'' <small>Sond. ''in'' W.H.Harvey & auct. suc. (eds.)</small> *''[[Galium sudeticum]]'' <small>Tausch</small> *''[[Galium suecicum]]'' <small>(Sterner) Ehrend.</small> *''[[Galium suffruticosum]]'' <small>Hook. & Arn.</small> *''[[Galium sungpanense]]'' <small>Cufod.</small> *''[[Galium surinamense]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium sylvaticum]]'' <small>L.</small> ==T== *''[[Galium taiwanense]]'' <small>Masam.</small> *''[[Galium takasagomontanum]]'' <small>Masam.</small> *''[[Galium talaveranum]]'' <small>Ortega Oliv. & Devesa</small> *''[[Galium tanganyikense]]'' <small>Ehrend. & Verdc.</small> *''[[Galium tarokoense]]'' <small>Hayata</small> *''[[Galium taygeteum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium tendae]]'' <small>Rchb.f. ''in'' H.G.L.Reichenbach</small> *''[[Galium tenuissimum]]'' <small>M.Bieb.</small> *''[[Galium terrae-reginae]]'' <small>Ehrend. & McGill.</small> *''[[Galium tetraphyllum]]'' <small>Nazim. & Ehrend.</small> *''[[Galium texense]]'' <small>A.Gray</small> *''[[Galium thasium]]'' <small>Stoj. & Kitanov</small> *''[[Galium thiebautii]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium thracicum]]'' <small>Krendl</small> *''[[Galium thunbergianum]]'' <small>Eckl. & Zeyh.</small> *''[[Galium thymifolium]]'' <small>Boiss. & Heldr. ''in'' P.E.Boissier</small> *''[[Galium tianschanicum]]'' <small>Popov</small> *''[[Galium timeroyi]]'' <small>Jord.</small> *''[[Galium tinctorium]]'' <small>L.</small> *''[[Galium tmoleum]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Galium tokyoense]]'' <small>Makino</small> *''[[Galium tolosianum]]'' <small>Boiss. & Kotschy ''in'' P.E.Boissier</small> *''[[Galium tomentosum]]'' <small>Thunb.</small> *''[[Galium tortumense]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium transcarpaticum]]'' <small>Stojko & Tasenk.</small> *''[[Galium trichocarpum]]'' <small>DC.</small> *''[[Galium tricornutum]]'' <small>Dandy</small> *''[[Galium trifidum]]'' <small>L.</small> *''[[Galium trifloriforme]]'' <small>Kom.</small> *''[[Galium triflorum]]'' <small>Michx.</small> *''[[Galium trilobum]]'' <small>Colenso</small> *''[[Galium trinioides]]'' <small>Pomel</small> *''[[Galium trojanum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium truniacum]]'' <small>(Ronniger) Ronniger ''in'' A.J.R.Kerner von Marilaun</small> *''[[Galium tubiflorum]]'' <small>Ehrend.</small> *''[[Galium tuncelianum]]'' <small>Yıld.</small> *''[[Galium tunetanum]]'' <small>Lam.</small> *''[[Galium turgaicum]]'' <small>Knjaz.</small> *''[[Galium turkestanicum]]'' <small>Pobed. ''in'' V.L.Komarov</small> *''[[Galium tyraicum]]'' <small>Klokov</small> ==U== *''[[Galium uliginosum]]'' <small>L.</small> *''[[Galium uncinulatum]]'' <small>DC.</small> *''[[Galium undulatum]]'' <small>Puff</small> *''[[Galium uniflorum]]'' <small>Michx.</small> *''[[Galium uruguayense]]'' <small>Bacigalupo</small> ==V== *''[[Galium valantioides]]'' <small>M.Bieb.</small> *''[[Galium valdepilosum]]'' <small>Heinr.Braun</small> *''[[Galium valentinum]]'' <small>Lange</small> *''[[Galium vartanii]]'' <small>Grossh.</small> *''[[Galium vassilczenkoi]]'' <small>Pobed. ''in'' V.L.Komarov</small> *''[[Galium velenovskyi]]'' <small>Ancev</small> *''[[Galium verrucosum]]'' <small>Huds.</small> *''[[Galium verticillatum]]'' <small>Danthoine ''ex'' Lam.</small> *''[[Galium verum]]'' <small>L.</small> *''[[Galium × viciosorum]]'' <small>Sennen & Pau</small> *''[[Galium vile]]'' <small>(Cham. & Schltdl.) Dempster</small> *''[[Galium virgatum]]'' <small>Nutt. ''in'' J.Torrey & A.Gray</small> *''[[Galium viridiflorum]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> *''[[Galium viscosum]]'' <small>Vahl</small> *''[[Galium volcanense]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium volhynicum]]'' <small>Pobed.</small> ==W== *''[[Galium watsonii]]'' <small>(A.Gray) A.Heller</small> *''[[Galium weberbaueri]]'' <small>K.Krause</small> *''[[Galium wendelboi]]'' <small>Ehrend. & Schönb.-Tem.</small> *''[[Galium werdermannii]]'' <small>Standl.</small> *''[[Galium wigginsii]]'' <small>Dempster</small> *''[[Galium wrightii]]'' <small>A.Gray</small> ==X== *''[[Galium xeroticum]]'' <small>(Klokov) Pobed.</small> *''[[Galium xylorrhizum]]'' <small>Boiss. & A.Huet ''in'' P.E.Boissier</small> ==Y== *''[[Galium yunnanense]]'' <small>H.Hara & C.Y.Wu</small> ==Z== *''[[Galium zabense]]'' <small>Ehrend.</small> ==Tilvísanir== {{Reflist}} [[Flokkur:Möðruætt]] [[Flokkur:Listar tengdir plönturíkinu]] tombgtm2emo82gwfy5j88o5x50urv1m 0 137590 1967784 1932171 2026-06-15T17:44:21Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967784 wikitext text/x-wiki <!--Expand list|date=December 2013--> Þetta er listi yfir ''[[Astragalus]]'' tegundir, þar á meðal "infraspecific" taxa. Þær eru flokkaðar eftir undirættkvíslum (fyrir gamla heims tegundir) eða óformlegum hópum nefndum phalanxes (fyrir Norður Amerískar tegundir). Undirættkvíslir og phalanxes eru svo aftur skift niður í geira (sections).<ref>{{cite web |url=http://loco.biosci.arizona.edu/astragalus/astragalus_home.htm |title=Website for the largest genus of vascular plants: ''Astragalus'' |access-date=2017-04-17 |archive-date=2009-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090303204609/http://loco.biosci.arizona.edu/astragalus/astragalus_home.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://loco.biosci.arizona.edu/astragalus/OWsections.html |title=Subgeneric and sectional classification of Old World ''Astragalus'' |access-date=2017-04-17 |archive-date=2013-12-11 |archive-url=https://archive.today/20131211232211/http://loco.biosci.arizona.edu/astragalus/OWsections.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://loco.biosci.arizona.edu/astragalus/NAphalsectspp.htm |title=Classification of North American ''Astragalus'' Species by Phalanx and Sections |access-date=2017-04-17 |archive-date=2013-12-11 |archive-url=https://archive.today/20131211232213/http://loco.biosci.arizona.edu/astragalus/NAphalsectspp.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://loco.biosci.arizona.edu/astragalus/SAspecies.html |title=List of South American species of ''Astragalus'' |access-date=2017-04-17 |archive-date=2013-12-11 |archive-url=https://archive.today/20131211232211/http://loco.biosci.arizona.edu/astragalus/SAspecies.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://loco.biosci.arizona.edu/astragalus/OWaneuploids.htm |title=Sectional and geographic distribution of known Old World aneuploid species of ''Astragalus'' |access-date=2017-04-17 |archive-date=2013-12-11 |archive-url=https://archive.today/20131211232228/http://loco.biosci.arizona.edu/astragalus/OWaneuploids.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://loco.biosci.arizona.edu/astragalus/OWchromos.html |title=Compilation of chromosome counts for Old World species of ''Astragalus'' |access-date=2017-04-17 |archive-date=2013-12-11 |archive-url=https://archive.today/20131211232159/http://loco.biosci.arizona.edu/astragalus/OWchromos.html |url-status=dead }}</ref> Phylogenetic analyses hafa úrskurðað að margar af þessum undirættkvíslum, phalanxes, og deildir séu ekki [[monophyly|monophyletic]].<ref>{{cite journal | author = Sanderson MJ. | year = 1991 | title = Phylogenetic Relationships within North American ''Astragalus'' L. (Fabaceae) | url = | journal = [[Systematic Botany|Syst Bot]] | volume = 16 | issue = 3 | pages = 414–430 | doi = 10.2307/2419334 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Wojciechowski MF, Sanderson MJ, Baldwin BG, Donoghue MJ | year = 1993 | title = Monophyly of Aneuploid ''Astragalus'' (Fabaceae): Evidence from Nuclear Ribosomal DNA Internal Transcribed Spacer Sequences | url = | journal = [[American Journal of Botany|Am J Bot]] | volume = 80 | issue = 6 | pages = 711–722 | doi = 10.2307/2445441 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Wojciechowski MF, Sanderson MJ, Hu JM | year = 1999 | title = Evidence on the Monophyly of ''Astragalus'' (Fabaceae) and its Major Subgroups Based on Nuclear Ribosomal DNA ITS and Chloroplast DNA ''trnL'' Intron Data | url = | journal = [[Systematic Botany|Syst Bot]] | volume = 24 | issue = 3 | pages = 409–437 | doi=10.2307/2419698 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Kazempour Osaloo S, Maassoumi AA, Murakami N | year = 2003 | title = Molecular systematics of the genus ''Astragalus'' L. (Fabaceae): Phylogenetic analyses of nuclear ribosomal DNA internal transcribed spacers and chloroplast gene ''ndhF'' sequences | url = http://link.springer.com/article/10.1663%2F0007-196X%282005%29057%5B0382%3AAFAMPP%5D2.0.CO%3B2 | journal = [[Plant Systematics and Evolution|Plant Syst Evol]] | volume = 242 | issue = 1–4 | pages = 1–32 | doi = 10.1007/s00606-003-0014-1 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Wojciechowski MF. | year = 2005 | title = ''Astragalus'' (Fabaceae): A molecular phylogenetic perspective | url = http://link.springer.com/article/10.1663%2F0007-196X%282005%29057%5B0382%3AAFAMPP%5D2.0.CO%3B2 | journal = Brittonia | volume = 57 | issue = 4 | pages = 382–396 | doi = 10.1663/0007-196X(2005)057[0382:AFAMPP]2.0.CO;2 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Scherson RA, Vidal R, Sanderson MJ | year = 2008 | title = Phylogeny, biogeography, and rates of diversification of New World ''Astragalus'' (Leguminosae) with an emphasis on South American radiations | url = http://www.amjbot.org/content/95/8/1030.abstract | journal = [[American Journal of Botany|Am J Bot]] | volume = 95 | issue = 8 | pages = 1030–1039 | doi = 10.3732/ajb.0800017 | pmid=21632423}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Sanderson MJ, Wojciechowski MF | year = 1996 | title = Diversification rates in a temperate legume clade: Are there "so many species" of ''Astragalus'' (Fabaceae)? |url=https://archive.org/details/american-journal-of-botany_1996-11_83_11/page/1488 | journal = [[American Journal of Botany|Am J Bot]] | volume = 83 | issue = 11 | pages = 1488–1502 | doi = 10.2307/2446103 | jstor=2446103}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Javanmardi F, Kazempour Osaloo S, Maassoumi AA, Nejadsattrai T | year = 2012 | title = Molecular phylogeny of ''Astragalus'' section ''Alopecuroidei'' (Fabaceae) and its allies based on nrDNA ITS and three cpDNAs, ''matK'', ''trnT''–''trnY'' and ''trnH''–''psbA'' sequences | url = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S030519781200169X | journal = [[Biochemical Systematics and Ecology|Biochem Syst Ecol]] | volume = 45 | pages = 171–178 | doi = 10.1016/j.bse.2012.07.029 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Scherson RA, Choi HK, Cook DR, Sanderson MJ | year = 2005 | title = Phylogenetics of New World ''Astragalus'': Screening of novel nuclear loci for the reconstruction of phylogenies at low taxonomic levels | url = http://link.springer.com/article/10.1663%2F0007-196X%282005%29057%5B0354%3APONWAS%5D2.0.CO%3B2 | journal = [[Brittonia]] | volume = 57 | issue = 4 | pages = 354–366 | doi = 10.1663/0007-196X(2005)057[0354:PONWAS]2.0.CO;2 | jstor = 4098952 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Bartha L, Dragoş N, Molnár VA, Sramkó G | year = 2013 | title = Molecular evidence for reticulate speciation in ''Astragalus'' (Fabaceae) as revealed by a case study from sect. ''Dissitiflori'' | url = http://www.nrcresearchpress.com/doi/abs/10.1139/cjb-2013-0036#.U8SaUrE8DLs | journal = [[Botany (journal)|Botany]] | volume = 91 | issue = 10 | pages = 702–714 | doi = 10.1139/cjb-2013-0036 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Kazempour Osaloo S, Maassoumi AA, Murakami N | year = 2005 | title = Molecular systematics of the Old World ''Astragalus'' (Fabaceae) as inferred from nrDNA ITS sequence data | url = http://link.springer.com/article/10.1663%2F0007-196X%282005%29057%5B0367%3AMSOTOW%5D2.0.CO%3B2 | journal = [[Brittonia]] | volume = 57 | issue = 4 | pages = 367–381 | doi = 10.1663/0007-196X(2005)057[0367:MSOTOW]2.0.CO;2 | jstor = 4098953 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Dizkirici A, Ekici M, Kaya Z | year = 2014 | title = Comparative molecular phylogenetics of ''Astragalus'' <small>L.</small> sections from Turkey with New World ''Astragalus'' species using nrDNA ITS sequences | url = http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs00606-013-0868-9 | journal = [[Plant Systematics and Evolution|Plant Syst Evol]] | volume = 300 | issue = 1 | pages = 163–175 | doi = 10.1007/s00606-013-0868-9 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Sharawy SM, Badr A | year = 2014 | title = Relationships of ''Astragalus'' <small>L.</small> in section ''Sesamei'' based on morphological criteria and molecular markers | url = http://www.banglajol.info/index.php/BJPT/article/download/19250/13342 | journal = Bangladesh J Plant Taxon | volume = 21 | issue = 1 | pages = 1–12 | doi=10.3329/bjpt.v21i1.19250}}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Riahi M, Zarre S, Maassoumi AA, Kazempour Osaloo S, Wojciechowski MF | year = 2011 | title = Towards a phylogeny for ''Astragalus'' section ''Caprini'' (Fabaceae) and its allies based on nuclear and plastid DNA sequences | url = http://link.springer.com/article/10.1007%2Fs00606-011-0417-3 | journal = [[Plant Systematics and Evolution|Plant Syst Evol]] | volume = 293 | issue = 1–4 | pages = 119–133 | doi = 10.1007/s00606-011-0417-3 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Dong TT, Ma XQ, Clarke C, Song ZH, Ji ZN, Lo CK, Tsim KW | year = 2003 | title = Phylogeny of ''Astragalus'' in China: molecular evidence from the DNA sequences of 5S rRNA spacer, ITS, and 18S rRNA | url = http://pubs.acs.org/doi/abs/10.1021/jf034278x | journal = [[Journal of Agricultural and Food Chemistry|J Agric Food Chem]] | volume = 51 | issue = 23 | pages = 6709–6714 | doi = 10.1021/jf034278x | pmid = 14582964 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Kang Y, Zhang ML, Chen ZD | year = 2003 | title = A Preliminary Phylogenetic Study of the Subgenus ''Pogonophace'' (''Astragalus'') in China Based on ITS Sequence Data | url = http://www.jipb.net/pubsoft/content/2/2318/X020061(PS2).pdf | journal = [[Acta Botanica Sinica|Acta Bot Sin]] | volume = 45 | issue = 2 | pages = 140–145 }}</ref> ==Gamla heims ''Astragalus''== ===Undirættkvísl ''Calycocystis'' <small>Bge.</small>=== ====Hluti ''Asciocalyx'' <small></small>==== *''[[Astragalus asciocalyx]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Chaetodon'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Cysticalyx'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus cysticalyx]]'' <small>Ledeb.</small> ====Hluti ''Cystodes'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Eustales'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Hysophilus'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Laguropsis'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus subsecundus]]'' <small>Boiss.</small> ====Hluti ''Macrocystodes'' <small>M. Pop.</small>==== *''[[Astragalus pseudorhacodes]]'' <small>Contsch.</small> ====Hluti ''Macrocystis'' <small>M. Pop.</small>==== ===Undirættkvísl ''Calycophysa'' <small>Bge.</small>=== ====Hluti ''Acidodes'' <small></small>==== *''[[Astragalus macrosemius]]'' <small>Boiss. & Hohen.</small> *''[[Astragalus sahendi]]'' <small>Buhse</small> ====Hluti ''Alopecias'' <small>(Stev.) Bge.</small>==== *''[[Astragalus alopecias]]'' <small>Pallas</small> ====Hluti ''Alopeciodes'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Alopecuroidei'' <small></small>==== *''[[Astragalus jessenii]]'' <small>Bunge</small> *''[[Astragalus kirrindicus]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus obtusifolius]]'' <small>DC.</small> ====Hluti ''Anthylloidei'' <small></small>==== *''[[Astragalus eriostomus]]'' <small>Bornm.</small> *''[[Astragalus khoshjailensis]]'' <small>Sirj. & Rech. f.</small> *''[[Astragalus murinus]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus submitis]]'' <small>Boiss. & Hohen.</small> ====Hluti ''Campylanthus'' <small></small>==== *''[[Astragalus campylanthus]]'' <small>Boiss.</small> ====Hluti ''Eremophysa'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus chiwensis]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Eremophysopsis'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Grammocalyx'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus grammocalyx]]'' <small>Boiss. & Hohen.</small> ====Hluti ''Halicaeabus'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Hymenostegis'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus chrysostachys]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus lagopoides]]'' <small>Lam.</small> *''[[Astragalus laguriformis]]'' <small>Freyn.</small> *''[[Astragalus straussii]]'' <small>Bornm.</small> ====Hluti ''Laxiflori'' <small></small>==== *''[[Astragalus dictyolobus]]'' <small>Bunge</small> *''[[Astragalus tawilicus]]'' <small>Townsend</small> ====Hluti ''Megalocystis'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Microphysa'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus cephalanthus]]'' <small>DC.</small> ====Hluti ''Poterion'' <small></small>==== *''[[Astragalus fasciculifolius]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus glaucacanthos]]'' <small>Fischer</small> ====Hluti ''Tricholobus'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus magistratus]]'' <small>Maass. ''et al''.</small> *''[[Astragalus tricholobus]]'' <small>DC.</small><!-- Sometimes misspelled as Astragalus triocholobus. --> **ssp. ''tricholobus'' <small>Tietz</small> ===Undirættkvísl ''Caprinus'' <small>Bge.</small>=== ====Hluti ''Acanathophace'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Aegacantha'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Albertoregelia'' <small>M. Pop.</small>==== ====Hluti ''Astenolobium'' <small> (Nevski) Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Bungeastrum'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Campanella'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Cartilaginella'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Christianopsis'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Chronopus'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus dactylocarpus]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus jesdianus]]'' <small>Boiss. & Buhse</small> *''[[Astragalus vanillae]]'' <small>Boiss.</small> ====Hluti ''Erionotus'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Lithoon'' <small> (Nevski) Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Macrocarpon'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Macrosemium'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus paradoxus]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Mesocarpon'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Myobroma'' <small> (Stev.) Bge.</small>==== *''[[Astragalus ischredensis]]'' <small>Bge.</small> *''[[Astragalus lambinonii]]'' <small>Podl.</small> *''[[Astragalus lobophorus]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus monanthemus]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus siliquosus]]'' <small>Boiss.</small> **ssp. ''lobophorus'' <small></small> **ssp. ''siliquosus'' <small></small> ====Hluti ''Pendulina'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Phacodes'' <small>Bge.</small>==== ===Undirættkvísl ''Cercidothrix'' <small>Bge.</small>=== ====Hluti ''Acantherioceras'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus acantherioceras]]'' <small>Rech. f. & Hausskn.</small> ====Hluti ''Acmothrix'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus fragrans]]'' <small>Willd.</small> ====Hluti ''Ammodytes'' <small> (Stev.) Bge.</small>==== ====Hluti ''Ammodendron'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus macrobotrys]]'' <small>Bunge</small> *''[[Astragalus squarrosus]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Ammotrophus'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Bulimiodes'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Caraganella'' <small></small>==== *''[[Astragalus stocksii]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Chlorosphaerus'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Chomutoviana'' <small>B. Fedtsch.</small>==== ====Hluti ''Corethrum'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Craccina'' <small> (Stev.) Bge.</small>==== ====Hluti ''Cremoceras'' <small></small>==== *''[[Astragalus ochreatus]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Cystium'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus masanderanus]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Cytisodes'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus gigantirostratus]]'' <small>Maassoumi ''et al''.</small> *''[[Astragalus stenocarpus]]'' <small>Gontsch.</small> ====Hluti ''Erioceras'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus anacamptus]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Euodmus'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Helmia'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Hololeuce'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus alyssoides]]'' <small>Lam.</small> ====Hluti ''Incani'' <small></small>==== *''[[Astragalus campylosema]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus incanus]]'' <small></small> **ssp. ''incanus'' <small></small> **ssp. ''macrorhizus'' <small></small> *''[[Astragalus latifolius]]'' <small>Lam.</small> *''[[Astragalus robustus]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Irinaea'' <small>Boiss.</small>==== ====Hluti ''Leucocercis'' <small></small>==== *''[[Astragalus curviflorus]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus mucronifolius]]'' <small>Boiss.</small> ====Hluti ''Leucophysa'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Melanocercis'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Myobromopsis'' <small>Boriss.</small>==== ====Hluti ''Onobrychoidei'' <small></small>==== *''[[Astragalus cancellatus]]'' <small>Bunge</small> *''[[Astragalus teheranicus]]'' <small>Boiss.</small> ====Hluti ''Onobrychium'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus chaborasicus]]'' <small>Boiss. et Hausskn.</small> *''[[Astragalus goktschaicus]]'' <small>Grossh.</small> *''[[Astragalus mossulensis]]'' <small>Bge.</small> ====Hluti ''Ornithopodium'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus ornithopodioides]]'' <small>Lam.</small> *''[[Astragalus shelkovnikovii]]'' <small>Grossh.</small> ====Hluti ''Paracystium'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Pedina'' <small> (Stev.) Bge.</small>==== ====Hluti ''Picrophace'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Popovianthe'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Proselius'' <small> (Stev.) Bge.</small>==== *''[[Astragalus taschkendicus]]'' <small>Bge.</small> ====Hluti ''Pseudoammotrophus'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Tamias'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Tanytrix'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Trachyceris'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus dolichophyllus]]'' <small>Pallas</small> *''[[Astragalus scaberrimus]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Tropidolobus'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Xiphidium'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus xiphidioides]]'' <small>Freyn &Sint.</small> ===Undirættkvísl ''Epiglottis'' <small>Boiss.</small>=== ====Hluti ''Buceras'' <small>DC.</small>==== *''[[Astragalus hamosus]]'' <small>L.</small> ====Hluti ''Edodimus'' <small></small>==== *''[[Astragalus cymbicarpos]]'' <small>Brot.</small> ====Hluti ''Epiglottis'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus edulis]]'' <small>Durieu ex Bge.</small> *''[[Astragalus epiglottis]]'' <small>L.</small> ====Hluti ''Herpocaulos'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus vogelii]]'' <small>(Webb.) Bornm.</small> ===Undirættkvísl ''Hypoglottis'' <small>Bge.</small>=== ====Hluti ''Eu-Hypoglottis'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Malacothrix'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus deickianus]]'' <small>Bornm.</small> *''[[Astragalus eriopodus]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus heterodoxus]]'' <small>Bunge</small> *''[[Astragalus holopsilus]]'' <small>Bunge</small> *''[[Astragalus macrostachys]]'' <small>DC.</small> *''[[Astragalus pulchellus]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus sulukensis]]'' <small>Freyn & Sint.</small> ====Hluti ''Plagiophaca'' <small></small>==== *''[[Astragalus coelicolor]]'' <small>Sirj. & Rech. f.</small> ====Hluti ''Poliothrix'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Stereothrix'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus capito]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus ledinghamii]]'' <small>Barneby</small> ===Undirættkvísl ''Phaca'' <small>(L.) Bge.</small>=== ====Hluti ''Acanthophace'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus hemsleyi]]'' <small>Aitch. & Baker</small> *''[[Astragalus horridus]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus schistocalyx]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Astragalus'' <small>L.</small>==== *''[[Astragalus alpinus]]'' <small>L.</small> **ssp. ''alaskanus'' <small></small> **ssp. ''alpinus'' <small></small> **ssp. ''arcticus'' <small></small> **var. ''brunetianus'' <small></small> *''[[Astragalus basineri]]'' <small>Trautv.</small> *''[[Astragalus caraganae]]'' <small>Fisch. & Mey.</small> *''[[Astragalus leptaleus]]'' <small>A. Gray</small> *''[[Astragalus retamocarpus]]'' <small>Boiss. & Hohen.</small> ====Hluti ''Brachycarpus'' <small>Boriss.</small>==== *''[[Astragalus melanostachys]]'' <small>Benth. ex Bunge</small> ====Hluti ''Caprini'' <small></small>==== *''[[Astragalus aegobromus]]'' <small>Boiss. & Hohen.</small> *''[[Astragalus caprinus]]'' <small></small> **ssp. ''caprinus'' <small></small> **ssp. ''lanigerus'' <small></small> *''[[Astragalus citrinus]]'' <small>Bunge</small> **ssp. ''barrowianus'' <small></small> **ssp. ''citrinus'' <small></small> *''[[Astragalus curvipes]]'' <small>Trautv.</small> *''[[Astragalus multijugus]]'' <small>DC.</small> *''[[Astragalus nephtonensis]]'' <small>Freyn</small> *''[[Astragalus urmiensis]]'' <small>Bunge</small> *''[[Astragalus vereskensis]]'' <small>Maassoumi & Podl.</small> *''[[Astragalus vulcanicus]]'' <small>Bornm.</small> ====Hluti ''Cenantrum'' <small>Koch</small>====<!-- Sometimes misspelled as Cenanthrum. --> *''[[Astragalus membranaceus]]'' <small>(Fisch.) Bunge</small><!-- Sometimes misspelled as Astragalus membranaceous. --> **var. ''alpinus'' <small></small> **var. ''obtusus'' <small></small> *''[[Astragalus propinquus]]'' <small>B. Schischk.</small> ====Hluti ''Coluteocarpus'' <small>Boiss.</small>==== ====Hluti ''Diplotheca'' <small>Hochst.</small>==== ====Hluti ''Erophaca'' <small> (Boiss.) Boiss.</small>==== ====Hluti ''Galegiformis'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Glycyphyllos'' <small> (Stev.) Bge.</small>==== *''[[Astragalus glycyphyllos]]'' <small>L.</small> ====Hluti ''Hemiphaca'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus daenensis]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus hemiphaca]]'' <small></small> ====Hluti ''Hemiphragmium'' <small>Koch</small>==== *''[[Astragalus australis]]'' <small>(L.) Lam.</small> **var. ''arboriginum'' <small>(Richardson) Welsh</small> **var. ''australis'' <small>(L.) Lam.</small> **var. ''glaberrimus'' <small>Lam.</small> **ssp. ''major'' <small></small> **ssp. ''olympicus'' <small></small> ====Hluti ''Komaroviella'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Lamprocarpa'' <small></small>==== *''[[Astragalus lamprocarpus]]'' <small>Maassoumi</small> ====Hluti ''Lithophilus'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Macropodium'' <small>O. et B. Fedtsch.</small>==== ====Hluti ''Melilotopsis'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Nueuliella'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Orobella'' <small>Gontsch.</small>==== *''[[Astragalus brachytropis]]'' <small>(Stev.) C. A. M.</small> ====Hluti ''Pelta'' <small></small>==== *''[[Astragalus peltatus]]'' <small>Podl. & Deml.</small> ====Hluti ''Pendulina'' <small></small>==== *''[[Astragalus dieterlei]]'' <small>Podl.</small> ====Hluti ''Polycladi'' <small></small>==== *''[[Astragalus polycladus]]'' <small>Bureau & Franchet</small> ====Hluti ''Rhodophaca'' <small>Boiss.</small>==== ====Hluti ''Scheremeteviana'' <small>O. et B. Fedtsch.</small>==== ====Hluti ''Sesbanella'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Stipitella'' <small>G. Grig.</small>==== ====Hluti ''Tapinodes'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Theiochrus'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Vesicularia'' <small>Gontsch.</small>==== ===Undirættkvísl ''Pogonophace'' <small>Bge.</small>=== ====Hluti ''Chlorostachys'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus atropilosulus]]'' <small>(Hochst.) Bunge</small> **ssp. ''atropilosulus'' <small></small> **ssp. ''burkeanus'' <small></small> **var. ''venosus'' <small>(Hochst.) Gillett *''[[Astragalus chinensis]]'' <small>L.</small> ====Hluti ''Lotidium'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus nankotaizanensis]]'' <small>Sasaki</small> *''[[Astragalus sinicus]]'' <small>L.</small> ====Hluti ''Phyllolobium'' <small> (Fisch.) Bge.</small>==== *''[[Astragalus complanatus]]'' <small>R. Br.</small> **var. ''complanatus'' <small></small> **var. ''eutrichus'' <small></small> ===Undirættkvísl ''Tragacantha'' <small>Bge.</small>=== ====Hluti ''Brachycalyx'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus brachycalyx]]'' <small>Fischer</small> *''[[Astragalus caspicus]]'' <small>M. Bieb.</small><!-- Sometimes misspelled as Astragalus caspius. --> ====Hluti ''Hystrix'' <small></small>==== *''[[Astragalus hystrix]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Macrophyllium'' <small>Boiss.</small>==== *''[[Astragalus oleifolius]]'' <small>DC.</small> ====Hluti ''Oliganthos'' <small>Boriss.</small>==== ====Hluti ''Platonychium'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus verus]]'' <small>Olivier</small> ====Hluti ''Polyanthos'' <small>Boriss.</small>==== *''[[Astragalus cerasocrenus]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Polystegis'' <small></small>==== *''[[Astragalus piptocephalus]]'' <small>Boiss.</small> ====Hluti ''Pterophorus'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Rhacophorus'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus peristerus]]'' <small>Boiss. & Hausskn.</small> *''[[Astragalus rhodosemius]]'' <small>Fischer</small> *''[[Astragalus stenolepis]]'' <small>Fischer</small> *''[[Astragalus trachyacanthos]]'' <small>Boiss. & Hausskn.</small> ====Hluti ''Stenonychium'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Tragacantha'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus echidnaeformis]]'' <small>Sirj.</small> ===Undirættkvísl ''Trimeniaeus'' <small>Bge.</small>=== ====Hluti ''Ankylotus'' <small>(Stev.) Bge.</small>==== *''[[Astragalus commixtus]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Annulares'' <small></small>==== *''[[Astragalus annularis]]'' <small>Forsskal</small> *''[[Astragalus arpilobus]]'' <small>Kar. & Kir.</small> *''[[Astragalus campylorrhynchus]]'' <small>Fischer</small> *''[[Astragalus crenatus]]'' <small>Schultes</small> *''[[Astragalus eremophilus]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus corrugatus]]'' <small>Bertol.</small> ====Hluti ''Aulacolobus'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Biserrula'' <small></small>==== *''[[Astragalus pelecinus]]'' <small>(L.) Barneby</small> ====Hluti ''Campylotrichon'' <small>Gontsch.</small>==== ====Hluti ''Cyamodes'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus boeticus]]'' <small>L.</small> ====Hluti ''Cycloglottis'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Dipelta'' <small> (Rgl. et Schmalh.) Bge.</small>==== *''[[Astragalus dipelta]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Drepanodes'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Eodimus'' <small></small>==== ====Hluti ''Haematodes'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Harpilobus'' <small>Bge.</small>==== ====Hluti ''Heterodontus'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus guttatus]]'' <small>Banks & Soland</small> ====Hluti ''Hispiduli'' ==== *''[[Astragalus bakaliensis]]'' <small>Bge.</small> *''[[Astragalus duplostrigosus]]'' <small>Post & Beauverd</small> *''[[Astragalus hispidulus]]'' <small></small> ====Hluti ''Mirae'' ==== *''[[Astragalus migpo]]'' <small>R. Kam.</small> ====Hluti ''Ophiocarpus'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus aitchisonii]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Oxyglottis'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus asterias]]'' <small>Stev. ex Ledeb.</small> *''[[Astragalus biserrula]]'' <small>Bunge</small> *''[[Astragalus oxyglottis]]'' <small>Bieb.</small> **var. ''oxyglottis'' <small></small> **var. ''psiloglottis'' <small></small> *''[[Astragalus schmalhausensii]]'' <small>Bunge</small> *''[[Astragalus tribuloides]]'' <small>Del.</small> **var. ''leiocarpus'' <small></small> **var. ''kirghisicus'' <small></small> ====Hluti ''Pentaglottis'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus echinatus]]'' <small>Murray</small> ====Hluti ''Platyglottis'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus bombycinus]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus camptoceras]]'' <small>Bunge</small> ====Hluti ''Poterion'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus armatus]]'' <small> Willd.</small> Astragalus armatus ssp armatus Astragalus armatus ssp numidicus ====Hluti ''Sesamei'' <small>DC.</small>==== *''Astragalus asterias'' <small>Hohen.</small><!-- Provisional name because there is already a species named Astragalus asterias Stev. ex Ledeb. --> *''[[Astragalus coronilla]]'' <small>Bunge</small> *''[[Astragalus filicaulis]]'' <small>Kar. & Kir.</small> *''[[Astragalus persepolitanus]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus sesamoides]]'' <small>Boiss.</small> ====Hluti ''Sewerzowia'' <small>Bge.</small>==== *''[[Astragalus vicarius]]'' <small>Lipsky</small> ====Hluti ''Thlaspidium'' <small>Lipsky</small>==== ===''Incertae sedis''=== <!-- Flestar eru í raun ekki incertae sedis — það var bara of mikil vinna að flokka þær. --> {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus abyssinicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus acaulis]]'' <small></small> *''[[Astragalus acinaciferus]]'' <small></small> *''[[Astragalus ackerbergensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus acmophylloides]]'' <small>Grossh.</small> *''[[Astragalus adscendens]]'' <small></small> *''[[Astragalus affghanus]]'' <small></small> *''[[Astragalus aintabicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus aksuensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus albanicus]]'' <small>Grossh.</small> *''[[Astragalus alexandri]]'' <small></small> *''[[Astragalus alexandrinus]]'' <small></small> *''[[Astragalus alopecuroides]]'' <small>L.</small> *''[[Astragalus alopecurus]]'' <small></small> *''[[Astragalus altaicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus amalecitanus]]'' <small></small> *''[[Astragalus ampherstianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus ammodendron]]'' <small>Bunge</small> *''[[Astragalus andreji]]'' <small></small> *''[[Astragalus angustiflorus]]'' <small></small> **ssp. ''angustiflorus'' <small></small> *''[[Astragalus angustifolius]]'' <small></small> **ssp. ''angustifolius'' <small></small> **ssp. ''pungens'' <small></small> *''[[Astragalus anserinaefolius]]'' <small></small> *''[[Astragalus antiochianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus apollineus]]'' <small></small> *''[[Astragalus aquilanus]]'' <small></small> *''[[Astragalus aranatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus arcuatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus arenarius]]'' <small>L.</small> *''[[Astragalus arguricus]]'' <small></small> *''[[Astragalus aristatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus armeniacus]]'' <small></small> *''[[Astragalus arnacantha]]'' <small></small> *''[[Astragalus arnacanthoides]]'' <small></small> *''[[Astragalus asper]]'' <small></small> *''[[Astragalus aspindzicus]]'' <small>Manden. & Chinth.</small> *''[[Astragalus atenicus]]'' <small>Ivan.</small> *''[[Astragalus aureus]]'' <small></small> *''[[Astragalus austriacus]]'' <small></small> *''[[Astragalus austrosachalinensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus avicennus]]'' <small></small> *''[[Astragalus bachtiaricus]]'' <small></small> *''[[Astragalus bakeri]]'' <small></small> *''[[Astragalus baldaccii]]'' <small></small> *''[[Astragalus balearicus]]'' <small>Chater</small> *''[[Astragalus basilicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus basineri]]'' <small></small> *''[[Astragalus bicuspis]]'' <small>Fisch.</small> *''[[Astragalus bifidus]]'' <small>Turcz.</small> *''[[Astragalus borissovae]]'' <small></small> *''[[Astragalus bornemullerianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus brachycarpus]]'' <small></small> *''[[Astragalus brachylobus]]'' <small></small> *''[[Astragalus brachyodontus]]'' <small></small> *''[[Astragalus brachypus]]'' <small></small> *''[[Astragalus brachystachys]]'' <small></small> *''[[Astragalus brevidens]]'' <small></small> *''[[Astragalus bubaloceras]]'' <small></small> *''[[Astragalus bungeanus]]'' <small></small> *''[[Astragalus bungei]]'' <small></small> *''[[Astragalus burkeanus]]'' <small></small> *''[[Astragalus bylowae]]'' <small>Elenevsky</small> *''[[Astragalus calabrus]]'' <small></small> *''[[Astragalus callainus]]'' <small></small> *''[[Astragalus calycinus]]'' <small></small> *''[[Astragalus campylotrichus]]'' <small></small> *''[[Astragalus candidissimus]]'' <small></small> *''[[Astragalus candolleanus]]'' <small></small> *''[[Astragalus captiosus]]'' <small></small> *''[[Astragalus cartilagineus]]'' <small></small> *''[[Astragalus caryolobus]]'' <small></small> *''[[Astragalus caucasicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus centralpinus]]'' <small></small> *''[[Astragalus chivensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus chlorostachys]]'' <small></small> *''[[Astragalus chorinensis]]'' <small>Bunge</small> *''[[Astragalus ciceroides]]'' <small></small> *''[[Astragalus circassicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus clussii]]'' <small></small> *''[[Astragalus coarctatus]]'' <small>Trautv.</small> *''[[Astragalus coelestis]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus cognatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus coluteocarpus]]'' <small></small> **var. ''glaber'' <small></small> **var. ''coluteocarpus'' <small></small> *''[[Astragalus coluteoides]]'' <small></small> *''[[Astragalus combellatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus condensatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus conspicuus]]'' <small></small> *''[[Astragalus contortuplicatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus cornutus]]'' <small></small> *''[[Astragalus cottonianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus cretaceus]]'' <small></small> *''[[Astragalus creticus]]'' <small></small> **ssp. ''creticus'' <small></small> *''[[Astragalus cruciatus]]'' <small></small> **ssp. ''cruciatus'' <small></small> **ssp. ''garamantum'' <small></small> *''[[Astragalus cyri]]'' <small>Fomin</small> *''[[Astragalus dahuricus]]'' <small></small> *''[[Astragalus danicus]]'' <small>Retz.</small> *''[[Astragalus dasyanthus]]'' <small></small> *''[[Astragalus davuricus]]'' <small></small> *''[[Astragalus delbesii]]'' <small></small> *''[[Astragalus demetri]]'' <small></small> *''[[Astragalus densiflorus]]'' <small></small> *''[[Astragalus denudatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus depressus]]'' <small></small> *''[[Astragalus discolor]]'' <small></small> *''[[Astragalus drusorum]]'' <small></small> **var. ''drusorum'' <small></small> **var. ''maconiticus'' <small></small> *''[[Astragalus echinus]]'' <small>DC.</small> *''[[Astragalus edmonstonei]]'' <small></small> *''[[Astragalus ehrenbergii]]'' <small>[[Alexander Bunge|Bunge]]</small> *''[[Astragalus emarginatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus epiglottis]]'' <small></small> **ssp. ''asperulus'' <small></small> **ssp. ''epiglottis'' <small></small> *''[[Astragalus eremospartoides]]'' <small></small> *''[[Astragalus eriophylloides]]'' <small></small> *''[[Astragalus eriophyllus]]'' <small></small> *''[[Astragalus ernestii]]'' <small></small> *''[[Astragalus eryophyllus]]'' <small></small> *''[[Astragalus eriopodus]]'' <small></small> *''[[Astragalus eugenii]]'' <small></small> *''[[Astragalus exscapus]]'' <small></small> *''[[Astragalus eximius]]'' <small></small> *''[[Astragalus expansus]]'' <small></small> *''[[Astragalus falciformis]]'' <small></small> *''[[Astragalus falconeri]]'' <small></small> *''[[Astragalus fatmensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus finitimus]]'' <small></small> *''[[Astragalus flavescens]]'' <small></small> *''[[Astragalus flexus]]'' <small></small> *''[[Astragalus floridus]]'' <small></small> *''[[Astragalus fragiferus]]'' <small></small> *''[[Astragalus frickii]]'' <small></small> *''[[Astragalus frigidus]]'' <small>Bge.</small> *''[[Astragalus frigidus]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus fruticosus]]'' <small></small> *''[[Astragalus fuhsii]]'' <small>Freyn & Sint.</small> *''[[Astragalus galega]]'' <small></small> *''[[Astragalus galegiformis]]'' <small></small> *''[[Astragalus gaspensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus gjunaicus]]'' <small>Grossh.</small> *''[[Astragalus glaucanthus]]'' <small>Fischer and Mey.</small> *''[[Astragalus glaux]]'' <small></small> *''[[Astragalus globiceps]]'' <small></small> *''[[Astragalus gombiformis]]'' <small></small> *''[[Astragalus gorczakovskii]]'' <small>L.I. Vassiljeva</small> *''[[Astragalus gorodkovii]]'' <small></small> *''[[Astragalus grahamianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus granatensis]]'' <small></small> **ssp. ''granatensis <small></small> *''[[Astragalus graveolens]]'' <small></small> *''[[Astragalus grossii]]'' <small></small> *''[[Astragalus grubovii]]'' <small></small> *''[[Astragalus gryphus]]'' <small></small> *''[[Astragalus gummifer]]'' <small></small> *''[[Astragalus gymnopodus]]'' <small></small> *''[[Astragalus gyzensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus haestiabundus]]'' <small></small> *''[[Astragalus hajastanus]]'' <small></small> *''[[Astragalus heterodontus]]'' <small></small> *''[[Astragalus himalayanus]]'' <small></small> *''[[Astragalus hirsutissimus]]'' <small></small> *''[[Astragalus hispanicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus hissaricus]]'' <small></small> *''[[Astragalus hoantchy]]'' <small></small> *''[[Astragalus hoffmeisteri]]'' <small></small> **var. ''hoffmeisteri'' <small></small> *''[[Astragalus hohenackeri]]'' <small></small> *''[[Astragalus hololeios]]'' <small></small> *''[[Astragalus huetii]]'' <small></small> *''[[Astragalus humilis]]'' <small></small> *''[[Astragalus hyrcanus]]'' <small>Pall.</small> *''[[Astragalus ibincinus]]'' <small></small> *''[[Astragalus iliensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus illyricus]]'' <small></small> *''[[Astragalus inaequalifolius]]'' <small></small> *''[[Astragalus incertus]]'' <small></small> *''[[Astragalus inopinatus]]'' <small></small> **ssp. ''inopinatus'' <small></small> **ssp. ''oreogenus'' <small></small> **ssp. ''pseudoadsurgens'' <small></small> *''[[Astragalus inquilinus]]'' <small></small> *''[[Astragalus interpositus]]'' <small></small> *''[[Astragalus iskanderi]]'' <small></small> *''[[Astragalus japonicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus junatovii]]'' <small></small> *''[[Astragalus kadshorensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus kahiricus]]'' <small></small> *''[[Astragalus karakugensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus karamasicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus kaufmannii]]'' <small></small> *''[[Astragalus kaugmanii]]'' <small></small> **ssp. ''atratus'' <small></small> **ssp. ''kaugmanii'' <small></small> *''[[Astragalus kazbeki]]'' <small></small> *''[[Astragalus khasianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus kialensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus kirpicznikovii]]'' <small></small> *''[[Astragalus kolymensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus kopetdaghi]]'' <small></small> *''[[Astragalus kozlovskyi]]'' <small></small> *''[[Astragalus kurdaicus]]'' <small>Sumnev.</small> *''[[Astragalus kurdicus]]'' <small>Boiss.</small> *''[[Astragalus kurtschumensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus lacteus]]'' <small></small> *''[[Astragalus laetus]]'' <small></small> *''[[Astragalus laguroides]]'' <small>Pall.</small> *''[[Astragalus lanuginosus]]'' <small></small> *''[[Astragalus lasioglottis]]'' <small></small> *''[[Astragalus lasiophyllus]]'' <small>Ledeb.</small> *''[[Astragalus lasiosemius]]'' <small></small> *''[[Astragalus lepagei]]'' <small></small> *''[[Astragalus leontinus]]'' <small>Wulfen</small> *''[[Astragalus leucacanthus]]'' <small></small> *''[[Astragalus leucocephalus]]'' <small></small> *''[[Astragalus levieri]]'' <small></small> *''[[Astragalus lioui]]'' <small></small> *''[[Astragalus lithophilus]]'' <small></small> *''[[Astragalus litvinovii]]'' <small></small> *''[[Astragalus longiflorus]]'' <small></small> *''[[Astragalus longipetalus]]'' <small></small> *''[[Astragalus longipetiolatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus lovensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus lusitanicus]]'' <small></small> **ssp. ''lusitanicus'' <small></small> *''[[Astragalus lycius]]'' <small></small> *''[[Astragalus lydius]]'' <small></small> *''[[Astragalus macrocephalus]]'' <small></small> **ssp. ''macrocephalus'' <small></small> *''[[Astragalus macronyx]]'' <small></small> *''[[Astragalus macropelmatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus macropterus]]'' <small>DC.</small> *''[[Astragalus macrourus]]'' <small>Fisch. & C.A. Mey.</small> *''[[Astragalus mahoschanicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus mareoticus]]'' <small></small> **var. ''handiensis'' <small></small> **var. ''mareoticus'' <small></small> *''[[Astragalus marinus]]'' <small></small> *''[[Astragalus maritimus]]'' <small></small> *''[[Astragalus massiliensis]]'' <small></small> **ssp. ''massiliensis'' <small></small> **ssp. ''vicentinus'' <small></small> *''[[Astragalus maximowiczii]]'' <small></small> *''[[Astragalus maymanensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus megalotropis]]'' <small>Bunge</small> *''[[Astragalus melilotoides]]'' <small>Pall.</small> **var. ''melilotoides'' <small></small> **var. ''tenuis'' <small>Turcz.</small> *''[[Astragalus mendax]]'' <small></small> *''[[Astragalus mesogitanus]]'' <small></small> *''[[Astragalus microcephalus]]'' <small></small> *''[[Astragalus micropteris]]'' <small></small> *''[[Astragalus microrchis]]'' <small></small> *''[[Astragalus miniatus]]'' <small>Bge.</small> *''[[Astragalus mollis]]'' <small></small> **var. ''iranicus'' <small></small> **var. ''mollis'' <small></small> *''[[Astragalus mongholicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus monophyllus]]'' <small></small> *''[[Astragalus monspessulanus]]'' <small></small> **ssp. ''monspessulanus'' <small></small> **var. ''vandasii'' <small></small> *''[[Astragalus mukusiensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus munroi]]'' <small></small> *''[[Astragalus nacropelmatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus nanus]]'' <small></small> *''[[Astragalus nebrodensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus nigrescens]]'' <small></small> *''[[Astragalus nigrimontanus]]'' <small></small> *''[[Astragalus nishapurensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus nivalis]]'' <small></small> *''[[Astragalus norvegicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus nudicarpus]]'' <small></small> *''[[Astragalus nurensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus oldenburgii]]'' <small></small> *''[[Astragalus oltensis]]'' <small>Grossh.</small> *''[[Astragalus onobrychis]]'' <small>L.</small> *''[[Astragalus ophiocarpus]]'' <small></small> *''[[Astragalus oroboides]]'' <small></small> *''[[Astragalus ovalis]]'' <small></small> *''[[Astragalus ovinus]]'' <small></small> *''[[Astragalus palmyrensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus parnassi]]'' <small></small> *''[[Astragalus pastorius]]'' <small></small> *''[[Astragalus paucijugus]]'' <small></small> *''[[Astragalus peduncularis]]'' <small></small> *''[[Astragalus pellitus]]'' <small></small> *''[[Astragalus penduliflorus]]'' <small></small> *''[[Astragalus peregrinus]]'' <small></small> *''[[Astragalus peterfii]]'' <small></small> *''[[Astragalus petunnikovii]]'' <small></small> *''[[Astragalus physocalyx]]'' <small>Fisch.</small> *''[[Astragalus physocarpus]]'' <small></small> *''[[Astragalus physodes]]'' <small>L.</small> *''[[Astragalus pinetorum]]'' <small></small> **ssp. ''declinatus'' <small></small> **ssp. ''pinetorum'' <small></small> *''[[Astragalus piranshahricus]]'' <small></small> *''[[Astragalus platyphyllus]]'' <small></small> *''[[Astragalus platyraphis]]'' <small></small> *''[[Astragalus plumosus]]'' <small></small> **var. ''akardaghicus'' <small></small> **var. plumosus'' <small></small> *''[[Astragalus podocarpus]]'' <small></small> *''[[Astragalus polyactinus]]'' <small></small> *''[[Astragalus polyceras]]'' <small></small> *''[[Astragalus polygala]]'' <small></small> *''[[Astragalus ponticus]]'' <small>Pall.</small> *''[[Astragalus prusianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus przewalskii]]'' <small></small> *''[[Astragalus pseudocytisoides]]'' <small></small> *''[[Astragalus pseudogombo]]'' <small></small> *''[[Astragalus pseudoindurascens]]'' <small></small> *''[[Astragalus pseudotataricus]]'' <small></small> *''[[Astragalus pseudoutriger]]'' <small></small> *''[[Astragalus pseudovinus]]'' <small></small> *''[[Astragalus psilophus]]'' <small></small> *''[[Astragalus pterocephalus]]'' <small></small> *''[[Astragalus ptilocephalus]]'' <small>Baker</small> *''[[Astragalus ptilodes]]'' <small></small> *''[[Astragalus pulcher]]'' <small></small> *''[[Astragalus raphaelis]]'' <small></small> *''[[Astragalus rawlinsianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus reduncus]]'' <small></small> *''[[Astragalus remotijugus]]'' <small></small> *''[[Astragalus renzianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus rhizanthus]]'' <small></small> **ssp. ''candolleanus'' <small></small> **ssp. ''rhizanthus'' <small></small> *''[[Astragalus richardsonii]]'' <small></small> **var. ''richardsonii'' <small></small> **var. ''secundum'' <small></small> *''[[Astragalus rimarum]]'' <small></small> *''[[Astragalus roemeri]]'' <small></small> *''[[Astragalus ruprechtii]]'' <small></small> *''[[Astragalus russelii]]'' <small></small> *''[[Astragalus rytilobus]]'' <small></small> *''[[Astragalus sachalinensis]]'' <small></small> **var. ''pubescens'' <small></small> **var. ''sachalinensis'' <small></small> *''[[Astragalus salatavicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus saralensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus schahrudensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus schanginianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus schelichowii]]'' <small></small> *''[[Astragalus scheremetevianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus schimperi]]'' <small></small> **var. ''schimperi'' <small></small> **var. ''subsessilis'' <small></small> *''[[Astragalus schinanensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus schischkinii]]'' <small></small> *''[[Astragalus schizopterus]]'' <small></small> *''[[Astragalus schrenkianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus schugnanicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus scorpioides]]'' <small></small> *''[[Astragalus scorpiurus]]'' <small></small> **var. ''scorpiurus'' <small></small> *''[[Astragalus sealei]]'' <small></small> *''[[Astragalus secundus]]'' <small></small> *''[[Astragalus semilunatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus sempervirens]]'' <small></small> **var. ''catalaunicus'' <small></small> **ssp. ''cephalonicus'' <small></small> **ssp. ''muticus'' <small></small> **ssp. ''nevadensis'' <small></small> **ssp. ''sempervirens'' <small></small> *''[[Astragalus sesameus]]'' <small></small> *''[[Astragalus sevandensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus sevangensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus shagalensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus shinanensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus sibthorpianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus siculus]]'' <small></small> *''[[Astragalus sieberi]]'' <small></small> *''[[Astragalus sieversianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus sikkimensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus sinaicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus sirinicus]]'' <small></small> **ssp. ''sirinicus'' <small></small> **ssp. ''genargenteus'' <small></small> *''[[Astragalus skorniakovii]]'' <small></small> *''[[Astragalus sogotensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus solandri]]'' <small>Lowe</small> *''[[Astragalus somalensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus spinosus]]'' <small></small> *''[[Astragalus spruneri]]'' <small></small> *''[[Astragalus stalinskyi]]'' <small></small> *''[[Astragalus stella]]'' <small></small> *''[[Astragalus stenanthus]]'' <small></small> *''[[Astragalus stevenianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus stewartii]]'' <small></small> *''[[Astragalus stipulatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus striatellus]]'' <small></small> *''[[Astragalus strictus]]'' <small></small> *''[[Astragalus subuliformis]]'' <small></small> *''[[Astragalus sulcatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus sumbari]]'' <small></small> *''[[Astragalus sunpanensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus takhtadzhjanii]]'' <small></small> *''[[Astragalus tataricus]]'' <small>M. B.</small> *''[[Astragalus tatarius]]'' <small>Franch.</small> *''[[Astragalus tawalicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus taygeteus]]'' <small></small> *''[[Astragalus tecti-mundi]]'' <small></small> *''[[Astragalus tenuis]]'' <small></small> *''[[Astragalus thracicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus tibetanus]]'' <small></small> *''[[Astragalus tmoleus]]'' <small></small> **var. ''tmoleus'' <small></small> **var. ''bounacanthus'' <small></small> *''[[Astragalus tolmaczevii]]'' <small></small> *''[[Astragalus tongolensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus touranicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus transcaspicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus tragacanthoides]]'' <small></small> **ssp. ''pinetorum'' <small></small> *''[[Astragalus transsilvanicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus tribulifolius]]'' <small></small> *''[[Astragalus trigonus]]'' <small></small> *''[[Astragalus trigonocarpus]]'' <small></small> *''[[Astragalus troizkii]]'' <small></small> *''[[Astragalus tschimganicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus tugarinovii]]'' <small></small> *''[[Astragalus tumninensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus turbinatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus turcomanicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus turczaninovianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus turczaninovii]]'' <small></small> *''[[Astragalus turkestanus]]'' <small></small> *''[[Astragalus tuyehensis]]'' <small>Ghahr., Maassoumi & F. Ghahrem.</small> *''[[Astragalus tymphaeus]]'' <small></small> *''[[Astragalus ugamicus]]'' <small></small> *''[[Astragalus unifoliatus]]'' <small></small> *''[[Astragalus uninodus]]'' <small></small> *''[[Astragalus uralensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus utriger]]'' <small>Pall.</small> *''[[Astragalus utriges]]'' <small>Pall.</small> *''[[Astragalus vallicola]]'' <small></small> *''[[Astragalus variabilis]]'' <small></small> *''[[Astragalus venosus]]'' <small></small> *''[[Astragalus verrucosus]]'' <small></small> *''[[Astragalus versicolor]]'' <small>Pall.</small> *''[[Astragalus vesicarius]]'' <small>L.</small> **ssp. ''albidus'' <small></small> **ssp. ''vesicarius'' <small>(Pollini) Arcang.</small> *''[[Astragalus viciifolius]]'' <small>DC.</small> *''[[Astragalus vulpinus]]'' <small></small> *''[[Astragalus webbianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus wilmottianus]]'' <small></small> *''[[Astragalus xanthomeloides]]'' <small></small> *''[[Astragalus xipholobus]]'' <small></small> *''[[Astragalus zanskarensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus zubairensis]]'' <small></small> {{div col end}} ==Norður Amerískar ''Astragalus''== ===Ceridothrix Phalanx <small>Barneby</small>=== ====Hluti ''Onobrychoidei'' <small>DC.</small>==== *''[[Astragalus adsurgens]]'' <small>Pallas</small> **ssp. ''adsurgens'' <small>Pallas</small> **ssp. ''robustior'' <small>Hook.</small> **ssp. ''tananaicus'' <small>(Hult.) Barneby</small> ====Hluti ''Uliginosi'' <small>Gray</small>==== *''[[Astragalus canadensis]]'' <small>L.</small> **ssp. ''brevidens'' <small>(Gand.) Barneby</small> **ssp. ''canadensis'' <small>L.</small> **ssp. ''mortoni'' <small>(Nutt.) Wats.</small> *''[[Astragalus falcatus]]'' <small>Lam.</small> *''[[Astragalus odoratus]]'' <small>Lam.</small> *''[[Astragalus oreganus]]'' <small>Nutt. ex T. & G.</small> *''[[Astragalus uliginosus]]'' <small></small> ===Homaloboid Phalanx <small>Barneby</small>=== ====Hluti ''Albuli'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus albulus]]'' <small>Woot. & Standl.</small> ====Hluti ''Ampularii'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus ampullarius]]'' <small>Wats.</small> ====Hluti ''Atrati'' <small>Jones</small>==== *''[[Astragalus atratus]]'' <small>Wats.</small> **ssp. ''atratus'' <small>Wats.</small> **ssp. ''inseptus'' <small>Barneby ap. Hitchc. ''et al''.</small> **ssp. ''mensanus'' <small>Jones</small> **ssp. ''owyheensis'' <small>(Nels. & Macbr.) Jones</small> *''[[Astragalus salmonis]]'' <small>Jones</small> ====Hluti ''Bicristati'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus bicristatus]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus ertterae]]'' <small>Barneby & Shevock</small> *''[[Astragalus webberi]]'' <small>Gray ap. Brew. & Wats.</small> ====Hluti ''Bisulcati'' <small>Gray</small>==== *''[[Astragalus bisulcatus]]'' <small>(Hook.) Gray</small> **ssp. ''bisulcatus'' <small>(Hook.) Gray</small> **ssp. ''haydenianus'' <small>(Gray ex Brandegee) Barneby</small> **ssp. ''major'' <small>Welsh</small> **ssp. ''nevadensis'' <small>(Jones) Barneby</small> *''[[Astragalus racemosus]]'' <small>Pursh</small> **ssp. ''longisetus'' <small>Jones</small> **ssp. ''racemosus'' <small>Pursh</small> **ssp. ''treleasei'' <small>C. L. Porter</small> ====Hluti ''Camptopodes'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus camptopus]]'' <small>Barneby</small> ====Hluti ''Collini'' <small>Jones</small>==== *''[[Astragalus collinus]]'' <small>(Hook.) G. Don</small> **ssp. ''collinus'' <small>(Hook.) G. Don</small> **ssp. ''laurentii'' <small>(Rydb.) Barneby</small> *''[[Astragalus curvicarpus]]'' <small>(A. Hell.) Macbr.</small> **ssp. ''brachycodon'' <small>(Barneby) Barneby</small> **ssp. ''curvicarpus'' <small>(A. Heller) Macbr.</small> **ssp. ''subglaber'' <small>(Rydb.) Barneby</small> *''[[Astragalus gibbsii]]'' <small>Kellogg</small> ====Hluti ''Conjuncti'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus conjunctus]]'' <small>Wats.</small> *''[[Astragalus hoodianus]]'' <small>Howell</small> *''[[Astragalus leibergi]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus reventiformis]]'' <small>(Rydb.) Barneby</small> ====Hluti ''Cusickiani''==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus californicus]]'' <small>(Gray) Greene</small> *''[[Astragalus ceramicus]]'' <small>Sheldon</small> **ssp. ''apus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''ceramicus'' <small>Sheldon</small> **ssp. ''filifolius'' <small>(Gray) F. J. Hermann</small> *''[[Astragalus cusickii]]'' <small>A. Gray</small> **ssp. ''cusickii'' <small>A. Gray</small> **ssp. ''flexilipes'' <small>Barneby</small> **ssp. ''packardiae'' <small></small> **ssp. ''sterilis'' <small></small> *''[[Astragalus filipes]]'' <small>Torr. ex. Gray</small> *''[[Astragalus inversus]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus kerrii]]'' <small>Knight et Cully</small> *''[[Astragalus knightii]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus sterilis]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus whitneyi]]'' <small>A. Gray</small> **ssp. ''confusus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''lenophyllus'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''siskiyouensis'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''sonneanus'' <small>(Greene) Jeps.</small> **ssp. ''whitneyi'' <small>A. Gray</small> {{div col end}} ====Hluti ''Drabellae'' <small>(T. & G.) Barneby</small>==== *''[[Astragalus chloodes]]'' <small>Barneby</small><!-- Sometimes spelled Astragalus chloödes. --> *''[[Astragalus detritalis]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus drabelliformis]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus simplicifolius]]'' <small>(Nutt.) Gray</small> *''[[Astragalus spatulatus]]'' <small>Sheldon</small> ====Hluti ''Drummondiani'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus drummondii]]'' <small>Dougl. ex. Hook.</small> ====Hluti ''Ervoidei'' <small>Barneby</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus bourgovii]]'' <small>A. Gray</small> *''[[Astragalus kentrophyta]]'' <small>A. Gray</small> **ssp. ''coloradoensis'' <small>Jones</small> **ssp. ''danaus'' <small>(Barneby) Barneby</small> **ssp. ''douglasii'' <small>Barneby</small> **ssp. ''elatus'' <small>Wats.</small> **ssp. ''implexus'' <small>(Canby) Barneby</small> **ssp. ''jessiae'' <small>(Peck) Barneby</small> **ssp. ''kentrophyta'' <small>A. Gray</small> **ssp. ''neomexicanus'' <small>(Barneby) Barneby</small> **ssp. ''tegetarius'' <small>(S. Wats.) Dorn</small> **ssp. ''ungulatus'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus microcystis]]'' <small>A. Gray</small> *''[[Astragalus tenellus]]'' <small>Pursh</small> *''[[Astragalus vexilliflexus]]'' <small></small> **ssp. ''nubilus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''velliflexus'' <small>Sheldon</small> {{div col end}} ====Hluti ''Genistoidei'' <small>(Torr. & Gray) Barneby</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus convallarius]]'' <small>Greene</small> **ssp. ''convallarius'' <small>Greene</small> **ssp. ''finitimus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''margaretae'' <small>Barneby</small> **ssp. ''scopulorum'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus diversifolius]]'' <small>A. Gray</small> *''[[Astragalus miser]]'' <small>Dougl. ex Hook.</small> **ssp. ''crispatus'' <small>(Jones) Cron.</small> **ssp. ''decumbens'' <small>(Nutt.) Cron.</small> **ssp. ''hylophilus'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''miser'' <small>Dougl. ex Hook.</small> **ssp. ''oblongifolius'' <small>(Rydb.) Cron.</small> **ssp. ''praeteritus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''tenuifolius'' <small>(Nutt.) Barneby</small> **ssp. ''serotinus'' <small>(Gray) Barneby</small> {{div col end}} ====Hluti ''Gynophoraria'' <small>(Rydb.) Barneby</small>==== *''[[Astragalus nutzotinensis]]'' <small>Rouss.</small> ====Hluti ''Hesperonix'' <small>(Rydb.) Barneby</small>==== *''[[Astragalus bolanderi]]'' <small>Gray</small> ====Hluti ''Humistrati'' <small>(Jones) Barneby</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus anxius]]'' <small>Meinke & Kaye</small> *''[[Astragalus chuskanus]]'' <small>Barneby & Spellenberg</small> *''[[Astragalus humistratus]]'' <small>Gray</small> **ssp. ''crispulus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''hosackiae'' <small>(Greene) Jones</small> **ssp. ''humistratus'' <small>Gray</small> **ssp. ''humivagans'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''sonorae'' <small>(Gray) Jones</small> **ssp. ''tenerrimus'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus micromerius]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus sesquiflorus]]'' <small>Wats.</small> *''[[Astragalus tegetarioides]]'' <small>Jones</small> {{div col end}} ====Hluti ''Inyoenses'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus inyoensis]]'' <small>Sheldon</small> ====Hluti ''Jaegeriani'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus jaegerianus]]'' <small>Munz</small> ====Hluti ''Jejuni'' <small>(Jones) Barneby</small>==== *''[[Astragalus jejunis]]'' <small>Wats.</small> *''[[Astragalus limnocharis]]'' <small>Barneby</small> **ssp. ''limnocharis'' <small>Barneby</small> **ssp. ''montii'' <small>(Welsh) Isely</small> ====Hluti ''Lonchocarpi'' <small>Gray</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus aequalis]]'' <small>Clokey</small> *''[[Astragalus atwoodii]]'' <small>Welsh & Thorne</small> *''[[Astragalus coltoni]]'' <small>Jones</small> **ssp. ''coltoni'' <small>Jones</small> **ssp. ''moabensis'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus cronquistii]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus duchesnenesis]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus episcopus]]'' <small>Wats.</small><!-- Sometimes misspelled as Astragalus episcopis. --> *''[[Astragalus hamiltonii]]'' <small>Porter</small> *''[[Astragalus harrisonii]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus lancearius]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus lonchocarpus]]'' <small>Torr.</small> *''[[Astragalus nidularius]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus pinonis]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus ripleyi]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus schmollae]]'' <small>Porter</small> *''[[Astragalus titanophilus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus tortipes]]'' <small>Anderson & J. M. Porter</small> *''[[Astragalus xiphoides]]'' <small>(Barneby) Barneby</small> {{div col end}} ====Hluti ''Malaci'' <small>Barneby</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus chamaemeniscus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus cibarius]]'' <small>Sheld.</small> *''[[Astragalus cimae]]'' <small>Jones</small> **ssp. ''cimae'' <small>Jones</small> **ssp. ''sufflatus'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus ensiformis]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus malacoides]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus malacus]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus minthorniae]]'' <small>(Rydb.) Jepson</small> **ssp. ''gracilior'' <small>(Barneby) Barneby</small> **ssp. ''minthorniae'' <small>(Rydb.) Jepson</small> **ssp. ''villosus'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus vallaris]]'' <small>Jones</small> {{div col end}} ====Hluti ''Michauxiani'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus michauxii]]'' <small>(O. Kze.) F. J. Hermann</small> ====Hluti ''Miselli'' <small>(Rydb.) Barneby</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus agnicidus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus arthuri]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus carminis]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus congdoni]]'' <small>Wats.</small> *''[[Astragalus ervoides]]'' <small>H. & A.</small> **ssp. ''ervoides'' <small>H. & A.</small> **ssp. ''maysillesii'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus howelli]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus misellus]]'' <small>Wats.</small> **ssp. ''misellus'' <small>Wats.</small> **ssp. ''pauper'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus oniciformis]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus paysonii]]'' <small>(Rydb.) Barneby</small> *''[[Astragalus sinaloae]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus straturensis]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus toquimanus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus umbricatus]]'' <small>Sheld.</small> {{div col end}} ====Hluti ''Neglecti'' <small>(Rydb.) Barneby</small>==== *''[[Astragalus neglectus]]'' <small>(T. & G.) Sheld.</small> ====Hluti ''Neonix'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus johannis-howellii]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus mulfordae]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus peckii]]'' <small>Piper</small> *''[[Astragalus yoder-williamsii]]'' <small>Barneby</small> ====Hluti ''Neviniani'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus nevinii]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus traskiae]]'' <small>Eastw.</small> ====Hluti ''Nudi'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus serenoi]]'' <small>(O. Kze.) Sheld.</small> **ssp. ''serenoi'' <small>(O. Kze.) Sheld.</small> **ssp. ''shockleyi'' <small>(Jones) Barneby</small> **ssp. ''sordescens'' <small>Barneby</small> ====Hluti ''Ocreati'' <small>Gray</small>==== *''[[Astragalus flavus]]'' <small>Nutt. ex Torr. & Gray</small> **ssp. ''argillosus'' <small>(Jones) Barneby</small> **ssp. ''candicans'' <small>Gray</small> **ssp. ''flavus'' <small>Nutt. ex Torr. & Gray</small> *''[[Astragalus moencoppensis]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus sophoroides]]'' <small>Jones</small> ====Hluti ''Oocalyces'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus oocalycis]]'' <small>Jones</small><!-- Sometimes spelled Astragalus oöcalycis. --> ====Hluti ''Pachyphyllus'' <small>Jones</small>==== *''[[Astragalus asclepiadoides]]'' <small>Jones</small> ====Hluti ''Pachypodes'' <small>(Jones) Barneby</small>==== *''[[Astragalus pachypus]]'' <small>Greene</small> **ssp. ''jaegeri'' <small>Munz</small> **ssp. ''pachypus'' <small>Greene</small> ====Hluti ''Pectinati'' <small>Gray</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus grayi]]'' <small>Parry ex Wats. ap. Parry</small> *''[[Astragalus linifolius]]'' <small>Osterh.</small> *''[[Astragalus nelsonianus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus osterhouti]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus pectinatus]]'' <small>Dougl. ex G. Don</small> *''[[Astragalus rafaelensis]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus saurinus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus toanus]]'' <small>Jones</small> {{div col end}} ====Hluti ''Podosclerocarpi'' <small>Gray</small>==== *''[[Astragalus sclerocarpus]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus sinuatus]]'' <small>Piper</small> *''[[Astragalus speirocarpus]]'' <small>Gray</small> ====Hluti ''Polares'' <small>(Rydb.) Barneby</small>==== *''[[Astragalus bodini]]'' <small>Sheld.</small> *''[[Astragalus lackschewitzii]]'' <small>Lavin & Marriott</small> *''[[Astragalus molybdenus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus polaris]]'' <small>Benth. ex Hook.</small> *''[[Astragalus shultziorum]]'' <small>Barneby</small> ====Hluti ''Porrecti'' <small>(Rydb.) Barneby</small>==== *''[[Astragalus porrectus]]'' <small>Wats.</small> ====Hluti ''Preussiani'' <small>Jones</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus beathii]]'' <small>C. L. Porter</small> *''[[Astragalus crotalariae]]'' <small>(Bth.) Gray</small> *''[[Astragalus debequaeus]]'' <small>Welsh</small>—Debeque milkvetch *''[[Astragalus eastwoodae]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus iselyi]]'' <small>Welsh</small> *''[[Astragalus mokiacensis]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus pattersoni]]'' <small>Gray ex Brand.</small> *''[[Astragalus praelongus]]'' <small>Sheld.</small> **ssp. ''ellisiae'' <small>(Rydb.) Barneby ap. B. L. Turner</small> **ssp. ''lonchopus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''praelongus'' <small>Sheld.</small> *''[[Astragalus preussii]]'' <small>Gray</small> **ssp. ''laxiflorus'' <small>Gray</small> **ssp. ''preussii'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus sabulosus]]'' <small>Jones</small> {{div col end}} ====Hluti ''Pruniformes'' <small>(Jones) Barneby</small>==== *''[[Astragalus accidens]]'' <small>Wats.</small> **ssp. ''accidens'' <small>Wats.</small> **ssp. ''hendersonii'' <small>(Wats.) Jones</small> ====Hluti ''Quinqueflori'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus brandegei]]'' <small>T. C. Porter</small> *''[[Astragalus quinqueflorus]]'' <small>Wats.</small> ====Hluti ''Reventi–arrecti'' <small>Jones</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus ackermanii]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus adanus]]'' <small>A. Nels.</small> *''[[Astragalus arrectus]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus atropubescens]]'' <small>Coult. & Rish.</small> *''[[Astragalus eremiticus]]'' <small>Sheld.</small><!-- Sometimes misspelled as Astragalus eremeticus. --> *''[[Astragalus obscurus]]'' <small>Wats.</small> *''[[Astragalus orcuttianus]]'' <small>Wats.</small> *''[[Astragalus remotus]]'' <small>(Jones) Barneby</small> *''[[Astragalus reventus]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus riparius]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus scaphoides]]'' <small>(Jones) Rydb.</small> *''[[Astragalus sheldoni]]'' <small>(Rydb.) Barneby</small> *''[[Astragalus terminalis]]'' <small>Wats.</small> {{div col end}} ====Hluti ''Scalares'' <small>(Jones) Barneby</small>==== *''[[Astragalus scalaris]]'' <small>Wats.</small> ====Hluti ''Scytocarpi'' <small>Gray</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus castetteri]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus coriaceus]]'' <small>Hemsl.</small><!-- Sometimes misspelled Astragalus coriaceous. --> *''[[Astragalus flexuosus]]'' <small>(Hook.) G. Don </small> **ssp. ''diehlii'' <small>(Jones) Barneby</small> **ssp. ''flexuosus'' <small>(Hook.) G. Don</small> **ssp. ''greenei'' <small>(Gray) Barneby</small> *''[[Astragalus fucatus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus gracilis]]'' <small>Nutt.</small> *''[[Astragalus hallii]]'' <small>A. Gray</small> **ssp. ''fallax'' <small>(Wats.) Barneby</small> **ssp. ''hallii'' <small>A. Gray</small> *''[[Astragalus pictiformis]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus proximus]]'' <small>(Rydb.) Woot. & Standl.</small> *''[[Astragalus puniceus]]'' <small>Osterh</small> **ssp. ''gertrudis'' <small>(Greene) Barneby</small> **ssp. ''puniceus'' <small>Osterh.</small> *''[[Astragalus shevockii]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus subcinereus]]'' <small>A. Gray</small> **ssp. ''basalticus'' <small></small> **ssp. ''subcinereus'' <small>A. Gray</small> *''[[Astragalus wingatanus]]'' <small>Wats.</small> {{div col end}} ====Hluti ''Solitarii'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus alvordensis]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus applegatii]]'' <small>Peck</small> *''[[Astragalus solitarius]]'' <small>Peck</small> ====Hluti ''Strigulosi'' <small>Jones</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus altus]]'' <small>Woot. & Standl.</small> *''[[Astragalus cenorrhynchus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus cobrensis]]'' <small>Gray</small> **ssp. ''cobrensis'' <small>Gray</small> **ssp. ''fendleri'' <small></small> **ssp. ''maguirei'' <small>Kearney</small> *''[[Astragalus egglestonii]]'' <small>(Rydb.) Kearn. & Peeb.</small> *''[[Astragalus esperanzae]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus guatemalensis]]'' <small>Hemsl.</small> **ssp. ''brevidentatus'' <small>(Hemsl.) Barneby</small> **ssp. ''guatemalensis'' <small>Hemsl.</small> **ssp. ''lozani'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus hidalgensis]]'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''hidalgensis'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''protensus'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus hintoni]]'' <small>Barneby</small> **ssp. ''cobrensis'' <small>Barneby</small> **ssp. ''hintoni'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus jaliscensis]]'' <small>(Rydb.) Barneby</small> *''[[Astragalus legionensis]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus longissimus]]'' <small>(Jones) Barneby</small> *''[[Astragalus lyonnetii]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus micranthus]]'' <small>Desv</small> **ssp. ''micranthus'' <small>Desv.</small> **ssp. ''seatoni'' <small>(Jones) Barneby</small> *''[[Astragalus microcymbus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus pennellianus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus potosinus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus pueblae]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus purpusi]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus radicans]]'' <small>Humb. ex Hornem.</small> **ssp. ''harshbergeri'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''radicans'' <small>Humb. ex Hornem.</small> *''[[Astragalus recurvus]]'' <small>Greene</small> *''[[Astragalus regiomontanus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus rusbyi]]'' <small>Greene</small> *''[[Astragalus strigulosus]]'' <small>Kunth</small> *''[[Astragalus tioides]]'' <small>(Rydb.) Barneby</small> *''[[Astragalus tolucanus]]'' <small>Robins. & Seat.</small> *''[[Astragalus zacatecanus]]'' <small>(Rydb.) Barneby</small> {{div col end}} ====Hluti ''Tiopsidei'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus scopulorum]]'' <small>T. C Porter</small> ====Hluti ''Tweedyani'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus tweedyi]]'' <small>Canby</small> ====Hluti ''Woodruffiani'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus woodruffi]]'' <small>Jones</small> ===Hypoglottis Phalanx <small>Barneby</small>=== ====Hluti ''Hypoglottoidei'' <small>DC.</small>==== *''[[Astragalus agrestis]]'' <small>Dougl. ex G. Don</small> *''[[Astragalus brachypetalus]]'' <small>Trautv.</small> *''[[Astragalus cicer]]'' <small>L.</small> *''[[Astragalus perplexus]]'' <small>Maassoumi</small> *''[[Astragalus pishchakensis]]'' <small>Maassoumi</small> ===Orophaca Phalanx <small>Barneby</small>=== ====Hluti ''Orophaca'' <small>(Torr. & Gray) Barneby</small>==== *''[[Astragalus gilviflorus]]'' <small>Sheld.</small> *''[[Astragalus hyalinus]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus proimanthus]]'' <small>Barneby</small> ====Hluti ''Sericoleuci'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus aretioides]]'' <small>(Jones) Barneby</small> *''[[Astragalus barrii]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus sericoleucus]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus tridactylicus]]'' <small>Gray</small> ===Phacoid Phalanx <small>Barneby</small>=== ====Hluti ''Astragalus'' <small>L.</small>==== *''[[Astragalus alpinus]]'' <small>L.</small> **ssp. ''alpinus'' <small>L.</small> **ssp. ''brunetianus'' <small>Fern.</small> *''[[Astragalus leptaleus]]'' <small>Gray</small> ====Hluti ''Hemiphaca'' <small>K. & K.</small>==== *''[[Astragalus williamsii]]'' <small>Rydb.</small> ====Hluti ''Hemiphragmium'' <small>(C. Koch) Bge.</small>==== *''[[Astragalus cottoni]]'' <small>Jones</small> ====Hluti ''Minerales'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus molybdenus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus shultziorum]]'' <small>Barneby</small> ====Hluti ''Oroboidei'' <small>Gray</small>==== *''[[Astragalus eucosmus]]'' <small>Robinson</small> *''[[Astragalus robbinsii]]'' <small>(Hook.) Barneby</small> **ssp. ''alpiniformis'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''fernaldi'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''harringtonii'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''jesupi'' <small>Egglest. & Sheld.</small> **ssp. ''minor'' <small>(Hook.) Barneby</small> **ssp. ''occidentalis'' <small>Wats.</small> **ssp. ''robbinsii'' <small>(Oakes) A. Gray</small> ====Hluti ''Phaca'' <small>(L.) Halaczy</small>==== *''[[Astragalus americanus]]'' <small>(Hook.) Jones</small> *''[[Astragalus umbellatus]]'' <small>Bge.</small> ===Piptoloboid Phalanx <small>Barneby</small>=== ====Hluti ''Anemophili'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus anemophilus]]'' <small>Greene</small> *''[[Astragalus harbisonii]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus miguelensis]]'' <small>Greene</small> ====Hluti ''Argophylii'' <small>Gray</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus accumbens]]'' <small>Sheld.</small> *''[[Astragalus amphioxys]]'' <small>Gray</small> **ssp. ''amphioxys'' <small>Gray</small> **ssp. ''modestus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''vespertinus'' <small>(Sheld.) Jones</small> *''[[Astragalus anisus]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus anserinus]]'' <small>Atwood, Goodrich, & Welsh</small> *''[[Astragalus argophyllus]]'' <small>Nutt. ex Torr. & Gray</small> **ssp. ''argophyllus'' <small>Nutt. ex Torr. & Gray</small> **ssp. ''martini'' <small>Jones</small> **ssp. ''panguicensis'' <small>(Jones) Jones</small> *''[[Astragalus callithrix]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus castaneiformis]]'' <small>Wats.</small> **ssp. ''castaneiformis'' <small>Wats.</small> **ssp. ''consobrinus'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus chamaeleuce]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus coccineus]]'' <small>Brand.</small> *''[[Astragalus columbianus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus consobrinus]]'' <small></small> *''[[Astragalus cyaneus]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus cymboides]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus desereticus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus eurekensis]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus eurylobus]]'' <small>(Barneby) Barneby</small> *''[[Astragalus feënsis]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus funereus]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus henrimontanus]]'' <small>Welsh</small> *''[[Astragalus holmgreniorum]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus inflexus]]'' <small>Dougl. ex Hook.</small> *''[[Astragalus iodopetalus]]'' <small>(Rydb.) Barneby</small> *''[[Astragalus loanus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus leucolobus]]'' <small>Wats. ex Jones</small> *''[[Astragalus marianus]]'' <small>(Rydb.) Barneby</small> *''[[Astragalus missouriensis]]'' <small>Nutt.</small> **ssp. ''amphibolus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''humistratus'' <small></small> **ssp. ''mimetes'' <small>Barneby</small> **ssp. ''missouriensis'' <small>Nutt.</small> *''[[Astragalus musimonum]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus musiniensis]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus neomexicanus]]'' <small>Woot. & Standl.</small> *''[[Astragalus newberryi]]'' <small>Gray</small> **ssp. ''aquarii'' **ssp. ''blyae'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''newberryi'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus nudisiliquus]]'' <small>A. Nels.</small> *''[[Astragalus parryi]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus phoenix]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus piscator]]'' <small>Barneby & Welsh</small> *''[[Astragalus piutensis]]'' <small></small> *''[[Astragalus purshii]]'' <small>Dougl. ex Hook.</small> **ssp. ''concinnus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''glareosus'' <small>(Dougl.) Barneby</small> **ssp. ''lagopinus'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''lectulus'' <small>(Wats.) Jones</small> **ssp. ''ophiogenes'' <small>(Barneby) Barneby ap. Hitchc. ''et al''.</small> **ssp. ''pumilio'' <small>Barneby</small> **ssp. ''purshii'' <small>Dougl. ex Hook.</small> **ssp. ''tinctus'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus shortianus]]'' <small>Nutt. ex Torr. & Gray</small> *''[[Astragalus subvestitus]]'' <small>(Jeps.) Barneby</small> *''[[Astragalus tephrodes]]'' <small>Gray</small> **ssp. ''brachylobus'' <small>(Gray) Barneby</small> **ssp. ''chloridae'' <small>(Jones) Barneby</small> **ssp. ''eurylobus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''fendleri'' <small></small> **ssp. ''tephrodes'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus tidestromii]]'' <small>(Rydb.) Clokey</small> *''[[Astragalus uncialis]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus utahensis]]'' <small>(Torr.) T. & G.</small> *''[[Astragalus waterfallii]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus welshii]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus zionis]]'' <small>Jones</small> {{div col end}} ====Hluti ''Brauntoniani'' <small>(Rydb.) Barneby</small>==== *''[[Astragalus brauntonii]]'' <small>Parish</small> ====Hluti ''Chaetodontes'' <small>Gray</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus andersonii]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus austinae]]'' <small>Gray ap. Brew. & Wats.</small> *''[[Astragalus caricinus]]'' <small>(Jones) Barneby</small> *''[[Astragalus lemmoni]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus lentiformis]]'' <small>Gray ap. Brew. & Wats.</small> *''[[Astragalus lyalli]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus sepultipes]]'' <small>(Barneby) Barneby</small> *''[[Astragalus spaldingii]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus tyghensis]]'' <small>Peck</small> {{div col end}} ====Hluti ''Circumdati'' <small>(Jones) Barneby</small>==== *''[[Astragalus circumdatus]]'' <small>Greene</small> ====Hluti ''Cystiella'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus striatiflorus]]'' <small>Jones</small> ====Hluti ''Densifolii'' <small>(Rydb.) Barneby</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus curtipes]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus nuttallii]]'' <small>(T. & G.) J. T. How.</small> **ssp. ''nuttallii'' <small>(T. & G.) J. T. How.</small> **ssp. ''virgatus'' <small>(Gray) Barneby</small> *''[[Astragalus oxyphysus]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus pomonensis]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus pycnostachyus]]'' <small>Gray</small> **ssp. ''lanosissimus'' <small>(Rydb.) Munz & McBurney ex Munz</small> **ssp. ''pycnostachyus'' <small>Gray</small> {{div col end}} ====Hluti ''Desperati'' <small>Barneby</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus cottamii]]'' <small>Welsh</small> *''[[Astragalus desperatus]]'' <small>Jones</small> **ssp. ''conspectus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''desperatus'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus deterior]]'' <small>(Barneby) Barneby</small> *''[[Astragalus equisolensis]]'' <small>Neese & Welsh</small> *''[[Astragalus monumentalis]]'' <small>Barneby</small> **ssp. ''cottamii'' <small>(Welsh) Barneby</small> **ssp. ''monumentalis'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus naturitensis]]'' <small>Pays.</small> {{div col end}} ====Hluti ''Diphaci'' <small>(Rydb.) L. E. James</small>==== *''[[Astragalus diphacus]]'' <small>Wats.</small> ====Hluti ''Diphysi'' <small>Gray</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus iodanthus]]'' <small>Wats.</small> **ssp. ''diaphanoides'' <small>Barneby</small> **ssp. ''iodanthus'' <small>Wats.</small> **ssp. ''vipereus'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus lentiginosus]]'' <small>Dougl. ex Hook.</small> **ssp. ''albiflorus'' <small>Jones</small> **ssp. ''albifolius'' <small>Jones</small> **ssp. ''ambiguus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''antonius'' <small>Barneby</small> **ssp. ''araneosus'' <small>(Sheld.) Barneby</small> **ssp. ''australis'' <small>Barneby</small> **ssp. ''borreganus'' <small>Jones</small> **ssp. ''chartaceus'' <small>Jones</small> **ssp. ''coachellae'' <small>Barneby ap. Shreve & Wiggins</small> **ssp. ''diphysus'' <small>(Gray) Jones</small> **ssp. ''floribundus'' <small>Gray</small> **ssp. ''fremontii'' <small>(Gray) Wats.</small> **ssp. ''higginsii'' <small>Welsh & Thorne</small> **ssp. ''idriensis'' <small>Jones</small> **ssp. ''ineptus'' <small>(Gray) Jones</small> **ssp. ''kennedyi'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''kernensis'' <small>(Jeps.) Barneby</small> **ssp. ''latus'' <small>(Jones) Jones</small> **ssp. ''lentiginosus'' <small>Dougl. ex Hook.</small> **ssp. ''macrolobus'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''maricopae'' <small>Barneby</small> **ssp. ''micans'' <small>Barneby</small> **ssp. ''nigricalycis'' <small>Jones</small> **ssp. ''oropedii'' <small>Barneby</small> **ssp. ''palans'' <small>(Jones) Jones</small> **ssp. ''piscinensis'' <small>Barneby</small> **ssp. ''platyphyllidius'' <small>(Rydb.) Peck</small> **ssp. ''pohlii'' <small>Welsh & Barneby</small> **ssp. ''salinus'' <small>(Howell) Barneby</small> **ssp. ''scoppionis'' <small>Jones</small> **ssp. ''semotus'' <small>Jeps.</small> **ssp. ''sesquimetralis'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''sierrae'' <small>Jones</small> **ssp. ''stramineus'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''toyabensis'' <small>Barneby</small> **ssp. ''ursinus'' <small>(Gray) Barneby</small> **ssp. ''variabilis'' <small>Barneby</small> **ssp. ''vitreus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''yuccanus'' <small>Jones</small> **ssp. ''wahweapensis'' <small>Welsh</small> **ssp. ''wilsonii'' <small>(Greene) Barneby</small> *''[[Astragalus pseudiodanthus]]'' <small>Barneby</small> {{div col end}} ====Hluti ''Gigantei'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus giganteus]]'' <small>(Wats.)</small> ====Hluti ''Greggiani''==== *''[[Astragalus greggii]]'' <small>Watson</small> *''[[Astragalus pomphocalyx]]'' <small>Villarreal & M. A. Carranza</small> *''[[Astragalus rupertii]]'' <small>Villarreal & M. A. Carranza</small> ====Hluti ''Humillimi'' <small>(Jones) Barneby</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus cremnophylax]]'' <small>Barneby</small> **ssp. ''cremnophylax'' <small>Barneby</small> **ssp. ''hevronii'' <small>Barneby</small> **ssp. ''myriorrhaphis'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus gilensis]]'' <small>Greene</small> *''[[Astragalus humillimus]]'' <small>A Gray ex Brand.</small> *''[[Astragalus siliceus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus troglodytus]]'' <small>Wats.</small> *''[[Astragalus wittmanii]]'' <small>Barneby</small> {{div col end}} ====Hluti ''Hypoleuci'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus hypoleucus]]'' <small>Schau.</small> ====Hluti ''Inflati'' <small>Gray</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus allochrous]]'' <small>Gray</small> **ssp. ''allochrous'' <small>Gray</small> **ssp. ''playanus'' <small></small> *''[[Astragalus aquilonius]]'' <small>(Barneby) Barneby</small> *''[[Astragalus aridus]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus beatleyae]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus cerussatus]]'' <small>Sheld.</small> *''[[Astragalus deanei]]'' <small>(Rydb.) Barneby</small> *''[[Astragalus diaphanus]]'' <small>Dougl. ex Hook.</small> *''[[Astragalus douglasii]]'' <small>(T. & G.) Gray</small> **ssp. ''douglasii'' <small>(T. & G.) Gray</small> **ssp. ''glaberrimus'' <small>Jones</small> **ssp. ''parishii'' <small>(Gray) Jones</small> **ssp. ''perstrictus'' <small>(Rydb.) Munz & McBurney ex Munz</small> *''[[Astragalus endopterus]]'' <small>(Barneby) Barneby</small> *''[[Astragalus fastidius]]'' <small>(Kell.) Jones</small> *''[[Astragalus geyeri]]'' <small>Gray</small> **ssp. ''geyeri'' <small>Gray</small> **ssp. ''triquestrus'' <small>(Gray) Jones</small> *''[[Astragalus gilmani]]'' <small>Tidest.</small> *''[[Astragalus gruinus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus hornii]]'' <small>Gray</small> **ssp. ''hornii'' <small>Gray</small> **ssp. ''minutiflorus'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus idrietorum]]'' <small>Barneby ap. Shreve & Wiggins</small> *''[[Astragalus insularis]]'' <small>Kell.</small> **ssp. ''harwoodii'' <small>Munz & McBurney ex Munz</small> **ssp. ''insularis'' <small>Kell.</small> **ssp. ''quentinus'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus macrodon]]'' <small>(H. & A.) Gray</small> *''[[Astragalus magdalenae]]'' <small>Greene</small> **ssp. ''magdalenae'' <small>Greene</small> **ssp. ''niveus'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''peirsonii'' <small>(Munz & McBurney) Barneby</small> *''[[Astragalus moranii]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus nutans]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus oocarpus]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus palmeri]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus pardalinus]]'' <small>(Rydb.) Barneby</small> *''[[Astragalus piscinus]]'' <small>(Jones) Barneby ap. Shreve & Wiggins</small> *''[[Astragalus prorifer]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus pubentissimus]]'' <small>Torr. & Gray</small> **ssp. ''peabodianus'' <small>Welsh</small> **ssp. ''pubentissimus'' <small>Torr. & Gray</small> *''[[Astragalus sabulonum]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus sanctorum]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus serpens]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus sparsiflorus]]'' <small>Gray</small> **ssp. ''majusculus'' <small>Gray</small> **ssp. ''sparsiflorus'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus thurberi]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus wardi]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus wetherilli]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus wootoni]]'' <small>Sheld.</small> **ssp. ''candollianus'' <small>(Kunth) Barneby</small> **ssp. ''fendleri'' <small></small> **ssp. ''wootoni'' <small>Sheld.</small> {{div col end}} ====Hluti ''Layneani'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus layneae]]'' <small>Greene</small> ====Hluti ''Leptocarpi'' <small>Barneby</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus acutirostris]]'' <small>Wats.</small> *''[[Astragalus albens]]'' <small>Greene</small> *''[[Astragalus arizonicus]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus bernardinus]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus breweri]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus bryantii]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus clarianus]]'' <small>Jeps.</small> *''[[Astragalus coahuilae]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus emoryanus]]'' <small>(Rydb.) Cory</small> **ssp. ''emoryanus'' <small>(Rydb.) Cory</small> **ssp. ''terlinguensis'' <small>(Cory) Barneby</small> *''[[Astragalus francisquitensis]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus gentryi]]'' <small>Standl.</small> *''[[Astragalus hypoxylus]]'' <small>Wats.</small> *''[[Astragalus leptocarpus]]'' <small>Torr. & Gray</small> *''[[Astragalus lindheimeri]]'' <small>Engelm. ex Gray</small> *''[[Astragalus mohavensis]]'' <small>Wats.</small> **ssp. ''hemigyrus'' <small>(Clokey) Barneby</small> **ssp. ''mohavensis'' <small>Wats.</small> *''[[Astragalus nothoxys]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus nutallianus]]'' <small>A. DC.</small> **ssp. ''austrinus'' <small>(Small) Barneby ap. Shreve & Wiggins</small> **ssp. ''cedrosensis'' <small>Jones</small> **ssp. ''imperfectus'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''macilentus'' <small>(Small) Barneby ap. B. L. Turner</small> **ssp. ''micranthiformis'' <small>Barneby</small> **ssp. ''nuttallianus'' <small>A. DC.</small> **ssp. ''pleianthus'' <small>(Shinners) Barneby</small> **ssp. ''trichocarpus'' <small>Torr. & Gray</small> **ssp. ''zapatanus'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus nyensis]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus parvus]]'' <small>Hemsl.</small> *''[[Astragalus pauperculus]]'' <small>Greene</small> *''[[Astragalus pringlei]]'' <small>Wats.</small> *''[[Astragalus rattani]]'' <small>Gray</small> **ssp. ''jepsonianus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''rattani'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus tener]]'' <small>Gray</small> **ssp. ''ferrisiae'' <small>A. Liston</small> **ssp. ''tener'' <small>Gray</small> **ssp. ''titi'' <small>(Eastw.) Barneby</small> *''[[Astragalus tricarinatus]]'' <small>Gray</small> {{div col end}} ====Hluti ''Lotiflori'' <small>Gray</small>==== *''[[Astragalus lotiflorus]]'' <small>Hook.</small> ====Hluti ''Lutosi'' <small>(Rydb.) Barneby</small>==== *''[[Astragalus lutosus]]'' <small>Jones</small> ====Hluti ''Megacarpi'' <small>(Rydb.) Barneby</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus beckwithii]]'' <small>Torr. & Gray</small> **ssp. ''beckwithii'' <small>Torr. & Gray</small> **ssp. ''purpureus'' <small>Jones</small> **ssp. ''sulcatus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''weiserensis'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus megacarpus]]'' <small>(Nutt.) Gray</small> *''[[Astragalus oophorus]]'' <small>Wats.</small> **ssp. ''caulescens'' <small>(Jones) Jones</small> **ssp. ''clokeyanus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''lavinii'' <small>Barneby</small> **ssp. ''lonchocalyx'' <small>Barneby</small> **ssp. ''oophorus'' <small>Wats.</small> {{div col end}} ====Hluti ''Micranthi'' <small>Gray</small>==== *''[[Astragalus clevelandi]]'' <small>Greene</small> *''[[Astragalus daleae]]'' <small></small> *''[[Astragalus goldmani]]'' <small>Jones</small> *''[[Astragalus hartwegi]]'' <small>Bth.</small> *''[[Astragalus oxyrrhynchus]]'' <small>Hemsl.</small> *''[[Astragalus vaccarum]]'' <small>Gray</small> ====Hluti ''Microlobium'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus didymocarpus]]'' <small>H. & A.</small> **ssp. ''didymocarpus'' <small>H. & A.</small> **ssp. ''dispermus'' <small>(Gray) Jeps.</small> **ssp. ''milesianus'' <small>(Rydb.) Jeps.</small> **ssp. ''obispensis'' <small>(Rydb.) Jeps.</small> *''[[Astragalus gambellianus]]'' <small>Sheld.</small> ====Hluti ''Mollissimi'' <small>Gray</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus hartmanii]]'' <small></small> *''[[Astragalus helleri]]'' <small>Fenzl</small> *''[[Astragalus mollissimus]]'' <small>Torr.</small>—woolly locoweed, stemmed locoweed **ssp. ''bigelovii '' <small>(Gray) Barneby ap. B. L. Turner</small> **ssp. ''coryi'' <small>Tidest.</small> **ssp. ''earlei'' <small>(Greene ex Rydb.) Tidest.</small> **ssp. ''irolanus'' <small>(Jones) Barneby</small> **ssp. ''marcidus'' <small>(Greene ex Rydb.) Barneby ap. B. L. Turner</small> **ssp. ''matthewsii'' <small>(Wats.) Barneby</small> **ssp. ''mollisimus'' <small>Torr.</small> **ssp. ''mongollonicus'' <small>(Greene) Barneby</small> **ssp. ''nitens'' <small>Barneby</small> **ssp. ''thompsonae'' <small>(Wats.) Barneby</small> *''[[Astragalus nutriosensis]]'' <small>Sanderson</small> {{div col end}} ====Hluti ''Monoenses'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus monoensis]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus ravenii]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus perianus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus pulsiferae]]'' <small>Gray</small> **ssp. ''pulsiferae'' <small>Gray</small> **ssp. ''suksdorfii'' <small>(Howell) Barneby</small> *''[[Astragalus tiehmii]]'' <small>Barneby</small> ====Hluti ''Panamintenses'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus panamintensis]]'' <small>Sheld. ap. Cov.</small> ====Hluti ''Platytropides'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus amblytropis]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus amnis-amissi]]'' <small>Barneby ap. Hitchc. ''et al''.</small> *''[[Astragalus platytropis]]'' <small>Gray</small> ====Hluti ''Pterocarpi'' <small>Wats.</small>==== *''[[Astragalus casei]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus pterocarpus]]'' <small>Wats.</small> *''[[Astragalus tetrapterus]]'' <small>Gray</small> ====Hluti ''Reflexi'' <small>Gray</small>==== *''[[Astragalus reflexus]]'' <small>Torr. & Gray</small> ====Hluti ''Sarcocarpi'' <small>Gray</small>==== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus bibullatus]]'' <small>Barneby & Bridges</small> *''[[Astragalus crassicarpus]]'' <small>Nutt.</small> **ssp. ''berlandieri'' <small>Barneby</small> **ssp. ''cavus'' <small>Barneby</small> **ssp. ''crassicarpus'' <small>Nutt.</small> **ssp. ''paysoni'' <small>(Kelso) Barneby</small> **ssp. ''trichocalyx'' <small>(Nutt.) Barneby ex Gl.</small> *''[[Astragalus gypsodes]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus plattensis]]'' <small>Nutt. ex T. & G.</small> *''[[Astragalus sanguineus]]'' <small>Rydb.</small> {{div col end}} ====Hluti ''Scaposi'' <small>(Rydb.) Barneby</small>==== *''[[Astragalus calycosus]]'' <small>Torr. ex Wats.</small> **ssp. ''calycosus'' <small>Torr. ex Wats.</small> **ssp. ''mancus'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''monophyllidius'' <small>(Rydb.) Barneby</small> **ssp. ''scaposus'' <small>(Gray) Jones</small> ====Hluti ''Scutanei'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus brazoensis]]'' <small>Buckl.</small> *''[[Astragalus scutaneus]]'' <small>Barneby</small> ====Hluti ''Succumbentes'' <small>Gray</small>==== *''[[Astragalus succumbens]]'' <small>Dougl. ex Hook.</small> ====Hluti ''Tennesseenses'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus tennesseensis]]'' <small>Gray ap. Chapman</small> ====Hluti ''Trichopodi'' <small>(Rydb.) Barneby</small>==== *''[[Astragalus asymmetricus]]'' <small>Sheld.</small> *''[[Astragalus oxyphysopsis]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus trichopodus]]'' <small>(Nutt.) Gray</small> **ssp. ''lonchus'' <small>(Jones) Barneby</small> **ssp. ''phoxus'' <small>(Jones) Barneby</small> **ssp. ''trichopodus'' <small>(Nutt.) Gray</small> ====Hluti ''Villosi'' <small>Barneby</small>==== *''[[Astragalus distortus]]'' <small>Torr. & Gray</small> **ssp. ''distortus'' <small>Torr. & Gray</small> **ssp. ''engelmanni'' <small>(Sheld.) Jones</small> *''[[Astragalus obcordatus]]'' <small>Ell.</small> *''[[Astragalus soxmaniorum]]'' <small>Lundell</small> *''[[Astragalus villosus]]'' <small>Michx.</small> ===Trimeniaeus Phalanx <small>Barneby</small>=== ====Hluti ''Sesamei'' <small>DC.</small>==== *''[[Astragalus wrightii]]'' <small>Gray</small> ===''Incertae Sedis''=== <!-- Astragalus peristerea is a misspelling of Astragalus peristereus. --> *''[[Astragalus peristereus]]'' <small>Boiss. & Hausskn.</small> ==Suður Amerískar ''Astragalus''== {{div col|colwidth=300px}} *''[[Astragalus alienus]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus amatus]]'' <small>Clos</small> *''[[Astragalus ameghinoi]]'' <small>Spegazzini</small> *''[[Astragalus anni-novi]]'' <small>Burkart</small> *''[[Astragalus arequipensis]]'' <small>Vogel</small> *''[[Astragalus argentinus]]'' <small>Manganaro</small> *''[[Astragalus arnottianus]]'' <small>(Gillies) Reiche</small> *''[[Astragalus asplundii]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus austroargentinus]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus bellus]]'' <small>(Kuntze) Fries</small> *''[[Astragalus bergii]]'' <small>Hieronymus</small> *''[[Astragalus berteri]]'' <small>Colla</small> *''[[Astragalus berterianus]]'' <small>(Moris) Reiche</small> *''[[Astragalus boelckei]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus bonariensis]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus brackenridgei]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus brevidentatus]]'' <small>Wright</small> *''[[Astragalus burkartii]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus bustillosii]]'' <small>Clos</small> *''[[Astragalus cachinalensis]]'' <small>Philippi</small> *''[[Astragalus carinatus]]'' <small>(H. & A.) Reiche</small> *''[[Astragalus chamissonis]]'' <small>(Vogel) Reiche</small> *''[[Astragalus chubutensis]]'' <small>Spegazzini</small> *''[[Astragalus colhuensis]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus complicatus]]'' <small>Gillies ex Hooker & Arnott</small> *''[[Astragalus confinis]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus coquimbensis]]'' <small>(H. & A.) Reiche</small> *''[[Astragalus cracca]]'' <small>DC.</small> *''[[Astragalus cruckshanksii]]'' <small>(H. & A.) Grisebach</small> *''[[Astragalus crymophilus]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus cryptanthus]]'' <small>Weddell</small> *''[[Astragalus crypticus]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus cryptobotrys]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus curvicaulis]]'' <small>(Clos) Reiche</small> *''[[Astragalus cuyanus]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus darumbium]]'' <small>(Bertero) Clos</small> *''[[Astragalus deminutivus]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus dielsii]]'' <small>Macbride</small> *''[[Astragalus dillinghami]]'' <small>Macbride</small> *''[[Astragalus distinens]]'' <small>Macloskie</small> *''[[Astragalus dodti]]'' <small>Philippi</small> *''[[Astragalus domeykoanus]]'' <small>(Phil.) Reiche</small> *''[[Astragalus edmonstonei]]'' <small>(Hook.) Robinson</small> *''[[Astragalus fabrisii]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus famatinae]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus flavocreatus]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus garbancillo]]'' <small>Cavanilles</small> *''[[Astragalus geminiflorus]]'' <small>Humb. & Bonpl.</small> *''[[Astragalus germaini]]'' <small>Philippi</small> *''[[Astragalus gruinus]]'' <small>Barneby</small> *''[[Astragalus hickenii]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus hypoglottis]]'' <small>L.</small> **ssp. ''gremlii'' <small></small> *''[[Astragalus hypsogenus]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus illinii]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus joergensenii]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus johnstonii]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus limariensis]]'' <small>Muñoz</small> *''[[Astragalus looserii]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus macrocarpus]]'' <small>(Phil.) Reiche</small> *''[[Astragalus magellanicus]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus maulensis]]'' <small>Spegazzini</small> *''[[Astragalus micranthellus]]'' <small>Weddell</small> *''[[Astragalus minimus]]'' <small>Vogel</small> *''[[Astragalus minutissimus]]'' <small>Weddell</small> *''[[Astragalus monteroi]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus monticola]]'' <small>Philippi</small> *''[[Astragalus moyanoi]]'' <small>Spegazzini</small> *''[[Astragalus nelidae]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus neobarnebyanus]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus neoburkartianus]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus neocarpus]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus neuquenensis]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus nicorae]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus nivicola]]'' <small>Gómez-Sosa</small> *''[[Astragalus nudus]]'' <small>Clos</small> *''[[Astragalus orthocarpus]]'' <small>Johnsto</small>n *''[[Astragalus palenae]]'' <small>(Phil.) Reiche</small><!-- Sometimes misspelled as Astragalus palanae. --> **var. ''palenae'' <small></small> *''[[Astragalus paposanus]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus parodii]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus patagonicus]]'' <small>(Phil.) Spegazzini</small> *''[[Astragalus pauranthus]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus pehuenches]]'' <small>Niederlein</small> *''[[Astragalus peruvianus]]'' <small>Vogel</small> *''[[Astragalus pickeringii]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus pissisi]]'' <small>(Phil.) Johnston</small> *''[[Astragalus pulviniformis]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus punae]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus pusillus]]'' <small>Vogel</small> *''[[Astragalus richii]]'' <small>Gray</small> *''[[Astragalus romasanus]]'' <small>Ulbrich</small> *''[[Astragalus ruiz-lealii]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus sanctae-crucis]]'' <small>Spegazzini</small> *''[[Astragalus spegazzinii]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus sprucei]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus tarijensis]]'' <small>Weddell</small> *''[[Astragalus tehuelches]]'' <small>Spegazzini</small> *''[[Astragalus triflorus]]'' <small>(DC.) Gray</small> *''[[Astragalus uniflorus]]'' <small>DC.</small> *''[[Astragalus urbanianus]]'' <small>Ulbrich</small> *''[[Astragalus vagus]]'' <small>(Clos) Reiche</small> *''[[Astragalus valerianensis]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus valparadisiensis]]'' <small>Spegazzini</small> *''[[Astragalus venturii]]'' <small>Johnston</small> *''[[Astragalus verticillatus]]'' <small>(Phil.) Reiche</small> *''[[Astragalus vesiculosus]]'' <small>Clos</small> *''[[Astragalus weberbaueri]]'' <small>Ulbrich</small> *''[[Astragalus weddellianus]]'' <small>(Kuntze) Johnston</small> *''[[Astragalus werdermanni]]'' <small>Johnston</small> {{div col end}} <!-- Endurflokkaðar tegundir. --> <!-- Astragalus aboriginum var endurflokkaður sem Astragalis australis. --> <!-- Astragalus barnebyi var endurflokkaður sem Astragalus desperatus. --> <!-- Astragalus bubaloceras var endurflokkaður sem Astragalus solandri. --> <!-- Astragalus cylindraceus var endurflokkaður sem Astragalus macrourus. --> <!-- Astragalus dasyglottis var endurflokkaður sem Astragalus agrestis. --> <!-- Astragalus lagurus var endurflokkaður sem Astragalus lagopoides. --> <!-- Astragalus mollis var endurflokkaður sem Astragalus sulukensis. --> <!-- Astragalus mucronatus var endurflokkaður sem Astragalus cicer. --> <!-- Astragalus narbonensis var endurflokkaður sem Astragalus alopecuroides. --> <!-- Astragalus penduliflorus var endurflokkaður sem Astragalus propinquus. --> <!-- Astragalus pentaglottis var endurflokkaður sem Astragalus echinatus. --> <!-- Astragalus poterium var endurflokkaður sem Astragalus balearicus. --> <!-- Astragalus psoraloides var endurflokkaður sem Astragalus gjunaicus. --> <!-- Astragalus purpureus var endurflokkaður sem Astragalus hypoglottis. --> <!-- Astragalus subpolaris var endurflokkaður sem Astragalus alpinus. --> <!-- Astragalus uralensis var endurflokkaður sem Astragalus gorczakovskii. --> <!-- Astragalus viciodes var endurflokkaður sem Astragalus macropterus. --> <!-- Astragalus vicioides var endurflokkaður sem Astragalus concretus. --> ==Sjá einnig== * [[:ru:Виды рода Астрагал|Listi yfir ''Astragalus'' tegundir]] (á Rússnesku) ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Ytri tenglar== * [http://www.ildis.org/LegumeWeb?version~10.01&genus~Astragalus&species~ ILDIS species list for ''Astragalus''] * [http://www.funet.fi/pub/sci/bio/life/plants/magnoliophyta/magnoliophytina/magnoliopsida/fabaceae/astragalus/index.html A large species list for ''Astragalus''] * [http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Astragalus The Plant List species list for ''Astragalus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220606210448/http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=Astragalus |date=2022-06-06 }} * [http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?1094 USDA species list for ''Astragalus''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924075250/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?1094 |date=2015-09-24 }} [[Flokkur:Listar tengdir plönturíkinu]] nqj6t386o7d2n77fd0i8i9b0eibo141 0 139184 1967779 1757544 2026-06-15T17:38:45Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967779 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | colour = lightgreen | image = Polypodium vulgare-NF.jpg | image_caption = | divisio = [[Byrkningar]] (''Pteridophyta'') | classis = [[Burknar]] (''Pteridopsida'') | ordo = [[Burknabálkur]] (''Polypodiales'') | familia = [[Polypodiaceae]] | genus = [[Polypodium]] | species = P. vulgare | binomial = Polypodium vulgare | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} '''''Köldugras''''' (fræðiheiti '''Polypodium vulgare''') er burkni í [[Polypodiaceae]] ætt. Polypodium vulgare er fjöllitna tegund, sem talin er hafa komið fram við tvöföldun litninga hjá ófrjóum tvílitna blendingi á milli tveggja tegunda sem eru ekki þekktir í Evrópu. Foreldrategundirnar eru líklega Norður-Asíska og Norður-Ameríska tegundin ''[[Polypodium sibiricum]]'' og vestur Norður-Ameríska tegundin ''[[Polypodium glycyrrhiza]]''.<ref>{{cite journal | title=Reticulate Evolution in the Polypodium vulgare Complex | url=https://archive.org/details/systematic-botany_april-june-1995_20_2/page/89 | first1=Christopher H. | last1=Haufler | first2=Michael D. | last2=Windham | first3=Eric W. | last3=Rabe | journal=Systematic Botany | volume=20 | issue=2 | year=1995 | pages=89–109 | doi=10.2307/2419442 | jstor=2419442}}</ref> Lífefnafræðilegar upplýsingar vísa á tegund frá Austur-Asíu sem annað mögulegt foreldri. Nafnið er dregið af "poly" (margir) og pous, "podos" (fótur). ==Útbreiðsla== Köldugras vex í vestur Evrópu og Norður Afríku.[http://linnaeus.nrm.se/flora/orm/polypodia/polyp/polyvulv.jpg] Það er líka algengt í [[Skandinavía|Skandinavíu]] og [[Karpatafjöll]]um. Það vex víða um Ísland, þó helst á Suðurlandi. ==Nytjar== * Til matar: Jarðstöngullinn hefur sætbiturt bragð. Hann hefur verið notaður í sælgætisgerð, svo sem í núggat vegna ilms síns. 1971 fannst [[saponín]]; [[osladin]] í rótunum og er það talið vera það sem myndar sætt bragð rótarinnar þar sem það kallar fram sætu 500 sinnum sætari en [[súkrósi|sykur]] (miðað við þyngd).<ref name=Jizba-1971> J Jizba, L Dolejs, V Herout & F Sorm, "The structure of osladin — The sweet principle of the rhizomes of Polypodium vulgare L.", in Tetrahedron Lett., vol. 18, 1971, p. 1329-1332. DOI 10.1016/S0040-4039(01)96701-2</ref> * Til lyfja: Þurrkaður jarðstögullinn hefur verið notaður í jurtalækningar sem uppkastalyf og ormhreinsandi; Þessir eiginleikar eru vegna phytoecdysteroid í jarðstönglinum.<ref>{{Cite journal| last1 = Camps | first1 = F. .| last2 = Claveria | first2 = E. .| last3 = Coll | first3 = J. .| last4 = Marco | first4 = M. P.| last5 = Messeguer | first5 = J. .| last6 = Mela | first6 = E. .| title = Ecdysteroid production in tissue cultures of Polypodium vulgare| url = https://archive.org/details/sim_phytochemistry_1990_29_12/page/3819 | journal = Phytochemistry| volume = 29| issue = 12| pages = 3819| year = 1990| doi = 10.1016/0031-9422(90)85339-H}}</ref> <gallery> Image:Sycamore and epiphytic ferns.JPG|<center> Image:Polypodium vulgare jfg.jpg|''Polypodium vulgare'' Image:Illustration Polypodium vulgare0.jpg|''Polypodium vulgare'', Image:Polypodium vulgare0.jpg|''Polypodium vulgare'', </gallery> ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Viðbótarlesning== * Plants of the Pacific Northwest Coast. Copyright 1994. Jim Pojar and Andy MacKinnon. Lone Pine Publishing, Vancouver, BC. * [http://ecan.govt.nz/publications/General/CommonPolypodyAugust2008.pdf Ecan.govt.nz - Common Polypody] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160210064032/http://ecan.govt.nz/publications/General/CommonPolypodyAugust2008.pdf |date=2016-02-10 }} * [http://www.ct-botanical-society.org/ferns/polypodiumvirg.html CT-botanical-society.org: Polypodium vulgare - Polypodium virginianum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150516003633/http://www.ct-botanical-society.org/ferns/polypodiumvirg.html |date=2015-05-16 }} * [https://herbalref.com/polypodium-polypody-rhizome-polypodii-rhizoma/ Polypodium vulgare L. - Studies and uses in traditional medicine] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190725154651/https://herbalref.com/polypodium-polypody-rhizome-polypodii-rhizoma/ |date=2019-07-25 }} == Ytri tenglar == * [http://linnaeus.nrm.se/flora/orm/polypodia/polyp/polyvul.html Den virtuella floran: Polypodium vulgare] {{wikiorðabók|Köldugras}} {{commons|Polypodium vulgare}} {{wikilífverur|Polypodium vulgare}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Burknar]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi|Burknar]] l0g62lk777te4awpkf8gmip5soyq0kq 0 139483 1967700 1875693 2026-06-15T16:42:43Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967700 wikitext text/x-wiki '''Æsingsóráðsheilkenni''' er meint [[sjúkdómur|sjúkdómsástand]] sem kemur fram þegar að aðili er að veita mikið viðnám eða mótspyrnu. Ef reynt er að leggja hömlur á viðkomandi aðila, til að mynda með handjárnum eða böndum, magnast ástandið svo líkamshiti hækkar sem getur endað með [[öndunarstopp]]i, [[hjartastopp]]i og í einhverjum tilvikum, [[dauði|dauða]].<ref>{{Vefheimild|titill=Æsingsóráðsheilkenni talið ein ástæða andlátsins |url=https://www.visir.is/g/2017170809631/aesingsoradsheilkenni-talid-ein-astaeda-andlatsins|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|ár=2017|mánuður=3. ágúst|árskoðað=2021|mánuðurskoðað=5. maí|höfundur=Sunna Karen Sigurþórsdóttir}}</ref> Flestir læknar og læknasamtök, þar á meðal [[Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin]], [[Bandaríska geðlækningafélagið]] og [[Bandaríska læknafélagið]], viðurkenna ekki að æsingsóráðsheilkenni sé raunverulegt sjúkdómsástand.<ref name=NPR2>{{cite web | vauthors = Sullivan L |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=7608386 |title=Death by Excited Delirium: Diagnosis or Coverup? |access-date=2007-02-26 |work=[[NPR]] |quote=You may not have heard of it, but police departments and medical examiners are using a new term to explain why some people suddenly die in police custody. It's a controversial diagnosis called excited delirium. But the question for many civil liberties groups is, does it really exist? |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20070302073924/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=7608386 |archive-date=2007-03-02 }}</ref> Gagnrýnendur hugtaksins halda því gjarnan fram að aðallega sé vísað til meints æsingsóráðsheilkennis til þess að útskýra dauðsföll af völdum [[lögregluofbeldi]]s og að hugmyndin um heilkennið sé þannig notuð til að réttlæta óhóflega valdbeitingu lögreglumanna.<ref name="CMAJ_Truscott_20080311">{{cite journal|vauthors=Truscott A|date=March 2008|title=A knee in the neck of excited delirium|url=https://archive.org/details/sim_canadian-medical-association-journal_2008-03-11_178_6/page/669|journal=CMAJ|volume=178|issue=6|pages=669–70|doi=10.1503/cmaj.080210|pmc=2263095|pmid=18332375}}</ref><ref name="Wetli_1985">{{cite journal|vauthors=Wetli CV, Fishbain DA|date=July 1985|title=Cocaine-induced psychosis and sudden death in recreational cocaine users|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/4031813/|journal=Journal of Forensic Sciences|volume=30|issue=3|pages=873–80|doi=10.1520/JFS11020J|pmid=4031813|access-date=June 8, 2020}}</ref> Árið 2020 skrifaði hópur taugalækna grein fyrir [[Brookings-stofnunin]]a um það hvernig löggæsla hefði misnotað læknisfræðihugtakið æsingsóráðsheilkenni til þess að réttlæta lögregluofbeldi og útskýra eftir á dauðsföll fólks í haldi lögreglu.<ref>Joshua Budhu, Méabh O’Hare og Altaf Saadi Monday, [https://www.brookings.edu/blog/how-we-rise/2020/08/10/how-excited-delirium-is-misused-to-justify-police-brutality/ How “excited delirium” is misused to justify police brutality], 10. ágúst 2020</ref> == Tilvísanir == <references/> {{stubbur}} [[Flokkur:Gervivísindi]] [[Flokkur:Löggæsla]] 00ps3eh6qpywxzxk5bgrot5a9ovy8gs 0 139695 1967704 1810406 2026-06-15T16:44:52Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967704 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Pieris'' | image = Pieris japonica bloom.jpg | image_caption = ''[[Pieris japonica]]'' | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Lyngbálkur]] (''Ericales'') | familia = [[Lyngætt]] (''Ericaceae'') | genus = '''''Pieris''''' | genus_authority = [[David Don|D.Don]] }} [[File:Late spring foliage on Pieris.jpg|thumb|300px|Vorlitir á Pieris]] '''Pieris''' <ref name=OXDI>{{cite web |url=http://oxforddictionaries.com/definition/english/pieris |title=Geymd eintak |access-date=2017-09-09 |archive-date=2016-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630070819/http://www.oxforddictionaries.com/definition/english/pieris |url-status=dead }}</ref>)<ref>{{OED|Pieris}}</ref> er [[ættkvísl]] sjö tegunda runna í [[Lyngætt]], ættuð úr fjallasvæðum austur og suður [[Asía|Asíu]], austur [[Norður-Ameríka|Norður Ameríku]] og [[Kúba|Kúbu]]. Þetta eru sígrænir runnar, 1 til 6m háir. Leðurkennd blöðin eru skrúfstæð, og virðast oft vera í hvirfingum í greinaendum með nakta sprota innar; þau eru lensulaga til til egglaga, 2 til 10sm löng og 1 til 3,5 sk breið, og með heilum eða tenntum jaðri. Ný blöð að vori eru yfirleitt með skærum lit. Blómin eru bjöllulaga 5 til 15 sm löng, hvít eða bleik í klasa 5 til 12 sm löngum. Ávöxturinn er viðarkennt hylki sem skiftist í fimm hluta sem losar fjölda smárra fræja. ''Pieris'' tegundir eru fæða fiðrilda af [[Lepidoptera]]ætt. Þar á meðal Ectropis crepuscularia. Ættkvíslarnafnið er dregið af staðarheitinu ''[[Pieria]]'' í Grikklandi, sem samkvæmt grískri goðafræði er heimkynni [[Menntagyðjur|Menntagyðjanna]].<ref name=OXDI /> ==Tegundir== *''[[Pieris cubensis]]'' <small>(Grisebach) Small.</small> Western [[Cuba]]. *''[[Pieris floribunda]]'' <small>(Pursh ''ex'' Simms) Benth. & Hook.</small> – austur Bandaríkin. *''[[Pieris formosa]]'' <small>(Wallich) D.Don</small> – Himalajafjöll, suðvestur Kína ([[Yunnan]]), norður [[Myanmar]]. *''[[Pieris japonica]]'' <small>(Thunb.) D.Don ''ex'' G.Don</small> – austur Kína, [[Japan]], [[Taiwan]]. *''[[Pieris nana]]'' <small>(Maxim.) Makino</small> (syn. ''Arcterica nana''). Japan, austur Síberia. *''[[Pieris phillyreifolia]]'' <small>(Hook.) DC.</small> – Suðvestur Bandaríkin. *''[[Pieris swinhoei]]'' <small>Hemsley</small> - suðaustur Kína ([[Fujian]], [[Guangdong]]). ==Ræktun== Þær eru ræktaðar sem skrautplöntur, ekki síst vegna skærra litanna snemma vors, blómanna og sígrænna blaðanna. Mismunandi ræktunarafbrigði hafa verið valin fyrir mismunandi vorlit. Þeir vaxa best á skuggsælum stað, í skjóli frá þurrum næðingi að vetri. ==Ræktunarafbrigði== Eftirfarandi afbrigði hefa fengið [[Royal Horticultural Society]]s [[Award of Garden Merit]]:- * 'Blush'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Pieris japonica'' 'Blush'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=3826|accessdate=27 May 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * 'Cavatine'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Pieris japonica'' 'Cavatine'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=3827|accessdate=27 May 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * 'Debutante'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Pieris japonica'' 'Debutante'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=1471|accessdate=27 May 2013|archive-date=17 febrúar 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140217072158/http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=1471|url-status=dead}}</ref> * 'Firecrest'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Pieris'' 'Firecrest'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=3825|accessdate=27 May 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * 'Flaming silver'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Pieris'' 'Flaming Silver'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=1468|accessdate=27 May 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * 'Forest flame'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Pieris'' 'Forest Flame'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=1469|accessdate=27 May 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * 'Mountain fire'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Pieris japonica'' 'Mountain Fire'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=5682|accessdate=27 May 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * 'Pink delight'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Pieris japonica'' 'Pink Delight'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=3830|accessdate=27 May 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * 'Prelude'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Pieris japonica'' 'Prelude'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=5394|accessdate=27 May 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * 'Purity'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Pieris japonica'' 'Purity'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=3831|accessdate=27 May 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * 'Sarabande'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Pieris japonica'' 'Sarabande'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=3832|accessdate=27 May 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * 'Valley Valentine'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Pieris japonica'' 'Valley Valentine'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=1473|accessdate=27 May 2013}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> * 'Wakehurst'<ref>{{cite web|title=RHS Plant Selector - ''Pieris japonica'' var. ''forrestii'' 'Wakehurst'|url=http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=1470|accessdate=27 May 2013|archive-date=5 júní 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605145401/http://apps.rhs.org.uk/plantselector/plant?plantid=1470|url-status=dead}}</ref> ==Eiturhrif== ''[[Pieris floribunda]]'' er þekkt sem mjög eitruð.<ref>[http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/consumer/poison/Pierija.htm ''Pieris japonica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130104141932/http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/consumer/poison/Pierija.htm |date=2013-01-04 }} North Carolina State University "Poisonous Plants of North Carolina" online reference]</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/consumer/poison/Pierifl.htm |title=''Pieris floribunda'' (mountain fetterbush) |access-date=2017-09-09 |archive-date=2012-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120914160234/http://www.ces.ncsu.edu/depts/hort/consumer/poison/Pierifl.htm |url-status=dead }}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist|32em}} ==Ytri tenglar== *[http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?9380 Germplasm Resources Information Network: ''Pieris''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081013033035/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?9380 |date=2008-10-13 }} *[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=125410 Flora of China: ''Pieris''] *{{cite journal |author=Kathleen A. Kron & Walter S. Judd |year=1997 |title=Systematics of the ''Lyonia'' group (Andromedeae, Ericaceae) and the use of species as terminals in higher-level cladistic analyses |url=https://archive.org/details/systematic-botany_july-september-1997_22_3/page/479 |journal=[[Systematic Botany]] |volume=22 |issue=3 |pages=479–492 |jstor=2419822|doi=10.2307/2419822 }} *[http://www.nybg.org/bsci/res/lut2/species-pie.html New York Botanic Garden: ''Pieris cubensis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050216160832/http://www.nybg.org/bsci/res/lut2/species-pie.html |date=2005-02-16 }} *[http://www.pieris.eu Pieris.eu – Information about ''Pieris japonica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080226004011/http://www.pieris.eu/ |date=2008-02-26 }} [[Flokkur:Lyngætt]] rb8fw7303meqlctxi865lejrkppc9li 0 140145 1967678 1959077 2026-06-15T16:26:26Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967678 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | nafn = Jefferson Davis | búseta = | mynd = President-Jefferson-Davis.jpg | myndastærð = 250px | myndatexti1 = {{small|Jefferson Davis árið 1861.}} | titill= Forseti Suðurríkjasambandsins | stjórnartíð_start = [[18. febrúar]] [[1861]] | stjórnartíð_end = [[5. maí]] [[1865]] | vara_forseti = [[Alexander H. Stephens]] | forveri = ''Embætti stofnað'' | eftirmaður = ''Embætti lagt niður'' | titill2= Stríðsmálaráðherra Bandaríkjanna | stjórnartíð_start2 = [[7. mars]] [[1853]] | stjórnartíð_end2 = [[4. mars]] [[1857]] | forseti2 = [[Franklin Pierce]] | forveri2 = [[Charles Magill Conrad]] | eftirmaður2 = [[John B. Floyd]] | titill3= [[Öldungadeild Bandaríkjaþings|Öldungadeildarþingmaður]] fyrir [[Mississippi (fylki)|Mississippi]] | stjórnartíð_start3 = [[4. mars]] [[1857]] | stjórnartíð_end3 = [[21. janúar]] [[1861]] | forveri3 = [[Stephen Adams]] | eftirmaður3 = [[Adelbert Ames]] (1870) | stjórnartíð_start4 = [[10. ágúst]] [[1847]] | stjórnartíð_end4 = [[23. september]] [[1851]] | forveri4 = [[Jesse Speight]] | eftirmaður4 = [[John J. McRae]] | titill5= [[Fulltrúadeild Bandaríkjaþings|Fulltrúadeildarþingmaður]] fyrir [[Mississippi (fylki)|Mississippi]] | stjórnartíð_start5 = [[8. desember]] [[1845]] | stjórnartíð_end5 = [[28. október]] [[1846]] | forveri5 = [[Tilghman Tucker]] | eftirmaður5 = [[Henry T. Ellett]] | fæðingarnafn = Jefferson Finis Davis | fæddur = [[3. júní]] [[1808]] | fæðingarstaður = [[Fairview]], [[Kentucky]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1889|12|6|1808|6|3}} | dánarstaður = [[New Orleans]], [[Louisiana]], Bandaríkjunum | starf = Stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = [[Demókrataflokkurinn]] | maki = Sarah Knox Taylor (g. 1835; d. 1835)<br>Varina Howell (g. 1845) | háskóli = [[Transylvania University]]<br>[[West Point]] | undirskrift = Jefferson Davis Signature.svg }} '''Jefferson Davis''' (f. '''Jefferson Finis Davis''';<ref>Davis, William C. (1996). ''Jefferson Davis: The Man and His Hour. Louisiana State University Press''. Bls. 6.</ref> 3. júní 1808 – 6. desember 1889) var bandarískur stjórnmálamaður sem gerðist forseti [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjasambandsins]] í [[Þrælastríðið|þrælastríðinu]] á árunum 1861 – 1865. Hann var meðlimur í [[Demókrataflokkurinn|Demókrataflokknum]] og var þingmaður þeirra frá [[Mississippi (fylki)|Mississippi]] á öldungadeild og fulltrúadeild Bandaríkjaþings áður en hann gekk til liðs við Suðurríkjasambandið. Hann hafði einnig verið 23. stríðsmálaráðherra Bandaríkjanna í ríkisstjórn [[Franklin Pierce|Franklins Pierce]] Bandaríkjaforseta. Davis fæddist í Fairview, Kentucky, inn í sæmilega efnaða bændafjölskyldu, og var alinn upp á bómullarplantekrum bróður síns, Josephs, í Mississippi og [[Louisiana]]. Joseph Davis sá til þess að bróðir hans fengi aðgöngu í hernaðarháskóla Bandaríkjanna. Eftir að hann útskrifaðist gegndi Jefferson Davis herþjónustu í sex ár sem liðsforingi í bandaríska hernum og barðist þá í [[Stríð Mexíkó og Bandaríkjanna|stríði Bandaríkjanna við Mexíkó]] (1846–1848) sem ofursti sjálfboðaliðadeildar. Fyrir þrælastríðið átti Davis mikla bómullarplantekru í Mississippi og átti allt að 74 þræla.<ref>{{Cite book|title=A History of the American People|last=Johnson|first=Paul|publisher=HarperCollins|year=1997|location=New York, New York|page=452}}</ref> Þótt Davis væri á móti aðskilnaði við Bandaríkin árið 1858<ref>{{cite web|publisher=National Park Service|url=https://www.nps.gov/bost/the-anti-secessionist-jefferson-davis.htm|title=The Anti-Secessionist Jefferson Davis|accessdate=2015-07-27}}</ref> taldi hann að aðskilnaðarréttur fylkjanna væri órjúfandi. Fyrsta eiginkona Davis, Sarah Knox Taylor, lést úr [[Malaría|malaríu]] eftir aðeins þriggja mánaða hjónaband og sjálfur glímdi hann nokkrum sinnum við sjúkdóminn.<ref>Cooper, William J. (2000). Jefferson Davis, American. Knopf Doubleday Publishing Group, bls. 70–71.</ref> Heilsa hans var léleg mestalla ævi hans. Þegar hann var 36 ára kvæntist hann hinni 18 ára gömlu Varinu Howell frá Natchez í Mississippi. Hún hafði stundað nám í [[Philadelphia|Philadelphiu]] og átti ýmis fjölskyldutengsl í norðurríkjunum. Hjónin eignuðust sex börn, en aðeins tvö lifðu lengur en faðir þeirra og aðeins eitt þeirra giftist og eignaðist börn. Margir sagnfræðingar kenna lélegri forystu Davis um veikleika Suðurríkjasambandsins.<ref>Cooper (2000), bls. 3–4.</ref> Hann þótti upptekinn af smáatriðum, tregur til að deila ábyrgðarverkum, vanrækinn gagnvart borgaralegum málefnum, hallur undir gamla vini sína, ófær um að vinna með fólki sem var honum ósammála og ómóttækilegur fyrir almannaáliti.<ref>{{cite journal |first=Bell I. |last=Wiley |title=Jefferson Davis: An Appraisal |journal=Civil War Times Illustrated |date=January 1967 |volume=6 |issue=1 |pages=4–17}}</ref><ref>Escott, Paul (1978). ''After Secession: Jefferson Davis and the Failure of Confederate Nationalism''. Baton Rouge: Louisiana State University Press, bls. 197, 256–74.</ref> Sagnfræðingum kemur saman um að hann hafi verið mun lakari stríðsleiðtogi en hliðstæða hans í norðurríkjunum, [[Abraham Lincoln]]. Þegar Davis var handsamaður árið 1865 var hann sakaður um landráð gegn Bandaríkjunum og fangelsaður í Monroe-virki. Aldrei var þó réttað yfir honum og honum var sleppt eftir tvö ár. Davis naut enn virðingar meðal suðurríkjamanna en [[Robert E. Lee]] hershöfðingi var orðinn mun vinsælli en Davis meðal fyrrverandi aðskilnaðarsinna. Davis skrifaði endurminningar sínar, ''The Rise and Fall of the Confederate Government'' og lauk við hana árið 1881. Seint á níunda áratugnum fór hann að hvetja til sáttar milli ríkjanna og sagði suðurríkjamönnum að vera hliðhollir alríkinu. Fyrrverandi aðskilnaðarsinnar fóru að líta á Davis sem föðurlandsvin Suðurríkjanna og hetju [[Glataði málstaðurinn|„glataða málstaðarins“]].<ref name="strawbridge">{{cite journal |first=Wilm K. |last=Strawbridge |title=A Monument Better Than Marble: Jefferson Davis and the New South |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-mississippi-history_2007_winter_69_4/page/325 |journal=Journal of Mississippi History |date=December 2007 |volume=69 |issue=4 |pages=325–47}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Commonscat|Jefferson Davis}} {{fde|1808|1889|Davis, Jefferson}} {{DEFAULTSORT:Davis, Jefferson}} [[Flokkur:Bandarískir fulltrúadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Bandarískir öldungadeildarþingmenn]] [[Flokkur:Demókratar]] [[Flokkur:Fólk tengt þrælastríðinu]] [[Flokkur:Stríðsmálaráðherrar Bandaríkjanna]] [[Flokkur:Þjóðhöfðingjar fyrrum ríkja]] d7nnf7bd6smfhwzc257xp70qyn5g6jb 0 141212 1967735 1915855 2026-06-15T17:06:41Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967735 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{Cite journal | author = Farjon, A. | title = ''Pinus ponderosa'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2013 | page = e.T42401A2977432 | publisher = [[IUCN]] | date = 2013 | url = http://www.iucnredlist.org/details/42401/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T42401A2977432.en | access-date = 13 December 2017}}</ref> | image = Pinus ponderosa 15932.JPG | image_width = 230px | image_caption = ''Pinus ponderosa'' subsp. ''ponderosa'' | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | genus = [[Furur]] ''Pinus'' | subgenus = ''Pinus'' <br>section ''Trifoliae'' <br>subsection ''Ponderosa'' | species = '''''P. ponderosa''''' | binomial = ''Pinus ponderosa'' | binomial_authority = [[David Douglas|Douglas]] ex C.Lawson | range_map = Pinus ponderosa subspecies range map 1.png | range_map_caption = Náttúruleg útbreiðsla ''Pinus ponderosa'' <div style="background-color:#90ee90; color:black">grænn - ''P. ponderosa'' ssp. ''ponderosa''</div> <div style="background-color:#ee9090; color:black">rauður - ''P. ponderosa'' ssp. ''benthamiana''</div> <div style="background-color:#9090ee; color:black">blár - ''P. ponderosa'' ssp. ''scopulorum''</div> <div style="background-color:#eeee90; color:black">gulur - ''P. ponderosa'' ssp. ''brachyptera''</div> }} '''Gulfura''' ([[fræðiheiti]]: ''Pinus ponderosa''<ref>[https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=PIPO "Pinus ponderosa".] Natural Resources Conservation Service PLANTS Database. USDA. Retrieved 31 January 2016; with distribution map</ref><ref name="Moore2008">{{cite book |author1=Moore, Gerry |author2=Kershner, Bruce |author3=Craig Tufts |author4=Daniel Mathews |author5=Gil Nelson |author6=Spellenberg, Richard |author7=Thieret, John W. |author8=Terry Purinton |author9=Block, Andrew |title=National Wildlife Federation Field Guide to Trees of North America |url=https://archive.org/details/nationalwildlife0000unse |publisher=Sterling |location=New York, New York |year=2008 |page=[https://archive.org/details/nationalwildlife0000unse/page/89 89] |isbn=1-4027-3875-7}}</ref><ref name=BSBI07>{{cite web |title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |archive-url=https://www.webcitation.org/6VqJ46atN?url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archive-date=2015-01-25 |accessdate=2014-10-17 |url-status=dead }}</ref>) er mjög stór furutegund með breytilegt búsvæði í vesturhluta N-Ameríku. Þetta er útbreiddasta furutegundin í N-Ameríku.<ref name=NRVYP>Safford, H.D. 2013. Natural Range of Variation (NRV) for yellow pine and mixed conifer forests in the bioregional assessment area, including the Sierra Nevada, southern Cascades, and Modoc and Inyo National Forests. Unpublished report. USDA Forest Service, Pacific Southwest Region, Vallejo, CA, [http://www.fs.usda.gov/Internet/FSE_DOCUMENTS/stelprdb5434331.pdf]</ref> Hún var fyrst kynnt til nútíma vísinda 1826 í austur [[Washington]] nálægt núverandi staðsetningu [[Spokane, Washington|Spokane]] (en hún er opinbert einkennistré bæjarins). Þá greindi [[David Douglas]] hana sem ''[[Pinus resinosa]]''. Douglas áttaði sig 1829, á að hann væri með nýja furutegund meðal eintaka sinna og gaf henni nafnið ''Pinus ponderosa''<ref>{{cite book|title=The identity of ''Pinus ponderosa'' Douglas ex C. Lawson (Pinaceae)|first=F.|last=Lauria|publisher=Linzer Biologische Beitraege|year=1996}}</ref> vegna þungs viðarins. 1836 var því formlega skráð og lýst af [[Charles Lawson]], skoskum ræktunarmanni.<ref>{{cite book|title=The agriculturist's manual: being a familiar description of agricultural plants cultivated in Europe|author4=C. P. Lawson and Sons|location=Edinburgh U.K.|publisher=William Blackwood and Sons|year=1836}}</ref> Það er formlegt ríkistré [[Montana]].<ref name=montana>{{cite web|url=http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/portraits/ponderosapine.htm|work=Montana Outdoors|title=Ponderosa Pine|author=Dickson, Tom|publisher=Montana Fish, Wildlife & Parks|accessdate=February 18, 2015|archive-date=apríl 29, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150429025518/http://fwp.mt.gov/mtoutdoors/HTML/articles/portraits/ponderosapine.htm|url-status=dead}}</ref> == Lýsing == [[File:PonderosaPinebarkidaho.JPG|thumb|left|upright|''Pinus ponderosa'' í [[Idaho]]]] Gulfura er stórt tré. Börkurinn hjálpar til við að aðgreina þessa tegund frá öðrum tegundum. Fullorðin til öldruð tré eru með gulan til rauðgulan börk í breiðum til mjög breiðum flögum með svörtum sprungum. Yngri tré eru með svarbrúnan börk. Gulfuru undirtegundirnar fimm, þekkjast á einkennandi skær-grænum nálunum (samanber blágrænar á [[Pinus jeffreyi]]). <ref name=RP-264>{{cite web|title=Pinus ponderosa: A Taxonomic Review with Five Subspecies in the United States|first=Robert Z.|last=Callaham|publisher=USDA Forest Service PSW RP-264|date=September 2013|url=http://www.fs.fed.us/psw/publications/documents/psw_rp264/psw_rp264.pdf|format=PDF}}</ref><ref name=RP-265>{{cite web|title=Pinus ponderosa: Geographic Races and Subspecies Based on Morphological Variation|first=Robert Z.|last=Callaham|publisher=USDA Forest Service PSW RP-265|date=September 2013|url=http://www.fs.fed.us/psw/publications/documents/psw_rp265/psw_rp265.pdf|format=PDF}}</ref><ref>{{cite book|isbn=978-0-88192-974-4|title=Conifers of the World|url=https://archive.org/details/conifersofworldc0000ecke|first=James|last=Eckenwalder|publisher=Timber Press|location=Portland, Oregon|year=2009}}</ref> Mönnum ber ekki alveg saman um lyktina af gulfuru, en það er meir eða minna [[terpentína]] (aðallega terpenarnir alpha- og beta-pinenes, og delta-3-carene).<ref>{{cite book|title=Monoterpenes of ponderosa pine in Western United States|first=Richard H.|last=Smith|publisher=USDA Forest Service|id=Tech. Bull. 1532|year=1977}}</ref> Sumir vilja meina að hún hafi enga einkennandi lykt.<ref name=schoenherr>{{cite book|title=A Natural History of California|url=https://archive.org/details/naturalhistoryof0000alla|first=Allan A.|last=Schoenherr|publisher=University of California Press|year=1995|page=[https://archive.org/details/naturalhistoryof0000alla/page/111 111]}}</ref> === Stærð === ''„The National Register of Big Trees“'' telur gulfuru sem nær 72m hæð og 820sm í ummál.<ref>{{cite web|url=http://www.americanforests.org/resources/bigtrees/register.php?details=3961|publisher=American Forests|work=National Register of Big Trees|title=Pacific ponderosa pine}}</ref> Janúar 2011 var gulfura í [[Rogue River–Siskiyou National Forest]] í Óregon var mæld með laser og reyndist 81.79 m há. mælingin var gerð af Michael Taylor og Mario Vaden, frá [[Oregon]]. Tréð var klifið 13 október 2011, af ''„Ascending The Giants“'' (trjáklifurfyrirtæki í [[Portland, Oregon]]) mælt beint með málbandi; 81.77 m á hæð.<ref>[http://www.conifers.org/pi/Pinus_ponderosa_benthamiana.php Gymnosperm Database – Pinus Ponderosa benthamiana]</ref><ref>{{cite news| url=http://www.mailtribune.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20110123/NEWS/101230353/| title=Tallest of the tall| date=January 23, 2011| first=Paul| last=Fattig| newspaper=Mail Tribune| location=Medford, Oregon| accessdate=January 27, 2011| archive-date=september 23, 2012| archive-url=https://web.archive.org/web/20120923095326/http://www.mailtribune.com/apps/pbcs.dll/article?AID=%2F20110123%2FNEWS%2F101230353%2F| url-status=dead}}</ref> Þetta gerir gulfuru aðra hæstu furutegundina eftir [[Pinus lambertiana]]. == Vistfræði og útbreiðsla == [[File:Pinus ponderosa scopulorum Custer State Park SD.jpg|thumb|upright|Undirtegundin ''P. p, scopulorum'', [[Custer State Park]] í Suður-Dakota]] Gulfura er almennt fjallategund. Hinsvegar, finnst hún á bökkum [[Niobrara]]-ár í [[Nebraska]]. Stakir lundir eru í [[Willamette-dalur|Willamette-dal]] í [[Oregon]] og í [[Okanagan-dalur|Okanagan-dal]] og [[Puget-sund]]i í [[Washington]]fylki. Lundir eru í lágum dölum í Bresku-Kólumbíu norður að vatnasvæði Thompson, Fraser og [[Columbia-fljót|Columbia áa]]. Gulfura þekur 80%,<ref>{{cite magazine | url = http://www.southdakotamagazine.com/old-growth-pines | title = The Old Growth Pines | last = Meierhenry | first = Mark | date = March 2008 | magazine = [[South Dakota Magazine]]}}</ref> [[Black Hills]] í [[Suður-Dakota]]. Hún finnst í lágum fjöllum og toppum meðalhárra fjalla í norður, mið og suður, [[Klettafjöll]]um, í [[Fossafjöll]]um, í [[Sierra Nevada (Bandaríkin)|Sierra Nevada]], og í hafrænum svæðum [[Strandfjöll]]. Í [[Arizona]], er hún ríkjandi í [[Mogollon Rim]] og dreifð á [[Mogollon Plateau]] og meðalháum fjallatoppum í [[Arizona]] og [[New Mexico]]. Hún vex ekki í [[Mexíkó]].<ref>{{cite book|title=Pines of Mexico and Central America|url=https://archive.org/details/pinesofmexicocen0000perr|first=JP Jr.|last=Perry|publisher=Timber Press|location=Portland, Oregon|year=1991}}</ref> [[Brunahringrás]] fyrir gulfuru er 5 til 10 ár, þar sem náttúruleg íkviknun hefur skógarelda með litlum skaða.<ref>{{cite journal|url=https://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=us-starts-massive-forest-thinning-project|title=U.S. Starts Massive Forest-Thinning Project|date=March 22, 2013|journal=Scientific American|author1=Stecker, Tiffany |author2=ClimateWire |accessdate=April 19, 2014}}</ref> Nálar ''Pinus ponderosa'' eru eina þekkta fæða [[lirfa|lirfu]] [[Gelechiidae|gelechiid]] [[fiðrildi]]sins ''Chionodes retiniella''.<ref>{{cite book|title=Western Forest Insects|first1=RL|last1=Furniss|first2=VM|last2=Carolin|publisher=US Department of Agriculture Forest Service|page=177|year=1977|id=Miscellaneous Publication 1339}}</ref> ''[[Grosmannia clavigera]]'' smitast í við ''P. ponderosa'' úr göngum allra tegunda ættkvíslarinnar ''[[Dendroctonus]]'', sem hefur gert mikinn skaða (Bandaríkjunum). == Tilvísanir == {{Reflist|33em}} * {{cite book | last1 = Chase| first1 = J. Smeaton| title = Cone-bearing Trees of the California Mountains | url = https://archive.org/details/conebearingtrees00chas| location = Chicago, Illinois | publisher = A. C. McClurg & Co. | page = [https://archive.org/details/conebearingtrees00chas/page/99 99] |year=1911 | oclc = 3477527|lccn=11004975}} {{LCC|QK495.C75 C4}}, with illustrations by [[Carl Eytel]] – [http://www.cslfdn.org/pdf/bulletin-95.pdf Kurut, Gary F. (2009), "Carl Eytel: Southern California Desert Artist", ''California State Library Foundation'', Bulletin No. 95, pp. 17-20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923211534/http://www.cslfdn.org/pdf/bulletin-95.pdf |date=2015-09-23 }} (PDF), retrieved November 13, 2011 *{{Cite iucn| author =Conifer Specialist Group|year=1998| url = https://www.iucnredlist.org/species/42401/2977432|title=Pinus ponderosa| access-date =May 12, 2006}} *{{cite book|last1=Conkle|first1=MT|last2=Critchfield|first2=WB|year=1988|chapter=Genetic variation and hybridization of ponderosa pine|pages=27–44|editor1-last=Baumgartner|editor1-first=DM|editor2-last=Lotan|editor2-first=JE|title=Ponderosa pine the species and its management|publisher=Cooperative Extension, Washington State University}} *{{cite journal|last1=Critchfield|first1=WB|year=1984|title=Crossability and relationships of Washoe Pine|journal=Madroño|volume=31|pages=144–170}} *{{cite journal|last1=Critchfield|first1=WB|last2=Allenbaugh|first2=GL|year=1965|title=Washoe pine on the Bald Mountain Range, California|journal=Madroño|volume=18|pages=63–64}} *{{cite book|last1=Farjon|first1=A|edition=2nd|year=2005|title=Pines|url=https://archive.org/details/pinesdrawingsdes0000farj|publisher=Brill|location=Leiden & Boston|isbn=90-04-13916-8}} *{{cite book|last1=Haller|first1=JR|year=1962|title=Variation and hybridization in ponderosa and Jeffrey pines|series=University of California Publications in Botany|volume=34|issue=2|pages=123–166}} *{{cite journal|last1=Haller|first1=JR|year=1965|title=The role of 2-needle fascicles in the adaptation and evolution of ponderosa pine|journal=Brittonia|volume=17|pages=354–382|doi=10.2307/2805029|issue=4|jstor=2805029}} *{{cite journal|last1=Haller|first1=JR|last2=Vivrette|first2=NJ|year=2011|title=Ponderosa pine revisited|url=https://archive.org/details/aliso_2011_29_1/page/53|journal=Aliso|volume=29|issue=1|pages=53–57|doi=10.5642/aliso.20112901.07}} *{{cite journal|last1=Lauria|first1=F|year=1991|title=Taxonomy, systematics, and phylogeny of ''Pinus'' subsection ''Ponderosae'' Loudon (Pinaceae). Alternative concepts|journal=Linzer Biol. Beitr|volume=23|issue=1|pages=129–202}} *{{cite journal|last1=Lauria|first1=F|year=1996|title=The identity of ''Pinus ponderosa'' Douglas ex C.Lawson (Pinaceae)|journal=Linzer Biol. Beitr|volume=28|issue=2|pages=999–1052}} *{{cite journal|last1=Lauria|first1=F|year=1996|title=Typification of ''Pinus benthamiana'' Hartw. (Pinaceae), a taxon deserving renewed botanical examination|journal=Ann. Naturhist. Mus. Wien|volume=98|issue=B Suppl.|pages=427–446}} *{{cite journal|last1=Mirov|first1=NT|year=1929|title=Chemical analysis of the oleoresins as a means of distinguishing Jeffrey pine and western yellow pine|journal=Journal of Forestry|volume=27|pages=176–187}} *{{cite book|last1=Van Haverbeke|first1=DF|year=1986|title=Genetic variation in ponderosa pine: A 15-Year Test of provenances in the Great Plains|url=https://archive.org/details/CAT92273477|publisher=USDA Forest Service|id=Research Paper RM-265}} *{{cite journal|last1=Wagener|first1=WW|year=1960|title=A comment on cold susceptibility of ponderosa and Jeffrey pines|journal=Madroño|volume=15|pages=217–219}} == Ytri tenglar == *[http://plants.usda.gov/core/profile?symbol=PIPO USDA Plants Profile for ''Pinus'' ponderosa (ponderosa pine)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170715232438/https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=PIPO |date=2017-07-15 }} *[http://www.conifers.org/pi/pin/ponderosa.htm Gymnosperm Database: ''Pinus ponderosa''] *[http://www.calflora.org/cgi-bin/species_query.cgi?where-calrecnum=6521 Calflora Database: ''Pinus ponderosa'' (ponderosa pine, western yellow pine)] *[http://herbaria4.herb.berkeley.edu/eflora_display.php?tid=38293 Jepson Manual eFlora (TJM2) treatment of ''Pinus ponderosa'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }} *[http://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?query_src=photos_index&where-taxon=Pinus+ponderosa UC CalPhotos Gallery − ''Pinus ponderosa''] {{commonscat|Pinus ponderosa}} {{Wikilífverur|Pinus ponderosa}} [[Flokkur:Furur]] [[Flokkur:Barrtré]] m1soskwh0qj1kfq6f5zyasw4f62vqz7 0 141361 1967731 1769528 2026-06-15T17:04:43Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967731 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | colour = lightblue | image = diguenes.jpg | image_caption = ''Cyttaria'' frá [[Chile]] sem vex á trjágrein | regnum = [[Svepparíki]] (''Fungi'') | phylum = [[Asksveppir]] (''Ascomycota'') | subdivisio = [[Pezizomycotina]] | classis = [[Leotiomycetes]] | ordo = [[Cyttariales]] | familia = [[Cyttariaceae]] | genus = '''''Cyttaria''''' | genus_authority = [[Miles Joseph Berkeley|Berk.]] (1842) | type_species = ''Cyttaria darwinii'' | type_species_authority = Berk. (1842) | subdivision_ranks = Tegundir | subdivision = ''[[Cyttaria berteroi|C. berteroi]]''<br> ''[[Cyttaria darwinii|C. darwinii]]''<br> ''[[Cyttaria espinosae|C. espinosae]]''<br> ''[[Cyttaria gunnii|C. gunnii]]''<br> ''[[Cyttaria hariotii|C. hariotii]]''<br> ''[[Cyttaria nigra|C. nigra]]'' }} [[File:Cyttaria sp. MHNT.BOT.2015.2.53.jpg|thumb|''Cyttaria sp.'' - [[MHNT]]]] '''''Cyttaria''''' er [[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] [[Asksveppur|asksveppa]]. Um 10 tegundir tilheyra ''Cyttaria'', og finnast í Suður-Ameríku og Ástralíu í tengslum við eða vaxandi á trjám af ættkvíslinni ''[[Nothofagus]]''.<ref name="Kirk 2008">{{cite book |vauthors=Kirk MP, Cannon PF, Minter DW, Stalpers JA |title=Dictionary of the Fungi |url=https://archive.org/details/dictionaryfungit00kirk |edition=10th |publisher=CAB International |location=Wallingford, UK |year=2008 |page=[https://archive.org/details/dictionaryfungit00kirk/page/192 192] |isbn=978-0-85199-826-8}}</ref> Svonefndur "llao llao" sveppur ''[[Cyttaria hariotii]]'', einn af algengustu sveppum í skógum Andes-Patagóníu skóga,<ref name="Gamundi 1995">{{cite book |vauthors=Gamundd IJ, Horak E |year=1995 |title=Fungi of the Andean-Patagonian Forests |publisher=Vazquez Mazzini Editores |location=Buenos Aires |isbn=9509906379}}</ref> hefur reynst geyma gerilinn ''[[Saccharomyces eubayanus]]'', sem gæti verið upphaf kuldaþols ræktunargers ''[[Saccharomyces pastorianus]]''.<ref name="Libkind 2011">{{Cite journal |vauthors=Libkind D, Hittinger CT, Valério E, Gonçalves C, Dover J, Johnston M, Gonçalves P, Sampaio JP |title=Microbe domestication and the identification of the wild genetic stock of lager-brewing yeast |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2011-08-30_108_35/page/14539 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=108 |issue=35 |pages=14539–44 |year=2011 |pmid=21873232 |pmc=3167505 |doi=10.1073/pnas.1105430108}}</ref> ''Cyttaria'' var upphaflega lýst af sveppafræðingnum [[Miles Joseph Berkeley]] 1842.<ref name="Berkeley 1842">{{cite journal |author=Berkeley MJ. |title=On an edible fungus from Tierra del Fuego, and an allied Chilian species |journal=Transactions of the Linnaean Society of London |year=1842 |volume=19 |pages=37–43 |url=http://biodiversitylibrary.org/page/5438737}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} {{commonscat|Cyttaria}} {{wikilífverur|Cyttaria}} {{Stubbur|sveppir}} [[Flokkur:Asksveppir]] jy4eamm0u8swxxi8eyn00id4kmwsbdu 0 142238 1967799 1835222 2026-06-15T17:54:51Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967799 wikitext text/x-wiki Það eru yfir 160<ref name="TPL">{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Sapindaceae/Acer/|title=''Acer''|publisher=[[The Plant List]]. Version 1.1.|date=2013|language=en|accessdate=2016-09-17|archive-date=2021-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210821135351/http://www.theplantlist.org/1.1/browse/A/Sapindaceae/Acer/|url-status=dead}}</ref> '''tegundir í [[ættkvísl]]inni ''[[Acer|Acer]]'''''. Tegundir sem eru sígrænar eru merktar með #. Tegundir og deildir sem eru útdauðar eru merktar með †. ==Tegundir eftir deild og seríu== [[Image:Acer capillipes1.jpg|thumb|''[[Acer capillipes]]'']] [[Image:Acer ginnala.jpg|thumb|''[[Acer ginnala]]'']] [[Image:Acer griseum2.jpg|thumb|''[[Acer griseum]]'']] [[Image:Acer laevigatum.jpg|thumb|Fræ ''[[Acer laevigatum]]'']] [[Image:Acer-monspessulanum.JPG|thumb|''[[Acer monspessulanum]]'']] [[Image:Acer pensylvanicum0.jpg|thumb|''Acer davidii ''subsp.'' grosseri'']] [[Image:Acer japonicum1.jpg|thumb|''[[Acer japonicum]]'']] [[Image:Acer palmatum0.jpg|thumb|''[[Acer palmatum]]'']] [[Image:Acer_tataricum4.jpg|thumb|''[[Acer tataricum]]'']] [[Image:Acer zoeschense2.jpg|thumb|''[[Acer zoeschense]]'']] ===Section ''Acer''=== * Series ''Acer'' ** ''[[Acer caesium]]'' <small>Wall. ex Brandis</small> – ** ''[[Acer heldreichii]]'' <small>Orph. ex Boiss.</small> (Samnefni ''Acer macropterum'' <small>Vis.</small>, ''Acer visianii'' <small>Nyman</small>, ''Acer trautvetteri'') – ** ''[[Acer pseudoplatanus]]'' <small>L.</small> – [[Garðahlynur]] ** ''Acer vanvolxemii'' <small>Masters</small> Sjá ''A. velutinum'' ** ''[[Acer velutinum]]'' <small>Boiss.</small> – [[Floshlynur]] * Series ''Monspesulana'' ** ''[[Acer hyrcanum]]'' <small>Fisch. & Meyer</small> – [[Balkanhlynur]] ** ''[[Acer monspessulanum]]'' <small>L.</small> – [[Gaulverjahlynur]] ** ''[[Acer obtusifolium]]'' <small>Sibthorp & Smith</small> – # ** ''[[Acer opalus]]'' <small>Miller</small> – [[Ítalahlynur]] ** ''[[Acer opulifolium]]'' <small>Villars</small> Sjá ''A. opalus'' ** ''[[Acer sempervirens]]'' <small>L.</small> – # ** ''Acer syriacum'' <small>Boiss. & Gaillardot</small> Sjá ''A. obtusifolium'' ** ''Acer trilobatum'' <small>Lamb.</small> Sjá ''A. monspessulanum'' * Series ''Saccharodendron'' ** ''[[Acer floridanum|Acer barbatum]]'' <small>Michx.</small> Sjá ''A. floridanum'' ** ''[[Acer floridanum]]'' <small>(Chapm.) Pax</small> – <ref>Hvort þetta eða ''A. barbatum'' er rétta nafnið á þessari tegund er umdeilt, en upprunaleg eintök Michaux's voru blanda af ''A. saccharum'' og ''A. rubrum''. Hann er oft talinn undirtegund af ''A. saccharum'': ''A. s''. subsp. ''floridanum'' (Chapm.) Desmarais.</ref> ** ''[[Acer grandidentatum]]'' <small>Torr. & Gray</small> – <ref>Stundum talinn undirtegund af ''A. saccharum'': ''A. s''. subsp. ''grandidentatum'' (Torr. & Gray) Desmarais.</ref> ** ''[[Acer leucoderme]]'' <small>Small</small> – <ref>Oft talinn undirtegund af ''A. saccharum'': ''A. s''. subsp. ''leucoderme'' (Small) Desmarais.</ref> ** ''[[Acer nigrum]]'' <small>Michx.f.</small> – [[Svarthlynur]]<ref>Oft talinn undirtegund af ''A. saccharum'': ''A. s''. subsp. ''nigrum'' (Michx.f.) Desmarais.</ref> ** ''[[Acer skutchii]]'' <small>Rehder</small> – <ref>Stundum talinn undirtegund af ''A. saccharum'': ''A. s''. subsp. ''skutchii'' (Rehder) E.Murray.</ref> ** ''[[Acer saccharum]]'' <small>Marshall</small> – [[Sykurhlynur]] ===Section [[útdauð|†]]''Alaskana''=== * †''[[Acer alaskense]]'' <small>[[Jack A. Wolfe|Wolfe]] & [[Toshimasa Tanai|Tanai]]</small> ([[Paleósen|Síð Paleósen]], Matanuska River Valley, [[Alaska]])<ref name="Wolfe1987">{{cite journal |last1=Wolfe |first1=J.A. |last2=Tanai |first2=T. |year=1987 |title=Systematics, Phylogeny, and Distribution of ''Acer'' (maples) in the Cenozoic of Western North America |journal=Journal of the Faculty of Science, Hokkaido University. Series 4, Geology and mineralogy |volume=22 |issue=1 |pages=1–246 |url=http://biblioteca.universia.net/html_bura/ficha/params/title/systematics-phylogeny-and-distribution-of-acer-maples-in-the-cenozoic/id/39790012.html |access-date=2018-02-25 |archive-date=2011-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004164615/http://biblioteca.universia.net/html_bura/ficha/params/title/systematics-phylogeny-and-distribution-of-acer-maples-in-the-cenozoic/id/39790012.html |url-status=dead }}</ref> ===Section ''Cissifolia''=== ** ''[[Acer cissifolium]]'' <small>(Siebold & Zucc.) Koch</small> – ** ''[[Acer henryi]]'' <small>Pax</small> – <ref>Stundum talinn undirtegund af ''A. cissifolium'': ''A. c''. subsp. ''henryi'' (Pax) E.Murray.</ref> ** †''[[Acer lincolnense]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> (síð-[[Eósen]], Beaver Creek Flora, Montana)<ref name="Wolfe1987"/> ===Section †''Douglasa''=== * †''[[Acer douglasense]]'' <small>[[Jack A. Wolfe|Wolfe]] & [[Toshimasa Tanai|Tanai]]</small> (snemm-[[Eósen]], Cape Douglas, [[Alaska]])<ref name="Wolfe1987"/> ===Section ''Ginnala''=== ** ''[[Acer aidzuense]]'' <small>Franch.</small><ref>Stundum talinn undirtegund af ''A. tataricum'': ''A. t''. subsp. ''aidzuense'' (Franch.) De Jong</ref> ** †''[[Acer ashwilli]]'' <small>[[Jack A. Wolfe|Wolfe]] & [[Toshimasa Tanai|Tanai]]</small> ([[Ólígósen|Snemm-Ólígósen]], mið-[[Oregon]])<ref name="Wolfe1987"/> ** ''[[Acer ginnala]]'' <small>Maxim.</small> – [[Síberíuhlynur]]<ref>Stundum talinn undirtegund af ''A. tataricum'': ''A. t''. subsp. ''ginnala'' (Maxim.) Wesm.</ref> ** ''[[Acer semenovii]]'' <small>Regel & Herder</small> - [[Kósakkahlynur]] ** ''[[Acer tataricum]]'' <small>L.</small> – [[Berghlynur]] ===Section ''Glabra''=== *Series ''Arguta'' ** ''[[Acer acuminatum]]'' <small>Wall. ex D.Don</small> ** ''[[Acer argutum]]'' <small>Maxim.</small> – [[Hvíthlynur]] ** ''[[Acer barbinerve]]'' <small>Maxim.</small> – [[Drekahlynur]] ** †''[[Acer ivanofense]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> ([[Eósen|Síð Eósen]] til [[Ólígósen|snemm-Olígósen]], Meshik Volcanics, Alaska)<ref name="Wolfe1987"/> ** ''[[Acer stachyophyllum]]'' <small>Hiern</small> – [[Brúskahlynur]] ***''[[Acer stachyophyllum]]'' <small>Hiern</small> ssp. betulifolium – [[Birkihlynur]] ** ''[[Acer tetramerum]]'' <small>Pax</small> Sjá ''A. stachyophyllum'' * Series ''Glabra'' ** ''[[Acer glabrum]]'' <small>Torr.</small> – [[Gljáhlynur]] * Series ''[[incertae sedis]]'' ** †''[[Acer traini]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> ([[Míósen|Smemm- til mið Míósen]], vesturhluti Norður-Ameríku)<ref name="Wolfe1987"/> ===Section ''Hyptiocarpa''=== * Series ''Hyptiocarpa'' ** ''[[Acer garrettii]]'' <small>Craib</small> ** ''[[Acer laurinum]]'' <small>Hassk.</small> - # ** ''[[Acer pinnatinervium]]'' <small>Merrill</small> - # ===Section ''Indivisa''=== * Series ''Indivisa'' ** ''[[Acer carpinifolium]]'' <small>Siebold & Zucc.</small> – ===Section ''Lithocarpa''=== * Series ''Lithocarpa'' ** ''[[Acer diabolicum]]'' <small>Blume ex Koch</small> – [[Hornhlynur]] ** ''[[Acer franchetii]]'' <small>Pax</small><ref>Nú oft talin undirtegund af ''A. sterculiaceum'': ''A. s''. subsp. ''franchetii'' (Pax) E.Murray.</ref> ** ''[[Acer kungshanense]]'' <small>W. P. Fang & C. Y. Chang</small> ** ''[[Acer leipoense]]'' <small>Fang & Soong</small> ** ''[[Acer lungshengense]]'' <small>W. P. Fang & L. C. Hu</small> ** ''[[Acer pilosum]]'' <small>Maxim.</small> ** ''[[Acer sinopurpurascens]]'' <small>Cheng</small> ** ''[[Acer sterculiaceum]]'' <small>Wall.</small> ** ''[[Acer thomsonii]]'' <small>Miquel</small> ** ''[[Acer tsinglingense]]'' <small>W. P. Fang & C. C. Hsieh</small> ** ''Acer villosum'' <small>Wall.</small> Sjá ''A. sterculiaceum'' ** ''[[Acer yangbiense]]'' <small>Chen & Yang</small> * Series ''Macrophylla'' ** ''[[Acer macrophyllum]]'' <small>Pursh</small> – [[Ilmhlynur]] ===Section ''Macrantha''=== * ''[[Acer capillipes]]'' <small>Maxim.</small> – * †''[[Acer castorrivularis]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> (síð-[[Eósen]], Beaver Creek Flora)<ref name="Wolfe1987"/> * ''[[Acer caudatifolium]]'' <small>Hayata</small> – * †''[[Acer clarnoense]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> (síð-[[Eósen]], [[John Day Formation]])<ref name="Wolfe1987"/> * ''[[Acer crataegifolium]]'' <small>Siebold & Zucc.</small> – [[Þyrnihlynur]] * ''[[Acer davidii]]'' <small>Franch.</small> – * †''[[Acer dettermani]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> (síð-[[Eósen]] - [[Ólígósen|snemm Ólígósen]], Meshik Volcanics)<ref name="Wolfe1987"/> * ''[[Acer forrestii]]'' <small>Diels</small> – <ref>Nú stundum talinn undirtegund af ''A. pectinatum'': ''A. p''. subsp. ''forrestii'' (Diels) E.Murray.</ref> * ''[[Acer grosseri]]'' <small>Pax</small> – [[Spjaldhlynur]]<ref>Nú stundum talinn undirtegund af ''A. davidii'': ''A. d''. subsp. ''grosseri'' (Pax) De Jong.</ref> * ''[[Acer hersii]]'' <small>Rehder</small> Sjá ''A. grosseri'' * ''Acer komarovii'' <small>Pojark.</small> Sjá ''A. tschonoskii'' * †''[[Acer latahense]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> ([[Míósen|Snemm]] - [[Míósen|síð-Míósen]], Latah, Mascall, og Succor Creek Formations)<ref name="Wolfe1987"/> * ''[[Acer laxiflorum]]'' <small>Pax</small><ref>Stundum talinn undirtegund af ''A. pectinatum'': ''A. p''. subsp. ''laxiflorum'' (Pax) E.Murray.</ref> * ''[[Acer micranthum]]'' <small>Siebold & Zucc.</small> * ''[[Acer morifolium]]'' <small>Koidz.</small> * ''[[Acer maximowiczii]]'' <small>Pax</small> – <ref>Stundum talinn undirtegund af ''A. pectinatum'': ''A. p''. subsp. ''maximowiczii'' (Pax) E.Murray. Skal ekki ruglað saman við ''A. maximowiczianum'' Miq.</ref> * †''[[Acer palaeorufinerve]]'' <small>Tanai & Onoe</small> ([[Míósen]] til [[Plíósen]], austur Asía & Alaska)<ref name="Wolfe1987"/> * ''[[Acer pectinatum]]'' <small>Wall. ex Nicholson</small> * ''[[Acer pensylvanicum]]'' <small>L.</small> – [[Randhlynur]] * ''[[Acer rubescens]]'' <small>Hayata</small> * ''[[Acer rufinerve]]'' <small>Siebold & Zucc.</small> – [[Ryðhlynur]] * ''[[Acer sikkimense]]'' <small>Miq.</small> * ''[[Acer tegmentosum]]'' <small>Maxim.</small> * ''[[Acer tschonoskii]]'' <small>Murray</small> ===Section ''Negundo''=== *†''[[Acer eonegundo]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> (Mið - síð [[Eósen]], Nevada)<ref name="Wolfe1987"/> * ''[[Acer negundo]]'' <small>L.</small> – [[Askhlynur]] ===Section ''Palmata''=== * Series ''Palmata'' ** ''[[Acer ceriferum]]'' <small>Rehder</small> ** ''[[Acer circinatum]]'' <small>Pursh</small> – [[Skjaldhlynur]] ** ''Acer circumlobatum'' <small>Maxim.</small> Sjá ''A. japonicum'' ** ''[[Acer duplicatoserratum]]'' <small>Hayata</small> ** ''[[Acer japonicum]]'' <small>Thunb.</small> – [[Sólhlynur]] ** ''[[Acer linganense]]'' <small>Fang & Chiu</small> ** ''[[Acer palmatum]]'' <small>Thunb.</small> – [[Japanshlynur]] ** ''[[Acer pauciflorum]]'' <small>Fang</small> ** ''[[Acer pubipalmatum]]'' <small>Fang</small> ** ''[[Acer pseudosieboldianum]]'' <small>(Pax) Komarov</small> - [[Kóreuhlynur]] ** ''[[Acer robustum]]'' <small>Pax</small> ** ''[[Acer shirasawanum]]'' <small>Koidz.</small> – [[Stjörnuhlynur]]<ref>''A. japonicum'' var. ''microphyllum'' er samnefni af ''A. shirasawanum''.</ref> ** ''[[Acer sieboldianum]]'' <small>Miq.</small> – * Series ''Penninervia'' ** ''[[Acer crassum]]'' <small>Chu & Cheng</small> ** ''[[Acer erythranthum]]'' <small>Gagnep.</small> ** ''[[Acer eucalyptoides]]'' <small>Fang & Wu</small> ** ''[[Acer fabri]]'' <small>Hance</small> - # ** ''[[Acer hainanense]]'' <small>Chun & Fang</small> Sjá ''A. laevigatum'' ** ''[[Acer kiukiangense]]'' <small>Hu & Cheng</small> ** ''[[Acer laevigatum]]'' <small>Hu & Cheng</small> – # ** ''[[Acer oligocarpum]]'' <small></small> ** ''[[Acer sino-oblongum]]'' <small>Metcalf</small> ** ''[[Acer wangchii]]'' <small>Fang</small> * Series ''Sinensia'' ** ''[[Acer calcaratum]]'' <small>Gagnep.</small> ** ''[[Acer campbellii]]'' <small>Hook.f. & Thomson ex Hiern</small> – ** ''[[Acer chapaense]]'' <small>Gagnep.</small> ** ''[[Acer confertifolium]]'' <small>Merril & Metcalf</small> ** ''[[Acer elegantulum]]'' <small>Fang & Chiu</small> ** ''[[Acer erianthum]]'' <small>Schwer.</small> ** ''[[Acer flabellatum]]'' <small>Rehder</small><ref>Oft talinn undirtegund af ''A. campbellii'': ''A. c''. subsp. ''flabellatum'' (Rehder) E.Murray.</ref> ** ''[[Acer fenzelianum]]'' <small>Hand.-Mazz.</small> – ** ''[[Acer kweilinense]]'' <small>Fang & Fang f.</small> ** ''[[Acer lampingense]]'' <small>Fang & Fang f.</small> ** ''[[Acer mapienense]]'' <small>Fang</small> ** ''[[Acer miaoshanicum]]'' <small>Fang</small> ** ''[[Acer olivaceum]]'' <small>Fang & Chiu</small> ** ''[[Acer oliverianum]]'' <small>Pax</small> – <ref>Stundum talinn undirtegund af ''A. campbellii'': ''A. c''. subsp. ''oliverianum'' (Pax) E.Murray</ref> ** ''[[Acer schneiderianum]]'' <small>Pax & Hoffman</small> ** ''[[Acer serrulatum]]'' <small>Hayata</small> Sjá ''A. oliverianum'' ** ''[[Acer shangszeense]]'' <small>Fang & Soong</small> ** ''[[Acer sichourense]]'' <small>Fang & Fang f.</small> ** ''[[Acer sinense]]'' <small>Pax</small> – <ref>Oft talinn undirtegund af ''A. campbellii'': ''A. c''. subsp. ''sinense'' (Rehder) De Jong.</ref> ** ''[[Acer sunyiense]]'' <small>Fang</small> ** ''[[Acer taipuense]]'' <small>Fang</small> ** ''[[Acer tonkinense]]'' <small>Lecompte</small> ** ''[[Acer tutcheri]]'' <small>Duthie</small> ** ''[[Acer wilsonii]]'' <small>Rehder</small> – <ref>Oft talinn undirtegund af ''A. campbellii'': ''A. c''. subsp. ''wilsonii'' (Rehder) De Jong.</ref> ** ''[[Acer wuyuanense]]'' <small>Fang & Wu</small> ** ''[[Acer yaoshanicum]]'' <small>Fang</small> ** ''[[Acer wardii]]'' <small>W.W.Smith</small> ===Section ''Parviflora''=== * Series ''Caudata'' ** ''[[Acer caudatum]]'' <small>Wall.</small> – ** ''Acer montanum'' <small>Aiton</small> Sjá ''A. spicatum''<ref>"Homonyms" ''A. montanum'' Garsault og ''A. montanum'' Daléchamps ex Lam. eru samnefni af ''A. pseudoplatanus'' og ''A. opalus'' eins og upptalin.</ref> ** ''[[Acer spicatum]]'' <small>Lamarck</small> – [[Fjallahlynur]] ** ''[[Acer ukurunduense]]'' <small>Trautvetter & Meyer</small> – [[Mansjúríuhlynur]]<ref>Stundum talinn undirtegund af ''A. caudatum'': ''A. c''. subsp. ''ukurunduense'' (Trautvetter & Meyer) E.Murray.</ref> * Series ''Distyla'' ** ''[[Acer distylum]]'' <small>Siebold & Zucc.</small> – * Series ''Parviflora'' ** ''[[Acer nipponicum]]'' <small>Hara</small> – * Series ''[[incertae sedis]]'' ** †''[[Acer browni]]'' <small>[[Jack A. Wolfe|Wolfe]] & [[Toshimasa Tanai|Tanai]]</small> ([[Míósen|Snemm]]-[[Míósen|mið- Míósen]]; [[Washingtonfylki]], [[Oregon]], [[Breska Kólumbía]])<ref name="Wolfe1987"/> ** †''[[Acer smileyi]]'' <small>[[Jack A. Wolfe|Wolfe]] & [[Toshimasa Tanai|Tanai]]</small> ([[Ólígósen|Síð Ólígósen]]-[[Míósen|mið-Míósen]]; [[Alaska]], [[Idaho]], [[Oregon]], [[Nevada]])<ref name="Wolfe1987"/> ===Section ''Pentaphylla''=== * Series ''Pentaphylla'' ** ''[[Acer pentaphyllum]]'' <small>Diels</small> * Series ''Trifida'' ** ''Acer albopurpurascens'' <small>Hayata</small> Sjá ''A. oblongum'' ** ''[[Acer buergerianum]]'' <small>Miq.</small> – ** ''Acer cinnamomifolium'' <small>Hayata</small> Sjá ''A. coriaceifolium'' ** ''[[Acer cordatum]]'' <small>Pax</small> ** ''[[Acer coriaceifolium]]'' <small>Lév.</small> - # ** ''[[Acer discolor]]'' <small>Maxim.</small><ref>Oft talinn undirtegund af ''A. oblongum''</ref> ** ''[[Acer fengii]]'' <small>Murray</small><ref>Hugsanlega samnefni af ''A. kwangnanense'' eða ''A. paxii''</ref> - # ** ''[[Acer lucidum]]'' <small>Metcalf</small> ** ''[[Acer oblongum]]'' <small>Wall. ex DC.</small> - # ** ''[[Acer paxii]]'' <small>Franch.</small> - # ** ''[[Acer shihweii]]'' <small>Chun & Fang</small> ** ''[[Acer sycopseoides]]'' <small>Chun</small> ** ''[[Acer yinkunii]]'' <small>Fang</small> ** ''[[Acer yui]]'' <small>Fang</small> ===Section ''Platanoidea''=== * Series ''Platanoidea'' ** ''[[Acer acutum]]'' <small>Fang</small> ** ''Acer ambiguum'' <small>Dipp.</small> Sjá ''[[Acer pictum|A. pictum]]'' ** ''[[Acer amplum]]'' <small>Rehder</small> – <ref>Stundum talinn undirtegund af ''A. longipes'': ''A. l''. subsp. ''amplum'' (Rehder) De Jong.</ref> ** ''[[Acer campestre]]'' <small>L.</small> – [[Hagahlynur]] ** ''[[Acer cappadocicum]]'' <small>Gled.</small> – [[Kákasushlynur]] ** ''[[Acer chunii]]'' <small>Fang</small> ** ''[[Acer divergens]]'' <small>Koch ex Pax</small> ** ''[[Acer fulvescens]]'' <small>Rehder in Sargent</small> ** ''[[Acer lobelii]]'' <small>Ten.</small> – <ref>Stundum talinn undirtegund af of ''A. platanoides'': ''A. p''. subsp. ''lobelii'' (Ten.) Gams, or ''A. cappadocicum'': ''A. c''. subsp. ''lobelii'' (Ten.) De Jong.</ref> ** ''[[Acer longipes]]'' <small>Franch. ex Rehder</small> ** ''[[Acer miaotaiense]]'' <small>P.C.Tsoong</small><ref>Stundum talinn undirtegund af ''A. miyabei'': ''A. m''. subsp. ''miaotaiense'' (P.C.Tsoong) E.Murray.</ref> ** ''[[Acer miyabei]]'' <small>Maxim.</small> – ** ''[[Acer pictum|Acer mono]]'' <small>Maxim.</small> – sjá ''[[Acer pictum|A. pictum]]'' ** ''[[Acer okamotoanum]]'' <small>Nakai</small> ** ''[[Acer pictum]]'' <small>Thunberg</small> ** ''[[Acer platanoides]]'' <small>L.</small> – [[Broddhlynur]] ** ''[[Acer nayongense]]'' <small>Fang</small> ** ''[[Acer shenkanense]]'' <small>Fang ex Fu</small> ** ''[[Acer tenellum]]'' <small>Pax</small> ** ''[[Acer tibetense]]'' <small>Fang</small> ** ''[[Acer truncatum]]'' <small>Bunge</small> ** ''[[Acer turkestanicum]]'' <small>Pax in Engler</small> ===Section ''Pubescentia''=== * Series ''Pubescentia'' ** ''Acer fedschenkoanum'' <small>Krishtofovich</small> Sjá ''A. pentapomicum'' ** ''[[Acer pentapomicum]]'' <small>Stewart ex Brandis</small> ** ''[[Acer pilosum]]'' <small>Maximowicz</small> ** ''Acer pubescens'' <small>Franch.</small> Sjá ''A. pentapomicum'' ** ''Acer regelii'' <small>Pax</small> Sjá ''A. pentapomicum'' ===Section †''Republica''=== * †''[[Acer republicense]]'' <small>[[Jack A. Wolfe|Wolfe]] & [[Toshimasa Tanai|Tanai]]</small> ([[Eósen|snemm-Eósen]], [[Washington (fylki)|Washington]])<ref name="Wolfe1987"/> ===Section †''Rousea''=== * †''[[Acer rousei]]'' <small>[[Jack A. Wolfe|Wolfe]] & [[Toshimasa Tanai|Tanai]]</small> ([[Eósen|snemm-Eósen]], [[Breska Kólumbía]])<ref name="Wolfe1987"/> ===Section ''Rubra''=== * †''[[Acer chaneyi]]'' <small>Knowlton</small> (Ólígósen til Míósen, vestur Bandaríkin)<ref name="Wolfe1987"/> * †''[[Acer ferrignoi]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> (Síð Míósen, Oregon)<ref name="Wolfe1987"/> * †''[[Acer kenaicum]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> (Ólígósen, Kenai, Alaska)<ref name="Wolfe1987"/> * ''[[Acer pycnanthum]]'' <small>K.Koch</small> * ''[[Acer rubrum]]'' <small>L.</small> – [[Reyðarhlynur]] * ''[[Acer saccharinum]]'' <small>L.</small> – [[Silfurhlynur]] * †''[[Acer taggarti]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> ([[Eósen|mið-Eósen]], Mascall Formation, Oregon)<ref name="Wolfe1987"/> * †''[[Acer taurocursum]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> ([[Eósen|síð-Eósen]], Bull Run Mountains, [[Nevada]])<ref name="Wolfe1987"/> * †''[[Acer whitebirdense]]'' <small>(Ashlee) Wolfe & Tanai</small> ([[Eósen|mið-Eósen]], norðvestur-Bandaríkin)<ref name="Wolfe1987"/> ===Section †''Stewarta''=== * †''[[Acer hillsi]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> ([[Eósen|snemm-Eósen]], [[Washingtonfylki]])<ref name="Wolfe1987"/> * †''[[Acer stewarti]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> ([[Eósen|snemm-Eósen]], [[Breska Kólumbía]])<ref name="Wolfe1987"/> ===Section †''Torada''=== * †''[[Acer stonebergae]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> ([[Eósen|snemm-Eósen]], Washingtonfylki & Breska Kólumbía)<ref name="Wolfe1987"/> * †''[[Acer toradense]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> ([[Eósen|snemm-Eósen]], Washingtonfylki og Breska Kólumbía)<ref name="Wolfe1987"/> * †''[[Acer washingtonense]]'' <small>Wolfe & Tanai</small> ([[Eósen|snemm-Eósen]], Washingtonfylki)<ref name="Wolfe1987"/> ===Section ''Trifoliata''=== [[file:Acer maximowiczianum0.jpg|thumb|right|Blöð ''[[Acer maximowiczianum]]'']] * Series ''Grisea'' ** ''[[Acer griseum]]'' <small>(Franch.) Pax</small> – [[Næfurhlynur]] ** ''[[Acer maximowiczianum]]'' <small>Miq.</small> – ** ''Acer nikoense'' <small>Maxim.</small> Sjá ''A. maximowiczianum'' ** ''[[Acer triflorum]]'' <small>Komarov</small> – * Series ''Mandshurica'' ** ''[[Acer mandshuricum]]'' <small>Maxim.</small> – [[Roðahlynur]] ** ''[[Acer sutchuenense]]'' <small>Franch.</small> ==Blendingar== *''[[Acer × bormuelleri]]'' <small>Borbas</small> (''A. monspessulanum'' × ''A. campestre'' eða ''A. opalus'') *''[[Acer × boscii]]'' <small>Spach</small> (''A. monspessulanum'' × ''A. tataricum'' eða ''A. pensylvanicum'' × ''A. tataricum'', hugsanlega ''A. tataricum'' × ''A. campestre'') *''[[Acer × conspicuum]]'' <small>van Gelderen & Otterdoom</small> (''A. davidii'' × ''A. pensylvanicum'') *''[[Acer × coriaceum]]'' <small>Bosc ex Tausch</small> (''A. monspessulanum'' × ''A. opalus' ssp. ''obtusatum'') *''[[Acer × dieckii]]'' <small>van Gelderen & Otterdoom</small> Sjá ''A. platanoides''<ref>van Gelderen (p. 245) telur að þetta sé afbrigðilegur ''A. platanoides'' og nær því að vera ræktunarafbrigði.</ref> *''[[Acer × durrettii]]'' <small>Pax</small> Sjá ''A. × coriaceum'' *''[[Acer × freemanii]]'' <small>Murray</small> (''A. rubrum'' × ''A. saccharinum'') *''[[Acer × hillieri]]'' <small>Lancaster</small> (''A. miyabei'' × ''A. cappadocicum'' 'Aureum') *''[[Acer × hybridum]]'' <small>Bosc</small> Sjá ''A. pseudoplatanus'' *''[[Acer × martinii]]'' <small>Jordan</small> (''A. monspessulanum'' × ''A. opalus'') *''[[Acer × pseudo-heldreichii]]'' <small>Fukarek & Celjo</small> (''A. pseudoplatanus'' × ''A. heldreichii'') *''[[Acer × ramosum]]'' <small>Jordan</small> (''A. monspessulanum'' × ''A. opalus'') *''[[Acer × rotundilobum]]'' <small>Schwer.</small> Sjá ''A. × coriaceum'' *''[[Acer × schwerinii]]'' <small>Pax</small> (óvíst, kannski ''A. crataegifolium'' × ''A. rufinerve'') *''[[Acer × zoeschense]]'' <small>Pax</small> (''A. campestre'' × annaðhvort ''A. cappadocicum'' eða ''A. lobelii'')<ref>Nafn annars foreldrisins er óviss, með tvær tegundir nafngreindar af mismunandi höfundum.</ref> ==Athugasemdir== {{reflist}} ==Heimildir== * {{cite book | last =van Gelderen | first = Dick M. |author2=Piet C. de Jong |author3=Herman John Oterdoom | title = Maples of the World | url =https://archive.org/details/maplesofworld0000geld | year = 1994 | publisher = Timber Press | location = Portland | isbn= 0-88192-000-2}} *{{cite book | last =Rushforth | first = Keith | title = Trees of Britain and Europe | year = 1999 | publisher = Collins | location = London | isbn= 0-00-220013-9}} *{{cite journal | last=Turland| first=Nicholas J.| title=Neotypification of ''Acer orientale'' (Aceraceae)| url=https://archive.org/details/taxon_1995-11_44_4/page/597|date=November 1995| journal=Taxon| volume=44| issue=4| pages=597–600| doi=10.2307/1223502 | publisher=International Association for Plant Taxonomy (IAPT) | jstor=1223502}} *{{cite web| last=Xu |first=Ting-zhi |author2=Chen Yousheng |author3=Piet C. de Jong |author4=Herman J. Oterdoom |author5=Chin-Sung Chang |title=Aceraceae |work=Flora of China |accessdate=2008-05-28 |url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=10005}} [[Flokkur:Hlynir]] [[Flokkur:Listar tengdir plönturíkinu]] epns1y1gxzkoxlmuq2w5dz3v6xe7wav 0 142612 1967763 1951430 2026-06-15T17:26:36Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967763 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | colour = pink | image = Maja squinado.jpg | phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'') | subphylum = [[Krabbadýr]] (''Crustacea'') | classis = [[Stórkrabbar]] (''Malacostraca'') | ordo = [[Skjaldkrabbar]] (''Decapoda'') | infraordo = ''[[Brachyura]]'' | familia = ''[[Majidae]]'' | genus = ''[[Maja (krabbar)|Maja]]'' <ref>Athugasemd: Ættkvíslin ''Maja'' eer stundum stafsett ''Maia''.</ref> | species = '''''M. squinado''''' | binomial = ''Maja squinado'' | binomial_authority = ([[Johann Friedrich Wilhelm Herbst|Herbst]], 1788) }} '''Broddakrabbi'''<ref>{{Cite web|url=https://idord.arnastofnun.is/faersla/441527|title=Íðorðabankinn|website=idord.arnastofnun.is|access-date=2025-05-13|archive-date=2025-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250803125655/https://idord.arnastofnun.is/faersla/441527|url-status=dead}}</ref> eða '''köngulóarkrabbi'''<ref>{{Cite web|url=https://www.visindavefur.is/svar.php?id=70176|title=Hvert er stærsta og minnsta liðdýr í heimi?|website=Vísindavefurinn|language=is|access-date=2025-05-13}}</ref> ([[fræðiheiti]]: ''Maja squinado'') er stærstur allra krabba í ættinni ''[[Majidae]]''. Hann finnst í Norðaustur-[[Atlantshaf]]i og lifir að meðaltali í um 5–8 ár. Kjörhitastig er frá 8–17° C. == Útlit og stærð == Broddakrabbinn er stærsti krabbinn við [[Bretlandseyjar]] og er rauður, rauðbrúnleitur eða gulur á litinn og líkaminn er allt að 20 cm langur. Skelin er hringlaga en breið að aftan og mjó að framan. Framfæturnir hafa litlar klær en hinir hafa litla svarta brodda. Fæturnir eru þaktir hárum og skelin þörungum. == Veiðar og veiðiaðferðir == [[Mynd:Afli Maja squinado.png|thumb|left|Afli Maja squinado hjá 5 aflamestu þjóðum árin 1950–2015.]] [[Mynd:Veiddur afli í %.png|thumb|left|Veiddur afli í prósentum af broddakrabba árið 2015.]] Á árunum 1950–1990 voru meira en 5000 tonn veidd af broddakrabba árlega. Um það bil 70% var veiddur af [[Frakkland|Frökkum]] og 10% af [[Bretland|Bretum]]. Krabbinn er aðallega veiddur í gildrur og [[fiskinet|net]]. Einnig er hægt að veiða þá með botnvörpu en það gengur misvel þar sem þeir halda sig mikið á grunnsævinu. Þar eru þeir þó einnig veiddir af köfurum. Lágmarksstærð sem má veiða í Evrópu er 12 cm en þær reglur gilda ekki um allan heim, sum lönd leyfa til dæmis ekki veiðar á kvenkröbbum með egg. Við Frakkland og við [[Ermarsundseyjar]] eru tímabil þar sem ekkert má veiða af þeim. == Fæða == Broddakrabbinn nærist á mjög fjölbreyttum lífverum og er fæðan einnig árstíðaskipt, á veturna helst þörungar og [[skelfiskur]] en [[skrápdýr]] eins og [[ígulker]] og [[sjæbjúgu|sæbjúgu]] yfir sumarið. == Lifnaðarhættir == Broddakrabbar færa sig yfirleitt milli búsvæða á haustin og geta ferðast yfir 160 km á 8 mánuðum. Allir krabbar eru viðkvæmir meðan á hamskiptum stendur og eru þeir berskjaldaðir fyrir rándýrum á borð við kolkrabba og stærri fiska, þar á meðal hákarla. Eru þeir oft mjög félagslyndir á þeim tíma, hugsanlega sem vörn gegn afætum.<ref>{{cite journal |title=Aggregating behaviour of the spider crab ''Maja squinado'' in shallow waters |url=https://archive.org/details/journal-of-crustacean-biology_2004-02_24_1/page/168 |author1=Sampedro, M. P. |author2=E. Gonzalez–Gurriaran |name-list-style = amp |journal=[[Journal of Crustacean Biology]] |volume=24 |issue=1 |pages=168–177 |year=2004|doi=10.1651/C-2404}}</ref> Kvendýr geta gotið allt að fjórum sinnum á ári.<ref>{{cite journal |title=Reproductive biology of spider crab females (''Maja brachydactyla'') off the coast of Asturias (north-west Spain) |url=https://archive.org/details/sim_marine-biological-association-uk-journal_2000-12_80_6/page/1071 |author=L. Garcia–Florez & P. Fernandez–Rueda |journal=[[Journal of the Marine Biological Association of the United Kingdom]] |volume=80 |issue=6 |pages=1071–1076 |year=2000 |doi=10.1017/S0025315400003131}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == * [http://www.marlin.ac.uk/species/detail/2225 MarLIN — Common spider crab (Maja brachydactyla)] * [http://www2.hawaii.edu/~carlm/spider.html Maja squinado — The European spider crab] * [https://www.cambridge.org/core/journals/journal-of-the-marine-biological-association-of-the-united-kingdom/article/feeding-of-the-spider-crab-maja-squinado-in-rocky-subtidal-areas-of-the-ria-de-arousa-northwest-spain/97F8D3934208E77085A7B3DE1DB59477 Feeding of the spider crab ''Maja squinado'' in rocky subtidal areas of the Ría de Arousa (north-west Spain)] * [https://findingnature.co.uk/animal/european-spider-crab/ Finding Nature — European Spider Crab] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200804165012/https://findingnature.co.uk/animal/european-spider-crab/ |date=2020-08-04 }} * ''The Advanced Seafood handbook'', Seafood Business, 1992, bls. 47. [[Flokkur:Krabbar]] rodp8nxyekus970lm9qg3c2hgbrksiy 0 142648 1967809 1811298 2026-06-15T18:01:55Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967809 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Betula occidentalis USDA.jpg | image_caption = Blöð | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Beykibálkur]] (''Fagales'') | familia = [[Birkiætt]] (''Betulaceae'') | genus = [[Birki]] (''Betula'') | subgenus = ''Betula'' | species = '''''B. occidentalis''''' | binomial = ''Betula occidentalis'' | binomial_authority = [[William Jackson Hooker|Hook.]] | synonyms = *''B. fontinalis'' <small>Sarg.</small> |range_map = Betula occidentalis range map 1.png |range_map_caption = Útbreiðsla ''Betula occidentalis'' |}} '''''Lindabjörk''''' ([[fræðiheiti]]: ''Betula occidentalis'') er tegund af [[birkiætt]] ættuð frá vestur [[Norður-Ameríka|Norður Ameríku]], í [[Kanada]] frá [[Yukon]] austur til vestur [[Ontario]] og suðureftir, og í Bandaríkjunum frá austur [[Washington]] austur til vestur [[Norður-Dakóta]], og suður til austur [[Kalifornía|Kaliforníu]], norður [[Arizona]] og norður til [[New Mexico]], og suðvestur Alaska. Hún er vanalega meðfram ám í fjalllendi.<ref name=fna>Flora of North America: [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500259 ''Betula occidentalis'']</ref> [[File:Betula occidentalis 4.jpg|thumb|left|Börkur ''Betula occidentalis'' meðfram Columbíu-á, Colockum Wildlife Area, Chelan County, Washington]] Þetta er lauffellandi runni eða tré að 10m hátt, vanalega með mörgum stofnum. [[Börkur]]inn er dökk-rauðbrúnn til svartleitur, sléttur en ekki flagnandi. Árssprotarnir eru sléttir eða þunnhærðir, og lyktarlausir ef nuddaðir. Blöðin eru stakstæð, egg- til tígul-laga, 1 - 7 sm löng og 1 - 4,5 sm breið, með tenntum jaðri og tvö til sex pör af æðum, stilk sem er 12,5 sm langur. Reklarnir eru 2 til 4 sm langir, karlreklarnir eru hangandi og kvenreklarnir uppréttir.<ref name=fna/><ref name=bc>Plants of British Columbia: [http://linnet.geog.ubc.ca/Atlas/Atlas.aspx?sciname=Betula+occidentalis ''Betula occidentalis''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171206005946/http://linnet.geog.ubc.ca/Atlas/Atlas.aspx?sciname=Betula+occidentalis |date=2017-12-06 }}</ref><ref name=jeps>Jepson Flora: [http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?Betula+occidentalis ''Betula occidentalis'']</ref> Sumir ættflokkar indíána (Northwest Plateau Indian) notuðu lindabjörk til að meðhöndla bólur og sár.<ref name="hunn">{{cite book |last= Hunn |first= Eugene S. |title= Nch'i-Wana, "The Big River": Mid-Columbia Indians and Their Land |url= https://archive.org/details/nchiwanathebigri0000hunn |publisher=[[University of Washington Press]] |year= 1990 |isbn= 0-295-97119-3| page=[https://archive.org/details/nchiwanathebigri0000hunn/page/352 352]}}</ref> Henni hættir til að mynda nýjar greinar úr stofni sem veldur því að timbrið verður með mikið af smáum kvistum. ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Viðbótarlesning== *{{cite journal|last1=Saliendra|first1=NicanorZ.|last2=Sperry|first2=JohnS.|last3=Comstock|first3=JonathanP.|title=Influence of leaf water status on stomatal response to humidity, hydraulic conductance, and soil drought in Betula occidentalis|journal=Planta|volume=196|issue=2|year=1995|issn=0032-0935|doi=10.1007/BF00201396}} *{{cite journal|last1=Sperry|first1=J. S.|last2=Pockman|first2=W. T.|title=Limitation of transpiration by hydraulic conductance and xylem cavitation in Betula occidentalis|url=https://archive.org/details/sim_plant-cell-and-environment_1993-04_16_3/page/279|journal=Plant, Cell and Environment|volume=16|issue=3|year=1993|pages=279–287|issn=0140-7791|doi=10.1111/j.1365-3040.1993.tb00870.x}} *{{cite journal|last1=Sperry|first1=J. S.|last2=Saliendra|first2=N. Z.|title=Intra- and inter-plant variation in xylem cavitation in Betula occidentalis|url=https://archive.org/details/sim_plant-cell-and-environment_1994-11_17_11/page/1233|journal=Plant, Cell and Environment|volume=17|issue=11|year=1994|pages=1233–1241|issn=0140-7791|doi=10.1111/j.1365-3040.1994.tb02021.x}} *{{cite journal|last1=Sperry|first1=John S|title=Hydraulic constraints on plant gas exchange|url=https://archive.org/details/agricultural-and-forest-meteorology_2000-07-24_104_1/page/13|journal=Agricultural and Forest Meteorology|volume=104|issue=1|year=2000|pages=13–23|issn=0168-1923|doi=10.1016/S0168-1923(00)00144-1}} {{commonscat|Betula occidentalis}} {{Wikilífverur|Betula occidentalis}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Birkiætt]] o9tq6e1qyblfm2bee3c2wav6a78yru3 0 142711 1967691 1955230 2026-06-15T16:35:48Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967691 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Birkibarði | colour = lightblue | image = Piptoporus_betulinus_55.jpg | image_width = 240px | regnum = [[Svepparíki]] (''Fungi'') | divisio = [[Kólfsveppir]] (''Basidiomycota'') | classis = ''[[Agaricomycetes]]'' | ordo = ''[[Polyporales]]'' | familia = ''[[Fomitopsidaceae]]'' | genus = ''[[Fomitopsis]]'' | species = '''''F. betulina''''' | binomial = ''Fomitopsis betulina'' | binomial_authority = ([[Jean Baptiste François Pierre Bulliard|Bull.]]) B.K.Cui, M.L.Han & Y.C.Dai (2016) | synonyms = *''Boletus betulinus'' <small>Bull. (1788)</small> *''Piptoporus betulinus'' <small>(Bull.) [[P.Karst.]] (1881)</small> }} '''Birkibarði''' ([[fræðiheiti]]: ''Fomitopsis betulina'') vex, eins og nafnið bendir til, nær einvörðungu á [[birki]]. Tæknilega er hann ætur, með sterkri svepplykt en bitru bragði. Hann er algengur á [[norðurhvel]]i þar sem birki vex en hefur ekki enn fundist á Íslandi.<ref name="Helgi 2010">{{cite book |author=Helgi Hallgrímsson |title=Sveppabókin - Íslenskir sveppir og sveppafræði |year=2010 |publisher=Skrudda |isbn=978-9979-655-71-8 |page=179}}</ref> == Flokkun == Tegundinni var fyrst lýst af [[Jean Baptiste François Pierre Bulliard|Jean Bulliard]] 1788 sem ''Boletus betulinus''.<ref name="Bulliard 1787">{{cite book |author=Bulliard, Jean |year=1787 |title=Herbier de la France |volume=7 |page=plate 312 |language=French}}</ref> Hann var fluttur í ættkvíslina ''[[Piptoporus]]'' af [[Petter Karsten]] 1881.<ref name="Karsten 1881">{{cite journal |author=Karsten, P.A. |title=Enumeratio Hydnearum Fr. Fennicarum, systemate novo dispositarum |journal=Revue mycologique, Toulouse |year=1881 |volume=3 |issue=9 |page=17 |language=Latin}}</ref> [[Molecular phylogenetic]] rannsóknir benda til þess að hann sé skyldari ''[[Fomitopsis]]'' heldur en ''Piptoporus'',<ref name="Kim 2005">{{cite journal |author1=Kim, K.M. |author2=Yoon, Y.-G. |author3=Jung, H.S. |year=2005 |title=Evaluation of the monophyly of ''Fomitopsis'' using parsimony and MCMC methods |url=https://archive.org/details/mycologia_july-august-2005_97_4/page/812 |journal=Mycology |volume=97 |issue=4 |pages=812–822 |doi=10.1080/15572536.2006.11832773}}</ref><ref name="Ortiz-Santana 2013">{{cite journal |author1=Ortiz-Santana, B. |author2=Lindner, D.L. |author3=Miettinen, O. |author4=Justo, A. |author5=Hibbett, D.S. |year=2013 |title=A phylogenetic overview of the antrodia clade (Basidiomycota, Polyporales) |url=https://archive.org/details/mycologia_november-december-2013_105_6/page/1391 |journal=Mycologia |volume=105 |issue=6 |pages=1391–1411 |doi=10.3852/13-051 |pmid=23935025}}</ref> og var hann endurskírður ''Fomitopsis'' árið 2016.<ref name="Han 2016">{{cite journal |author1=Han, M.L. |author2=Chen, Y.Y. |author3=Shen, L.L. |author4=Song, J. |author5=Vlasak, J. |author6=Dai, Y.C. |author7=Cui, B.K. |year=2016 |title=Taxonomy and phylogeny of the brown-rot Fungi: ''Fomitopsis'' and its related genera |journal=Fungal Diversity |volume=80 |issue=1 |pages=343–373 |doi=10.1007/s13225-016-0364-y}}</ref> Seinni hluti fræðiheitisins ''betulina'' vísar til hýsils tegundarinnar.<ref name="Roody 2003">{{cite book |author=Roody, William C. |title=Mushrooms of West Virginia and the Central Appalachians |url=https://archive.org/details/mushroomsofwestv0000rood |publisher=University Press of Kentucky |location=Lexington, Kentucky |year=2003 |page=[https://archive.org/details/mushroomsofwestv0000rood/page/381 381] |isbn=978-0-8131-9039-6}}</ref><ref name="Allaby 2015">{{cite book |author=Allaby, Michael |title=The Dictionary of Science for Gardeners: 6000 Scientific Terms Explored and Explained |url=https://books.google.com/books?id=bFjVCQAAQBAJ&pg=PA76 |year=2015 |publisher=Timber Press |isbn=978-1-60469-715-5 |page=76}}</ref><ref name="BMS">{{cite web |url=https://www.britmycolsoc.org.uk/library/english-names/ |author=Holden, Liz |title=English names for fungi |publisher=British Mycological Society |date=March 2016 |accessdate=2018-02-04 |archive-date=2018-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180206002453/https://www.britmycolsoc.org.uk/library/english-names/ |url-status=dead }}</ref> == Rannsóknir == ''Fomitopsis betulina'' hefur verið víða notaður í náttúrulækningum, og verið mikið rannsakaður efnafræðilega og í læknisfræðilegum tilgangi.<ref name="Guevara-Gonzalez 2014">{{cite book |author1=Guevara-Gonzalez, Ramon |author2=Torres-Pacheco, Irineo |title=Biosystems Engineering: Biofactories for Food Production in the Century XXI |url=https://books.google.com/books?id=HarBBAAAQBAJ&pg=PA154 |year=2014 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-3-319-03880-3 |page=154}}</ref> Pólýpórenísk sýra sem er í hattinum, er eitruð sníkjudýrinu ''[[Trichuris trichura]]''.<ref name="pmid9851424"/> Sveppurinn var eitt af því sem „[[Ötzi|ísmaðurinn Ötzi]]“ (5.300 ára gömul [[múmía]] sem fannst í [[Tyrol]] í Þýskalandi) fannst með og talið er að Ötzi hafi notað hann sem niðurgangslyf til að losna við sníkjudýrið.<ref name="pmid9851424">{{cite journal |author=Capasso, L. |title=5300 years ago, the Ice Man used natural laxatives and antibiotics |journal=Lancet |volume=352 |issue=9143 |page=1864 |year=1998 |pmid=9851424 |doi=10.1016/S0140-6736(05)79939-6 |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140-6736(05)79939-6}}</ref> == Tengt efni == *''[[Fomes fomentarius]]'' == Heimildir == {{reflist}} {{wikilífverur|Piptoporus betulinus}} {{commons|Piptoporus betulinus}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Barðsveppir]] cu73vhmdl3e0jdrfrzmlt84kjrfslwz 0 142762 1967635 1809806 2026-06-15T14:14:22Z MyraMidnight 41218 Jólagrauturinn og möndlugjöfin 1967635 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Risalamande.jpg|thumb|right|[[Risalamande]] borið fram á jólum.]] '''Grjónagrautur''' er [[grautur]] gerður úr soðnum [[hrísgrjón]]um sem oft er borinn fram með [[Kanilsykur|kanilsykri]] og [[rjómi|rjóma]] eða [[mjólk]]. Grautur af þessu tagi hefur stundum kallaður jólagrautur hvort sem hann er á borðum [[jól]]um eða aðra daga. Grjónagrautur varð ekki algengur á [[Ísland]]i fyrr en upp úr aldamótin 1900, en áður hafði verið gerður jólagrautur úr [[bygg]]grjónum, [[mjólk]] og [[Rúsína|rúsínum]].<ref>{{vísindavefurinn|1998|Hver er saga jólagrautsins á Íslandi?}}</ref> == Jólagrauturinn == Sums staðar á Íslandi var grauturinn hafður fyrir matinn á [[aðfangadagskvöld]] þegar líða tók á 20.öld, en slíkt mun hafa verið algengast í [[Danmörk]]u. Í [[Skandinavía|Skandinavíu]] sem og á Íslandi er afbrigði af grjónagraut hefbundinn á jólunum og er venjulega [[eftirréttur]] á aðfangadagskvöld. Þá er grauturinn kaldur en með heitri berjasósu sem kallast þá „r''iz à l'amande''“ eða möndlugrautur. ===Möndlugjöfin=== Hefðin að svokallaðri möndlugjöf kemur til okkar frá [[Danmörk]]u, en þá er sett heil [[mandla]] í jólagrautinn og sá sem finnur hana fær þá verðlaun, venjulega eitthvað [[sælgæti]] eða smáhlutur.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/3618697#page/n55/mode/2up|titill=Fyllingin í heiðri höfð|útgefandi=Jólablað Morgunblaðsins|ár=2004|bls=56}}</ref> Sagan á bakvið möndlugjöfina er líklega franskur siður upphaflega, þar sem baun er falin inn í köku sem er borðuð daginn fyrir [[Þrettándinn|þrettándann]], og sá sem fann þá baunina var kóngur það kvöldið og fengi að ráða öllu, enda var kakan nefnd kóngakaka.<ref>{{Vefheimild|url=https://arnastofnun.is/is/utgafa-og-gagnasofn/pistlar/hrisgrjonagrautur-og-risalamande|titill=Hrísgrjónagrautur og risalamande|útgefandi=arnastofnun.is|mánuður=16. desember|ár=2020|mánuðurskoðað=15. júní|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Jólamatur]] [[Flokkur:Spónamatur]] l84lztby20320h78xqpfcxh1p4agonw 1967636 1967635 2026-06-15T14:16:16Z MyraMidnight 41218 getur varla verið möndlugrautur án mandla 1967636 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Risalamande.jpg|thumb|right|[[Risalamande]] borið fram á jólum.]] '''Grjónagrautur''' er [[grautur]] gerður úr soðnum [[hrísgrjón]]um sem oft er borinn fram með [[Kanilsykur|kanilsykri]] og [[rjómi|rjóma]] eða [[mjólk]]. Grautur af þessu tagi hefur stundum kallaður jólagrautur hvort sem hann er á borðum [[jól]]um eða aðra daga. Grjónagrautur varð ekki algengur á [[Ísland]]i fyrr en upp úr aldamótin 1900, en áður hafði verið gerður jólagrautur úr [[bygg]]grjónum, [[mjólk]] og [[Rúsína|rúsínum]].<ref>{{vísindavefurinn|1998|Hver er saga jólagrautsins á Íslandi?}}</ref> == Jólagrauturinn == Sums staðar á Íslandi var grauturinn hafður fyrir matinn á [[aðfangadagskvöld]] þegar líða tók á 20.öld, en slíkt mun hafa verið algengast í [[Danmörk]]u. Í [[Skandinavía|Skandinavíu]] sem og á Íslandi er afbrigði af grjónagraut hefbundinn á jólunum og er venjulega [[eftirréttur]] á aðfangadagskvöld. Þá er grauturinn kaldur en með heitri berjasósu og möndlum sem kallast þá „''riz à l'amande''“ eða möndlugrautur. ===Möndlugjöfin=== Hefðin að svokallaðri möndlugjöf kemur til okkar frá [[Danmörk]]u, en þá er sett heil [[mandla]] í jólagrautinn og sá sem finnur hana fær þá verðlaun, venjulega eitthvað [[sælgæti]] eða smáhlutur.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/3618697#page/n55/mode/2up|titill=Fyllingin í heiðri höfð|útgefandi=Jólablað Morgunblaðsins|ár=2004|bls=56}}</ref> Sagan á bakvið möndlugjöfina er líklega franskur siður upphaflega, þar sem baun er falin inn í köku sem er borðuð daginn fyrir [[Þrettándinn|þrettándann]], og sá sem fann þá baunina var kóngur það kvöldið og fengi að ráða öllu, enda var kakan nefnd kóngakaka.<ref>{{Vefheimild|url=https://arnastofnun.is/is/utgafa-og-gagnasofn/pistlar/hrisgrjonagrautur-og-risalamande|titill=Hrísgrjónagrautur og risalamande|útgefandi=arnastofnun.is|mánuður=16. desember|ár=2020|mánuðurskoðað=15. júní|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Jólamatur]] [[Flokkur:Spónamatur]] h9ol8s1l8ah4cpmxyfntl0y5skerg8d 1967658 1967636 2026-06-15T16:01:10Z MyraMidnight 41218 Gerði sér grein um möndlugrautinn, og breytti textanum, það hljómaði eins og risalamande væri íslenskt afbrigði af danska grautnum. 1967658 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Risalamande.jpg|thumb|right|[[Risalamande]] borið fram á jólum.]] '''Grjónagrautur''' er [[grautur]] gerður úr soðnum [[hrísgrjón]]um sem oft er borinn fram með [[Kanilsykur|kanilsykri]] og [[rjómi|rjóma]] eða [[mjólk]]. Grautur af þessu tagi hefur stundum kallaður jólagrautur hvort sem hann er á borðum [[jól]]um eða aðra daga. Grjónagrautur varð ekki algengur á [[Ísland]]i fyrr en upp úr aldamótin 1900, en áður hafði verið gerður jólagrautur úr [[bygg]]grjónum, [[mjólk]] og [[Rúsína|rúsínum]].<ref>{{vísindavefurinn|1998|Hver er saga jólagrautsins á Íslandi?}}</ref> == Jólagrauturinn == Sums staðar á Íslandi var grauturinn hafður fyrir matinn á [[aðfangadagur|aðfangadagskvöld]] þegar líða tók á 20.öld, en sú hefð kemur frá [[Danmörk]]u þar sem hann er borinn fram með möndlum og kallaðist þá „''riz à l'amande''“ eða [[möndlugrautur]]. Í [[Skandinavía|Skandinavíu]] sem og á Íslandi er þetta afbrigði af hrísgrjónagraut hefbundinn [[eftirréttur]] á jólunum á aðfangadagskvöld. Þá er grauturinn kaldur ýmist með berjasósu eða súkkululaði. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Spónamatur]] c1zjhv6mccxk1awtpjyqrgg1bhiodce 0 143119 1967793 1953583 2026-06-15T17:49:48Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967793 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | name = ''Varroa'' | image = Varroa Mite.jpg | image_caption = ''[[Varroa destructor]]'' | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'') | classis = '''[[Áttfætlur]]''' (''Arachnida'') | subclassis = '''[[Mítlar]]''' (''[[Acarina]]'') | ordo = [[Mesostigmata]] | superfamilia = [[Dermanyssoidea]] | familia = '''Varroidae''' | familia_authority = Delfinado & Baker, 1974<ref name=DelfinadoBaker1974 /> | genus = '''''Varroa''''' | genus_authority = [[Anthonie Cornelis Oudemans|Oudemans]], 1904<ref name=Oudemans1904a /><ref name=Oudemans1904b /> | subdivision_ranks = Tegundir | subdivision = Sjá texta }} '''''Varroa''''' er ættkvísl sníkjumítla sem lifa á hunangsflugum af ættkvíslinni ''[[Apis]]'', settir í eigin ætt: ''Varroidae''.<ref name="Hallan">{{cite web |url=http://insects.tamu.edu/research/collection/hallan/Acari/Family/Varroidae.txt |title=Varroidae Delfinado & Baker, 1974 |work= |author=Joel Hallan |publisher=[[Texas A&M University]] |accessdate=June 13, 2010}}</ref> Ættkvíslin er nefnd eftir [[Marcus Terentius Varro]], Rómverskum fræðimanni og býræktenda. Þegar búið er sýkt af mítlinum heitir það Varroaveiki.<ref>{{cite web |url=http://www.byflugur.is/index.php?site=41&menuid=4 |title=Býflugnasjúkdómar |access-date=2018-04-06 |archive-date=2018-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180901154833/http://byflugur.is/index.php?site=41&menuid=4 |url-status=dead }}</ref> ''Varroa'' mítlar eru taldir ein versta plágan hjá [[Alibýfluga|alíbýflugum]] í heiminum vegna þess að þeir dreifa sjúkdómum eins og vírusum þegar þeir sjúga úr þeim líkamsvessana. Sníklarnir eða sjúkdómarnir eru ekki svo slæmir hvor fyrir sig, en saman eru þeir hættulegir búunum.<ref>{{cite web|url=https://www.livescience.com/20815-honeybee-collapse-mite-virus.html|title=Mites, Viruses Sicken Bee Hives - Colony Collapse Disorder - Hawaiian Honeybee Infection|work=LiveScience.com}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.livescience.com/271-bees-wiped-cascade-deadly-events.html|title=Bees Wiped Out by Cascade of Deadly Events|work=LiveScience.com}}</ref> ==Saga og útbreiðsla== ''Varroa'' mítlar fundust fyrst á [[Java|Jövu]] um 1904,<ref name=AndersonTrueman2000>{{cite journal |author=D. L. Anderson & J. W. H. Trueman |year=2000 |title=''Varroa jacobsoni'' (Acari: Varroidae) is more than one species |journal=[[Experimental and Applied Acarology]] |volume=24 |issue=3 |pages=165–189 |doi=10.1023/A:1006456720416 |pmid=11108385}}</ref> en eru nú nær allsstaðar þar sem alibýflugur eru ræktaðar nema Ástralíu, Manareyju og norðurhluta Noregs. Hann fannst í Bandaríkjunum 1987 og á Nýja Sjálandi árið 2000,<ref>{{cite journal |author=Zhi-Qian Zhang |year=2000 |title=Notes on ''Varroa destructor'' (Acari: Varroidae) parasitic on honeybees in New Zealand |journal=[[Systematic & Applied Acarology]] |series=Special Publications |volume=5 |pages=9–14 |url=https://www.nhm.ac.uk/hosted-sites/acarology/saas/saasp/pdf10/saasp05b.pdf |format=[[Portable Document Format|PDF]]}}</ref> and in the [[United Kingdom]] in 1992 ([[Devon]]). Býræktendur reyna stöðugt að rækta upp mótstöðu við sníklinum. [[United States Department of Agriculture|USDA]] hefur ræktað upp stofn býflugna sem hefur hreinsunaratferli sem heldur niðri sníklinum. Þessum stofni er dreift nú til býflugnabænda.<ref>{{cite web|url=https://aristabeeresearch.org/|title=Arista Bee Research - Foundation for breeding varroa resistant honey bees|work=aristabeeresearch.org}}</ref><ref>{{cite web|url=http://agresearchmag.ars.usda.gov/1999/aug/bees|title=USDA ARS Online Magazine Vol. 47, No. 8|work=usda.gov|access-date=2018-04-06|archive-date=2015-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20151210085354/http://agresearchmag.ars.usda.gov/1999/aug/bees|url-status=dead}}</ref> ==Tegundir== Ættkvíslin ''Varroa'' inniheldur eftirfarandi tegundir:<ref name="Hallan"/> * ''[[Varroa destructor]]'' <small>Anderson & Trueman, 2000</small><ref name=AndersonTrueman2000 /> * ''[[Varroa jacobsoni]]'' <small>Oudemans, 1904</small><ref name=Oudemans1904a>{{cite journal|last1=Oudemans|first1=A. C.|title=On a New Genus and Species of Parasitic Acari|journal=Notes from the Leyden Museum|date=1904|volume=24|issue=4|pages=216–222|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/9644749}}</ref><ref name=Oudemans1904b>{{cite journal|last1=Oudemans|first1=A. C.|title=Acarologische Aanteekeningen XII|journal=Entomologische berichten|date=1904|volume=1|issue=18|pages=160–164|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/8982540}}</ref> * ''[[Varroa rindereri]]'' <small>de Guzman & Delfinado-Baker, 1996</small><ref name=deGuzmanEtal1996>{{cite journal|last1=de Guzman|first1=L. I.|last2=Delfinado-Baker|first2=M.|title=A new species of ''Varroa'' (Acari: Varroidae) associated with ''Apis koschevnikovi'' (Apidae: Hymenoptera) in Borneo|url=https://archive.org/details/international-journal-of-acarology_1996-03_22_1/page/23|journal=International Journal of Acarology|date=1996|volume=22|issue=1|pages=23–27|doi=10.1080/01647959608684077}}</ref> * ''[[Varroa sinhai]]'' <small>(Delfinado & Baker, 1974)</small><ref name=DelfinadoBaker1974>{{cite journal|last1=Delfinado|first1=M. D.|last2=Baker|first2=E. W.|title=Varroidae, A New Family of Mites on Honey Bees (Mesostigmata: Acarina)|journal=Journal of the Washington Academy of Sciences|date=1974|volume=64|issue=1|pages=4–10|url=https://www.biodiversitylibrary.org/page/39873197|jstor=24535743}}</ref> * ''[[Varroa wongsirii]]'' <small>(Lekprayoon & Tangkanasing, 1991)</small><ref name=LekprayoonTangkanasing1991>{{cite journal|last1=Lekprayoon|first1=C.|last2=Tangkanasing|first2=P.|title=''Euvarroa wongsirii'', a new species of bee mite from Thailand|url=https://archive.org/details/international-journal-of-acarology_1991-12_17_4/page/255|journal=International Journal of Acarology|date=1991|volume=17|issue=4|pages=255–258|doi=10.1080/01647959108683915}}</ref> ==Sjá einnig== *[[Alibýfluga]] ==Tilvísanir== {{Reflist|refs=}} {{commonscat|Varroa}} {{wikilífverur|Varroa}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Mítlar]] [[Flokkur:Alibýflugnasjúkdómar]] bao70bp42x1mgak0hxsdo6w25mt05is 0 143344 1967668 1823397 2026-06-15T16:18:10Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967668 wikitext text/x-wiki {{taxobox | name = ''Taxus'' × ''media'' | image = Taxus media.JPG | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = (''Pinales'') | familia = [[Ýviðarætt]] (''Taxaceae'') | genus = ''[[Taxus]]'' | species = '''''T. × media | binomial = ''Taxus × media'' | binomial_authority = Rehder }} '''Garðaýr''' ([[fræðiheiti]]: ''Taxus × media'')<ref name="Tosu">[http://plantfacts.osu.edu/pdf/0247-1094.pdf The Ohio State University Plant Facts: Anglojap Yew]</ref> er blendingur af tegundunum ''[[Taxus baccata]]'' og ''[[Taxus cuspidata]]''. Þessi blanda er talin hafa komið fyrst fram hjá [[Massachusetts]]-staðsetta garðyrkjumanninum T.D. Hatfield um 1900.<ref name="conn">{{cite web |url=http://www.hort.uconn.edu/plants/detail.php?pid=496 |title=University of Connecticut Horticulture: Taxus Media |access-date=2018-04-15 |archive-date=2018-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203055550/http://www.hort.uconn.edu/plants/detail.php?pid=496 |url-status=dead }}</ref> '' ==Lýsing== Útlitseinkenni eru á milli foreldrategunda. Eins og flestar ýviðartegundir, kýs ''T. media'' helst vel framræstan og rakan jarðveg, en hefur nokkuð þurrkþol gæti í raun drepist ef jarðvegurinn er of blautur.<ref name="Tosu"/> Hann er talinn harðgerari en T. baccata. ''T. media'' vex fremur hægt og skaddast ekki af tíðum klippingum, sem gerir þennann blending heppilegan í limgerði erlendis, og í [[bonsai]].<ref name="Tosu"/> ==Eitrun== ''Taxus media'' hefur eins og foreldrarnir mikið af [[taxine]] í greinum, barri og fræi. [[Taxine]] er mjög eitrað hjörtum spendýra.<ref>{{cite journal | last1=Wilson|first1=C. R.|last2=Sauer|first2=J.|last3= Hooser|first3= S. B. | title = Taxines: A review of the mechanism and toxicity of yew (''Taxus spp.'') alkaloids | url=https://archive.org/details/sim_toxicon_february-march-2001_39_2-3/page/175| journal = Toxicon | year = 2001 | volume = 39 | issue = 2–3 | pages = 175–85 | doi = 10.1016/s0041-0101(00)00146-x | pmid = 10978734 }}</ref> ==Ræktunarafbrigði== * ''Taxus media'' var. ''hicksii'' er algengt afbrigði þessa blendings og er það hávaxnasta og nettasta, verður aðeins 1,3 metrar að þvermáli þó hæðin verði að 6 metrum.<ref name="conn"/><ref name="ill">{{Cite web |url=http://extension.illinois.edu/shrubselector/detail_plant.cfm?PlantID=459 |title=University of Illinois - Selecting Shrubs for Your Home |access-date=2018-04-15 |archive-date=2018-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180512192941/http://extension.illinois.edu/shrubselector/detail_plant.cfm?PlantID=459 |url-status=dead }}</ref> * ''T. media'' ''densiformis'' afbrigðið getur náð 3 m í þvermál; hinsvegar nær hann ekki yfir 1,5 m á hæð.<ref name="conn"/> * ''T. media'' ''Hatfieldii'' er breiðpýramídalaga og reynst þolanlega á Íslandi. <ref>Tré og runnar eftir Ásgeir Svanbergsson 1989</ref> * ''T. media'' ''Hillii'' er allt að um 3 m hátt form, breiðkeilulaga í vextinum eða nálgast að vera kúlulaga.<ref>[http://www.lystigardur.akureyri.is/?modID=1&id=45&lat=1&l=t Lystigarður Akureyrar - Garðaýr]</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} {{Commonscat|Taxus × media}} {{wikilífverur|Taxus × media}} {{stubbur|tré}} [[Flokkur:Ýviðarætt]] [[Flokkur:Barrtré]] slx90mook8hrayds60ef7x5w9h87ic7 0 143372 1967741 1796364 2026-06-15T17:12:42Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967741 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | colour = lightblue | image = Beauveria.jpg | image_width = 200px | image_caption = Engisprettur drepnar af ''B. bassiana'' | regnum = [[Svepparíki]] (''Fungi'') | divisio = [[Asksveppir]] (''Ascomycota'') | classis = [[Skjóðusveppir]] (''[[Sordariomycetes]]'') | ordo = [[Hypocreales]] | familia = [[Clavicipitaceae]] | genus = ''[[Beauveria]]'' | species = '''''B. bassiana''''' | binomial = ''Beauveria bassiana'' | binomial_authority = ([[Giuseppe Gabriel Balsamo-Crivelli|Bals.-Criv.]]) [[Jean Paul Vuillemin|Vuill.]] (1912) | synonyms = *''Botrytis bassiana'' <small>Bals.-Criv. (1836)</small> }} '''''Beauveria bassiana''''' er svepptegund sem kemur fyrir náttúrulega í jarðvegi og er sníkjuvara á ýmsum liðdýrum, og veldur svonefndum '''white muscardine disease'''. Hann er notaður sem lífræn vörn gegn fjölda meindýra af skordýraætt. Verið er að rannsaka notkun hans gegn veggjalús<ref name="10.1016/j.jip.2012.04.009">{{cite journal|journal=Journal of Invertebrate Pathology|volume=111|issue=1|date=15 September 2012|pages=82–85|title=A preliminary evaluation of the potential of Beauveria bassiana for bed bug control|first1=Alexis M.|last1=Barbarin|first2=Nina E.|last2=Jenkins|first3=Edwin G.|last3=Rajotte|first4=Matthew B.|last4=Thomas|url=http://www.thethomaslab.net/uploads/Barbarin2012.pdf|doi=10.1016/j.jip.2012.04.009|access-date=16 apríl 2018|archive-date=14 júlí 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714091550/http://www.thethomaslab.net/uploads/Barbarin2012.pdf|url-status=dead}}</ref> og [[Moskítóflugur|moskítóflugu]].<ref name=nyt>Donald G. McNeil Jr., [https://www.nytimes.com/2005/06/10/science/10mosquito.html Fungus Fatal to Mosquito May Aid Global War on Malaria], ''The New York Times'', 10 June 2005</ref> ==Uppgötvun og nafn== Tegundin heitir eftir [[Ítalía|ítalska]] [[Skordýrafræðingur|skordýrafræðingnum]] [[Agostino Bassi]], sem uppgötvaði 1815 sveppinn sem ástæðu "muscardine disease". Sveppurinn var einnig áður nefndur ''Tritirachium shiotae''. Nafnið ''B. bassiana'' hefur löngum verið notað yfir tegundasafn af svipuðum og skyldum "línum" (isolates). Rehner and Buckley <ref>{{cite journal|vauthors=Rehner SA, Buckley E |journal=Mycologia |year=2005 |title=A Beauveria phylogeny inferred from nuclear ITS and EF1-<nowiki/>{alpha} sequences: evidence for cryptic diversification and links to Cordyceps teleomorphs |volume=97 |pages=84–98 |pmid=16389960 |issue=1 |doi=10.3852/mycologia.97.1.84}}</ref> haffa sýnta að ''B. bassiana'' samanstendur af fjölda aðgreindra "lína" sem ættu að vera flokkaðar sem aðskildar tegundir og ættkvíslinni ''[[Beauveria]]'' var endurlýst með tilnefnda gerð fyrir ''B. bassiana'' 2011.<ref>{{cite journal | last1 = Rehner | first1 = Stephen A. | last2 = Minnis | first2 = Andrew M. | last3 = Sung | first3 = Gi-Ho | last4 = Luangsaard | first4 = J. Jennifer | last5 = Devotto | first5 = Luis | last6 = Humber | first6 = Richard A. | year = 2011 | title = Phylogeny and systematics of the anamorphic, entomopathogenic genus ''Beauveria'' | url = | journal = Mycologia | volume = 103 | issue = | pages = 1055–1073 | doi=10.3852/10-302}}</ref> ===Skyldleiki við ''Cordyceps'' og aðra sveppi=== ''Beauveria bassiana'' er [[anamorph]] (kynlaust fjölgandi form) af ''[[Cordyceps]] bassiana''. Kynjaða formið hefur aðeins fundist í austur Asíu.<ref>{{cite journal|doi=10.1007/BF03187215|vauthors=Li ZZ, Li CR, Huang B, Fan MZ |journal=Chinese Science Bulletin |year=2001 |title=Discovery and demonstration of the teleomorph of ''Beauveria bassiana'' (Bals.) Vuill., an important entomogenous fungus |volume=46|issue=9 |pages=751–3}}</ref> ===Lífsferill=== Þegar gró sveppsins koma í snertingu við líkama hýsilskordýrsins, spíra þau í gegn um skel dýranna og vaxa innan í dýrinu. Drepur það dýrið á fáum dögum. Síðar kemur fram hvít mygla á hræinu og myndar ný gró. Yfirleitt getur ''B. bassiana'' sýkt margar gerðir skordýra; mismunandi gerðir ("isolates") hafa mismunandi hýsla. Hvað veldur breytileikanum er ekki þekkt. Í ræktun er ''B. bassiana'' eins og hvít mygla. Á flestum ræktunarefnum myndar það þurra, duftkennda [[conidia]] í einkennandi [[Gró|gró]] kúlum. ==Notkun sem lífræn vörn== ''Beauveria bassiana'' er notað sem lífrænt skordýraeitur til að halda niðri fjölda skordýra, svo sem termítum, hvítflugu og veggjalús. Verið er að rannsaka möguleikann á að halda niðri moskítóflugum sem smita af malaríu með henni.<ref name=nyt/> sem skordýraeitur er gróunum úðað á gróðurinn neð sérstökum bindiefnum eða sem dufti. Sem tegund lifir ''Beauveria bassiana'' á mjög mörgum tegundum skordýra. Hinsvegar eru mismunandi gerðir ("strain") sem eru breytileg með hýsla, sum hafa fáa hýsla, eins og Bba 5653 sem er mjög virkt gegn lirfum [[Plutella xylostella]] og drepur mjög fáar aðrar gerðir af lirfum fiðrilda. Aðrar gerðir eru með mjög breiðan hýslahóp og ætti að fara varlega með notkun á þeim þar sem þau gætu skaðað nytjategundir.<ref name="EPA">{{cite web|url=http://www.epa.gov/pesticides/biopesticides/ingredients/factsheets/factsheet_128924.htm|title=EPA Factsheet|accessdate=2006-12-14|archive-date=2006-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20061010182636/http://www.epa.gov/pesticides/biopesticides/ingredients/factsheets/factsheet_128924.htm|url-status=dead}}</ref> Það er sjaldgæft að sveppurinn sýki menn eða önnur dýr, svo það er almennt öruggt sem skordýraeitur. Hinsvegar er að minnsta kost eitt tilfelli um smit í mönnum þekkt, þar sem ''Beauveria bassiana'' var skráð í manneskju með bælt ónæmiskerfi.<ref>{{cite journal |vauthors=Tucker DL, Beresford CH, Sigler L, Rogers K |title=Disseminated Beauveria bassiana infection in a patient with acute lymphoblastic leukemia |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_2004-11_42_11/page/5412 |journal=J. Clin. Microbiol. |volume=42 |issue=11 |pages=5412–4 |date=November 2004|pmid=15528759 |pmc=525285 |doi=10.1128/JCM.42.11.5412-5414.2004 }}</ref> Að auki eins og annað duft, geta gróin valdið öndunarerfiðleikum. Wagner and Lewis <ref>{{cite journal |vauthors=Wagner BL, Lewis LC |title=Colonization of corn, Zea mays, by the entomopathogenic fungus Beauveria bassiana |journal=Appl. Environ. Microbiol. |volume=66 |issue=8 |pages=3468–73 |date=August 2000 |pmid=10919808 |pmc=92172 |url=http://aem.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=10919808 |doi=10.1128/AEM.66.8.3468-3473.2000 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> hafa tilkynnt getu ''B. bassiana'' til aðp lifa í sambýli (endophyte) við maís. Grunnrannsóknir sýna að sveppurinn hefur 100% getu til að eyða [[veggjalús]]um þar sem bómull var úðuð með gróunum. Það virkar einnig gegn veggjalúsahópum vegna þess að B. bassiana flyst með smituðum dýrum í felustaðina. Lýsnar drepast á 5 dögum eftir smit.<ref name="10.1016/j.jip.2012.04.009"/> ==Leki== Mars 2013, fannst erfðabreytt ''Beauveria bassiana'' í nokkrum rannsóknarstofum og gróðurhúsum utan einangraðs svæðis við Lincoln University í Christchurch, Nýja Sjálandi. "Ministry for Primary Industries" rannsökuðu lekann.<ref>{{cite news| url= http://www.3news.co.nz/Genetically-modified-fungus-leaked/tabid/423/articleID/291058/Default.aspx| work= 3 News NZ| title= Genetically modified fungus leaked| date= March 20, 2013| access-date= apríl 16, 2018| archive-date= janúar 15, 2014| archive-url= https://web.archive.org/web/20140115061217/http://www.3news.co.nz/Genetically-modified-fungus-leaked/tabid/423/articleID/291058/Default.aspx|url-status=dead}}</ref> ==Sjá einnig== * [[Lífræn meindýravörn]] * ''[[Metarhizium]] ''spp. sem valda "green muscardine" sjúkdómnum ==Tilvísanir== {{Reflist|30em}} ==Viðbótarlesning== *{{cite journal |vauthors=Luz C, Rocha LF, Nery GV, Magalhães BP, Tigano MS |title=Activity of oil-formulated Beauveria bassiana against ''Triatoma sordida'' in peridomestic areas in Central Brazil |url=https://archive.org/details/memorias-do-instituto-oswaldo-cruz_2004-03_99_2/page/211 |journal=Mem. Inst. Oswaldo Cruz |volume=99 |issue=2 |pages=211–8 |date=March 2004|pmid=15250478 |doi=10.1590/S0074-02762004000200017 }} *{{cite journal |vauthors=Prior C, Jollands P, Le Patourel G |title=Infectivity of oil and water formulations of ''Beauveria bassiana'' (Deuteromycotina; Hyphomycetes) to the cocoa weevil pest ''Pantorhytes plutus'' (Coleoptera: Curculionidae) |url=https://archive.org/details/journal-of-invertebrate-pathology_1988-07_52_1/page/66 |journal=Journal of Invertebrate Pathology |volume=52 |issue=1 |pages=66–72 |year=1988 |doi=10.1016/0022-2011(88)90103-6}} {{commonscat|Otiorhynchus}} {{wikilífverur|Otiorhynchus}} {{stubbur|sveppir}} [[Flokkur:Lífræn meindýravörn]] [[Flokkur:Sníkjusveppir]] 3y1upt93eg375gxtw8oxoqvuofujixk 0 144162 1967618 1963812 2026-06-15T12:42:14Z TKSnaevarr 53243 1967618 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Jarlinn af Wilmington | mynd = Spencer Compton 1st Earl of Wilmington.jpg | titill= [[Forsætisráðherra Bretlands]] | stjórnartíð_start = [[16. febrúar]] [[1742]] | stjórnartíð_end = [[2. júlí]] [[1743]] | einvaldur = [[Georg 2. Bretlandskonungur|Georg 2.]] | forveri = [[Robert Walpole]] | eftirmaður = [[Henry Pelham]] | fæddur = U.þ.b. [[1673]] | fæðingarstaður = [[Compton Wynyates]], [[Warwickshire]], [[England]]i | dánardagur = [[2. júlí]] [[1743]] | dánarstaður = [[St James's]], [[Middlesex]], Englandi | þjóderni = [[Bretland|Breskur]] | maki = | stjórnmálaflokkur = [[Viggar (Bretland)|Viggar]] | börn = | bústaður = | atvinna = | háskóli = Trinity College, [[Oxford-háskóli|Oxford]] | starf = | trúarbrögð = [[Enska biskupakirkjan]] |undirskrift = Earl of Wilmington Signature.svg }} '''Spencer Compton, fyrsti jarlinn af Wilmington''', (u.þ.b. 1673 – 2. júlí 1743) var [[Bretland|breskur]] stjórnmálamaður sem sat í ríkisstjórn Bretlands frá árinu 1715 til dauðadags. Frá 16. febrúar 1742 var hann [[forsætisráðherra Bretlands]]. Hann var annar í því embætti á eftir [[Robert Walpole]] en á ráðherratíð Wilmingtons var hann mestan part leiksoppur innanríkisráðherrans [[John Carteret, jarl af Granville|Carteret lávarðar]]. Wilmington var úr röð breskra [[Viggar (Bretland)|Vigga]] líkt og forveri sinn. ==Æviágrip== Spencer Compton var þriðji sonur James Comptons, þriðja jarlsins af Northampton. Compton gekk á neðri deild [[Breska þingið|breska þingsins]] í fyrsta sinn árið 1698. Fjölskylda Comptons var hlyntt [[Torýar|Torýum]] en Spencer Compton gekk til liðs við Vigga eftir að hafa lent í ósætti við bróður sinn, George Compton. Compton varð fljótt áberandi meðal Vigga á þingi og varð náinn samstarfsmaður [[Robert Walpole|Roberts Walpole]] í rúm fjörutíu ár. Árið 1707 varð Compton lífeyrisstjóri (''Paymaster of Pensions)''. Hann gegndi þessu embætti í sex ár þótt þingsetu hans lyki árið 1710 og Íhaldsmenn tækju völdin sama ár. Íhaldsmenn héldu Spencer í embætti þar sem þeir vildu viðhalda stuðningi Compton-fjölskyldunnar. Árið 1713 gekk Compton á neðri þingdeildina á ný. Þegar Viggar komust aftur í ríkisstjórn vonaðist Compton til þess að fá embætti í stjórninni en hafði ekki erindi sem erfiði. Hann varð þess í stað féhirðir prinsins af Wales (sem síðar varð [[Georg 2. Bretlandskonungur]]). Stuttu síðar var Compton kjörinn forseti neðri deildar breska þingsins. Hann gegndi því embætti frá 1715 til 1727. Frá 1716 gerðist hann meðlimur í breska [[Leyndarráðið|leyndarráðinu]]. Þegar Viggaflokkurinn klofnaði árið 1717 stóð Compton með Walpole og gekk með honum í stjórnarandstöðu. Þrátt fyrir þetta hélt hann sæti sínu í leyndarráðinu til ársins 1720. Walpole varð forsætisráðherra árið 1721. Óljóst var hvað myndi taka við þegar [[Georg 1. Bretlandskonungur|Georg 1.]] dæi og sonur hans tæki við sem konungur. Georg 2. var hrifnari af Compton en af Walpole og sagði nokkrum sinnum að hann vonaðist til þess að hann tæki við af honum. Til þess að koma í veg fyrir þetta hélt Walpole Compton á hliðarlínu ríkisstjórnarinnar. Hann var þó gerður að launastjóra (''Paymaster General'') frá 1722 til 1730. Árið 1725 varð Compton innsiglisvörður (''Lord Privy Seal'') og riddari í Baðreglunni. Georg 2. varð konungur árið 1727 og hafði hug á að skipta um ríkisstjórnarleiðtoga en Compton viðurkenndi á fundi með konungnum og Walpole að hann væri ekki starfinu vaxinn. Til þess að losna við Compton af neðri deild breska þingsins lét Walpole aðla Compton árið 1728 og var hann þaðan af kallaður '''Wilmington barón'''. Tveimur árum síðar varð hann '''Jarlinn af Wilmington''' og '''Pevensey vísigreifi''' auk þess sem hann varð forseti ríkisráðsins (''Lord President of the Council'') til ársins 1742. Í janúar næsta ár tók Wilmington við af Walpole sem fyrsti lávarður ríkisfjárhirslunnar (''First Lord of the Treasury'') og þar með forsætisráðherra en þótt Wilmington væri orðinn ríkisstjórnarleiðtogi að nafninu til fór Carteret lávarður með flest völd í stjórn hans. Heilsu Wilmingtons var nú farið að hraka og hann lést í embætti þann 2. júlí 1743. Þar sem Wilmington var ókvæntur og barnlaus voru allir aðalstitlar hans leystir upp eftir dauða hans. Bæirnir Wilmington í [[Norður-Karólína|Norður-Karólínu]] og [[Delaware]] eru nefndir eftir honum. ==Heimild== * {{wpheimild | tungumál = Sv | titill = Spencer Compton, 1:e earl av Wilmington | mánuðurskoðað = 17. maí | árskoðað = 2018}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Bretlands]] | frá = [[16. febrúar]] [[1742]]| til = [[2. júlí]] [[1743]]| fyrir = [[Robert Walpole]] | eftir = [[Henry Pelham]] | }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Bretlands}} {{DEFAULTSORT:Wilmington, Spencer Compton}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 1673]] [[Flokkur:Fólk dáið árið 1743]] [[Flokkur:Forsætisráðherrar Bretlands]] [[Flokkur:Breskir jarlar]] [[Flokkur:Breskir vísigreifar]] [[Flokkur:Breskir barónar]] 07vn2cgl704yhpqtdpv5fyp4bk0znc8 0 144182 1967617 1922495 2026-06-15T12:41:18Z TKSnaevarr 53243 /* Stjórnmálaferill */ 1967617 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Henry Pelham | mynd = Henry Pelham by John Shackleton.jpg | titill= [[Forsætisráðherra Bretlands]] | stjórnartíð_start = [[27. ágúst]] [[1743]] | stjórnartíð_end = [[6. mars]] [[1754]] | einvaldur = [[Georg 2. Bretlandskonungur|Georg 2.]] | forveri = [[Spencer Compton, 1. jarlinn af Wilmington|Jarlinn af Wilmington]] | eftirmaður = [[Thomas Pelham-Holles, 1. hertoginn af Newcastle|Hertoginn af Newcastle]] | myndatexti = | fæddur = [[25. september]] [[1694]] | fæðingarstaður = [[Laughton]], [[Sussex]], [[England]]i | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1754|3|6|1694|9|25}} | dánarstaður = [[St. James's]], [[Middlesex]], [[England]]i | þjóderni = [[Bretland|Breskur]] | maki = Catherine Manners (g. 1726) | stjórnmálaflokkur = [[Viggar (Bretland)|Viggar]] | börn = 4 | bústaður = | atvinna = | háskóli = Hart Hall, [[Oxford-háskóli]] | starf = | trúarbrögð = [[Enska biskupakirkjan]] }} '''Henry Pelham''' (25. september 1694 – 6. mars 1754) var [[Bretland|breskur]] stjórnmálamaður úr röð [[Viggar (Bretland)|Vigga]] sem var [[forsætisráðherra Bretlands]] frá 1743 til dauðadags. ==Æviágrip== Pelham gekk í [[Oxford-háskóli|Oxford-háskóla]] og tók þátt í [[Orrustan við Preston|orrustunni við Preston]] árið 1715. Hann varði nokkrum árum á meginlandi Evrópu og gekk síðan á breska þingið árið 1717 fyrir Seaford-kjördæmi í Sussex. Hann sat á þingi fyrir kjördæmið til ársins 1722. ===Stjórnmálaferill=== Þökk sé fjölskyldutengslum sínum og meðmælum frá [[Robert Walpole]] var Pelham útnefndur fyrsti lávarður fjárhirslunnar árið 1721. Næsta ár gekk hann aftur á þing fyrir Sussex. Hann gekk í ríkisstjórn árið 1724 sem stríðsmálaráðherra en hann lét af því embætti árið 1730 svo hann gæti tekið við hinu arðbærara embætti greiðslustjóra hersins. Pelham vakti athygli þegar hann studdi afstöðu Walpole í deilum um hvort setja skyldi framleiðsluskatt í Bretlandi. Líkt og Walpole var Pelham einn af stofnformönnum munaðarleysingjahælisins Foundling Hospital sem var opnað árið 1739. Pelham varð forsætisráðherra árið 1742 eftir dauða [[Spencer Compton, jarl af Wilmington|Wilmington lávarðar]] og flokkssamruna árið áður. Pelham var friðarsinni og því rak hann hernað Breta í [[Austurríska erfðastríðið|austurríska erfðastríðinu]] ekki með mikilli streitu. Landsmenn voru þreyttir á átökunum og því mótmæltu þeir stefnu hans ekki að ráði. Árið 1746 reyndi konungurinn [[Georg 2. Bretlandskonungur|Georg 2.]] að fá [[William Pulteney, 1. jarlinn af Bath|Bath lávarð]] til að taka við embætti forsætisráðherra í stað Pelham en áætlun hans rann út í sandinn þegar Pelham og bróðir hans, [[Thomas Pelham-Holles, hertogi af Newcastle|hertoginn af Newcastle]], sögðu af sér og ljóst varð að óskastjórn konungsins hefði ekki nægan þingstuðning án þeirra. Árið 1749 tóku „samstæðulögin“ (''Consolidation Act'') gildi og með þeim var [[konunglegi breski flotinn]] endurskipulagður. Þann 20. mars 1751 tók nýtt breskt dagatal gildi og Bretland tók upp [[gregoríska tímatalið]] næsta ár. Ein af síðustu lögunum sem tóku gildi í ráðherratíð Pelham voru hjónabandslög ársins 1753 sem settu lágmarkslögaldur fyrir giftingar í Bretlandi. Pelham lést næsta ár og hertoginn af Newcastle tók við embætti forsætisráðherra. ==Heimild== * {{wpheimild | tungumál = Fr | titill = Henry Pelham | mánuðurskoðað = 19. maí | árskoðað = 2018}} {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | titill = [[Forsætisráðherra Bretlands]] | frá = [[27. ágúst]] [[1743]]| til = [[6. mars]] [[1754]]| fyrir = [[Spencer Compton, 1. jarlinn af Wilmington|Jarlinn af Wilmington]] | eftir = [[Thomas Pelham-Holles, 1. hertoginn af Newcastle|Hertoginn af Newcastle]] | }} {{Töfluendir}} {{Forsætisráðherrar Bretlands}} {{fde|1694|1754|Pelham, Henry}} {{DEFAULTSORT:Pelham, Henry}} [[Flokkur:Forsætisráðherrar Bretlands]] 8qgqsknj4uhntwyse5u1j91semne7f5 0 146659 1967673 1958581 2026-06-15T16:22:44Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967673 wikitext text/x-wiki {{taxobox | name = Bókhveiti | image = Japanese Buckwheat Flower.JPG | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | unranked_ordo = [[Polygonales]] | ordo = [[Caryophyllales]] | familia = [[Súruætt]] (''Polygonaceae'') | genus = [[Fagopyrum]] | species = F. esculentum | binomial = Fagopyrum esculentum | binomial_authority = [[Conrad Moench|Moench]] | synonyms = {{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | *''Polygonum fagopyrum'' <small>L. 1753</small> *''Fagopyrum cereale'' <small>Raf.</small> *''Fagopyrum dryandrii'' <small>Fenzl</small> *''Fagopyrum emarginatum'' <small>(Roth) [[Carl Meissner|Meisn.]] 1840</small> *''Fagopyrum emarginatum'' <small>Moench 1802</small> *''Fagopyrum fagopyrum'' <small>(L.) H.Karst., invalid tautonym</small> *''Fagopyrum polygonum'' <small>Macloskie</small> *''Fagopyrum sagittatum'' <small>Gilib.</small> *''Fagopyrum sarracenicum'' <small>Dumort.</small> *''Fagopyrum vulgare'' <small>Hill ex Druce 1913</small> *''Fagopyrum vulgare'' <small>T.Nees 1853</small> *''Polygonum emarginatum'' <small>Roth</small> }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web |url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2807310 |title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |accessdate=3 October 2014 |archive-date=22 desember 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191222073237/http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2807310 |url-status=dead }}</ref> |}} [[File:Buckwheat Bhutan.jpg|thumb|Akur af bókhveiti í Bumthang (Bhutan)]] '''Bókhveiti''' ([[fræðiheiti]]: ''Fagopyrum esculentum'')<ref name="GRIN">{{cite web|url=https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?16528|title=USDA GRIN Taxonomy|accessdate=16 December 2014|archive-date=5 mars 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305022224/https://npgsweb.ars-grin.gov/gringlobal/taxonomydetail.aspx?16528|url-status=dead}}</ref> er jurt af súruætt sem er ræktuð vegna frækorna sinna sem líkjast hveiti og byggi, og tið að þekja. Skyld og áþekk, en bitrari tegund, ''[[Fagopyrum tataricum]]'', er ræktuð í Asíu en er sjaldgæfari í [[Evrópa|Evrópu]] og Norður Ameríku er einnig kölluð bókhveiti. == Orðsifjar == Nafnið bókhveiti er dregið af einhverri útgáfu orðanna "buckwheat", "beech wheat" og ''boecweite'' sem er líklega dregið af líkingu fræjanna við beykifræ, og því að það var notað eins og hveiti.<ref>{{cite web|url=https://www.etymonline.com/index.php?term=buckwheat |title=Online Etymology Dictionary |publisher=Etymonline.com |accessdate=2013-11-24}}</ref> == Saga == [[File:Fagopyrum esculentum1.jpg|thumb|right|Blómstrandi bókhveiti]] Upprunaleg tegund bókhveitis er ''F. esculentum'' ssp. ''ancestrale''. ''F. homotropicum'' er ófrjó með ''F. esculentum'' og villi afbrigði hafa sameiginlega útbreiðsla, í [[Yunnan]], í suðvestur Kína. Upphafleg villitegund tatarabókhveitis er ''F. tataricum'' ssp. ''potanini''.<ref>{{cite journal|author1= Ohnishi, O. |author2= Matsuoka, Y. |year= 1996|title= Search for the wild ancestor of buckwheat II. Taxonomy of ''Fagopyrum'' (Polygonaceae) species based on morphology, isozymes and cpDNA variability|journal= Genes and Genetic Systems|volume= 71|issue= 6|pages= 383–390 | doi = 10.1266/ggs.71.383}}</ref> Bókhveiti var fyrst ræktað inn í landi í Suðaustur Asíu, hugsanlega um 6000 fyrir krist, og breiddist þaðan út til Mið Asíu og Tíbet, og þaðan til Miðausturlanda og Evrópu.<ref>{{cite journal | doi= 10.1007/BF02861199 | author= Ohnishi, O | year= 1998 | title= Search for the wild ancestor of buckwheat III. The wild ancestor of cultivated common buckwheat, and of tatary buckwheat | url= https://archive.org/details/sim_economic-botany_april-june-1998_52_2/page/123 | journal= Economic Botany | volume= 52 | issue= 2 | pages= 123–133 }}</ref> Bókhveiti er fyrst skráð í Evrópu í Finnlandi um 5300 BCE<ref>http://www.helsinki.fi/hum/ajankohtaista/2013/01/0128b.htm</ref> sem fyrstu ummerki um arðrækt, og í Balkanskaga um 4000 BCE. [[File:Fagopyrum esculentum seed 001.jpg|thumb|[[Fræ]] og visin blóm á bókhveiti]] [[File:Fagopyrum_%D0%B3%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%BA%D0%B0.jpg|thumb|220px|Bókhveitifræ]] == Ræktun == Bókhveiti þarf stuttan ræktunartíma, vex vel í ófrjóum jarðvegi eða súrum, en þarf gott frárennsli. Of mikill [[áburður]], sérstaklega nitur dregur úr uppskeru. Í heitu loftslagi er aðeins hægt að rækta það með því að sá því seint, svo það geti blómstrað í svölu veðri. Nærvera frjóbera (t.d [[alibýflugur]]) auka mjög uppskeru. Blómsafinn gefur af sér dökkt [[hunang]]. Bókhveiti er stundum notað sem grænn áburður, til varnar jarðvegseyðingu eða sem [[fóður]]. Plantan er með greinótta rót með megin [[stólparót]] sem nær niður í raka og næringu dýpri laga jarðvegsins.<ref name="Stone, J. L. 1906 pp. 184-193">] Stone, J. L. (1906). Buckwheat. ''Agricultural experiment station of the College of Agriculture Department of Agronomy'' (Bulletin 238 ed., pp. 184-193). Ithaca, New York, United States: Cornell University.</ref> Bókhveiti er með þríhyrnd fræ og myndar [[blóm]] sem eru yfirleitt hvít, en geta líka verið bleik eða gul.<ref name="ReferenceA">{{cite journal | last1 = Li | first1 = S. | last2 = Zhang | first2 = Q. H. | year = 2001 | title = Advances in the development of functional foods from buckwheat | url =https://archive.org/details/critical-reviews-in-food-science-and-nutrition_2001_41_6/page/451| journal = Food Science and Nutrition | volume = 41 | issue = 6| pages = 451–464 | doi=10.1080/20014091091887| pmid = 11592684 }}</ref> Bókhveiti myndar greinar auðveldlega, í stað þess að koma með hliðarsprota eða rótarskot.<ref name="Stone, J. L. 1906 pp. 184-193"/> Bókhveiti er ræktað þar sem ræktunartímabilið er stutt, annað hvort sem seinni uppskera tímabilsins, eða vegna erfiðs loftslags. Það kemur fljótt til sem dregur úr samkeppni við [[illgresi]].<ref name="Buckwheat cover crop handbook" /> Bókhveiti þarf yfirleitt aðeins 10 til 12 viknur til uppskeru<ref>Agriculture Canada. (1978). ''Growing buckwheat''. Ottawa Canada: Canadian Department of Agriculture.</ref> og getur verið ræktað hátt til fjalla eða norðarlega.<ref>Quisenberry, K. S., & Taylor, J. W. (1939). Growing buckwheat. ''Farmers' bulletin'' (No.1835 ed., pp. 1-17) U.S. Department of Agriculture.</ref> Það verður 75 til 125 sm hátt.<ref name="Buckwheat cover crop handbook">{{cite book| author=T. Björkman| author2=R.R. Bellinder| author3=R.R. Hahn| author4=J. Shail|name-list-style = amp|title=Buckwheat cover crop handbook|publisher=Cornell University| year=2008| url=http://www.hort.cornell.edu/bjorkman/lab/buck/handbook/main.php}}</ref> == Næringarefni == Þar sem bókhveiti inniheldur ekkert [[glútein]] og getur því verið í fæði fólks með glúteintengd vandamál.<ref name=CiacciCiclitira2015>{{cite journal| vauthors=Ciacci C, Ciclitira P, Hadjivassiliou M, Kaukinen K, Ludvigsson JF, McGough N et al.| title=The gluten-free diet and its current application in coeliac disease and dermatitis herpetiformis | journal=United European Gastroenterol J | year= 2015 | volume= 3 | issue= 2 | pages= 121–35 | pmid=25922672 | doi=10.1177/2050640614559263 | pmc=4406897 | type=Review}}</ref><ref name=NIH2016>{{cite web|url=https://www.niddk.nih.gov/health-information/digestive-diseases/celiac-disease/eating-diet-nutrition|title=Eating, Diet, & Nutrition for Celiac Disease|date=June 2016|publisher=[[National Institutes of Health]]}}</ref> Hinsvegar getur bókhveiti mengast af glúteini í vinnslu, t.d. við mölun.<ref name=CiacciCiclitira2015 /> Þekkt er að fólk geti fengið ofnæmisviðbrögð af bókhveiti.<ref name=WieslanderNorback2001>{{cite journal| vauthors=Wieslander G, Norbäck D| title=Buckwheat allergy | journal=Allergy | year= 2001 | volume= 56 | issue= 8 | pages= 703–4 | pmid=11488663 | type=Review | doi=10.1034/j.1398-9995.2001.056008703.x}}</ref> Einnig getur mikil neysla á bókhveiti valdið eitrunum vegna [[fagopyrin]]a.<ref>{{cite journal|pmid=26024291|year=2015|author1=Benković|first1=E. T|title=Fagopyrins and Protofagopyrins: Detection, Analysis, and Potential Phototoxicity in Buckwheat|journal=Journal of Agricultural and Food Chemistry|volume=63|issue=24|pages=5715–24|last2=Kreft|first2=S|doi=10.1021/acs.jafc.5b01163}}</ref> Einkenni eitrunar getur verið [[Bólga|bólga]] í húð þar sem sól hefur skinið á hana, viðkvæmni við kulda, og náladoði eða doði í höndum.<ref name=BenkovicKreft2015>{{cite journal| vauthors=Benković ET, Kreft S| title=Fagopyrins and Protofagopyrins: Detection, Analysis, and Potential Phototoxicity in Buckwheat | journal=J Agric Food Chem | year= 2015 | volume= 63 | issue= 24 | pages= 5715–24 | pmid=26024291 | doi=10.1021/acs.jafc.5b01163 | type=Review }}</ref> {{næringargildi | name=Bókhveiti | kJ=1435 | protein=13.25 g | fat=3.4 g | satfat=0.741 g | monofat=1.04 g | polyfat=1.039 g | omega3fat=0.078 g | omega6fat=0.961 g | carbs=71.5 g | fiber=10 g | calcium_mg=18 | iron_mg=2.2 | magnesium_mg=231 | phosphorus_mg=347 | potassium_mg=460 | sodium_mg=1 | zinc_mg=2.4 | manganese_mg=1.3 | vitC_mg=0 | thiamin_mg=0.101 | riboflavin_mg=0.425 | niacin_mg=7.02 | pantothenic_mg=1.233 | vitB6_mg=0.21 | folate_ug=30 | opt1n = Copper | opt1v = 1.1 mg | opt2n = Selenium | opt2v = 8.3 µg | note=[https://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list?qlookup=20008&format=Full Link to USDA Database entry] }} ==Framleiðsla== {| class="wikitable" style="float:right; clear:left; width:18em;" ! colspan=2|Bókhveitiframleiðslu – 2016 |- ! style="background:#ddf; width:75%;"| Land ! style="background:#ddf; width:25%;"| <small>[[tonn]]</small> |- | <center>{{RUS}} || <center>1,186,333 |- | <center>{{CHN}} || <center>404,259 |- | <center>{{UKR}} || <center>176,430 |- | <center>{{FRA}} || <center>122,206 |- | <center>{{POL}} || <center>118,562 |- | style="text-align:center" | '''Á heimsvísu''' || '''2,395,822''' |- |colspan=2|<small>Heimild: [[FAOSTAT]] of the [[United Nations]]<ref name="faostat16">{{cite web|url=https://www.fao.org/faostat/en/#data/QC |title= Buckwheat production in 2016, Crops/Regions/World list/Production Quantity (pick lists)|date=2017|publisher=UN Food and Agriculture Organization, Corporate Statistical Database (FAOSTAT)|accessdate=19 March 2018}}</ref> |} [[File:Buckwheat Flour (4107890675).jpg|thumb|right|Bókhveitimjöl]] [[File:Buckwheat and products from it 01.jpg|thumb|right|Vörur úr bókhveiti]] Árið 2016 var heimsframleiðslan 2.4 milljón tonn, með [[Rússland]] með 50% af heimsframleiðslunni og [[Kína]] með 17%.<ref name=faostat16/> ==Tilvísanir== {{Reflist|30em}} {{Commons|Fagopyrum esculentum|''Fagopyrum esculentum''}} {{Wikilífverur|Fagopyrum esculentum|''Fagopyrum esculentum''}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] [[Flokkur:Matjurtir]] [[Flokkur:Súruætt]] 2ffmuz4kmm2qyidjpevsmogpmy81s00 0 146862 1967643 1640687 2026-06-15T14:51:49Z Akigka 183 1967643 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Cumberland_Peninsula_of_Baffin_Island_2.jpg|thumb|Cumberland-skagi séður úr lofti.]] '''Cumberland-skagi''' er skagi sem liggur í suðaustur frá [[Baffinsland]]i í [[Núnavút]] í [[Kanada]]. [[Norðurheimskautsbaugurinn]] þverar skagann. Suðaustan við skagann [[Labradorhaf]] en [[Davis-sund]] aðskilur hann frá [[Grænland]]i. Í suðvestri er [[Cumberland-sund]] sem aðskilur skagann frá [[Hall-skagi|Hall-skaga]] sem tilheyrir Baffinslandi. Landslag Cumberland-skaga einkennist af [[freðmýri]]. Hann er fjalllendur en stærsta fjallið er [[Óðinsfjall]] (''Mt. Odin'') sem er 2.147 metra hátt. Inúítaþorpið [[Pangnirtung]] liggur á suðvesturhluta skagans ásamt [[Auyuittuq-þjóðgarðurinn|Auyuittuq-þjóðgarði]]. {{stubbur|landafræði}} [[Flokkur:Baffinsland]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Núnavút]] 10fcryvvcqsq5uvji3puu3k0balksr3 0 147298 1967752 1964126 2026-06-15T17:19:36Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967752 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Macaca sylvanus.Mother and baby.jpg | image_caption = Apamóðir með unga | status = EN <!--| status_system = IUCN3.1--> | status_ref = <ref name=iucn>{{Cite journal | author = Butynski, T. M. | author2 = Cortes, J. | author3 = Water, S. | author4 = Fa, J. | author5 = Hobbelink, M. E. | author6 = van Lavieren, E. | author7 = Belbachir, F. | author8 = Cuzin, F. | author9 = de Smet, K. | author10 = Mouna, M. | display-authors = etal | title = ''Macaca sylvanus'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2008 | page = e.T12561A3359140 | publisher = [[IUCN]] | date = 2008 | url = http://oldredlist.iucnredlist.org/details/12561/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2008.RLTS.T12561A3359140.en | access-date = 16 January 2018 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Spendýr]] (''Mammalia'') | ordo = [[Prímatar]] (''Primates'') | subordo = ''[[Haplorrhini]]'' | infraordo = [[Simiiformes]] | familia = [[Stökkapaætt]] ''([[Cercopithecidae]])'' | genus = [[Macaca]] | species = sylvanus | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[10th edition of Systema Naturae|1758]])<ref>{{cite book|last=Linne'|first=Carl von|title=Systema naturæ. Regnum animale.|year=1758|page=25|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/80764#page/35/mode/1up|edition=10th|accessdate=19 November 2012}}</ref> | range_map = Macaca sylvanus range map.png | range_map_caption = Útbreiðsla | synonyms = ''Simia sylvanus'' <small>Linnaeus, 1758</small> }} '''Berbaloðapi''' ([[fræðiheiti]]: ''Macaca sylvanus''), er tegund af austuröpum sem er einstök fyrir útbreiðslu sína fyrir utan Asíu<!-- "og fyrir rófustúfinn" - Svartloðapi (Macaca nigra) hefur einnig rófustúf. -->.<ref name="Ecology BM" /> Finnst hann í Atlasfjöllum í [[Alsír]] og [[Marokkó]] ásamt litlum hópum af óþekktum uppruna í [[Gíbraltar]].<ref>{{cite journal|last=Emmanuel|first=John|title=A Survey Of Population and Habitat of the Barbary Macaqu Macaca Sylvanus L. In North Morocco|url=https://archive.org/details/biological-conservation_1982-09_24_1/page/45|journal=Biological Conservation|date=September 1982|volume=24|issue=1|pages=45–66|doi=10.1016/0006-3207(82)90046-5}}</ref> [[File:Barbarymaqaqueskull&brain.png|thumb|right|Hauskúpa og heili, eins og þau eru sett fram í [[Paul Gervais|Gervais]]' ''Histoire naturelle des mammifères'']] Loðapar borða aðallega plöntur og skordýr og finnast þeir í fjölda búsvæða. Karldýr verða um 25 ára og kvendýr að 30 ára.<ref>{{Cite journal|last=Rathke|first=Eva-Maria|last2=Berghänel|first2=Andreas|last3=Bissonnette|first3=Annie|last4=Ostner|first4=Julia|last5=Schülke|first5=Oliver|date=2017-01-26|title=Age-dependent change of coalitionary strategy in male Barbary macaques|url=http://www.primate-biol.net/4/1/2017/|journal=Primate Biology|language=English|volume=4|issue=1|pages=1–7|doi=10.5194/pb-4-1-2017|issn=2363-4707|archive-date=2018-06-02|access-date=2018-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180602050935/https://www.primate-biol.net/4/1/2017/|url-status=dead}}</ref><ref name="Ecology BM" /> ==Lýsing== '''Berbaloðapi''' er gulbrúnn til grár með ljósari feldi á kviði. Kvendýr eru að jafnaði 55 sm langur og karlar um 63 sm. Vigtin er 9,9 ± 1,03 kg hjá kvendýrum og 14,5 ± 1,75 kg hjá körlum.<ref name="Ecology BM" /> Andlitið er dökkbleikt og er rófan stutt ({{ill|vestigial|en|Vestigiality}}), getur verið frá 4 til 22mm.<ref name="Ecology BM" /> Karlarnir hafa oft lengri rófurnar. Framleggirnir eru lengri en afturleggirnir. Kvendýrin eru minni en karldýrin.<ref name=overview>{{cite journal|last=Fischer|first=Julia|author2=Kurt Hammerschimidt|title=An Overview of the Barbary Macaque, ''Macaca sylvanus'', Vocal Repertoire|journal=Folia Primatologica|year=2002|volume=73|issue=1|doi=10.1159/000060417|pages=32–45}}</ref> ==Vistfræði== Berbaloðapi finnst aðallega í [[Atlasfjöll|Atlas]] og [[Rif-fjöll|Rif-fjall]]görðunum í [[Marokkó]] og [[Alsír]]. Þetta er eina tegundin af loðöpum sem hefur útbreiðslu fyrir utan Asíu.<ref name="Ecology BM">{{cite book|last=Fooden|first=Jack|title=Systematic review of the Barbary macaque, ''Macaca sylvanus''|year=2007|publisher=Field Museum of Natural History|url=https://archive.org/stream/systematicreview00food/systematicreview00food_djvu.txt}}</ref> Búsvæðin eru breytileg; sedrus, eikar og furuskógar, graslendi og runnar, sem og gróðursæl urð.<ref name="Ecology BM"/> Fæðan er blanda af plöntum og skordýrum.<ref name="Ecology BM"/> Næstum allir hlutar plantnanna eru étnir.<ref name="Ecology BM"/> Þeir veiða og éta skordýr, sporðdreka, köngulær, ánamaðka, snigla og jafnvel halakörtur.<ref name="Ecology BM"/> [[Image:Magot 1.jpg|thumb|Berbaloðapar að makast]] [[File:Gibraltar Barbary Macaque.jpg|thumb|Nærmynd af andliti unga]] [[File:Magot or Barbary Macaque.jpg|thumb|right|Teikning frá 19du öld]] Það finnast sannanir fyrir verslun með berbaloðapa síðan jafnvel á járnöld. Leifar þeirra hafa fundist í [[Emain Macha]] í Írlandi, frá að minnst kosti 95 BC; járnaldarvirkið [[Titelberg]] í Lúxembourg; og tvemur rómverskum stöðum í Bretlandi.<ref>{{cite book|last1=Lynn|first1=Chris|title=Navan Fort: Archaeology and Myth|date=2003|publisher=Wordwell|location=Bray, Co. Wicklow, Ireland|isbn=9781869857677|pages=49–50}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist|2}} ==Ytri tenglar== *ARKive - [http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Macaca_sylvanus/ images and movies of the Barbary macaque ''(Macaca sylvanus)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060413122724/http://www.arkive.org/species/GES/mammals/Macaca_sylvanus/ |date=2006-04-13 }} *Chisholm, Hugh, ed. (1911). [https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Barbary_Ape "Barbary Ape".] Encyclopædia Britannica (11th ed.). Cambridge University Press. {{Commons|Macaca sylvanus}} {{Wikilífverur|Macaca sylvanus}} [[Flokkur:Apar]] f4f98sniligjjbec9y53tsbzk62n7rr 0 147348 1967797 1848988 2026-06-15T17:52:13Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967797 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | image = Pinus nelsonii.jpg | status = EN | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite journal | authors = Farjon, A. | title = ''Pinus nelsonii'' | journal = [[IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2013 | page = e.T32628A2822530 | publisher = [[IUCN]] | year = 2013 | accessdate = 9 February 2016| doi = 10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T32628A2822530.en }}</ref> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | genus = ''[[Furur|Fura]]'' (''Pinus'') | subgenus = ''Strobus'' subsect. Nelsonianae | species = '''''P. nelsonii''''' | binomial = ''Pinus nelsonii'' | binomial_authority = [[George Russell Shaw|Shaw]] | range_map = Pinus nelsonii range map 1.png | range_map_caption = Náttúruleg útbreiðsla ''Pinus nelsonii'' | synonyms = }} '''''Pinus nelsonii''''', er furutegund ættuð frá fjöllum norðaustur [[Mexíkó]], í [[Nuevo León]], [[San Luis Potosí]] og [[Tamaulipas]] í 1,800–3,200 m hæð. Hún hefur nokkuð sérstök einkenni og er ekki mjög lík hinum í undirættkvíslinni í formi<ref>Shaw, G. R. (1904). Pinus nelsonii. ''Gard. Chron''. ser.3, 36: 122, f.49.</ref><ref name=Businsky>{{cite journal | last1 = Businsky | first1 = R. | year = 2008 | title = The Genus Pinus L., Pines | url = | journal = Acta Pruhoniciana | volume = 88 | issue = | pages = 1–128 }}</ref><ref name=Grimshaw>Grimshaw, J., & Bayton, R. (2009). ''New Trees''. International Dendrology Society / Kew. {{ISBN|978-1-84246-173-0}}.</ref> eða erfðum.<ref name=Gernandt>{{cite journal | doi = 10.2307/25065300 | last1 = Gernandt | first1 = D. S. | last2 = López | year = 2005 | first2 = G. G. | last3 = García | first3 = S. O. | last4 = Liston | first4 = A. | title = Phylogeny and classification of Pinus | url = https://archive.org/details/taxon_2005-02_54_1/page/29 | jstor = 25065300| journal = Taxon | volume = 54 | issue = 1| pages = 29–42 }}</ref><ref name=Syring>{{cite journal | last1 = Syring | first1 = J.| year = 2007 | title = Widespread Genealogical Nonmonophyly in Species of Pinus Subgenus Strobus | url = | journal = Syst. Bot. | volume = 56 | issue = 2| pages = 163–181 |display-authors=etal}}</ref> Hún er sett í undirættkvíslina ''Strobus'', annaðhvort í eigin deild ''Nelsonia''<ref name=Businsky/> eða undirdeild ''Nelsoniae''.<ref name=Gernandt/> :<blockquote>"''Pinus nelsonii'' is exceptional. Evidence from three nuclear genes (Syring et al., 2005) and cpDNA (Gernandt et al., 2005) resolve ''P. nelsonii'' as sister lineage to the remaining members of sect. ''Parrya''. In contrast, the LEA-like locus used in this study places ''P. nelsonii'' in a unique, moderately supported (71% BS) position sister to sect. ''Quinquefoliae'' when midpoint rooting is employed."<ref name=Syring/></blockquote> Þetta er lítið tré að 10 m hátt, með bol að 20 til 30sm í þvermál. Krónan er rúnnuð og þétt og líkist hinni óskyldu ''[[Hjálmfura|Pinus pinea]]'' frá vestur miðjarðarhafssvæðinu. Barrið er í búntum, þrjú saman (einstaka sinnum fjögur), en samvaxin á jöðrunum svo þær virðast sem ein nál.<ref>Earle, Christopher J., ed. (2018). [https://www.conifers.org/pi/Pinus_nelsonii.php "Pinus nelsonii".] The Gymnosperm Database.</ref><ref>Bailey, D.K. and F.G. Hawksworth. 1988. Phytogeography and taxonomy of the pinyon pines. Pp. 41-64 in M.-F. Passini et al. (eds.), Il Simposio Nacional sobre pinos piñoneros. CEMCA, Chapingo, Mexico D.F.</ref> Þær eru 4–8&nbsp;(sjaldan 10)&nbsp;sm langar og 0.7–1&nbsp;mm breiðar, dökkgrænar að lit, með viðvarandi blaðslíður 7–9&nbsp;mm langt. Könglarnir eru sívalir, 6–12&nbsp;cm langir og 4–5&nbsp;sm breiðir, gulbrúnir til rauðbrúnir, með 60–100 köngulhreistur með stórum en ógreinilegum hnúð, og hanga á gildum niðursveigðum stilk 3–6&nbsp;sm löngum. Ólíkt öllum öðrum furum hættir ekki vöxtur óþroskaðra köngla ekki yfir veturinn. Fræin eru stór, 12–15&nbsp;mm, rauðbrún. Könglarnir þroskast í nóvember eftir regntímabilið. Hún vex í hálfþurru tempruðu loftslagi með sumarrigningu og er mjög þurrkþolin.<ref name=Grimshaw/><ref name=Farjon>Farjon, A. & Styles, B. T. (1997). Pinus (Pinaceae). ''Flora Neotropica'' Monograph 75. {{ISBN|0-89327-411-9}}</ref><ref name=Eckenwalder> James E. Eckenwalder: ''Conifers of the World'', S. 455 </ref> Fræin eru æt og bragðgóð og vinsæl og það verðmæt að þau eru flutt á markaðina í [[Mexíkóborg]]. Þetta og skógarhögg getur valdið álagi á tegund með takmarkaða útbreiðslu. Fyrst nýlega hefur hún verið ræktuð utan útbreiðslusvæðisins, meira fyrir grasafræðilega forvitni en fyrir útlitið.<ref name=Grimshaw/> Fræðiheitið er stundum ranglega skráð ''Pinus nelsoni''; rétta endingin er -''ii''.<ref name=Farjon/> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Wikilífverur|Pinus nelsonii}} {{Commons|Pinus nelsonii}} {{stubbur|tré}} [[Flokkur:Furur]] [[Flokkur:Barrtré]] oxjs6ruhstgkn06e1f46hwe6zyn6pe4 0 147577 1967734 1958952 2026-06-15T17:05:53Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967734 wikitext text/x-wiki {{engar heimildir}} [[Mynd:Ayahuasca prep.JPG|thumb|Ayahuasca]] [[Mynd:Aya-preparation.jpg|thumb|Ayahuasca búið til]] '''Ayahuasca''' eða hoasca er vímuefni, drukkið sem jurtarseyði. Lyfið veldur ofskynjunum, vellíðan, [[sjálfskoðun]] (e. introspection) og sterkum tilfinningum.<ref>{{Cite web|url=https://adf.org.au/drug-facts/ayahuasca/|title=Ayahuasca - Alcohol and Drug Foundation|website=adf.org.au|language=en|access-date=2026-04-04}}</ref> Hefð fyrir því er að [[andalæknir|andalæknar]] í [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] drekka seyðið til þess að falla í draumleiðslu. Það er bruggað úr vínviðnum ''[[Banisteriopsis caapi]]'' og fleiri jurtum svo sem runnanum ''[[Psychotria viridis]] og [[Diplopterys cabrerana]].''<ref>{{Cite journal|last=Li|first=Hui-Lin|date=1977-09-30|title=Hallucinogenic Plants in Chinese Herbals|url=https://archive.org/details/botanical-museum-leaflets-harvard-university_1977-09-30_25_6/page/161|journal=Botanical Museum leaflets, Harvard University|volume=25|issue=6|pages=161–181|doi=10.5962/p.168624|issn=0006-8098}}</ref> Helsta ofskynjunarefnið í ayahuasca er DMT (e. dimethylltryptamine) Á síðustu áratugum hefur notkun ayahuasca aukist á vesturlöndunum, þar með talið á íslandi. Ein rannsókn hefur verið framkvæmd á íslandi <ref>https://skemman.is/handle/1946/39092</ref>. {{stubbur|matur}} [[Flokkur:Vímuefni]] ec1hlg3162961mq61vbuafppmg8askl 0 147701 1967767 1615692 2026-06-15T17:33:21Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967767 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Hálseitlar.png|thumb|320px|Staðsetning hálseitlanna í [[Kok|kokinu]].]] '''Hálseitlar''' (stundum nefnt '''eitlur''', '''kverkeitlur''', eða '''hálskirtlar''') eru [[Eitill|eitlar]] í [[Háls (líkamshluti)|hálsi]] og [[Kok|koki]]. Þeir eru hluti af [[Sogæðakerfið|sogæðakerfinu]] og [[Ónæmiskerfi|ónæmiskerfinu]]. Hlutverk þeirra er að kynna framandi efni fyrir ónæmisfrumunum sem búa í eitlunum, ónæmisfrumurnar geta þá ræst [[ónæmissvar]] ef þær halda að efnið geti verið [[sýkill]]. Þar sem hálseitlarnir sjá þau framandi efni sem við [[Öndun|öndum]] að okkur og [[Kynging|kyngjum]] er algengt að [[sýking]] komist í þá og að þeir verði [[Bólga|bólgnir]].<ref name=":0">Þuríður Þorbjarnardóttir. [https://www.visindavefur.is/svar.php?id=5632 ''„Hver er munurinn á eitlum og kirtlum?“''] [[Vísindavefurinn]], 9. febrúar 2006</ref> Bólga í hálseitlum kallast hálseitlabólga og er undirflokkur [[Hálsbólga|hálsbólgu]]. Hálseitlar verða oft bólgnir og þrútna við [[Kvef|kvef vegna veirusýkingar]], [[Streptókokkar|''streptókokka''-sýkingu]], [[einkirningasótt]], [[barnaveiki]] og fleiri sýkingar. Hjá þeim sem fá endurteknar hálseitlasýkingar er mögulegt að fjarlægja eitlana. Aðgerðin kallast '''hálseitlataka''' (eða '''hálskirtlataka'''). Hálseitlataka er mjög umdeild aðgerð þar sem ávinningurinn er oft vægur eða skammvinnur, aðgerðin er ekki áhættulaus, og vísbendingar eru um að aðgerðin leiði til verra [[Ónæmiskerfi|ónæmiskerfis]], sér í lagi hjá börnum. Vegna þessa er hálseitlataka ekki jafn algeng og hér áður fyrr.<ref>{{cite journal|vauthors=Windfuhr JP, Chen YS, Remmert S|title=Hemorrhage following tonsillectomy and adenoidectomy in 15,218 patients|url=https://archive.org/details/sim_otolaryngology-head-and-neck-surgery_2005-02_132_2/page/281|journal=Otolaryngology--Head and Neck Surgery|volume=132|issue=2|pages=281–6|date=February 2005|pmid=15692542|doi=10.1016/j.otohns.2004.09.007}}</ref><ref name="pmid25274044">{{cite journal|vauthors=Østvoll E, Sunnergren O, Ericsson E, Hemlin C, Hultcrantz E, Odhagen E, Stalfors J|title=Mortality after tonsil surgery, a population study, covering eight years and 82,527 operations in Sweden|journal=European Archives of Oto-Rhino-Laryngology|volume=272|issue=3|pages=737–43|date=March 2015|pmid=25274044|doi=10.1007/s00405-014-3312-z}}</ref> Hálseitlar eru oft nefndir '''hálskirtlar''', en mælst er gegn þeirri notkun þar sem þetta eru [[Eitill|eitlar]] (hluti ónæmiskerfisins) en ekki [[Kirtill|kirtlar]] (líffæri sem seyta efni).<ref name=":0" /> == Heimildir == {{reflist}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Líkamshlutar]] dsixgwlh4lbnmgc4805mx9t9ocoikqq 0 148947 1967707 1798577 2026-06-15T16:47:16Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967707 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Chamaecyparis lawsoniana Dorena1.jpg | image_caption = Gömul tré af ''C. lawsoniana'' í Kaliforníu | status = NT | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref>Farjon, A. 2013. Chamaecyparis lawsoniana. In: IUCN 2013. IUCN Red List of Threatened Species. Version 2013.1. <www.iucnredlist.org>. Downloaded on 13 July 2013.</ref> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Einisætt]] (''Cupressaceae'') | genus = ''[[Chamaecyparis]]'' | species = '''''C. lawsoniana''''' | binomial = ''Chamaecyparis lawsoniana'' | binomial_authority = ([[Andrew Murray (grasafræðingur)|A. Murray]]) [[Filippo Parlatore|Parl.]] | range_map = Chamaecyparis lawsoniana range map 2.png | range_map_caption = Útbreiðsla }} '''Fagursýprus''' ([[fræðiheiti]]: ''Chamaecyparis lawsoniana''<ref name=PLANTS>[https://plants.usda.gov/core/profile?symbol=CHLA "Chamaecyparis lawsoniana".] Natural Resources Conservation Service PLANTS Database. USDA. </ref><ref name=BSBI07>{{cite web|title=BSBI List 2007 |publisher=Botanical Society of Britain and Ireland |url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |format=xls |archive-url=https://www.webcitation.org/6VqJ46atN?url=http://www.bsbi.org.uk/BSBIList2007.xls |archive-date=2015-01-25 |accessdate=2014-10-17 |url-status = dead |df= }}</ref>) er barrtré í [[Cupressaceae]] (Grátviðarætt), sem vex í Oregon og norðvestur Kaliforníu, og vex frá sjávarmáli upp í 1500 m hæð í dölum [[Klamath-fjöll|Klamanth-fjalla]], oft meðfram ám. == Lýsing == Þetta er stórt, sígrænt tré, fullvaxta um 60m hátt eða meira, 1,2 til 2m í stofnþvermál. Börkurinn er rauðbrúnn, með kringlóttu hreistri í röndum. == Ræktun == ''Chamaecyparis lawsoniana'' þrífst best í rökum jarðvegi með góðu frárennsli, í góðu skjóli og birtu. Mörg hundruð ræktunarafbrigði með mismunandi vaxtarlag, vaxtarhraða og lit á barri hafa verið valin til ræktunar. Í Lystigarðinum Akureyri eru t.d.: 'Compacta', 'Erecta Glaucescens', 'Fraseri', 'Glauca, Elegans', 'Glauca', 'Kelleriis', 'Lombarts Glauca', 'Lutea', 'Minima Glauca', 'Silver Queen', 'Stewartii', ´Tiomfe van Boskoop' og fleiri.<ref name=Lystigarður>{{Cite web |url=http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=1833&fl=2 |title=Lystigarður Akureyrar |access-date=2019-02-09 |archive-date=2021-01-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120185148/http://www.lystigardur.akureyri.is/default.aspx?modID=16&pId=1833&fl=2 |url-status=dead }}</ref> Viðurinn er léttur en sterkur og þolinn gegn fúa.<ref>Snyder 1999 pg. 225</ref> ==Myndir== <gallery> File:LawsonsCypress.jpg|Barr með könglum: óþroskaðir könglar niðri, frjókönglar uppi File:Lawson cypress male cones.jpg|Frjókönglar með einkennandi rauðan lit File:Chamaecyparis lawsoniana.jpg|Þroskaðir frækönglar File:Chamaecyparis lawsoniana imbricata pendula 01.jpg|Afbrigðið ‘Imbricata Pendula’, Rosemoor, Devon, Bretlandi </gallery> == Tilvísanir == *Snyder, Gary. 1999. "The Gary Snyder Reader". Counterpoint. {{ISBN|1-887178-90-2}} {{Reflist|30em}} == Viðbótarlesning == *Conifer Specialist Group (2000). [https://www.iucnredlist.org/species/34004/2840024 "Chamaecyparis lawsoniana".] IUCN Red List of Threatened Species. Version 2006. International Union for Conservation of Nature. Retrieved 11 May 2006. Listed as Vulnerable (VU A1de+2e v2.3) *Siskiyou National Forest has posted precautions for persons entering areas with Port Orford Cedar populations ([http://www.fs.fed.us/r6/siskiyou/poc1.htm]). *{{cite journal | doi = 10.1890/0012-9658(2002)083[3167:SOAIPO]2.0.CO;2 | author = Jules, E. S. | author2 = M. J. Kaufmann | author3 = W. Ritts | author4 = A. L. Carroll |name-list-style = amp | year = 2002 | title = Spread of an invasive pathogen over a variable landscape: a non-native root rot on ''Chamaecyparis lawsoniana'' | url = https://archive.org/details/ecology_2002-11_83_11/page/3167 | journal = Ecology | volume = 83 | pages = 3167–3181 | jstor = 3071851 | issue = 11 }} *Hunt, J. 1959. [http://www.fs.fed.us/pnw/pubs/journals/pnw_os_rn-172.pdf ''Phytophthora lateralis'' on Port-Orford-cedar.] ''Research Note'' 172: 1–6. Portland, OR: U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Pacific Northwest Forest and Range Experiment Station. *{{cite journal |author1=Roth, L. F. |author2=Trione, E. J. |author3= Ruhmann, W. H. |name-list-style = amp | year = 1957 | title = ''Phytophthora'' induced root rot of native Port-Orford-cedar |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-forestry_1957-04_55_4/page/294 | journal = Journal of Forestry | volume = 55 | pages = 294–298}} *Torgeson, D. C., Young, R. A., & Milbrath, J. A. 1954. ''Phytophthora'' root rot diseases of Lawson cypress and other ornamentals. ''Oregon Agricultural Experiment Station Bulletin''. 537: 1–18. Corvallis, OR: Oregon State College. *{{cite journal | author = Trione, E. J. | year = 1959 | title = The pathology of ''Phytophthora lateralis'' on native ''Chamaecyparis lawsoniana'' | url = https://archive.org/details/sim_phytopathology_1959-05_49_5/page/306 | journal = Phytopathology | volume = 49 | pages = 306–310}} *{{cite journal |author1=Tucker, C. M. |author2=Milbrath, J. A. | year = 1942 | title = Root rot of ''Chamaecyparis'' caused by a species of ''Phytophthora'' |url=https://archive.org/details/sim_mycologia_january-february-1942_34_1/page/94 | journal = Mycologia | volume = 34 | pages = 94–103 | jstor = 3754945 | issue = 1 | doi = 10.2307/3754945 }} *Zobel, D. B., Roth, L. F., & Hawk, G. M. 1985. Ecology, pathology, and management of ''Chamaecyparis lawsoniana''. ''General Technical Report''. PNW-184: 1–161. Portland, OR: U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Pacific Northwest Forest and Range Experiment Station. * Uchytil, Ronald J. (1990). [https://www.fs.fed.us/database/feis/plants/tree/chalaw/all.html "Chamaecyparis lawsoniana".] Fire Effects Information System (FEIS). US Department of Agriculture (USDA), Forest Service (USFS), Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory – via https://www.feis-crs.org/feis/. == Tenglar == *[http://ucjeps.berkeley.edu/cgi-bin/get_JM_treatment.pl?157,160,170 Jepson Manual treatment for ''Cupressus lawsoniana''] *[http://www.conifercountry.com/conifers/Cup/poc/index.html ConiferCountry ''Chamaecyparis lawsoniana''] *[https://calphotos.berkeley.edu/cgi/img_query?where-taxon=Chamaecyparis+lawsoniana Chamaecyparis lawsoniana] in the CalPhotos Photo Database, University of California, Berkeley {{commonscat|Chamaecyparis lawsoniana}} {{Wikilífverur|Chamaecyparis lawsoniana}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Barrtré]] dm0aizsjpcowq3r6ruzscrgexwe0ch5 0 149055 1967727 1780851 2026-06-15T17:01:34Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967727 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | image = Cunninghamia.jpg | image_caption = ''Cunninghamia lanceolata'' | parent_authority = (Zucc. ex Endl.) Quinn | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Einisætt]] (''Cupressaceae'') | genus = '''''Cunninghamia''''' | authority = Robert Brown (grasafræðingur, fæddur 1773) | subdivision_ranks = Tegundir | subdivision = ''[[Cunninghamia konishii]]'' Hayata<br/> ''[[Cunninghamia lanceolata]]'' (Lamb.) Hook. |synonyms_ref = <ref>[http://apps.kew.org/wcsp/synonomy.do?name_id=383005 Kew World Checklist of Selected Plant Families]</ref> |synonyms = *''Belis'' <small>Salisb.</small> * ''Jacularia'' <small>Raf.</small> * ''Raxopitys'' <small>J.Nelson</small> }} '''''Cunninghamia''''' er ættkvísl með einni<ref name=FoC/> eða tveimur núlifandi tegundum [[Sígræn jurt|sígrænna]] [[Barrtré|barrtrjáa]] í [[grátviðarætt]] (''Cupressaceae'').<ref name="ITIS">Brown, Robert (1866). "On the structure of the female flower in Cycadae and Coniferae". The Miscellaneous Botanical Works of Robert Brown. 1. [https://www.biodiversitylibrary.org/page/18531482#page/479/mode/1up p. 461.]</ref> Þær eru ættaðar frá Kína, norður Víetnam og Laos, og hugsanlega Kambódíu.<ref name="FoC" /> Þær geta náð 50 m hæð.<ref name="FoC">Fu, Liguo; Yu, Yong-fu; Adams, Robert P.; Farjon, Aljos. [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=108681 "Cunninghamia".] Flora of China. 4. Retrieved 9 September 2012 – via eFloras.org, Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA.</ref> Ættkvíslarheitið ''Cunninghamia'' er til heiðurs Dr. James Cunningham, [[Bretland|breskum]] lækni sem kynnti tegundina í ræktun 1702, og grasafræðingnum [[Allan Cunningham (grasafræðingur)|Allan Cunningham]].<ref>{{cite book |author-link=Robert Brown (botanist, born 1773) |last=Brown |first=Robert |url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/61465 |chapter=On the structure of the female flower in Cycadae and Coniferae |title=The Miscellaneous Botanical Works of Robert Brown |date=1866 |volume=1 |page=[https://biodiversitylibrary.org/page/18531482 461]}}</ref> [[file:Cunninghamia lanceolata1.jpg|thumb|right|Köngull]] [[file:Cunninghamia lanceolata0.jpg|thumb|right|Reklar]] [[File:Cunninghamia_lanceolata_seeds.jpg|thumb|right|Fræ]] ==Flokkun== Ættkvíslin er almennt talin vera með tvær áþekkar tegundir, ''Cunninghamia lanceolata'' og ''C. konishii''. ''C. lanceolata'' vex á meginlandi [[Kína]], [[Víetnam]] og [[Laos]], hins vegar er ''C. konishii'' eingöngu í [[Taívan]].<ref name=conifers>Earle, Christopher J., ed. (2018). [https://www.conifers.org/cu/Cunninghamia.php "Cunninghamia".] The Gymnosperm Database. Retrieved 9 September 2012.</ref> Hinsvegar virðist erfðagreining benda til þess að þær séu sama tegundin, og að ''C. konishii'' í Taívan sé eftir mörg landnám tegundarinnar frá meginlandinu.<ref>{{cite journal |authors=Lu, S.Y., T.Y. Chiang, K.H. Hong and T.W. Hu |year=1999 |title=Re-examination of the taxonomic status of ''Cunninghamia konishii'' and ''C. lanceolata'' based on the RFLPs of a chloroplast trnD-trnT spacer |journal=Taiwan Journal of Forest Science |volume=14 |pages=13–19 |url=http://www.airiti.com/ceps/ec_en/ecjnlarticleView.aspx?jnlcattype=0&jnlptype=0&jnltype=0&jnliid=1717&issueiid=10348&atliid=141875 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714235616/http://www.airiti.com/ceps/ec_en/ecjnlarticleView.aspx?jnlcattype=0&jnlptype=0&jnltype=0&jnliid=1717&issueiid=10348&atliid=141875 |archivedate=2014-07-14 |df= }}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Chung | first1 = J. D. | last2 = Lin | first2 = T. P. | last3 = Tan | first3 = Y. C. | last4 = Lin | first4 = M. Y. | last5 = Hwang | first5 = S. Y. | title = Genetic diversity and biogeography of ''Cunninghamia konishii'' (Cupressaceae), an island species in Taiwan: A comparison with ''Cunninghamia lanceolata'', a mainland species in China | url = https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2004_33_3/page/791 | doi = 10.1016/j.ympev.2004.08.011 | journal = Molecular Phylogenetics and Evolution | volume = 33 | issue = 3 | pages = 791–801 | year = 2004 | pmid = 15522804| pmc = }}</ref> Þar sem ''C. lanceolata'' var fyrra nafnið sem var skráð hefur það forgang ef tegundirnar eru sameinaðar. In that case, Þá verður tegundin í Taívan ''Cunninghamia lanceolata'' var. ''konishii''. Það er hinsvegar engin eining um hvort tegundirnar eigi að vera sameinaðar.<ref name=conifers/> Áður var tegundin höfð í ''[[Taxodiaceae]]'',<ref name=FoC/> en sú ætt er nú talin til Cupressaceae.<ref name=ITIS/> Nokkrir grasafræðingar hafa viljað hafa ættkvíslina í eigin tegund, Cunninghamiaceae, en ekki fengið mikinn stuðning. ''Cunninghamia'' þekkist einnig frá steingerfingum í Ameríku.<ref>for example Orr, Elizabeth L. and William N. Orr 2009 Oregon Fossils: Second Edition, Oregon State University Press; {{ISBN|0-87071-573-9}} {{ISBN|978-0870715730}}</ref> ==Lýsing== Tréð er keilulaga með láréttar greinar sem eru lítið eitt hangandi í endana. ''Cunninghamia'' Barrnálarnar í spíral eftir greininni, grænar til blágrænar, leðurkenndar og nokkuð flatar. Þær eru 2–7&nbsp;sm langar og 3–5&nbsp;mm breiðar neðs. Barrið getur fengið bronsáferð í köldu veðri. Könglarnir eru litlir og óáberandi við frjóvgun síðla vetrar, stakir eða 2 til 3 saman, þroskast á 7 til 8 mánuðum, 2,5 til 4,5 sm langir, egglaga til hnattlaga, oft með sprota sem vex úr endanum á ræktuðum trjám en það er sjaldgæft hjá villtum trjám. Reklarnir eru 10 til 30 saman. Börkurinn á fullvöxnum trjám flagnar af í lengjum sem sýnir rauðbrúnan innri börkinn. ==Notkun== ''Cunninghamia'' er eftirsótt timburtré í Kína, með mjúkan, endingargóðan og ilmandi við, svipaðan og hjá [[Strandrauðviður|strandrauðviði]] og ''[[Cryptomeria]].'' ''Cunninghamia'' er ræktað til skrauts í almenningsgörðum og öðrum stórum görðum þar sem hún nær um 15–30&nbsp;m. ==Tilvísanir== {{Reflist|30em}} ==Tenglar== * [http://www.pinetum.org/cones/CUlanceolata1.jpg Arboretum de Villardebelle: photo of cone] * [http://www.pinetum.org/canon1/CNlanceolata911.jpg Arboretum de Villardebelle: photo of tree] {{Commons|Cunninghamia}} {{Wikilífverur|Cunninghamia}} {{Stubbur|Líffræði}} [[Flokkur:Barrtré]] mkx675pzhkgydfl9wsbdh156sh2pbey 0 149495 1967689 1925686 2026-06-15T16:33:53Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967689 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Metasequoia glyptostroboides Praha.JPG | status = EN | status_system = iucn3.1 | status_ref = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Einisætt]] (''Cupressaceae'') | subfamilia = [[Rauðviðir]] (''Sequoioideae'') | genus = [[Metasequoia]] | species = '''''M. glyptostroboides''''' | binomial = ''Metasequoia glyptostroboides'' | binomial_authority = [[Hu Xiansu|Hu]] and [[Wan Chun Cheng|W.C.Cheng]], 1948 }} '''Kínarauðviður''' ([[fræðiheiti]]: ''Metasequoia glyptostroboides'') er hraðvaxta, lauffellandi barrtré,<ref name="IUCN">{{Cite journal | author = Farjon, A. | title = ''Metasequoia glyptostroboides'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2013 | page = e.T32317A2814244 | publisher = [[IUCN]] | date = 2013 | url = http://www.iucnredlist.org/details/32317/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T32317A2814244.en | access-date = 16 January 2018}} Listed as Endangered B1ab(iii,v), v3.1</ref> og er eina núlifandi [[tegund]] [[ættkvísl]]arinnar ''[[Metasequoia]]'', og ein þriggja tegunda undirættarinnar ''[[Sequoioideae]].'' Hún vex nú eingöngu villt á rökum neðri hlíðum og við fjalladali á mörkum [[Hubei]] og [[Hunan]] héraða og [[Chongqing]] sýslu í suðurhluta mið [[Kína]],<ref name="Tang et al 2011">{{cite journal |doi=10.1016/j.biocon.2010.09.003 |title=Population structure of relict Metasequoia glyptostroboides and its habitat fragmentation and degradation in south-central China |url=https://archive.org/details/sim_biological-conservation_2011-01_144_1/page/279 |journal=Biological Conservation |volume=144 |pages=279 |year=2011 |last1=Tang |first1=Cindy Q |last2=Yang |first2=Yongchuan |last3=Ohsawa |first3=Masahiko |last4=Momohara |first4=Arata |last5=Hara |first5=Masatoshi |last6=Cheng |first6=Shaolin |last7=Fan |first7=Shenghou }}</ref> ekki síst í [[Lichuan]] héraði Hubei. Þó að hann nái minnstri hæð rauðviða nær kínarauðviður að minnsta kosti 50m hæð. Ættkvíslinni ''Metasequoia'' var upphaflega lýst 1941 af plöntusteingerfingafræðingnum [[Shigeru Miki]] sem útbreiddri útdauðri ættkvísl byggt á steingerfingum, áður en athygli var vakin fáum árum seinna á lundum sem fundust lifandi í mið Kína sem voru fyrst fundnir af T. Kan.<ref>{{cite journal |first1=Bruce |last1=Bartholomew |first2=David E. |last2=Boufford |first3=Stephen A. |last3=Spongberg |date=January 1983 |title=Metasequoia glyptostroboides—Its present status in central China |journal=Journal of the Arnold Arboretum |volume=64 |issue=1 |pages=105–28 |jstor=43782567 }}</ref> Enginn steingerfinganna sem fannst var yngri en 150 milljón ára. Tegundin er í útrýmingarhættu í heimkynnum sínum vegna skógarhöggs, og hefur því verið mjög plantað í trjásöfn víða um heiminn , þar sem hann hefur reynst vinsælt og hraðvaxta yndistré. [[File:Metasequoia bonsai photo D Ramey Logan.jpg|right|thumb|Bonsai af kínarauðviði (''Metasequoia glyptostroboides'')]] 1943, Zhan Wang (1911–2000, kínerskur skógarvörður), safnaði sýnishornum af óþekktu tré í þorpinu Maodaoqi eða Modaoxi (núverandi stafsetning, Moudao)<ref>{{cite |title=Urban forests: a natural history of trees and people in the American cityscape|last=Jonnes |first=Jill |page=135-7 |year=2016 |publisher=Viking |isbn=9780670015665}}</ref> í [[Lichuan]], [[Hubei]] héraði — sem er nú talið sama tréð og Kan fann.<ref>{{cite journal|first1=Jinshuang|last1=Ma|first2=Guofan|last2=Shao|title=Rediscovery of the 'first collection' of the 'Living Fossil', ''Metasequoia glyptostroboides''|url=https://archive.org/details/taxon_2003-08_52_3/page/585|journal=[[Taxon (journal)|Taxon]]|volume=52|year=2003|pages=585–8|doi=10.2307/3647458|issue=3}}</ref> Eintökin voru greind sem óþekkt tegund, en seinni heimsstyrjöld seinkaði frekari rannsóknum. Prófessorarnir [[Wan Chun Cheng]] og [[Hu Xiansu]] tengdu á milli ættkvíslar Miki og lifandi trjánna í sem fundust 1946,<ref name="Ma2003">{{cite journal |last=Ma |first=Jinshuang |date=2003 |title=The chronology of the "living fossil" Metasequoia glyptostroboides (Taxodiaceae): A review (1943–2003) |url=http://flora.huh.harvard.edu/china/Harvard_Papers/Ma_8_1_009_018.pdf |journal=Harvard Papers in Botany |volume=8 |issue=1 |pages=9–18 |accessdate=22 March 2014 |archive-date=9 nóvember 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131109123556/http://flora.huh.harvard.edu/china/Harvard_Papers/Ma_8_1_009_018.pdf |url-status=dead }}</ref> og gáfu tegundinni nafnið "''glyptostroboides''", þar sem tegundin líkist kínversku ættkvíslinni ''[[Glyptostrobus]]''.<ref>{{cite web|url= http://www.dawnredwood.org/HISTORY.htm |title= Crescent Ridge_History}}</ref> ==Myndir== <gallery> File:MetaseqLeaves.jpg|Barr Kínarauðviðar - takið eftir samhverfunni File:Metasequoia (male flowers).jpg|Frjókönglar File:Metasequoia glyptostroboides young leaves.JPG|Hálfsprottin blöð File:Metasequoia young female cones02.jpg|Frækönglar File:Metasequoia (cones).jpg|Fullþroska könglar með fræi File:Metasequoia_glyptostroboides_Oakland.JPG|Fullþroska tré File:Autumn metasequoia glyptostroboides.JPG|Haustlitur í Victoria, Bresku Kólumbíu, Kanada Image:Metasequoia Glyptostroboides2.jpg|Bolur á fullvöxnu tré Image:MetasequoiaGlyptostroboides.jpg|Neðst á stofni. File:Urweltmammutbaum Kurztrieb.jpg|Frjókönglar File:Metasequoias planted in 1950.jpg|Kínarauðviður í Spokane, Washington File:Metasequoia glyptostroboides in Sagamihara Park IMG 4025.jpg|Metasequoia glyptostroboides í Sagamihara Park File:Metasequoia glyptostroboides IMG 4102.jpg|Vaxtarlag Metasequoia glyptostroboides </gallery> == Tilvísanir == {{Reflist}} ==Viðbótarlesning== * He, Zican, Jianqiang Li, Qing Cai, Xiaodong Li, and Hongwen Huang. 2004. "Cytogenetic Studies on Metasequoia Glyptostroboides, a Living Fossil Species". ''Genetica''. 122, no. 3: 269-276. * International Metasequoia Symposium, Ben A. LePage, Christopher J. Williams, and Hong Yang. ''The Geobiology and Ecology of Metasequoia''. Topics in geobiology, v. 22. Dordrecht: Springer, 2005. {{ISBN|1-4020-2764-8}} * Proceedings of the Second International Symposium on ''Metasequoia'' and Associated Plants, August 6–10, 2006, Metasequoia: Back from the Brink? An Update. Edited by Hong Yang and Leo J. Hickey. Bulletin of the [[Peabody Museum of Natural History]], Volume 48, Issue 2 31 October 2007, pp.&nbsp;179–426. [http://www.peabody.yale.edu/scipubs/abstracts/abs_b48-2.html] *Bartholomew, Bruce, D. E. Boufford, and S. A. Spongberg. "Metasequoia glyptostroboides--Its present status in central China." Journal of the Arnold Arboretum 64.1 (1983): 105-128. * Farjon, A. (2005). ''Monograph of Cupressaceae and Sciadopitys''. Royal Botanic Gardens, Kew. {{ISBN|1-84246-068-4}}. * Hanks, D.A. ''Crescent Ridge Dawn Redwoods Preserve'' (2005). http://www.dawnredwood.org * Jahren, A. H. & Sternberg, L. S. L. (2003). Humidity estimate for the middle Eocene Arctic rain forest. ''Geology'' May 2003 [https://wayback.archive-it.org/all/20070927095758/http://penguin.bio.miami.edu/leo/PDF%20articles/Jahren&Sternberg2003.pdf pdf file] *{{Cite book |editor-first=Ben A. |editor-last=LePage|editor2-first= Christopher James |editor2-last=Williams|editor3-first= Hong |editor3-last=Yang |publisher=Springer |year=2005|isbn=1-4020-2631-5 |title=The geobiology and ecology of Metasequoia |series=Volume 22 of Topics in geobiology |url= https://books.google.com/books?id=JfiWU-1GSqEC |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->{{inconsistent citations}}}} * {{ITIS |id = 505864 |taxon = Metasequoia Glyptostroboides |accessdate = September 25, 2006}} * {{cite web|url= http://people.brandonu.ca/greenwoodd/files/2013/06/Mummified-tree-stump-of-a-dawn-redwood.pdf |title=''Metasequoia'' stumps, Axel Heiberg Island }}&nbsp;{{small|(804&nbsp;KB)}} * Williams C.J., LePage, B.A., Vann D.R., Tange, T., Ikeda, H., Ando, M., Kusakabe, T., Tsuzuki, T. and T. Sweda. (2003). Structure, allometry, and biomass of plantation [http://www.fandm.edu/x13504.xml ''Metasequoia glyptostroboides'']{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=January 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} in Japan. ''Forest Ecology and Management'', 180(103): 287-301. [https://web.archive.org/web/20080411035224/http://edisk.fandm.edu/chris.williams/pubs/williams_etal_2003.pdf] * Williams C.J., Johnson A.H., LePage, B.A., Vann D.R. and T. Sweda. 2003. Reconstruction of Tertiary Metasequoia Forests II. Structure, Biomass and Productivity of Eocene Floodplain Forests in the Canadian Arctic. [[Paleobiology]], 29(2): 271-292. [https://web.archive.org/web/20011105073603/http://paleosoc.org/paleobio.htm] ==Tenglar== *[http://www.conifers.org/cu/Metasequoia.php '''''Metasequoia''''' in ''The Gymnosperm database''] *[http://www.dawnredwood.org Crescent Ridge Dawn Redwoods Preserve] *[https://web.archive.org/web/20070811045335/http://www.metasequoia.org/ The metasequoia organisation] *[http://www.monumentaltrees.com/en/trees/dawnredwood/ More information on the Dawn Redwood, including largest specimens] *[http://www.redwoodworld.co.uk Giant redwoods in the U.K.] {{commonscat|Metasequoia glyptostroboides}} {{Wikilífverur|Metasequoia glyptostroboides}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Barrtré]] p6el4mr5hvmf7v7i2hfzgl703l6f3ib 0 149953 1967772 1953951 2026-06-15T17:36:10Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967772 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Psoriasis on back1.jpg|thumb|Sóri á baki og örmum.]] '''Sóri''' eða '''psoriasis''' er [[sjálfsofnæmissjúkdómur]] sem einkennist af óeðlilegum flekkjum á húð.<ref name="NIH20132">{{cite web|url=https://www.niams.nih.gov/health_info/Psoriasis/default.asp|title=Questions and Answers about Psoriasis|date=October 2013|website=National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150708150114/http://www.niams.nih.gov/Health_info/Psoriasis/default.asp|archivedate=8 July 2015|accessdate=1 July 2015|df=}}</ref> Flekkirnir eru vanalega rauðir, þurrir, með hrúðurmyndun, og valda [[Kláði|kláða]].<ref name="Menter2008">{{cite journal|vauthors=Menter A, Gottlieb A, Feldman SR, Van Voorhees AS, Leonardi CL, Gordon KB, Lebwohl M, Koo JY, Elmets CA, Korman NJ, Beutner KR, Bhushan R|date=May 2008|title=Guidelines of care for the management of psoriasis and psoriatic arthritis: Section 1. Overview of psoriasis and guidelines of care for the treatment of psoriasis with biologics|url=https://archive.org/details/sim_american-academy-of-dermatology-journal_2008-05_58_5/page/826|journal=J Am Acad Dermatol|volume=58|issue=5|pages=826–50|doi=10.1016/j.jaad.2008.02.039|pmid=18423260}}</ref> Flekkirnir geta verið fjólubláir hjá húðdökku fólki.<ref>{{cite book|url=https://books.google.ca/books?id=MDXiBAAAQBAJ&pg=PA454|title=Medical-Surgical Nursing|last1=LeMone|first1=Priscilla|last2=Burke|first2=Karen|last3=Dwyer|first3=Trudy|last4=Levett-Jones|first4=Tracy|last5=Moxham|first5=Lorna|last6=Reid-Searl|first6=Kerry|date=2015|publisher=Pearson Higher Education AU|isbn=9781486014408|page=454|language=en}}</ref> Sóri getur lagst á lítið svæði eða yfir allan líkamann.<ref name="Menter2008" /> Sóri er talinn vera [[Erfðavísir|erfða]]<nowiki/>sjúkdómur sem kemur fram vegna umhverfisáhrifa.<ref name="Menter2008" /> Einkennin verða oft verri um veturna og ef ákveðin lyf eru tekin eins og {{Ill|beta-blokker|en|Beta blocker|lt=beta-blokkerar|WD=}} og [[íbúprófen]].<ref name="Lancet2015">{{cite journal|last1=Boehncke|first1=WH|last2=Schön|first2=MP|date=26 May 2015|title=Psoriasis.|url=https://archive.org/details/sim_the-lancet_the-lancet_september-5-11-2015_386_9997/page/983|journal=Lancet|volume=386|issue=9997|pages=983–94|doi=10.1016/S0140-6736(14)61909-7|pmid=26025581}}</ref> Sóri er ekki smitandi,<ref name="Lancet2015" /> sjúkdómurinn byggist á viðbragði [[ónæmiskerfi]]sins við [[Húðfruma|húðfrumum]].<ref name="Lancet2015" /> Ekki er til lækning við sóra, en meðferðir geta dregið úr einkennum.<ref name="Lancet2015" /> Dæmi um meðferðir eru [[Sterar|stera]]<nowiki/>krem, [[D-vítamín]], [[útfjólublátt ljós]], og ónæmisbælandi lyf.<ref name="NIH20132"/> Heimsóknir í [[Bláa lónið]] geta einnig mildað einkennin.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Olafsson|first=J|date=December 1996|title=The Blue Lagoon in Iceland and psoriasis|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0738081X96000995|journal=Clinics in Dermatology|language=en|volume=14|issue=6|pages=647–651|doi=10.1016/S0738-081X(96)00099-5|via=}}</ref> Tvö til fjögur prósent einstaklinga eru með sóra<ref name="Parisi2013">{{cite journal|vauthors=Parisi R, Symmons DP, Griffiths CE, Ashcroft DM|date=February 2013|others=Identification and Management of Psoriasis and Associated ComorbidiTy (IMPACT) project team|title=Global epidemiology of psoriasis: a systematic review of incidence and prevalence|journal=J Invest Dermatol|volume=133|issue=2|pages=377–85|doi=10.1038/jid.2012.339|pmid=23014338}}</ref> og leggst hann jafnt á karla sem konur.<ref name="NIH20132"/> Sóri kemur vanalega fram hjá fullorðnum.<ref name="NIH2015">{{cite web|url=https://www.niams.nih.gov/health_info/psoriasis/|title=Questions and Answers About Psoriasis|date=2017-04-12|website=www.niams.nih.gov|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170422134800/https://www.niams.nih.gov/health_info/psoriasis/|archivedate=22 April 2017|accessdate=22 April 2017|df=}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|heilsa}} [[Flokkur:Húðsjúkdómar]] [[Flokkur:Sjálfsofnæmissjúkdómar]] kklg81fldj1j0p9y74c6eg8oap8djvb 0 150397 1967694 1780472 2026-06-15T16:38:07Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967694 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | image = Pseudotsuga_menziesii_28236.JPG | image_caption = ''Pseudotsuga menziesii'' var. ''menziesii'' in [[Anacortes Community Forest Lands]], [[Washington (state)|Washington]] | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = ''[[Berfrævingar]]'' (''Pinophyta'') | classis = ''[[Barrtré]]'' (''Pinopsida'') | ordo = ''[[Pinales]]'' | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | subfamilia = [[Laricoideae]] | genus = Pseudotsuga | genus_authority = [[Elie-Abel Carrière|Carrière]] | subdivision_ranks = Tegundir | subdivision = Sjá texta }} '''''Pseudotsuga''''' er ættkvísl af sígrænum barrtrjám í undirættinni [[Laricoideae]]. Hann er algengur í vesturhluta Norður-Ameríku og er mikilvæg uppspretta timburs. Fjöldi tegunda hefur verið umdeildur, en tvær í vestur Norður-Ameríku og tvær til fjórar í Austur-Asíu eru yfirleitt samþykktar.<ref name=eflora>{{cite web|title=Flora of China: ''Pseudotsuga''|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=127289|accessdate=17 January 2012}}</ref><ref name=conifer>{{cite web|title=The Gymnosperm Database: ''Pseudotsuga''|url=http://www.conifers.org/pi/Pseudotsuga.php|accessdate=17 January 2012}}</ref> Grasafræðingar 18du aldar voru í vandræðum meða að staðsetja tegundirnar í ættkvísl vegna líkinda við betur þekktar ættkvíslir; þær hafa verið flokkaðar sem ''[[Pinus]]'', ''[[Picea]]'', ''[[Abies]]'', ''[[Tsuga]]'', og jafnvel ''[[Sequoia]]''. Vegna einkennandi könglanna voru þær að lokum settar í sjálfstæða ættkvísl ''Pseudotsuga'' (þýðir fölsk þöll) af franska grasafræðingnum [[Elie-Abel Carrière|Carrière]] 1867. Stundum er það skrifað sem ''Pseudo-tsuga''. ==Lýsing== '''Pseudotsuga''' eru meðalstór til einstaklega stór sígræn tré, 20 til 120m há (þó að eingöngu stranddöglingur nái slíkri hæð).<ref>{{cite book|title=Forest Giants of the World Past and Present|first=Al|last=Carder|year=1995|pages=3–4}}</ref> Barrnálarnar eru flatar og mjúkar, 2 til 4 sm langar, og líkjast þinnálum, eru stakar í stað knippa, og vaxa um allann sprotann sem getur hjálpað við að greina ættkvíslina. Kvenkönglarnir eru hangandi, með köngulskeljar sem sundrast ekki (ólíkt þin), og einkennandi er flipi með þremur totum sem er á hverri köngulskel (hún líkist neðri hluta músar, með afturlappir og skott). {| style="float:left; margin-right:15px;" |- |[[Image:Pseudotsuga menziesii cone.jpg|thumb|left|upright|Köngull af [[Pseudotsuga menziesii var. menziesii]], af tré sem var ræktað af fræi sem safnað var af [[David Douglas|David Douglas]]]] |} == Tegundir og afbrigði == [[Image:Douglas Fir branch-750px.JPG|thumb|Grein af stranddegli|alt=]] [[Image:Pseudotsuga 01.jpg|thumb|Grein af fjalladegli|alt=]] Lang þekkturst og útbreiddust er Norður-Ameríska tegundin ''[[Pseudotsuga menziesii]]''<ref>{{cite journal|first=Peng|last=Li|author2=W. T. Adams |title=Rangewide patterns of allozyme variation in Douglas-fir|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-forest-research_1989-02_19_2/page/n4|journal=Can. J. For. Res.|volume=19|pages=149–161|year=1989|doi=10.1139/x89-022|issue=2}}</ref> sem skiftist í tvö meginafbrigði (stundum talin undirtegundir eða sjálfstæðar tegundir): "stranddegli", við strönd Kyrrahafsins; og "fjalladegli", inn til landsins á vesturhluta N-Ameríku. Samkvæmt sumum grasafræðingum nær fjalladeglið suður í Mexíkó og telst þá [[Pseudotsuga lindleyana]] til þess,<ref>{{cite journal|last=Little|first=E.L.|title=The genus ''Pseudotsuga'' (Douglas-fir) in North America|journal=Leafl. Western Botany|year=1952|volume=6|pages=181–198}}</ref> en aðris vilja skifta þeim í Mexíkó upp í fjölda tegunda.<ref>{{cite journal|last=Flous|first=F.|title=Deux espèces nouvelles de ''Pseudotsuga'' Américains|journal=Bulletin de la Société d'histoire naturelle de Toulouse|year=1934|volume=66|pages=211–224}}</ref><ref>{{cite journal|last=Flous|first=F.|title=Diagnoses d'espèces et variétés nouvelles de ''Pseudotsuga'' Américains|journal=Bulletin de la Société d'histoire naturelle de Toulouse|year=1934|volume=66|pages=329–346}}</ref><ref>{{cite journal|last=Martínez|first=M.|title=Las Pseudotsugas de México|journal=Anales del Instituto de Biología|year=1949|volume=20|pages=129–184}}</ref> Útlitseinkenni og erfðagreining bendir til að sú mexíkóska sé líklega afbrigði innan ''P. menziesii''.<ref>{{cite web|last=Earle |first=C.J. |title=The Gymnosperm Database: ''Pseudotsuga lindleyana'' |url=http://www.conifers.org/pi/Pseudotsuga_lindleyana.php |accessdate=12 January 2012 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120118104354/http://www.conifers.org/pi/Pseudotsuga_lindleyana.php |archivedate=18 January 2012 |df= }}</ref><ref>{{cite journal|last=Reyes-Hernández|first=VJ|author2=Vargas-Hernández JJ|author3=López-Upton J|author4=Vaquera-Huerta H|title=Phenotypic similarity among Mexican populations of Pseudotsuga Carr|journal=Agrociencia|year=2006|volume=40|issue=4|pages=545–556|url=http://www.colpos.mx/agrocien/Bimestral/2006/jul-ago/art-13.pdf|access-date=2019-04-07|archive-date=2015-02-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150220225117/http://www.colpos.mx/agrocien/Bimestral/2006/jul-ago/art-13.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite journal|last=Gugger |first=Paul F. |author2=González-Rodríguez, Antonio |author3=Rodríguez-Correa, Hernando |author4=Sugita, Shinya |author5=Cavender-Bares, Jeannine |title=Southward Pleistocene migration of Douglas-fir into Mexico: phylogeography, ecological niche modeling, and conservation of 'rear edge' populations |journal=New Phytologist |year=2011 |volume=189 |issue=4 |pages=1185–1199 |doi=10.1111/j.1469-8137.2010.03559.x |pmid=21118265 |url=http://www.tc.umn.edu/~gugg0030/Gugger_etal2011%20NewPhyt.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150220235410/http://www.tc.umn.edu/~gugg0030/Gugger_etal2011%20NewPhyt.pdf |archivedate=20 February 2015 |df= }}</ref> Allar aðrar tegundirnar eru með takmarkaða útbreiðslu og lítið þekktar utan heimkynna sinna þar sem þær eru sjaldgæfar og dreifðar í blönduðum skógum; allar eru með slaka verndunarstöðu. Flokkun asísku tegundanna er enn umdeild,<ref>{{cite journal|last=Gernandt|first=D.S.|author2=Liston, A. |title=Internal transcribed spacer region evolution in ''Larix'' and ''Pseudotsuga'' (Pinaceae)|journal=American Journal of Botany|year=1999|volume=86|issue=5|pages=711–723|doi=10.2307/2656581}}</ref> en nýlegusta flokkunin viðurkennir fjórar tegundir: þrjár kínverskar og eina japanska.<ref name=eflora/><ref name=conifer/> Kínversku tegundirnar þrjár hafa sitt á hvað verið taldar afbrigði af [[Pseudotsuga sinensis|''P. sinensis'']]<ref>{{cite book|last=Farjon|first=A.|title=Pinaceae: drawings and descriptions of the genera ''Abies'', ''Cedrus'', ''Pseudolarix'', ''Keteleeria'', ''Nothotsuga'', ''Tsuga'', ''Cathaya'', ''Pseudotsuga'', ''Larix'' and ''Picea''|year=1990|publisher=Koeltz Scientific Books|location=Königstein}}</ref> eða verið skift upp í fleiri tegundir og afbrigði.<ref name="GRINSpecies">{{cite web |url=http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?10022 |title=GRIN Species Records of ''Pseudotsuga'' |work=Germplasm Resources Information Network |publisher=United States Department of Agriculture |accessdate=2010-12-02 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924075150/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/splist.pl?10022 |archivedate=24 September 2015 |df=dmy-all }}</ref> Í núverandi flokkun er kínversku tegundinni ''P. sinensis'' skift niður í tvö afbrigði: var. ''sinensis'' og var. ''wilsoniana''. ===Norður-Ameríka=== * ''[[Pseudotsuga macrocarpa]]'' <small>([[George Vasey (botanist)|Vasey]]) [[Heinrich Mayr|Mayr]]</small> &ndash; Könguldegli - Suður Kalifornía * ''[[Pseudotsuga menziesii]]'' <small>([[Charles-François Brisseau de Mirbel|Mirb.]]) [[João Manuel Antonio do Amaral Franco|Franco]]</small> - vestur [[Norður-Ameríka]] frá [[Alaska]] til [[Oaxaca]] **[[Pseudotsuga menziesii var. glauca|''Pseudotsuga menziesii'' var. ''glauca'']] <small>([[Ludwig Beissner|Beissn.]]) Franco</small> &ndash; Fjalladegli ** [[Pseudotsuga menziesii var. menziesii|''Pseudotsuga menziesii'' var. ''menziesii'']] &ndash; Stranddegli * ''[[Pseudotsuga lindleyana]]'' <small>([[Benedikt Roezl|Roezl]]) [[Élie-Abel Carrière|Carrière]]</small> &ndash; Mexíkódegli ===Asía=== * ''[[Pseudotsuga brevifolia]]'' <small>W.C.Cheng & L.K.Fu</small> * ''[[Pseudotsuga forrestii]]'' <small>Craib</small> &ndash; Yunnandegli * ''[[Pseudotsuga japonica]]'' <small>([[Yasuyoshi Shirasawa|Shiras.]]) Beissn.</small> &ndash; Japansdegli * ''[[Pseudotsuga sinensis]]'' <small>Dode</small> &ndash; Kínadegli **''Pseudotsuga sinensis'' var. ''sinensis'' ** ''Pseudotsuga sinensis'' var. ''wilsoniana'' <small></small> &ndash; Taívandegli ===Áður taldar til ''Pseudotsuga''=== * ''[[Keteleeria davidiana]]'' <small>(Bertrand) Beissn.</small> (sem ''P. davidiana'' <small>Bertrand</small>)<ref name="GRINSpecies"/> * ''[[Cathaya argyrophylla]]'' (sem ''P. argyrophylla)'' * ''[[Keteleeria fortunei]]'' (sem ''P. fortunei)'' * ''[[Abies magnifica]]'' (sem ''P. magnifica)'' * ''[[Abies procera]]'' (sem ''P. nobilis)'' [[Image:Douglas Fir buds.jpg|frame|Brum á stranddegli|alt=]] ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Tenglar== * [http://www.conifers.org/pi/Pseudotsuga.php Gymnosperm Database - ''Pseudotsuga'] * [http://www.pinetum.org/cones/PScones.htm Arboretum de Villardebelle: Images of Pseudotsuga species cones] {{Commons|Pseudotsuga}} {{Wikilífverur|Pseudotsuga}} {{Stubbur|Líffræði}} [[Flokkur:Barrtré]] sboedc8gd8sq28v9dhhqf40gb8amq22 0 150492 1967782 1632072 2026-06-15T17:42:14Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967782 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | domain = [[Heilkjörnungar]] (''Eukaryota'') | unranked_superregnum = [[Opisthokonta]] | unranked_regnum = [[Holozoa]] | classis = [[Mesomycetozoea]] | ordo = [[Dermocystida]] | familia = [[Rhinosporideaceae]] | genus = ''[[Sphaerothecum]]'' | species = '''''S. destruens''''' | binomial = ''Sphaerothecum destruens'' | binomial_authority = Arkush ''et al.'', 2003 }} '''''Sphaerothecum destruens''''' er [[sníkjudýr]] í fiskum.<ref name="pmid8876236">{{cite journal |author= M. A. Ragan, C. L. Goggin, R. J. Cawthorn, L. Cerenius, A. V. Jamieson, S. M. Plourde, T. G. Rand, K. Söderhäll & R. R. Gutell |title=A novel clade of protistan parasites near the animal-fungal divergence |url= https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1996-10-15_93_21/page/11907 |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |volume=93 |issue=21 |pages=11907–11912 |date=October 1996 |pmid=8876236 |pmc=38157 |doi= 10.1073/pnas.93.21.11907}}</ref><ref name="pmid14733435">{{cite journal |author=Kristen D. Arkush, Leonel Mendoza, Mark A. Adkison & Ronald P. Hedrick |title=Observations on the life stages of ''Sphaerothecum destruens'' n. g., n. sp., a mesomycetozoean fish pathogen formerly referred to as the rosette agent |journal=[[Journal of Eukaryotic Microbiology]] |volume=50 |issue=6 |pages=430–438 |year=2003 |pmid=14733435 |doi= 10.1111/j.1550-7408.2003.tb00269.x}}</ref> Það var fyrst uppgötvað í Bandaríkjunum í tengslum við ágengar tegundir eins og [[Pseudorasbora parva|''Pseudorasbora parva'']], en í Bretlandi var það valdur að sjúkdómi í [[Laxfiskaætt|laxfiskum]] eins og [[atlantshafslax]] og [[Urriði|urriða]]. Sníkjudýrið er talið vera meira vandamál í Evrópu en Bandaríkjunum þar sem evrópsku tegundirnar eru næmari. Það veldur aukinni vanheilsu og dauða í mörgum laxfiskategundum og getur einnig sýkt aðrar evrópskar tegundir eins og [[leirslabbi]], [[Karpfiskar|körpum]] og ''[[Rutilus]]''.<ref>{{cite news |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2009/06/090617155011.htm |title=Deadly parasite could endanger salmon and trout populations in U.K. |publisher=[[Science Daily]] |date=June 20, 2009}}</ref> Ættkvíslin ''Sphaerothecum'' er náskyld ''[[Dermocystidium]]'' og ''[[Rhinosporidium]]''.<ref name="pmid14733435" /> ==Tilvísanir== {{Reflist|2}} {{wikilífverur|Sphaerothecum destruens}} {{commonscat|Sphaerothecum destruens}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Sníkjudýr]] [[Flokkur:Fiskisjúkdómar]] [[Flokkur:Mesomycetozoea]] 2s5xu1em98lmmqo28r6udg9c1n93lvd 0 150961 1967778 1875287 2026-06-15T17:38:24Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967778 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Urtica-dioica(Blueten).jpg | image_caption = ''[[Urtica dioica]]'' | regnum = [[Plönturíki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Rósabálkur]] (''Rosales'') | familia = Netluætt (''Urticaceae'') | familia_authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]], 1789 | synonyms = Cecropiaceae <small>C. C. Berg</small><ref name="GRIN">{{cite web | url = http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?1165 | title = Family: ''Urticaceae'' Juss., nom. cons. | accessdate = 2008-04-24 | author = Germplasm Resources Information Network (GRIN) | authorlink = Germplasm Resources Information Network | date = 2003-01-17 | work = Taxonomy for Plants | publisher = [[United States Department of Agriculture|USDA]], [[Agricultural Research Service|ARS]], National Genetic Resources Program, National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland | archive-date = 2008-10-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081012061749/http://www.ars-grin.gov/cgi-bin/npgs/html/family.pl?1165 |url-status=dead }}</ref> }} '''Netluætt''' ([[fræðiheiti]]: ''Urticaceae'') er ætt blómstrandi plantna. Ættarheitið kemur frá ættkvíslinni ''[[Urtica]]''. Margar tegundir netluættar hafa verið nýttar vegna trefjanna, þar á meðal netlur ''Urtica'', ''[[Boehmeria nivea]]'', ''[[Pipturus albidus]]'' og ''[[Debregeasia saeneb]]''. Til ættarinnar teljast um 2625 tegundir í 53 ættkvíslum samkvæmt [[Royal Botanic Gardens, Kew]] og Christenhusz og Byng (2016).<ref name="Christenhusz-Byng2016">{{cite journal | author = Christenhusz, M. J. M., and Byng, J. W. | year = 2016 | title = The number of known plants species in the world and its annual increase | journal = [[Phytotaxa]] | volume = 261 | pages = 201–217 | url = http://biotaxa.org/Phytotaxa/article/download/phytotaxa.261.3.1/20598 | doi = 10.11646/phytotaxa.261.3.1 | issue = 3 }}</ref> Stærsta ættkvíslin er ''[[Pilea]]'' (500 til 715 tegundir), ''[[Elatostema]]'' (300 tegundir), ''[[Urtica]]'' (80 tegundir), og ''[[Cecropia]]'' (75 tegundir). ''[[Cecropia]]'' er með margar [[myrmecophyte]] ("mauraplöntur", sem eru í sambýli við maura).<ref>{{cite journal | author = Chomicki G, Renner SS. | year = 2015 | title = Phylogenetics and molecular clocks reveal the repeated evolution of ant-plants after the late Miocene in Africa and the early Miocene in Australasia and the Neotropics | journal = [[New Phytologist]] | volume = 207 | issue = 2 | pages = 411–424 | doi = 10.1111/nph.13271 | pmid = 25616013}}</ref> ==Ættartré== Ættartré samkvæmt nýjustu erfðagreiningum:<ref>{{cite journal | author = Wu Z-Y, Monro AK, Milne RI, Wang H, Liu J, Li D-Z. | year = 2013 | title = Molecular phylogeny of the nettle family (Urticaceae) inferred from multiple loci of three genomes and extensive generic sampling | journal = [[Molecular Phylogenetics and Evolution]] | volume = 69 | issue = 3 | pages = 814–827 | url = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1055790313002625 | doi = 10.1016/j.ympev.2013.06.022 | pmid = 23850510}}</ref><ref>{{cite journal | author = Wu Z-Y, Milne RI, Chen C-J, Liu J, Wang H, Li D-Z. | year = 2015 | title = Ancestral state reconstruction reveals rampant homoplasy of diagnostic morphological characters in Urticaceae, conflicting with current classification schemes | journal = [[PLoS ONE]] | volume = 10 | issue = 11 | pages = e0141821 | doi = 10.1371/journal.pone.0141821 | pmid = 26529598 | pmc = 4631448 }}</ref> (sjá einnig <ref>{{cite journal | author = Sytsma KJ, Morawetz J, Pires JC, Morden CW. | year = 2000 | title = Phylogeny of the Urticales based on three molecular data sets, with emphasis on relationships within Urticaceae | journal = [[American Journal of Botany]] | volume = 87 | issue = 6 | pages = 162 | url = http://2000.botanyconference.org/section13/abstracts/232.shtml}}</ref><ref>{{cite journal | author = Sytsma KJ, Morawetz J, Pires C, Nepokroeff M, Conti E, Zjhra M, Hall JC, Chase MW. | year = 2002 | title = Urticalean rosids: Circumscription, rosid ancestry, and phylogenetics based on ''rbcL'', ''trnL''–''F'', and ''ndhF'' sequences | journal = [[American Journal of Botany]] | volume = 89 | issue = 9 | pages = 1531–1546 | url = http://www.bricol.net/research/CICphylog/CICfinalSTUFF/Urtical-rosids.pdf | doi = 10.3732/ajb.89.9.1531 | pmid = 21665755}}</ref><ref>{{cite journal | author = Hadiah JT, Quinn CJ, Conn BJ. | year = 2003 | title = Phylogeny of ''Elatostema'' (Urticaceae) using chloroplast DNA data | journal = [[Telopea (journal)|Telopea]] | volume = 10 | issue = 1 | pages = 235–246 | url = https://www.researchgate.net/publication/277933656 | doi=10.7751/telopea20035618}}</ref><ref>{{cite journal | author = Datwyler SL, Weiblen G. | year = 2004 | title = On the origin of the fig: Phylogenetic relationships of Moraceae from ''ndhF'' sequences | journal = [[American Journal of Botany]] | volume = 91 | issue = 5 | pages = 767–777 | url = http://www.amjbot.org/content/91/5/767.abstract | doi = 10.3732/ajb.91.5.767 | pmid = 21653431 | access-date = 2019-04-30 | archive-date = 2021-02-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210213101207/https://bsapubs.onlinelibrary.wiley.com/journal/15372197 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal | author = Zerega NJC, Clement WL, Datwyler SL, Weiblen GD. | year = 2005 | title = Biogeography and divergence times in the mulberry family (Moraceae) | journal = [[Molecular Phylogenetics and Evolution]] | volume = 37 | issue = 2 | pages = 402–416 | url = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1055790305002228 | doi = 10.1016/j.ympev.2005.07.004 | pmid = 16112884| citeseerx = 10.1.1.418.1442 }}</ref><ref>{{cite journal | author = Monro AK. | year = 2006 | title = The revision of species-rich genera: A phylogenetic framework for the strategic revision of ''Pilea'' (Urticaceae) based on cpDNA, nrDNA, and morphology | journal = [[American Journal of Botany]] | volume = 93 | issue = 3 | pages = 426–441 | url = http://www.amjbot.org/content/93/3/426.abstract | doi = 10.3732/ajb.93.3.426 | pmid = 21646202 | access-date = 2019-04-30 | archive-date = 2021-02-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210213101207/https://bsapubs.onlinelibrary.wiley.com/journal/15372197 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal | author = Hadiah JT, Conn BJ, Quinn CJ | year = 2008 | title = Infra-familial phylogeny of Urticaceae, using chloroplast sequence data | journal = [[Australian Systematic Botany]] | volume = 21 | issue = 5 | pages = 375–385 | url = http://www.publish.csiro.au/SB/SB08041 | doi = 10.1071/SB08041}}</ref><ref>{{cite journal | author = Conn BJ, Hadiah JT | year = 2009 | title = Nomenclature of tribes within the Urticaceae | url = https://archive.org/details/kew-bulletin_2009_64_2/page/349 | journal = [[Kew Bulletin]] | volume = 64 | issue = 2 | pages = 349–352 | doi = 10.1007/s12225-009-9108-4 | jstor = 20649663}}</ref><ref>{{cite journal | author = Kim C, Deng T, Chase M, Zhang D-G, Nie Z-L, Sun H. | year = 2015 | title = Generic phylogeny and character evolution in Urticeae (Urticaceae) inferred from nuclear and plastid DNA regions | journal = [[Taxon (journal)|Taxon]] | volume = 64 | issue = 1 | pages = 65–78 | url = http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2015/00000064/00000001/art00007 | doi = 10.12705/641.20 | access-date = 2019-04-30 | archive-date = 2018-06-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180601210330/http://www.ingentaconnect.com/content/iapt/tax/2015/00000064/00000001/art00007 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite journal | author = Treiber EL, Gaglioti EL, Romaniuc-Neto S, Madriñán S, Weiblen GD. | year = 2016 | title = Phylogeny of the Cecropieae (Urticaceae) and the evolution of an ant–plant mutualism | journal = [[Systematic Botany]] | volume = 41 | issue = 1 | pages = 56–66 | doi = 10.1600/036364416X690633| pmc = 4103470 }}</ref>) {{Clade| style=line-height:75%; |1={{clade |1=[[Moraceae]]&nbsp;([[Outgroup (cladistics)|outgroup]]) |label2=Urticaceae |2={{clade |1={{clade |label1=[[Urticeae]] |1={{clade |1={{clade |1=''[[Laportea]]'' |2={{clade |1={{clade |1=''[[Obetia]]'' |2=''[[Urera]] (hluti)'' }} |2={{clade |1=''[[Touchardia]]'' |2={{clade |1=''Urera (hluti)'' |2=''[[Poikilospermum]]'' }} }} }} }} |2={{clade |1={{clade |1=''[[Girardinia]]'' |2={{clade |1=''[[Dendrocnide]]'' |2=''[[Discocnide]]'' }} }} |2={{clade |1=''[[Nanocnide]]'' |2=''[[Urtica]]''&nbsp;(ásamt&nbsp;''[[Hesperocnide]]'') }} }} }} |label2=[[Elatostemateae]] |2={{clade |1={{clade |1=''[[Procris (genus)|Procris]]'' |2={{clade |1=''[[Pellionia]]'' |2=''[[Elatostema]]'' }} }} |2={{clade |1=''[[Myriocarpa]]''&nbsp;+&nbsp;''[[Gyrotaenia]]'' |2={{clade |1=''[[Lecanthus]]'' |2=''[[Pilea]]''&nbsp;(ásamt&nbsp;''[[Sarcopilea]]'') }} }} }} }} |2={{clade |label1=[[Cecropieae]] |1={{clade |1={{clade |1=''[[Coussapoa]]'' |2={{clade |1=''[[Myrianthus]]'' |2=''[[Cecropia]]'' }} }} |2={{clade |1=''[[Leucosyke]]'' |2=''[[Maoutia]]'' }} }} |2={{clade |label1=[[Boehmerieae]] |1={{clade |1=''[[Oreocnide]]'' |2={{clade |1=''[[Phenax]]'' |2={{clade |1={{clade |1=''[[Chamabainia]]'' |2={{clade |1={{clade |1=''[[Gonostegia]]'' |2={{clade |1=''[[Pouzolzia]] (hluti)'' |2={{clade |1=''[[Neodistemon]]'' |2={{clade |1=''[[Rousselia]]'' |2=''[[Hemistylus]]'' }} }} }} }} |2={{clade |1=''Pouzolzia (hluti)'' |2={{clade |1=''[[Neraudia]]'' |2=''[[Pipturus]]''&nbsp;(ásamt&nbsp;''[[Nothocnide]]'') }} }} }} }} |2={{clade |1=''[[Boehmeria]] (hluti)'' |2={{clade |1=''[[Debregeasia]]'' |2={{clade |1=''[[Astrothalamus]]'' |2={{clade |1=''[[Archiboehmeria]]'' |2={{clade |1=''Boehmeria (hluti)'' |2=''[[Sarcochlamys]]'' }} }} }} }} }} }} }} }} |2={{clade |label1=[[Forsskaoleeae]] |1={{clade |1=''[[Forsskaolea]]'' |2={{clade |1=''[[Didymodoxa]]'' |2=''[[Droguetia]]''&nbsp;(ásamt&nbsp;''[[Australina]]'') }} }} |label2=[[Parietarieae]] |2={{clade |1=''[[Parietaria]]'' |2={{clade |1=''[[Soleirolia]]'' |2=''[[Gesnouinia]]'' }} }} }} }} }} }} }} }} ===Undirættir og ættkvíslir=== *[[Boehmerieae]] <small>Gaudich. 1830</small> **''[[Archiboehmeria]]'' <small>C.J. Chen 1980</small> (1 sp.) **''[[Astrothalamus]]'' <small>C.B. Rob. 1911</small> (1 sp.) **''[[Boehmeria]]'' <small>Jacq. 1760</small> (80 spp.) **''[[Chamabainia]]'' <small>Wight 1853</small> (1–2 spp.) **''[[Cypholophus]]'' <small>Wedd. 1854</small> (15 spp.) **''[[Debregeasia]]'' <small>Gaudich. 1844</small> (4 spp.) **''[[Gibbsia (plant)|Gibbsia]]'' <small>Rendle 1917</small> (2 spp.) **''[[Gonostegia]]'' <small>Turcz. 1846</small> (5 spp.) **''[[Hemistylus]]'' <small>Benth. 1843</small> (4 spp.) **''[[Neodistemon]]'' <small>Babu & A. N. Henry 1970</small> (1 sp.) **''[[Neraudia]]'' <small>Gaudich. 1830</small> (5 spp.) **''[[Nothocnide]]'' <small>Blume 1856</small> (4 spp.) **''[[Oreocnide]]'' <small>Miq. 1851</small> (15 spp.) **''[[Phenax]]'' <small>Wedd. 1854</small> (12 spp.) <!-- Piptuirus is a misspelling of Pipturus. --> **''[[Pipturus]]'' <small>Wedd. 1854</small> (30 spp.) **''[[Pouzolzia]]'' <small>Gaudich. 1826 [1830]</small> (70 spp.) **''[[Rousselia]]'' <small>Gaudich. 1826 [1830]</small> (3 spp.) **''[[Sarcochlamys]]'' <small>Gaudich. 1844</small> (1 sp.) *[[Cecropieae]] <small>Gaudich. 1830</small> **''[[Cecropia]]'' <small>Loefl. 1758</small> (70–80 spp.) **''[[Coussapoa]]'' <small>Aubl. 1775</small> (>50 spp.) **''[[Leucosyke]]'' <small>Zoll. & Moritzi 1845</small> (35 spp.)<!-- Micronesica40:169. --> **''[[Maoutia]]'' <small>Wedd. 1854</small> (15 spp.) **''[[Musanga]]'' <small>R. Br. in Tuckey 1818</small> (2 spp.) **''[[Myrianthus]]'' <small>P. Beauv. 1804 [1805]</small> (7 spp.) **''[[Pourouma]]'' <small>Aubl. 1775</small> (>50 spp.) *[[Elatostemateae]] <small>Gaudich. 1830</small> <!-- =Lecantheae Wedd. 1854; =Procrideae Wedd. 1856--> **''[[Aboriella]]'' <small>Bennet</small> (1 sp.)<!-- Aboriella is a synonym of Pilea. --> **''[[Achudemia]]'' <small>Blume 1856</small> <!-- Achudemia is a synonym of Pilea. --> <!-- Dubrueilia Gaudich. 1826 [1830] is a synonym of Pilea. --> **''[[Elatostema]]'' <small>J.R. Forst. & G. Forst. 1775</small> (300 spp.)<!-- Micronesica40:169. --> **''[[Gyrotaenia]]'' <small>Griseb. 1861</small> (4 spp.) <!-- Langeveldia Gaudich. 1830 is a synonym of Procris. --> **''[[Lecanthus]]'' <small>Wedd. 1854</small> (1 sp.) **''[[Meniscogyne]]'' <small>Gagnep. 1928</small> (2 spp.) **''[[Myriocarpa]]'' <small>Benth. 1844 [1846]</small> (18 spp.) **''[[Pellionia]]'' <small>Gaudich. 1826</small> (60 spp.)<!-- Pellionia is a synonym of Procris. --> **''[[Petelotiella]]'' <small>Gagnep. in Lecomte 1929</small> (1 spp.) **''[[Pilea]]'' <small>Lindl. 1821</small> (250 spp.) **''[[Procris (genus)|Procris]]'' <small>Comm. ex Juss. 1789</small> (20 spp.) **''[[Sarcopilea]]'' <small>Urb. 1912</small> (1 sp.) <!-- Sciophila Gaudich. 1830 is a synonym of Procris. --> *[[Forsskaoleeae]] <small>Gaudich. 1830</small> **''[[Australina]]'' <small>Gaudich. 1830</small> (2 spp.) **''[[Didymodoxa]]'' <small>E. Mey. ex Wedd. 1857</small> (2 spp.) **''[[Droguetia]]'' <small>Gaudich. 1830</small> (7 spp.) **''[[Forsskaolea]]'' <small>L. 1764</small> (6 spp.) *[[Parietarieae]] <small>Gaudich. 1830</small> <!-- Freirea is a synonym of Parietaria. --> **''[[Gesnouinia]]'' <small>Gaudich. 1830</small> (2 spp.) **''[[Parietaria]]'' <small>L. 1753</small> (20 spp.) **''[[Soleirolia]]'' <small>Gaudich. 1830</small> (1 sp.) <!-- Thaumuria is a synonym of Parietaria. --> *[[Urticeae]] <small>Lamarck & DC. 1806</small> <!-- =Urereae Gaudich. 1830 --> **''[[Dendrocnide]]'' <small>Miq. 1851</small> (27 spp.) **''[[Discocnide]]'' <small>Chew 1965</small> (1 sp.) <!-- Fleurya Gaudich. 1826 is a synonym of Laportea. --> **''[[Girardinia]]'' <small>Gaudich. 1830</small> (2 spp.) **''[[Hesperocnide]]'' <small>Torr. 1857</small> (2 spp.) **''[[Laportea]]'' <small>Gaudich. 1826 [1830]</small> (21 spp.) **''[[Nanocnide]]'' <small>Blume 1856</small> (2 spp.) **''[[Obetia]]'' <small>Gaudich. 1844</small> (7 spp.) **''[[Poikilospermum]]'' <small>Zipp. ex Miq. 1864</small> (20 spp.) **''[[Touchardia]]'' <small>Gaudich. 1847</small> (1–2 spp.) **''[[Urera]]'' <small>Gaudich. 1826 [1830]</small> (35 spp.) **''[[Urtica]]'' <small>L. 1753</small>—nettle (80 spp.) **''[[Zhengyia]]'' <small>T. Deng, D.G. Zhang & H. Sun 2013</small> (1 sp.)<ref>{{cite journal | authors = Deng Tao, Kim C, Zhang D-G, Zhang J-W, Li Z-M, Nie Z-L, Sun H. | year = 2013 | title = ''Zhengyia shennongensis'': A new bulbiliferous genus and species of the nettle family (Urticaceae) from central China exhibiting parallel evolution of the bulbil trait | journal = [[Taxon (journal)|Taxon]] | volume = 62 | issue = 1 | pages = 89–99 | url = http://www.ingentaconnect.com/contentone/iapt/tax/2013/00000062/00000001/art00008 | jstor = 24389315 | access-date = 2019-04-30 | archive-date = 2018-01-20 | archive-url = https://web.archive.org/web/20180120061913/http://www.ingentaconnect.com/contentone/iapt/tax/2013/00000062/00000001/art00008 |url-status=dead }}</ref> *''[[Incertae sedis]]'' **''[[Metatrophis]]'' <small>F. Br. 1935</small> (1 sp.) ==Myndir== <gallery> Image:PileaCadierei.jpg|''Pilea cadierei'' Image:Pilea pumila2.JPG|''Pilea pumila'' Image:Poisonivy1.jpg|''Dendrocnide'' sp. Image:Elatostema umbellatum 2006.04.19 06.17.14-p4190208.jpg|''Elatostema umbellatum'' Image:Brennnessel 1.JPG|''Urtica dioica'' Image:Boehmeria nivea 1.jpg|''Boehmeria nivea'' Image:Parietaria judaica 000.jpg|''Parietaria judaica'' Image:Nettle.jpg|''Urtica dioica'' </gallery> ==Tilvísanir== {{Reflist|2}} ==Viðbótarlesning== * {{Cite book|author=Pignatti, Sandro |year=1982|title=Flora d'Italia|language=Italian|publisher=Edagricole|location=Bologna|isbn=978-88-506-2449-2}} * {{Cite book|author=Friis, Ib|year=1989|title=Urticaceae|url=https://archive.org/details/floraoftropicale0000rmpo|series=Flora of tropical East Africa|location=Rotterdam|publisher=A.A. Balkema and the Royal Botanic Gardens, Kew|isbn=978-90-6191-352-8}} ==Tenglar== * {{Cite web|author=Stevens, P. F. |title=Angiosperm Phylogeny Website, Version 13|publisher=Missouri Botanical Garden |url=http://www.mobot.org/MOBOT/research/APweb/}} continuously updated. {{commonscat|Urtica}} {{Wikilífverur|Urtica}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Netluætt]] qr6eb61xb165mgcugg371lrqkzkxddv 0 151896 1967686 1787753 2026-06-15T16:32:35Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967686 wikitext text/x-wiki {{skáletrað}} {{Taxobox | status = NT | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>Farjon, A., Christian, T. & Zhang, D 2013. [http://www.iucnredlist.org/details/34162/0 ''Nothotsuga longibracteata''.] The IUCN Red List of Threatened Species. Version 2015.2. Downloaded on 02 September 2015.</ref> | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = [[Pinales]] | familia = [[Þallarætt]] (''Pinaceae'') | genus = Nothotsuga | genus_authority = Hu ex C.N.Page | species = longibracteata | species_authority = (W.C.Cheng) Hu ex C.N.Page | synonyms = Tsuga longibracteata }} '''''Nothotsuga''''' er ættkvísl af barrtrjám einlend í [[Kína]]. ''Nothotsuga'' er með einungis eina tegund, '''''Nothotsuga longibracteata''''', sem vex í suðaustur [[Kína]], í suður [[Fujian]], norður [[Guangdong]], norðaustur [[Guangxi]], norðaustur [[Guizhou]], og suðvestur [[Hunan]]. ''Nothotsuga'' er að útliti milli ættkvíslanna ''[[Keteleeria]]'' og ''[[Tsuga]]''. ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Viðbótarlesning== * {{cite journal|last=Jin-xing|first=Lin |year=1995|title=Wood and Bark Anatomy of ''Nothotsuga'' (Pinaceae)|url=https://archive.org/details/missouri-botanical-garden-annals_1995_82_4/page/603|journal=Annals of the Missouri Botanical Garden|volume=82|issue = 4|pages=603–609|jstor = 2399841|doi=10.2307/2399841 }} ==Tenglar== * [http://www.pinetum.org/cones/PIcones.htm Arboretum de Villardebelle - photo of cones] * [http://www.conifers.org/pi/Nothotsuga.php Gymnosperm Database] * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200005390 Flora of China] {{commonscat|Nothotsuga}} {{wikilífverur|Nothotsuga}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Þallarætt]] p4h4exza7pyfa3wwdc8t7zwpakemrwz 0 155094 1967825 1964334 2026-06-15T22:43:06Z ~2026-32114-88 117710 /* */ 1967825 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = 67 mangooo | mynd = Ingibauerkureki.jpg | mynd_texti = | fæðingarnafn = Ingi Þór Garðarsson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|6767|06|10}} | uppruni = [[Hafnarfjörður]], [[Ísland]]i | önnur_nöfn = 67 | starf = {{hlist|Tónlistarmaður|plötusnúður}} | áður_meðlimur_í = <nowiki> (YouTube-rás)|Ice Cold]]</nowiki> | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | hljóðfæri = | ár = [[2015]] – í dag | stefna = [[Popptónlist|Popp]], [[hústónlist|hús]] | útgefandi = | vefsíða = [http://www.instagram.com/ingibauer Instagram] }} }} '''Ingi Þór Garðarsson''' (f.10. júní 1992), sem er betur þekktur undir [[Dulnefni|listamannsnafninu]] sínu '''Ingi Bauer''', er íslenskur tónlistarmaður, plötusnúður og stofnandi YouTube rásarinnar [[Ice Cold (YouTube-rás)|Ice Cold]]. == Æviágrip == Ingi Bauer er fæddur og uppalinn í Hafnarfirðinum. Á sínum yngri árum fór hann í Setbergsskóla þar sem helstu áhugamál hans voru flugvélar og leiklist. Ingi Bauer ákvað svo að fara í [[Flensborgarskóli|Flensborgarskólann]] þar sem hann kynntist besta vini sínum. Þeir ákváðu að stofna YouTube rásina [[Ice Cold (YouTube-rás)|Ice Cold]]. Ingi byrjaði svo að gefa út tónlist á [[SoundCloud]] og fékk yfir 2 milljónir spilana þar áður en hann færði sig yfir í íslenskan markað. Meðal þekktustu laga hans er lagið „Upp Til Hópa“ sem hann gaf út með rapparanum [[Herra Hnetusmjör]], en það lag var bæði tilnefnt sem lag ársins á [[Hlustendaverðlaun FM957|Hlustendaverðlaunum FM957]] og [[Íslensku tónlistarverðlaunin|Íslensku Tónlistarverðlaunum]] árið 2019.<ref>{{Cite web|url=https://iston.is/verdlaunahafar/|title=VERÐLAUNAHAFAR|website=Íslensku tónlistarverðlaunin|language=|access-date=2023-01-28|archive-date=2023-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230128023527/https://iston.is/verdlaunahafar/|url-status=dead}}</ref> Á síðustu árum hefur hann gefið út tvær breiðskífur ásamt því að gefa út lög reglulega, en platan hans ''Bau Air'' var tilnefnd sem plata ársins 2022 á Hlustendaverðlaunum FM957.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222236893d/thessi-hlutu-hlustendaverdlaunin-i-ar|title=Þessi hlutu Hlustendaverðlaunin í ár - Vísir|last=Sigfúsdóttir|first=Sylvía Rut|date=2022-03-19|website=visir.is|language=is|access-date=2023-07-08}}</ref> == Ice Cold == === Upphaf === Árið 2011 stofnaði Ingi Bauer [[YouTube]] rásina [[Ice Cold (YouTube-rás)|Ice Cold]] ásamt vini sínum Stefáni Atla.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2019/07/06/ice_cold_vid_erum_aldrei_ad_feika_neitt/|title=Ice Cold: „Við erum aldrei að feika neitt“|date=2019-07-06|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-01-28}}</ref> Fyrstu árin einblíndu þeir á að búa til stuttmyndir með húmor og miklum hasar. Fyrsta stuttmynd þeirra ''Eiturlyf'' var tilnefnd til verðlauna og síðar gáfu þeir út mikið magn af stuttmyndum. Í kringum 2013 ákváðu þeir félagar að reyna fyrir sér í tónlistinni með því að gera ábreiður af vinsælum erlendum lögum með íslenskum texta. Helst ber að nefna lagið „Bagg & Cod“ sem naut mikilla vinsælda á þeim tíma. === Vlog === Þegar Ingi og Stefán voru að keyra upp í studio til Inga Bauer ákvað Stefán að ná í símann sinn og taka upp byrjunina á fyrsta vloggi Ice Cold. Eftir það var ekki aftur snúið hjá þeim félögum þar sem þeir bjuggu til í heildina yfir 70 vlogs. Lítið var um að Íslendingar væru að vlogga á þessum tíma og sáu þeir félagar að þetta væri eitthvað sem vantaði. Vloggin þeirra sýndu allt frá því hvernig þeir stofnuðu fyrirtæki yfir í að hanga með þekktum leikurum og tónlistarmönnum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20171401093d/svona-vard-smellurinn-neinei-til|title=Svona varð smellurinn NEINEI til - Vísir|last=Pálsson|first=Stefán Árni|date=2017-06-03|website=visir.is|language=is|access-date=2023-01-28}}</ref> === Streymi === Þegar tölvuleikurinn [[Fortnite]] kom út ákváðu þeir að byrja að streyma í beinni útsendingu frá því þegar þeir spiluðu leikinn. Þeir fengu til sín góða gesti eins og [[Pétur Jóhann Sigfússon|Pétur Jóhann]] og [[Steindi Jr.|Steinda Jr.]] Eftir það urðu þeir stærstu tölvuleikjastreymendur á Íslandi fyrir íslenskan markað.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20191539464d/steindi-spiladi-loksins-fortnite-med-ice-cold|title=Steindi spilaði loksins Fortnite með Ice Cold - Vísir|last=Eysteinsson|first=Andri|date=2019-06-17|website=visir.is|language=is|access-date=2023-01-28}}</ref> === Endalok === Árið 2021 ákváðu Ingi og Stefán að hætta með Ice Cold rásina og einbeita sér að sínum eigin frama. == Útgefið efni == === Breiðskífur === * 2021 - ''Bau Air'' <ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222209704d/kosning-fyrir-hlust-enda-verd-launin-2022-hafin|title=Kosning fyrir Hlust­enda­verð­­­­launin 2022 hafin - Vísir|last=Sveinsson|first=Tinni|date=2022-01-18|website=visir.is|language=is|access-date=2023-01-28}}</ref> * 2022 - ''ÁST'' <ref>{{Cite web|url=https://k100.mbl.is/frettir/2022/11/03/gerir_upp_sambandid_vid_fyrrverandi_uppgjor_fyrir_o/|title=Gerir upp sambandið við fyrrverandi: „Uppgjör fyrir okkur bæði“|last=Tryggvadóttir|first=Rósa Margrét|date=2022-11-03|website=K100|language=is|access-date=2023-01-28}}</ref> === Stuttskífur === * 2022 - ''Menntaskóla Ást <3'' === Smáskífur === * 2018 - „Spurðu Um Mig“ (Ingi Bauer Remix) * 2018 - „Upp Til Hópa“ (ásamt [[Herra Hnetusmjör|Herra Hnetusmjör]]) * 2019 - „Ísbíllinn“ (ásamt [[Ezekiel Carl|Ezekiel Car]]) * 2019 - „Taka Meira Út“ (ásamt Birgi Hákon) * 2019 - „Dicks“ (ásamt Séra Bjössa) * 2019 - „Stjörnur“ (ásamt Chase Anthony og [[Páll Óskar|Páli Óskari]]) * 2019 - „Áttavilltur“ (ásamt Ezekiel Carl og Chase Anthony) * 2019 - „Moshpit“ (ásamt Show-Menn) * 2019 - „Sleðalestin“ (ásamt Luigi) * 2020 - „Djamm Í Kvöld“ (ásamt [[Steindi Jr.|Steindanum okkar]], Ásgeiri Orra, SZK o.fl.) * 2020 - „Undir Mistilteini“ (ásamt Agli Ploder & [[Svala Björgvinsdóttir|Svölu]]) * 2020 - „Faðir Vor“ (ásamt Séra Bjössa) * 2021 - „Til Baka“ * 2021 - „Rangur Maður“ * 2021 - „Veiðimaður“ (ásamt THØR & Bjørn) * 2021 - „Ólíkar Týpur“ (ásamt Reyni) * 2021 - „Gústi Jr.“ (ásamt Gústa B) * 2021 - „Sick Áramót“ * 2022 - „Hvar ert þú?“ (ásamt SviMA) * 2022 - „Í Larí Lei“ (ásamt THØR) * 2023 - „OFBOÐSLEGA FRÆGUR“ (ásamt VÆB) * 2023 - „Ein Í Nótt“ (ásamt Svölu) * 2023 - „Helgi Björns“ (ásamt [[Helgi Björnsson|Helga Björns]]) == Lagasmíði og upptökustjórn == {| class="wikitable" |- ! Ár !! Lag !! Flytjandi !! Plata |- | rowspan="2"| 2015 || „Jámarh“ || rowspan="2" | [[Herra Hnetusmjör]] & Joe Frazier || rowspan="2" | ''Flottur Skrákur'' |- ||„Fáum Borgað“ |- | rowspan="2"| 2016 || „If I Was King“ || rowspan="1" | Rossy || rowspan="1" | |- ||„Vinir“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- | rowspan="4"| 2017 ||„NEINEI“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- ||„Ekki Seena“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- ||„Áhrifin“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- ||„Því Ég Get Það“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- | rowspan="2"| 2018 ||„L8“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- ||„Meira“ || rowspan="1" | SviMA || rowspan="1" | |- | rowspan="1"| 2019 ||„Moldaður“ || rowspan="1" | 12:00 || rowspan="1" | |- | rowspan="3"| 2020 ||„Ómægad“ || rowspan="1" | Luigi || rowspan="3" | ''Breyttir Tímar'' <ref>{{Cite web|url=https://www.kalt.is/breyttirtimar|title=breyttir tímar|website=KALT|language=en-US|access-date=2023-01-28|archive-date=2023-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230128023535/https://www.kalt.is/breyttirtimar|url-status=dead}}</ref> |- ||„Akureyri“ || rowspan="1" | Luigi & Herra Hnetusmjör |- ||„Samstarf“ || rowspan="1" | Luigi & Joe Frazier |- | rowspan="1"| 2021 ||„Ég Er Ekki Fullur“ || rowspan="1" | SviMA || rowspan="1" | |- | rowspan="1"| 2022 ||„Hvar Ert Þú?“ || rowspan="1" | SviMA || rowspan="1" | |- |} == Tilvísanir == {{Reflist}} {{f|1992}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] lshslvrlo7oxt17omvm8tfta8zsbhjo 1967826 1967825 2026-06-15T22:44:19Z ~2026-32114-88 117710 /* */ 1967826 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = 67 mangooo | mynd = Ingibauerkureki.jpg | mynd_texti = | fæðingarnafn = Ingi Þór Garðarsson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|6767|06|10}} | uppruni = [[Hafnarfjörður]], [[Ísland]]i | önnur_nöfn = 67 | starf = {{hlist|Tónlistarmaður|plötusnúður}} | áður_meðlimur_í = <nowiki> (YouTube-rás)|Ice Cold]]</nowiki> | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | hljóðfæri = | ár = [[2015]] – í dag | stefna = [[Popptónlist|Popp]], [[hústónlist|hús]] | útgefandi = | vefsíða = [http://www.instagram.com/ingibauer Instagram] }} }} '''Ingi Þór Garðarsson''' (f.10. júní 6767), sem er betur þekktur undir [[Dulnefni|listamannsnafninu]] sínu '''Ingi Bauer''', er íslenskur tónlistarmaður, plötusnúður og stofnandi YouTube rásarinnar [[Ice Cold (YouTube-rás)|67]] == Æviágrip == Ingi Bauer er fæddur og uppalinn í Hafnarfirðinum. Á sínum yngri árum fór hann í Setbergsskóla þar sem helstu áhugamál hans voru flugvélar og leiklist. Ingi Bauer ákvað svo að fara í [[Flensborgarskóli|Flensborgarskólann]] þar sem hann kynntist besta vini sínum. Þeir ákváðu að stofna YouTube rásina [[Ice Cold (YouTube-rás)|Ice Cold]]. Ingi byrjaði svo að gefa út tónlist á [[SoundCloud]] og fékk yfir 2 milljónir spilana þar áður en hann færði sig yfir í íslenskan markað. Meðal þekktustu laga hans er lagið „Upp Til Hópa“ sem hann gaf út með rapparanum [[Herra Hnetusmjör]], en það lag var bæði tilnefnt sem lag ársins á [[Hlustendaverðlaun FM957|Hlustendaverðlaunum FM957]] og [[Íslensku tónlistarverðlaunin|Íslensku Tónlistarverðlaunum]] árið 2019.<ref>{{Cite web|url=https://iston.is/verdlaunahafar/|title=VERÐLAUNAHAFAR|website=Íslensku tónlistarverðlaunin|language=|access-date=2023-01-28|archive-date=2023-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230128023527/https://iston.is/verdlaunahafar/|url-status=dead}}</ref> Á síðustu árum hefur hann gefið út tvær breiðskífur ásamt því að gefa út lög reglulega, en platan hans ''Bau Air'' var tilnefnd sem plata ársins 2022 á Hlustendaverðlaunum FM957.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222236893d/thessi-hlutu-hlustendaverdlaunin-i-ar|title=Þessi hlutu Hlustendaverðlaunin í ár - Vísir|last=Sigfúsdóttir|first=Sylvía Rut|date=2022-03-19|website=visir.is|language=is|access-date=2023-07-08}}</ref> == Ice Cold == === Upphaf === Árið 2011 stofnaði Ingi Bauer [[YouTube]] rásina [[Ice Cold (YouTube-rás)|Ice Cold]] ásamt vini sínum Stefáni Atla.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2019/07/06/ice_cold_vid_erum_aldrei_ad_feika_neitt/|title=Ice Cold: „Við erum aldrei að feika neitt“|date=2019-07-06|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-01-28}}</ref> Fyrstu árin einblíndu þeir á að búa til stuttmyndir með húmor og miklum hasar. Fyrsta stuttmynd þeirra ''Eiturlyf'' var tilnefnd til verðlauna og síðar gáfu þeir út mikið magn af stuttmyndum. Í kringum 2013 ákváðu þeir félagar að reyna fyrir sér í tónlistinni með því að gera ábreiður af vinsælum erlendum lögum með íslenskum texta. Helst ber að nefna lagið „Bagg & Cod“ sem naut mikilla vinsælda á þeim tíma. === Vlog === Þegar Ingi og Stefán voru að keyra upp í studio til Inga Bauer ákvað Stefán að ná í símann sinn og taka upp byrjunina á fyrsta vloggi Ice Cold. Eftir það var ekki aftur snúið hjá þeim félögum þar sem þeir bjuggu til í heildina yfir 70 vlogs. Lítið var um að Íslendingar væru að vlogga á þessum tíma og sáu þeir félagar að þetta væri eitthvað sem vantaði. Vloggin þeirra sýndu allt frá því hvernig þeir stofnuðu fyrirtæki yfir í að hanga með þekktum leikurum og tónlistarmönnum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20171401093d/svona-vard-smellurinn-neinei-til|title=Svona varð smellurinn NEINEI til - Vísir|last=Pálsson|first=Stefán Árni|date=2017-06-03|website=visir.is|language=is|access-date=2023-01-28}}</ref> === Streymi === Þegar tölvuleikurinn [[Fortnite]] kom út ákváðu þeir að byrja að streyma í beinni útsendingu frá því þegar þeir spiluðu leikinn. Þeir fengu til sín góða gesti eins og [[Pétur Jóhann Sigfússon|Pétur Jóhann]] og [[Steindi Jr.|Steinda Jr.]] Eftir það urðu þeir stærstu tölvuleikjastreymendur á Íslandi fyrir íslenskan markað.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20191539464d/steindi-spiladi-loksins-fortnite-med-ice-cold|title=Steindi spilaði loksins Fortnite með Ice Cold - Vísir|last=Eysteinsson|first=Andri|date=2019-06-17|website=visir.is|language=is|access-date=2023-01-28}}</ref> === Endalok === Árið 2021 ákváðu Ingi og Stefán að hætta með Ice Cold rásina og einbeita sér að sínum eigin frama. == Útgefið efni == === Breiðskífur === * 2021 - ''Bau Air'' <ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222209704d/kosning-fyrir-hlust-enda-verd-launin-2022-hafin|title=Kosning fyrir Hlust­enda­verð­­­­launin 2022 hafin - Vísir|last=Sveinsson|first=Tinni|date=2022-01-18|website=visir.is|language=is|access-date=2023-01-28}}</ref> * 2022 - ''ÁST'' <ref>{{Cite web|url=https://k100.mbl.is/frettir/2022/11/03/gerir_upp_sambandid_vid_fyrrverandi_uppgjor_fyrir_o/|title=Gerir upp sambandið við fyrrverandi: „Uppgjör fyrir okkur bæði“|last=Tryggvadóttir|first=Rósa Margrét|date=2022-11-03|website=K100|language=is|access-date=2023-01-28}}</ref> === Stuttskífur === * 2022 - ''Menntaskóla Ást <3'' === Smáskífur === * 2018 - „Spurðu Um Mig“ (Ingi Bauer Remix) * 2018 - „Upp Til Hópa“ (ásamt [[Herra Hnetusmjör|Herra Hnetusmjör]]) * 2019 - „Ísbíllinn“ (ásamt [[Ezekiel Carl|Ezekiel Car]]) * 2019 - „Taka Meira Út“ (ásamt Birgi Hákon) * 2019 - „Dicks“ (ásamt Séra Bjössa) * 2019 - „Stjörnur“ (ásamt Chase Anthony og [[Páll Óskar|Páli Óskari]]) * 2019 - „Áttavilltur“ (ásamt Ezekiel Carl og Chase Anthony) * 2019 - „Moshpit“ (ásamt Show-Menn) * 2019 - „Sleðalestin“ (ásamt Luigi) * 2020 - „Djamm Í Kvöld“ (ásamt [[Steindi Jr.|Steindanum okkar]], Ásgeiri Orra, SZK o.fl.) * 2020 - „Undir Mistilteini“ (ásamt Agli Ploder & [[Svala Björgvinsdóttir|Svölu]]) * 2020 - „Faðir Vor“ (ásamt Séra Bjössa) * 2021 - „Til Baka“ * 2021 - „Rangur Maður“ * 2021 - „Veiðimaður“ (ásamt THØR & Bjørn) * 2021 - „Ólíkar Týpur“ (ásamt Reyni) * 2021 - „Gústi Jr.“ (ásamt Gústa B) * 2021 - „Sick Áramót“ * 2022 - „Hvar ert þú?“ (ásamt SviMA) * 2022 - „Í Larí Lei“ (ásamt THØR) * 2023 - „OFBOÐSLEGA FRÆGUR“ (ásamt VÆB) * 2023 - „Ein Í Nótt“ (ásamt Svölu) * 2023 - „Helgi Björns“ (ásamt [[Helgi Björnsson|Helga Björns]]) == Lagasmíði og upptökustjórn == {| class="wikitable" |- ! Ár !! Lag !! Flytjandi !! Plata |- | rowspan="2"| 2015 || „Jámarh“ || rowspan="2" | [[Herra Hnetusmjör]] & Joe Frazier || rowspan="2" | ''Flottur Skrákur'' |- ||„Fáum Borgað“ |- | rowspan="2"| 2016 || „If I Was King“ || rowspan="1" | Rossy || rowspan="1" | |- ||„Vinir“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- | rowspan="4"| 2017 ||„NEINEI“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- ||„Ekki Seena“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- ||„Áhrifin“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- ||„Því Ég Get Það“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- | rowspan="2"| 2018 ||„L8“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- ||„Meira“ || rowspan="1" | SviMA || rowspan="1" | |- | rowspan="1"| 2019 ||„Moldaður“ || rowspan="1" | 12:00 || rowspan="1" | |- | rowspan="3"| 2020 ||„Ómægad“ || rowspan="1" | Luigi || rowspan="3" | ''Breyttir Tímar'' <ref>{{Cite web|url=https://www.kalt.is/breyttirtimar|title=breyttir tímar|website=KALT|language=en-US|access-date=2023-01-28|archive-date=2023-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230128023535/https://www.kalt.is/breyttirtimar|url-status=dead}}</ref> |- ||„Akureyri“ || rowspan="1" | Luigi & Herra Hnetusmjör |- ||„Samstarf“ || rowspan="1" | Luigi & Joe Frazier |- | rowspan="1"| 2021 ||„Ég Er Ekki Fullur“ || rowspan="1" | SviMA || rowspan="1" | |- | rowspan="1"| 2022 ||„Hvar Ert Þú?“ || rowspan="1" | SviMA || rowspan="1" | |- |} == Tilvísanir == {{Reflist}} {{f|1992}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] bsylhrgka3hua0f5bwl1kz3yqcyxoai 1967831 1967826 2026-06-15T22:47:28Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingar frá [[Special:Contributions/~2026-32114-88|~2026-32114-88]] ([[User talk:~2026-32114-88|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 1964334 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Ingi Bauer | mynd = Ingibauerkureki.jpg | mynd_texti = | fæðingarnafn = Ingi Þór Garðarsson | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1992|06|10}} | uppruni = [[Hafnarfjörður]], [[Ísland]]i | önnur_nöfn = | starf = {{hlist|Tónlistarmaður|plötusnúður}} | áður_meðlimur_í = [[Ice Cold (YouTube-rás)|Ice Cold]] | module = {{Tónlistarfólk|embed=yes | hljóðfæri = | ár = [[2015]] – í dag | stefna = [[Popptónlist|Popp]], [[hústónlist|hús]] | útgefandi = | vefsíða = [http://www.instagram.com/ingibauer Instagram] }} }} '''Ingi Þór Garðarsson''' (f.10. júní 1992), sem er betur þekktur undir [[Dulnefni|listamannsnafninu]] sínu '''Ingi Bauer''', er íslenskur tónlistarmaður, plötusnúður og stofnandi YouTube rásarinnar [[Ice Cold (YouTube-rás)|Ice Cold]]. == Æviágrip == Ingi Bauer er fæddur og uppalinn í Hafnarfirðinum. Á sínum yngri árum fór hann í Setbergsskóla þar sem helstu áhugamál hans voru flugvélar og leiklist. Ingi Bauer ákvað svo að fara í [[Flensborgarskóli|Flensborgarskólann]] þar sem hann kynntist besta vini sínum. Þeir ákváðu að stofna YouTube rásina [[Ice Cold (YouTube-rás)|Ice Cold]]. Ingi byrjaði svo að gefa út tónlist á [[SoundCloud]] og fékk yfir 2 milljónir spilana þar áður en hann færði sig yfir í íslenskan markað. Meðal þekktustu laga hans er lagið „Upp Til Hópa“ sem hann gaf út með rapparanum [[Herra Hnetusmjör]], en það lag var bæði tilnefnt sem lag ársins á [[Hlustendaverðlaun FM957|Hlustendaverðlaunum FM957]] og [[Íslensku tónlistarverðlaunin|Íslensku Tónlistarverðlaunum]] árið 2019.<ref>{{Cite web|url=https://iston.is/verdlaunahafar/|title=VERÐLAUNAHAFAR|website=Íslensku tónlistarverðlaunin|language=|access-date=2023-01-28|archive-date=2023-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230128023527/https://iston.is/verdlaunahafar/|url-status=dead}}</ref> Á síðustu árum hefur hann gefið út tvær breiðskífur ásamt því að gefa út lög reglulega, en platan hans ''Bau Air'' var tilnefnd sem plata ársins 2022 á Hlustendaverðlaunum FM957.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222236893d/thessi-hlutu-hlustendaverdlaunin-i-ar|title=Þessi hlutu Hlustendaverðlaunin í ár - Vísir|last=Sigfúsdóttir|first=Sylvía Rut|date=2022-03-19|website=visir.is|language=is|access-date=2023-07-08}}</ref> == Ice Cold == === Upphaf === Árið 2011 stofnaði Ingi Bauer [[YouTube]] rásina [[Ice Cold (YouTube-rás)|Ice Cold]] ásamt vini sínum Stefáni Atla.<ref>{{Cite web|url=https://www.mbl.is/folk/frettir/2019/07/06/ice_cold_vid_erum_aldrei_ad_feika_neitt/|title=Ice Cold: „Við erum aldrei að feika neitt“|date=2019-07-06|website=www.mbl.is|language=is|access-date=2023-01-28}}</ref> Fyrstu árin einblíndu þeir á að búa til stuttmyndir með húmor og miklum hasar. Fyrsta stuttmynd þeirra ''Eiturlyf'' var tilnefnd til verðlauna og síðar gáfu þeir út mikið magn af stuttmyndum. Í kringum 2013 ákváðu þeir félagar að reyna fyrir sér í tónlistinni með því að gera ábreiður af vinsælum erlendum lögum með íslenskum texta. Helst ber að nefna lagið „Bagg & Cod“ sem naut mikilla vinsælda á þeim tíma. === Vlog === Þegar Ingi og Stefán voru að keyra upp í studio til Inga Bauer ákvað Stefán að ná í símann sinn og taka upp byrjunina á fyrsta vloggi Ice Cold. Eftir það var ekki aftur snúið hjá þeim félögum þar sem þeir bjuggu til í heildina yfir 70 vlogs. Lítið var um að Íslendingar væru að vlogga á þessum tíma og sáu þeir félagar að þetta væri eitthvað sem vantaði. Vloggin þeirra sýndu allt frá því hvernig þeir stofnuðu fyrirtæki yfir í að hanga með þekktum leikurum og tónlistarmönnum.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20171401093d/svona-vard-smellurinn-neinei-til|title=Svona varð smellurinn NEINEI til - Vísir|last=Pálsson|first=Stefán Árni|date=2017-06-03|website=visir.is|language=is|access-date=2023-01-28}}</ref> === Streymi === Þegar tölvuleikurinn [[Fortnite]] kom út ákváðu þeir að byrja að streyma í beinni útsendingu frá því þegar þeir spiluðu leikinn. Þeir fengu til sín góða gesti eins og [[Pétur Jóhann Sigfússon|Pétur Jóhann]] og [[Steindi Jr.|Steinda Jr.]] Eftir það urðu þeir stærstu tölvuleikjastreymendur á Íslandi fyrir íslenskan markað.<ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20191539464d/steindi-spiladi-loksins-fortnite-med-ice-cold|title=Steindi spilaði loksins Fortnite með Ice Cold - Vísir|last=Eysteinsson|first=Andri|date=2019-06-17|website=visir.is|language=is|access-date=2023-01-28}}</ref> === Endalok === Árið 2021 ákváðu Ingi og Stefán að hætta með Ice Cold rásina og einbeita sér að sínum eigin frama. == Útgefið efni == === Breiðskífur === * 2021 - ''Bau Air'' <ref>{{Cite web|url=https://www.visir.is/g/20222209704d/kosning-fyrir-hlust-enda-verd-launin-2022-hafin|title=Kosning fyrir Hlust­enda­verð­­­­launin 2022 hafin - Vísir|last=Sveinsson|first=Tinni|date=2022-01-18|website=visir.is|language=is|access-date=2023-01-28}}</ref> * 2022 - ''ÁST'' <ref>{{Cite web|url=https://k100.mbl.is/frettir/2022/11/03/gerir_upp_sambandid_vid_fyrrverandi_uppgjor_fyrir_o/|title=Gerir upp sambandið við fyrrverandi: „Uppgjör fyrir okkur bæði“|last=Tryggvadóttir|first=Rósa Margrét|date=2022-11-03|website=K100|language=is|access-date=2023-01-28}}</ref> === Stuttskífur === * 2022 - ''Menntaskóla Ást <3'' === Smáskífur === * 2018 - „Spurðu Um Mig“ (Ingi Bauer Remix) * 2018 - „Upp Til Hópa“ (ásamt [[Herra Hnetusmjör|Herra Hnetusmjör]]) * 2019 - „Ísbíllinn“ (ásamt [[Ezekiel Carl|Ezekiel Car]]) * 2019 - „Taka Meira Út“ (ásamt Birgi Hákon) * 2019 - „Dicks“ (ásamt Séra Bjössa) * 2019 - „Stjörnur“ (ásamt Chase Anthony og [[Páll Óskar|Páli Óskari]]) * 2019 - „Áttavilltur“ (ásamt Ezekiel Carl og Chase Anthony) * 2019 - „Moshpit“ (ásamt Show-Menn) * 2019 - „Sleðalestin“ (ásamt Luigi) * 2020 - „Djamm Í Kvöld“ (ásamt [[Steindi Jr.|Steindanum okkar]], Ásgeiri Orra, SZK o.fl.) * 2020 - „Undir Mistilteini“ (ásamt Agli Ploder & [[Svala Björgvinsdóttir|Svölu]]) * 2020 - „Faðir Vor“ (ásamt Séra Bjössa) * 2021 - „Til Baka“ * 2021 - „Rangur Maður“ * 2021 - „Veiðimaður“ (ásamt THØR & Bjørn) * 2021 - „Ólíkar Týpur“ (ásamt Reyni) * 2021 - „Gústi Jr.“ (ásamt Gústa B) * 2021 - „Sick Áramót“ * 2022 - „Hvar ert þú?“ (ásamt SviMA) * 2022 - „Í Larí Lei“ (ásamt THØR) * 2023 - „OFBOÐSLEGA FRÆGUR“ (ásamt VÆB) * 2023 - „Ein Í Nótt“ (ásamt Svölu) * 2023 - „Helgi Björns“ (ásamt [[Helgi Björnsson|Helga Björns]]) == Lagasmíði og upptökustjórn == {| class="wikitable" |- ! Ár !! Lag !! Flytjandi !! Plata |- | rowspan="2"| 2015 || „Jámarh“ || rowspan="2" | [[Herra Hnetusmjör]] & Joe Frazier || rowspan="2" | ''Flottur Skrákur'' |- ||„Fáum Borgað“ |- | rowspan="2"| 2016 || „If I Was King“ || rowspan="1" | Rossy || rowspan="1" | |- ||„Vinir“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- | rowspan="4"| 2017 ||„NEINEI“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- ||„Ekki Seena“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- ||„Áhrifin“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- ||„Því Ég Get Það“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- | rowspan="2"| 2018 ||„L8“ || rowspan="1" | Áttan || rowspan="1" | |- ||„Meira“ || rowspan="1" | SviMA || rowspan="1" | |- | rowspan="1"| 2019 ||„Moldaður“ || rowspan="1" | 12:00 || rowspan="1" | |- | rowspan="3"| 2020 ||„Ómægad“ || rowspan="1" | Luigi || rowspan="3" | ''Breyttir Tímar'' <ref>{{Cite web|url=https://www.kalt.is/breyttirtimar|title=breyttir tímar|website=KALT|language=en-US|access-date=2023-01-28|archive-date=2023-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230128023535/https://www.kalt.is/breyttirtimar|url-status=dead}}</ref> |- ||„Akureyri“ || rowspan="1" | Luigi & Herra Hnetusmjör |- ||„Samstarf“ || rowspan="1" | Luigi & Joe Frazier |- | rowspan="1"| 2021 ||„Ég Er Ekki Fullur“ || rowspan="1" | SviMA || rowspan="1" | |- | rowspan="1"| 2022 ||„Hvar Ert Þú?“ || rowspan="1" | SviMA || rowspan="1" | |- |} == Tilvísanir == {{Reflist}} {{f|1992}} [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] tlevag6carte9nuaqfdzhq286pw0ecx 14 155181 1967634 1657766 2026-06-15T13:46:13Z MyraMidnight 41218 Jól á Íslandi 1967634 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Jól]] [[Flokkur:Jól á Íslandi]] 5cupg1a1n71db32kw3oe1q2z7k0naph 14 155184 1967633 1657775 2026-06-15T13:40:13Z MyraMidnight 41218 1967633 wikitext text/x-wiki {{Eyða|Það var einungis ein síða í þessum flokki, og eftir nánari athugun er þetta endurtekning á [[:Flokkur:Hátíðir á Íslandi]], sem ég þá bætti yfirflokkinum [[:Flokkur:Hátíðir]] til að það sé finnanlegt.}} t9ou3yqt4j9wxqip0zt4j3ek5luzc2a 0 155320 1967788 1963361 2026-06-15T17:46:01Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967788 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Archean.png|thumb|right|Hugmynd listamanns um landslag á upphafsöld.]] [[Mynd:NASA-EarlyEarth-PaleOrangeDot-20190802.jpg|thumb|Hugmynd listamanns um útlit jarðar á upphafsöld. Talið er að jörðin hafi virst rauðgul að lit út af metani í lofthjúpnum, sem líktist núverandi lofthjúp [[Títan (tungl)|Títans]].<ref>{{cite journal |last1=Trainer |first1=Melissa G. |last2=Pavlov |first2=Alexander A. |last3=DeWitt |first3=H. Langley |last4=Jimenez |first4=Jose L. |last5=McKay |first5=Christopher P. |last6=Toon |first6=Owen B. |last7=Tolbert |first7=Margaret A. |date=2006-11-28 |title=Organic haze on Titan and the early Earth |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2006-11-28_103_48/page/18035 |journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]] |issn=0027-8424 |doi=10.1073/pnas.0608561103 |doi-access=free |pmid=17101962 |pmc=1838702 |volume=103 |issue=48 |pages=18035–18042}}</ref>]] '''Upphafsöld''' er [[jarðsögulegt tímabil]] sem nær frá myndun [[jarðskorpan|jarðskorpunnar]] fyrir um 4000 milljón árum að [[súrefnisbyltingin|súrefnisbyltingunni]] fyrir 2500 milljón árum þegar [[frumlífsöld]] hófst.<ref>{{cite web|url=https://stratigraphy.org/gssps/|title=Global Boundary Stratotype Section and Points|website=International Commission on Stratigraphy|access-date=15.11.2025}}</ref> Á upphafsöld kólnaði yfirborð jarðar nægilega til að meginlandsflekarnir gætu myndast og [[upphaf lífs|líf gat hafist]]. [[Loftsteinaregnið mikla]] sem myndaði gíga á tunglinu fer saman við upphafs þessa tímabils. Upphafsöld var áður látin ná frá myndun [[Jörðin|jarðar]] fyrir 4540 milljón árum. Undir lok 20. aldar var tekið að nota hugtakið [[hadesaröld]] yfir tímabilið fram að myndun [[storkuberg]]s. Upphafsöld skiptist í [[frumupphafsöld]] (4000 til 3600 milljón árum fyrr), [[fornupphafsöld]] (3600 til 3200 milljón árum fyrr), [[miðupphafsöld]] (3200 til 2800 milljón árum fyrr) og [[nýupphafsöld]] (2800 til 2500 milljón árum fyrr). Á upphafsöld var jörðin að mestu þakin [[vatn]]i.<ref>{{cite journal |last1=Bada |first1=J. L. |last2=Korenaga |first2=J. |year=2018 |title=Exposed areas above sea level on Earth >3.5 Gyr ago: Implications for prebiotic and primitive biotic chemistry |journal=Life |doi=10.3390/life8040055 |doi-access=free |pmid=30400350 |pmc=6316429 |volume=8 |issue=4 |page=55|bibcode=2018Life....8...55B }}</ref> Megnið af jarðskorpunni var undir [[úthaf]]i sem var dýpra en höf nútímans. Nánast öll jarðskorpa nútímans myndaðist á upphafsöld, en megnið af jarðmyndunum þess tíma hafa eyðilagst vegna flekahreyfinga.<ref>{{cite journal |vauthors=Rogers JJ |year=1996 |title=A history of continents in the past three billion years |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-geology_1996-01_104_1/page/90 |journal=Journal of Geology |doi=10.1086/629803 |jstor=30068065 |bibcode=1996JG....104...91R |s2cid=128776432 |volume=104 |issue=1 |pages=91–107}}</ref> Efnasamsetning [[Lofthjúpur jarðar|lofthjúps jarðar]] var líka gerólík því sem hún er í dag. Hann var [[afoxandi lofthjúpur]] ríkur af [[metan]]i og laus við óbundið [[súrefni]].<ref name=AnoxicArchaeanAtmosphere>{{cite journal |last1=Pavlov |first1=A. A. |last2=Kasting |first2=J. F. |date=5 Jul 2004 |title=Mass-Independent Fractionation of Sulfur Isotopes in Archean Sediments: Strong Evidence for an Anoxic Archean Atmosphere |journal=[[Astrobiology (journal)|Astrobiology]] |doi=10.1089/153110702753621321 |pmid=12449853 |volume=2 |issue=1 |pages=27–41 |bibcode=2002AsBio...2...27P |url=https://www.liebertpub.com/doi/abs/10.1089/153110702753621321 |access-date=12 November 2022|url-access=subscription }}</ref> Elstu ummerki um [[líf]] á jörðinni eru frá upphafsöld. Það eru mest steingerðar [[örverubreiða|örverubreiður]] sem mynda [[mottuberg]].<ref name=AST-20131108>{{cite journal |vauthors=[[Nora Noffke|Noffke N]], Christian D, Wacey D, Hazen RM |date=December 2013 |title=Microbially induced sedimentary structures recording an ancient ecosystem in the ca.&nbsp;3.48&nbsp;billion-year-old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |journal=Astrobiology |pmid=24205812 |pmc=3870916 |doi=10.1089/ast.2013.1030 |bibcode=2013AsBio..13.1103N |volume=13 |issue=12 |pages=1103–1124}}</ref> Á öllu þessu tímabili voru einu lífverurnar einfaldir [[dreifkjörnungar]] ([[gerlar]] og [[fyrnur]]).<ref name=Stanley1999>{{cite book |last=Stanley |first=Steven M. |year=1999 |title=Earth System History |url=https://archive.org/details/earthsystemhisto0000stan |publisher=W.H. Freeman and Company |location=New York |isbn=978-0-7167-2882-5}}</ref> [[Ljóstillífun]] kom fram seint á tímabilinu hjá [[blágerlar|blágerlum]]. Hún olli [[súrefnisbyltingin|varanlegum breytingum]] á efnasamsetningu vatns- og lofthjúps jarðar sem marka endalok upphafsaldar.<ref>{{cite book|last1=Sosa Torres |first1=Martha E.|last2=Saucedo-Vázquez |first2=Juan P.|last3=Kroneck |first3=Peter M.H.|year=2015|chapter=The magic of dioxygen|editor1-last=Sosa Torres |editor1-first=Martha E.|editor2-last=Kroneck |editor2-first=Peter M.H.|title=Sustaining Life on Planet Earth: Metalloenzymes mastering dioxygen and other chewy gases|series=Metal Ions in Life Sciences |volume=15|pages=1–12|publisher=Springer|isbn=978-3-319-12414-8|doi=10.1007/978-3-319-12415-5_1 |pmid=25707464 }}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Upphafsöld}} {{stubbur}} [[Flokkur:Upphafsöld]] sbf21l4g6m0dy8z91dsddj251ozxa6w 0 156097 1967806 1777817 2026-06-15T18:00:37Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967806 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightblue | name = Diskfléttur | image = Cladonia rangiferina in Highlands, North Carolina.jpg | image_width = 300px | image_caption = [[Hreindýramosi]] (''Cladonia rangiferina'') er diskflétta. | regnum = [[Svepparíki]] (Fungi) | divisio = [[Asksveppir]] (Ascomycota) | classis = '''Diskfléttur''' (Lecanoromycetes) | subdivision_ranks = Undirflokkar og ættbálkar | subdivision = Undirflokkur [[Acarosporomycetidae]] *[[Acarosporales]] Undirflokkur [[Lecanoromycetidae]] *[[Lecanorales]] *[[Peltigerales]] *[[Teloschistales]] Undirflokkur [[Ostropomycetidae]] *[[Agyriales]] *[[Baeomycetales]] *[[Ostropales]] *[[Pertusariales]] ''[[incertae sedis]]'' (tilheyrir engum undirflokki) *[[Candelariales]] *[[Umbilicariales]] }} '''Diskfléttur''' ([[latína]]: Lecanoromycetes) eru stærsti [[Flokkur (flokkunarfræði)|flokkur]] [[Flétta|fléttumyndandi]] [[Sveppir|sveppa]].<ref name="Miadlikowska">{{cite journal|last=Miadlikowska|first=Jolanta|last2=Kauff|first2=F|last3=Hofstetter|first3=V|last4=Fraker|first4=E|last5=Grube|first5=M|last6=Hafellner|first6=J|last7=Reeb|first7=V|last8=Hodkinson|first8=BP|last9=Kukwa|first9=M|display-authors=3|year=2006|title=New insights into classification and evolution of the Lecanoromycetes (Pezizomycotina, Ascomycota) from phylogenetic analyses of three ribosomal RNA- and two protein-coding genes|url=https://archive.org/details/mycologia_november-december-2006_98_6/page/1088|journal=Mycologia|volume=98|issue=6|pages=1088–1103|doi=10.3852/mycologia.98.6.1088|pmid=17486983}}</ref> Þær flokkast sem undirflokkur af [[Pezizomycotina]] í fylkingu [[Asksveppir|asksveppa]].<ref name="Hibbett">{{cite journal|last=Hibbett|first=David S.|last2=Binder|first2=M|last3=Bischoff|first3=JF|last4=Blackwell|first4=M|last5=Cannon|first5=PF|last6=Eriksson|first6=OE|last7=Huhndorf|first7=S|last8=James|first8=T|last9=Kirk|first9=PM|display-authors=3|year=2007|title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi|url=http://www.ecclectica.ca/issues/2007/3/untereiner_recent_work.pdf|journal=Mycological Research|volume=111|issue=Pt 5|pages=509–547|citeseerx=10.1.1.626.9582|doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004|pmid=17572334|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610203959/http://www.ecclectica.ca/issues/2007/3/untereiner_recent_work.pdf|archive-date=2015-06-10}}</ref> [[Ascus|Askar]] diskfléttna losa oftast [[gró]] með því að klofna í endann. ==Tilvísanir== {{reflist}} {{commonscat|Lecanoromycetes}} {{Wikilífverur|Lecanoromycetes}} {{stubbur|plöntur}} [[Flokkur:Fléttur]] qlon5kwk4pjj1ifavb2eoc76i2za4c8 0 156104 1967736 1777818 2026-06-15T17:06:59Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967736 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightblue | name = Engjaskófarbálkur | image = Membranous Dog Lichen (3838496687).jpg | image_width = 300px | image_caption = [[Himnuskóf]] (''Peltigera membranacea'') hefur blaðkennt vaxtarlag. | regnum = [[Svepparíki]] (Fungi) | divisio = [[Asksveppir]] (Ascomycota) | classis = [[Diskfléttur]] (Lecanoromycetes) | ordo = '''Engjaskófabálkur''' (Peltigerales) | subdivision_ranks = Undirættbálkar og ættir | subdivision = Undirættbálkur [[Collematineae]] *[[Coccocarpiaceae]] *[[Collemataceae]] *[[Pannariaceae]] *[[Placynthiaceae]] Undirættbálkur [[Peltigerineae]] *[[Lobariaceae]] *[[Nephromataceae]] *[[Peltigeraceae]] *''[[Massalongia]]'' ([[ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvísl]] sem ekki er vitað hvaða ætt tilheyrir) }} '''Engjaskófarbálkur''' ([[latína]]: Peltigerales) er [[Ættbálkur (flokkunarfræði)|ættbálkur]] [[Flétta|fléttna]] sem tilheyrir flokki [[Diskfléttur|diskfléttna]] (Lecanoromycetes) undir [[Asksveppir|asksveppum]]. Flokkun engjaskófarbálks hefur tekið tíðum breytingum undanfarið og hefur hann oft verið talinn tilheyra [[Diskfléttubálkur|diskfléttubálki]]. Í engjaskófarbálki eru nú tveir undirættbálkar, sjö [[Ætt (flokkunarfræði)|ættir]] og um 45 [[Ættkvísl (flokkunarfræði)|ættkvíslir]]. Sveppirnir mynda fléttur í [[Samlífi|samhjálpssambandi]] við einn eða tvo [[Ljósbýlingur|ljósbýlinga]] sem eru ýmist [[blágrænar bakteríur]] eins og ''[[Nostoc]]'' eða [[grænþörungur]] eins og ''Coccomyxa''. Flestar tegundir innihalda aðeins blágrænar bakteríur, sumar hafa bæði blágrænar bakteríur og grænþörunga á meðan aðeins örfáar tegundir hafa bara grænþörung. Sumar tegundir geta verið breytilegar í útliti eftir því hvaða ljósbýling þær hýsa og gat það valdið misræmi í flokkun tegunda áður fyrr. Vaxtarform fléttna af engjaskófarbálki er fjölbreytt þar sem ættbálkurinn inniheldur [[blaðfléttur]], [[runnfléttur]] og [[hreisturfléttur]]. [[Þal]] fléttnanna festist við undirlagið með [[Rætlingur|rætlingum.]] Thallusinn festist við yfirborð með litlum rótarlikum rhizines. Fléttur af engjaskófarbálki finnast víðsvegar um heiminn. Þær vaxa helst á berki, mosa, jarðvegi eða grjóti í [[skóglendi]]. Mestur er breytileikinn á [[Norðurhvel|Norðurhveli]] fyrir utan ættina [[Lobariaceae]] sem er fjölbreyttust á Suðurhveli jarðar. Fléttur sem tilheyra undirættbálkinum [[Peltigerineae]] framleiða margvísleg [[fylgiumbrotsefni]], sem sum hver eru nytsamleg fyrir menn, ýmist í læknavísindum eða sem litarefni. Dæmi um notkun slíkra fléttna áður fyrr eru notkun [[Hundaskóf|hundaskófar]] (''Peltigera canina'') sem meðferð við hundsbiti frá [[Hundaæði|óðum hundi]] og [[lungnaskóf]] (''Lobaria pulmonaria'') sem meðferð við lungnasjúkdómum, þar sem fléttan þótti líkjast [[lunga]] í útliti. == Tilvísanir == * Gilbert, Oliver (2000) ''Lichens'', HarperCollins, London. * {{cite journal|last=Hibbett|first=David S.|last2=Binder|first2=M|last3=Bischoff|first3=JF|last4=Blackwell|first4=M|last5=Cannon|first5=PF|last6=Eriksson|first6=OE|last7=Huhndorf|first7=S|last8=James|first8=T|last9=Kirk|first9=PM|display-authors=8|year=2007|title=A higher-level phylogenetic classification of the Fungi|url=http://www.ecclectica.ca/issues/2007/3/untereiner_recent_work.pdf|journal=Mycological Research|volume=111|issue=Pt 5|pages=509–547|citeseerx=10.1.1.626.9582|doi=10.1016/j.mycres.2007.03.004|pmid=17572334|archive-url=https://web.archive.org/web/20150610203959/http://www.ecclectica.ca/issues/2007/3/untereiner_recent_work.pdf|archive-date=2015-06-10}} * {{Cite journal|last=Lumbsch|first=H. T.|last2=Huhndorf|first2=S.M.|year=2007|title=Outline of Ascomycota – 2007|url=http://archive.fieldmuseum.org/myconet/pdfs/Myconet_13a.pdf|journal=Myconet|volume=13|issue=|pages=1–58}} * {{Cite journal|last=Miadlikowska|first=Jolanta|last2=Lutzoni|first2=François|year=2004|title=Phylogenetic classification of peltigeralean fungi (Peltigerales, Ascomycota) based on ribosomal RNA small and large subunits|url=http://www.amjbot.org/cgi/content/full/91/3/449|journal=American Journal of Botany|volume=91|issue=3|pages=449–464|doi=10.3732/ajb.91.3.449|pmid=21653401}} * {{cite journal|last=Miadlikowska|first=Jolanta|last2=Kauff|first2=F|last3=Hofstetter|first3=V|last4=Fraker|first4=E|last5=Grube|first5=M|last6=Hafellner|first6=J|last7=Reeb|first7=V|last8=Hodkinson|first8=BP|last9=Kukwa|first9=M|display-authors=8|year=2006|title=New insights into classification and evolution of the Lecanoromycetes (Pezizomycotina, Ascomycota) from phylogenetic analyses of three ribosomal RNA- and two protein-coding genes|url=https://archive.org/details/mycologia_november-december-2006_98_6/page/1088|journal=Mycologia|volume=98|issue=6|pages=1088–1103|doi=10.3852/mycologia.98.6.1088|pmid=17486983}} [[Flokkur:Peltigerales]] 66c6g1bggv5wm7467ukiss79boxeudl 0 156904 1967823 1964588 2026-06-15T22:24:31Z Friðþjófur 104929 /* Leikjahæstu leikmenn */ uppfæri listann 1967823 wikitext text/x-wiki {{Knattspyrnu landslið | Nafn = Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu | Gælunafn = La Celeste (Það himinbláa); [[Charrúar|Charrúarnir]] | Merki = Flag of Uruguay.svg | Íþróttasamband = AUF | Álfusamband = CONMEBOL | Þjálfari = [[Marcelo Bielsa]] | Aðstoðarþjálfari = | Fyrirliði = José María Giménez | Varafyrirliði = | Flestir leikir = Diego Godin (135) | Flest mörk = [[Luis Suárez]] (69) | Leikvangur = [[Estadio Centenario]] | FIFA sæti = 17 (1. apríl 2026) | FIFA hæst = 2 | FIFA hæst ár = júní 2012 | FIFA lægst = 76 | FIFA lægst ár = desember 1998 | Fyrsti leikur = 2-3 gegn [[Mynd:Flag_of_Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] [[16. maí]] [[1901]] | Stærsti sigur = 9–0 gegn [[Mynd:Flag_of_Bolivia.svg|20px]] [[Bólivíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bólivíu]] [[9. nóvember]] [[1927]] | Mesta tap = 0-6 gegn [[Mynd:Flag_of_Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] [[20. júlí]] [[1902]] | HM leikir = 21 | Fyrsti HM leikur = 1930 | Fyrsta HM keppni = 1930 | Besti HM árangur = Heimsmeistarar (1930 og 1950) | Álfukeppni = [[Copa América]] | Álfukeppni leikir = 44 | Fyrsta álfukeppni = 1916 | Mesti álfu árangur = Meistarar (1916, 1917, 1920, 1923, 1924, 1926, 1935, 1942, 1956, 1959, 1967, 1983, 1987, 1995, 2011) | pattern_la1 = _uru19h | pattern_b1 = _uru19h | pattern_ra1 = _uru19h | pattern_sh1 = _pumawhite | pattern_so1 = _uru18h | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = 000000 | socks1 = 000000 | pattern_la2 = _uru19a | pattern_b2 = _uru19a | pattern_ra2 = _uru19a | pattern_sh2 = _urug18a | pattern_so2 = _skybluetop | leftarm2 = FFFFFF | body2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF }} '''Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu''' (spænska: ''Selección de fútbol de Uruguay'') er landslið [[Úrúgvæ]] í [[Knattspyrna|knattspyrnu]]. Því er stjórnað af úrúgvæska knattspyrnusambandinu. Þeir eru gjarnan kallaðir ''la Celeste'' (Það himinbláa). Liðið hefur unnið Suður-Ameríkubikarinn [[Copa América]] alls 15 sinnum, meira en nokkurt annað lið, síðast árið 2011. Það hefur tvisvar sinnum orðið heimsmeistari, meðal annars á fyrsta Heimsmeistaramótinu sem haldið var [[HM 1930]] þar sem það var gestgjafi. Úrúgvæ tókst að sigra nágranna sína í [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentínu]] 4–2 í úrslitaleiknum. Það vann seinni titilinn árið 1950 með því að sigra [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilíu]] í úrslitaleiknum 2–1. Úrúgvæ hefur einnig unnið tvö ólympíugull þ.e árið 1924 og 1928. Árangur þeirra þykir merkilegur í ljósi smæðar landsins en íbúar [[Úrúgvæ]] eru einungis 3,4 milljónir. Þekktir knattspyrnukappar koma frá [[Úrúgvæ]], nægir þar að nefna [[Diego Forlán]], [[Diego Godin]], [[Luis Suárez]] og [[Edinson Cavani]]. [[Mynd:Diego Forlán 2012.jpg|thumb|[[Diego Forlán]] Rekur knöttinn áfram, hann á 112 landsleiki á árunum 2002-2014 á bakinu og reyndist liðinu gríðarlega dýrmætur.]] ==Leikmenn== ===Leikjahæstu leikmenn === : {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=45px|# ! style="width:150px;"|Leikmaður ! style="width:100px;"|Ferill !width=50px|Leikir |- |1 || align=left|[[Diego Godín]]|| 2005–2022 || 159 |- |2 || align=left|[[Luis Suárez]]|| 2007–2024 || 142 |- |3 ||align=left|[[Edinson Cavani]]|| 2008–2024 || 136 |- |4 ||align=left|'''[[Fernando Muslera]]'''|| 2009– || 135 |- |5 ||align=left|[[Maximiliano Pereira|Maxi Pereira]]|| 2005–2018 || 125 |- |6 ||align=left|[[Martín Cáceres]]|| 2007–2022 || 116 |- |7 ||align=left|[[Diego Forlán]]|| 2002–2014 || 112 |- |8 || align=left|[[Cristian Rodríguez]]|| 2003–2018 || 110 |- |9 ||align=left| '''[[José María Giménez]]'''|| 2013– || 99 |- |10 || align=left|[[Diego Lugano]]|| 2003–2014 || 95 |} === Markahæstu leikmenn === : {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- !width=45px|# ! style="width:150px;"|Leikmaður ! style="width:100px;"|Ferill !width=50px|Mörk !width=50px|Leikir !width=50px|Markahlutfall |- |1 ||align=left|'''[[Luis Suárez]]'''|| 2007– || 69 || 142 || {{#expr: 68/132 round 2 }} |- |2 ||align=left|[[Edinson Cavani]] || 2008–2024 || 58 || 136 || {{#expr: 55/129 round 2 }} |- |3 ||align=left|[[Diego Forlán]]|| 2002–2014 || 36 || 112 || {{#expr: 36/112 round 2 }} |- |4 ||align=left|[[Héctor Scarone]]|| 1917–1930 || 31 || 51 || {{#expr: 31/51 round 2 }} |- |5 ||align=left|[[Ángel Romano]]|| 1913–1927 || 28 || 69 || {{#expr: 28/69 round 2 }} |- |6 ||align=left|[[Óscar Míguez]]|| 1950–1958 || 27 || 39 || {{#expr: 27/39 round 2 }} |- |7 ||align=left|[[Sebastián Abreu]]|| 1996–2012 || 26 || 70 || {{#expr: 26/70 round 2 }} |- |8 ||align=left|[[Pedro Petrone]]|| 1923–1930 || 24 || 28 || {{#expr: 24/28 round 2 }} |- |rowspan="2"|9 |align=left|[[Fernando Morena]]|| 1971–1983 || 22 || 53 || {{#expr: 22/53 round 2 }} |- |align=left|[[Carlos Aguilera]]|| 1982–1997 || 22 || 64 || {{#expr: 22/64 round 2 }} |} ==Titlar og verðlaun== *'''[[Heimsmeistarakeppni FIFA|HM]]''': ** '''Meistarar (2):''' [[HM 1930]], [[HM 1950]] *** Fjórða sæti: [[HM 1954]], [[HM 1970]], [[HM 2010]] *'''[[Copa América]]''': ** '''Meistarar (15):''' [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1916|1916]], [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1917|1917]], [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1920|1920]], [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1923|1923]], [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1924|1924]], [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1926|1926]], [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1935|1935]], [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1942|1942]], [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1956|1956]], [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1959 (Ekvador)|1959]], [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1967|1967]], [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1983|1983]], [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1987|1987]], [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 1995|1995]], [[Suður-Ameríkukeppni karla í knattspyrnu 2011|2011]] '''Silfur''': 1919, 1927, 1939, 1941, 1989, 1999 '''Brons''': 1921, 1922, 1929, 1937, 1947, 1953, 1957, 2004, 2024 *'''[[Ólympíuleikarnir]]''': ** '''Gull (2):''' [[Sumarólympíuleikarnir 1924|1924]], [[Sumarólympíuleikarnir 1928|1928]] *'''[[1980 Mundialito]]''': ** '''Meistarar (1)''': [[1980 Mundialito|1980]] [[Flokkur:Suður-amerísk knattspyrnulandslið]] [[Flokkur:Karlalandslið í knattspyrnu]] kn7v9ktpdzlwjbbr9krtdvedl3vhnpo 0 157404 1967759 1899807 2026-06-15T17:25:05Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967759 wikitext text/x-wiki {{Infobox military conflict | conflict = Fyrsta stríð Ísraels og Araba | partof = [[Átök Araba og Ísraelsmanna|deilum Araba og Ísraela]] | image = Raising the Ink Flag at Umm Rashrash (Eilat).jpg | caption = {{small|[[Avraham Adan|Avraham „Bren“ Adan]] höfuðsmaður markar endalok stríðsins með því að draga [[Fáni Ísraels|ísraelska fánann]] að húni við Umm Rashrash.}} | date = 15. maí 1948 – 10. mars 1949 | place = [[Palestína]], [[Sínaískagi]], suðurluti [[Líbanon]]s | casus = | territory = [[Ísrael]] heldur landsvæðinu sem því var úthlutað í skiptingaráætlun [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðanna]] og hertekur ~60% af svæðinu sem [[Arabar|Aröbum]] var úthlutað; [[Jórdanía|Jórdanir]] hertaka [[Vesturbakkinn|Vesturbakkann]] og [[Egyptaland|Egyptar]] hertaka [[Gasaströndin]]a | result = Stofnun [[Ísrael]]sríkis; [[Áfallið mikla|fjöldaflótti palestínskra Araba frá Palestínu]] * Ísraelskur sigur * Ófullkominn jórdanskur sigur<ref name = "shapira91_96">Anita Shapira, ''L'imaginaire d'Israël : histoire d'une culture politique'' (2005), ''Latroun : la mémoire de la bataille'', Chap. III. 1 l'événement bls. 91–96</ref><ref>Benny Morris (2008), bls. 419.</ref> * Palestínskur ósigur * Egypskur ósigur * Ósigur Arababandalagsins * Vopnahléssamkomulag undirritað 1949 | combatant1 = {{ISR}} '''[[Ísrael]]''' ---- '''Fyrir 26. maí 1948''': ''Skæruliðasveitir'': * [[File:Haganah Symbol.svg|15px]] [[Haganah]] :*[[Palmach]] :* [[File:Hish Symbol.svg|15px]] [[Hish]] :* [[File:Him Symbol.svg|15px]] [[Him]] * [[File:Irgun.png|15px]] [[Irgun]] * [[File:Logo of the Lehi movement.svg|15px]] [[Lehi]] ---- '''Eftir 26. maí 1948''':<br />[[File:Badge of the Israel Defense Forces.svg|22px]] [[Ísraelsher]] * [[File:Flag of Druze.svg|22px|border]] Minnihlutadeild Ísraelshers ---- '''Erlendir sjálfboðaliðar:'''<br />[[Mahal]] | combatant2 = [[File:Flag of the Arab League.svg|20px]] '''[[Arababandalagið]]''': * {{flagicon|Egyptaland|1922}} [[Egyptaland]]<ref name="Oren">Oren, Michael, ''Six Days of War'', Random House Ballantine Publishing Group, (New York 2003, {{ISBN|0-345-46192-4}}, bls. 5.</ref> * {{JOR}} [[Jórdanía|Transjórdanía]]<ref name=Oren/> * {{flagicon|Írak|1924}} [[Írak]]<ref name=Oren/> * {{flagicon|Sýrland|1932}} [[Sýrland]]<ref name=Oren/> * {{LBN}} [[Líbanon]] * {{SAU}} [[Sádi-Arabía]]<ref>Gelber, Yoav (2006). Palestine 1948. War, Escape and the Emergence of the Palestinian Refugee Problem. Sussex Academic Press. {{ISBN|978-1-84519-075-0}}, bls. 55, 200, 239.</ref> * {{flagicon|Jemen|1927}} [[Jemen]]<ref name="Morris, 2008, bls. 205">Morris, Benny (2008), [https://archive.org/details/1948historyoffir00morr/page/332 ''1948: The First Arab-Israeli War''], [[Yale University Press]], bls. 205, New Haven, {{ISBN|978-0-300-12696-9}}.</ref> ---- '''Sérsveitir''':<br />[[File:Flag of Hejaz (1917).svg|20px]] Her hins heilaga stríðs<br />[[File:Arab Liberation Army (bw).svg|22px]] Arabíski frelsunarherinn ---- '''Erlendir sjálfboðaliðar''':<br />[[File:Flag of the Muslim Brotherhood.png|20px]] [[Bræðralag múslima]]<br />{{PAK}} [[Pakistan]]<br />[[File:Flag of Anglo-Egyptian Sudan.svg|20px]] [[Súdan]]<ref>Morris, 2008, bls. 332.</ref> | commander1 = {{ISR}} [[David Ben-Gurion]]<br />{{ISR}} [[Yisrael Galili]]<br />{{ISR}} [[Yaakov Dori]]<br />{{ISR}} [[Yigael Yadin]]<br />{{ISR}} [[Mickey Marcus]]<br />{{ISR}} [[Yigal Allon]]<br />{{ISR}} [[Yitzhak Rabin]]<br />{{ISR}} [[David Shaltiel]]<br />{{ISR}} [[Moshe Dayan]]<br />{{ISR}} [[Shimon Avidan]]<br/>{{ISR}} [[Moshe Carmel]]<br>{{ISR}} [[Yitzhak Sadeh]] | commander2 = [[File:Flag of the Arab League.svg|20px]] [[Abdul Rahman Hassan Azzam|Azzam Pasja]]<br />{{flagicon|Egyptaland|1922}} [[Farúk Egyptalandskonungur|Farúk 1.]]<br />{{flagicon|Egyptaland|1922}} [[Ahmed Ali al-Mwawi]]<br />{{flagicon|Egyptaland|1922}} [[Múhameð Naguib]]<br />{{JOR}} [[Abdúlla 1. Jórdaníukonungur|Abdúlla 1.]]<br />{{JOR}} [[John Bagot Glubb]]<br />{{JOR}} [[Habis Majali]]<br />{{flagicon|Írak|1924}} [[Muzahim al-Pachachi]]<br />{{flagicon|Sýrland|1932}} [[Husni al-Za'im]]<br />[[File:Flag of Hejaz (1917).svg|20px]] [[Haj Amin al-Husseini]]<br />[[File:Flag of Hejaz (1917).svg|20px]] [[Hasan Salama]]<br />[[File:Arab Liberation Army (bw).svg|22px]] [[Fawzi al-Qawuqji]] | strength1 = '''Ísrael''': 29.677 (í byrjun)<br>117.500 (að lokum)<ref name = "Gelber12">Gelber (2006), bls. 12.</ref> | strength2 = '''Egyptaland''': 10.000 í byrjun, síðar 20.000<br />'''Transjórdanía''': 7.500–10.000<ref name="nos">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=8urEDgAAQBAJ&pg=PA571|page=571|title=Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015, 4th ed.|publisher=[[McFarland & Company]]|author=Micheal Clodfelter|isbn=9780786474707|date=2017}}</ref><ref name="encmew">{{Cite book|url=https://books.google.com/?id=U05OvsOPeKMC&pg=PA662|title=The Encyclopedia of Middle East Wars: The United States in the Persian Gulf|publisher=ABC-CLIO|date=10 August 2010|first=Spencer|last=Tucker|accessdate=5 October 2019|page=662|isbn=9781851099481}}</ref><br />'''Írak''': 2.000 í byrjun,<ref name="nos"/> síðar 15.000–18.000<br />'''Sýrland''': 2.500–5.000<ref name="nos"/><br />'''Líbanon''': 436<ref name="Hughes">{{cite journal |last=Hughes |first=Matthew |date=Winter 2005 |title=Lebanon's Armed Forces and the Arab-Israeli War, 1948–49 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-palestine-studies_winter-2005_34_2/page/24 |journal=Journal of Palestine Studies |volume=34 |issue=2 |pages=24–41 |doi=10.1525/jps.2005.34.2.024 }}</ref><br />'''Sádi-Arabía''': 800–1.200 <small>(undir egypskri stjórn)</small><br />'''Jemen''': 300<br />'''Arabíski frelsunarherinn''': 3.500–6.000.<br />'''Alls:'''<br> 13.000 (í byrjun)<br>51.100 (að minnsta kosti)<br>63.500 (í mesta lagi)<ref name = "Gelber12"/> | casualties1 = 6.373 drepnir (um 4.000 hermenn og 2.400 óbreyttir borgarar)<ref name=politics>{{cite book|author=Adam M. Garfinkle|title=Politics and Society in Modern Israel: Myths and Realities|url=https://books.google.com/?id=si1oUnk5N3QC&pg=PA61|year=2000|publisher=M.E. Sharpe|isbn=978-0-7656-0514-6|page=61}}</ref> | casualties2 = ''Herlið araba:''<br>3.700–7.000 drepnir<br>''Palestínskir arabar:''<br>3.000–13.000 drepnir (bæði hermenn og óbreyttir borgarar)<ref name=laurens>Laurensm Henry. ''La Question de Palestine III, L'Accomplissement des prophéties 1947–1967'', 2007 bls. 194.</ref><ref>Morris 2008, bls. 404–06.</ref> }} '''Stríð Ísraels og Araba 1948''', einnig kallað '''fyrsta stríð Ísraels og Araba''' eða '''ísraelska sjálfstæðisstríðið''', var stríð sem hið nýstofnaða [[Ísrael]]sríki háði gegn [[Arabar|arabískum]] nágrannaþjóðum sínum árið 1948. Palestínumenn tala um stríðið og eftirmála þess sem ''nakba'', eða „[[áfallið mikla]]“, vegna mikils fjölda Palestínumanna sem létu lífið eða hröktust frá heimilum sínum í átökunum. Stríðinu lauk með vopnahléi og staðfestingu flestra stórveldanna á sjálfstæði Ísraelsríkis en Arabaþjóðirnar viðhéldu hins vegar yfirráðum á [[Gasaströndin]]ni, [[Vesturbakkinn|Vesturbakkanum]] og [[Austur-Jerúsalem]] eftir stríðið. ==Aðdragandi== Eftir hrun [[Tyrkjaveldi]]s í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni fól [[Þjóðabandalagið]] Bretlandi að fara með [[Umboðsstjórn Breta í Palestínu|sérstaka umboðsstjórn]] í [[Palestína|Palestínu]]. [[Síonismi]], hugsjón evrópskra [[Gyðingar|gyðinga]] um að stofna eigið [[þjóðríki]] í fornum heimkynnum sínum í Palestínu, hafði notið vaxandi hylli frá lokum 19. aldar og frá aldamótunum höfðu gyðingar keypt mikið af landsvæði þar með sérstökum sjóðum til að stofna [[samyrkjubú]]. Aðflutningur gyðinga til Palestínu jókst samhliða auknu [[Gyðingahatur|gyðingahatri]] í Evrópu, sér í lagi eftir að [[nasistar]] komust til valda í Þýskalandi og hófu gyðingaofsóknir sem náðu hápunkti með [[helförin]]ni.<ref>{{Vísindavefurinn|6159|Hver var aðdragandinn að stofnun Ísraelsríkis árið 1948? Hver átti landið fyrir?|höfundur=Þórir Jónsson Hraundal|dags=30. ágúst 2006}}</ref> Eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a settu hinar nýstofnuðu [[Sameinuðu þjóðirnar|Sameinuðu þjóðir]] á fót sérstaka nefnd ellefu ríkja til þess að kanna aðstæður í Palestínu og gera aðgerðaráætlun um skiptingu landsvæðisins milli gyðinga og araba. Árið 1947 skilaði nefndin áliti með tillögu að stofnun sjálfstæðs ríkis í Palestínu. Meirihluti nefndarinnar vildi að Palestínu yrði skipt í tvennt á milli gyðinga og Palestínumanna en að Jerúsalem yrði gerð að alþjóðlegu svæði. Þann 29. nóvember árið 1947 samþykkti [[Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna]] tillögur nefndarinnar að skiptingu Palestínu með 39 atkvæðum gegn þrettán.<ref>{{Cite book|author=Magnús Þorkell Bernharðsson|title=Mið-Austurlönd: Fortíð, nútíð og framtíð|publisher=Mál og menning|year=2018|page=191-192|place=Reykjavík|isbn=978-9979-3-3683-9}}</ref> Síonistar í Palestínu sáu fram á að Sameinuðu þjóðirnar myndu ekki geta látið framfylgja fyrirætlunum sínum. Í byrjun apríl 1948 tóku síonistar við vopnasendingum frá [[Tékkóslóvakía|Tékkóslóvakíu]] og þann 9. apríl réðust hersveitir þeirra, [[Lehi]] og [[Irgun]] (klofningssveitir úr helsta liðsafla síonista, [[Haganah]]), inn í þorpið [[Deir Yassin]] nærri Jerúsalem og myrtu þar um 115 þorpsbúa. Arabar hefndu sín nokkrum dögum síðar með því að ráðast á bílalest gyðinga og myrtu þar um 70 heilbrigðisstarfsmenn. Hersveitir Haganah notuðu fjöldamorðin í Deir Yassin í áróðursskyni og dreifðu þeim skilaboðum til arabískra þorpa að þeirra myndu bíða sömu örlög ef íbúar þeirra hefðu sig ekki á brott frá Palestínu. Hótanir Haganah leiddu til þess að um 50.000 Palestínumenn flúðu land.<ref name=magnús193>Magnús Þorkell Bernharðsson 2018, bls. 193.</ref> Þann 14. maí 1948, sama dag og umboðsstjórn Breta í Palestínu rann út, las [[David Ben-Gurion]] upp [[Sjálfstæðisyfirlýsing Ísraels|sjálfstæðisyfirlýsingu Ísraels]]. [[Bandaríkin]] og [[Sovétríkin]] viðurkenndu umsvifalaust sjálfstæði ríkisins. Næsta dag réðust hersveitir frá Arabaríkjunum [[Egyptaland]]i, [[Sýrland]]i, [[Írak]], [[Jórdanía|Jórdaníu]] og [[Líbanon]] inn í Ísrael og hið fyrsta eiginlega stríð Ísraela og Araba hófst.<ref name=magnús193/> ==Gangur stríðsins== [[Egypski herinn]] sótti fram í gegnum landræmuna við [[Sínaískagi|Sínaískaga]] en framsókn þeirra var stöðvuð við hafnarborgina [[Ashdod]]. Jórdanskar og íraskar hersveitir hertóku háslétturnar í austanverðri Palestínu. Sýrlendingar og Líbanonar háðu nokkrar skærur gegn ísraelskum hermönnum fyrir norðan. Síonísku skæruliðasveitirnar, sem brátt voru sameinaðar sem [[Ísraelsher|ísraelski varnarherinn]], náðu að stöðva framgang Arabaherjanna og á næstu mánuðum neyddust Arabarnir smám saman til að hörfa eftir hatramma bardaga. Jórdönum og Írökum tókst að viðhalda stjórn sinni á hásléttum Palestínu og hertaka [[Austur-Jerúsalem]], þar á meðal gömlu borgina. Egyptar náðu aðeins að halda stjórn á [[Gasaströndin]]ni og á litlu svæði sem ísraelskir hermenn umkringdu við [[Al-Faluja]]. Í október og desember árið 1948 sóttu Ísraelar inn fyrir landamæri Líbanons og inn á yfirráðasvæði Egypta á Sínaískaga, þar sem þeir umkringdu egypska herinn við [[Gasaborg]]. Síðustu hernaðaraðgerðirnar fóru fram í mars árið 1949, þegar Ísraelar hertóku [[Negev-eyðimörkin]]a og náðu að [[Rauðahaf]]i. Stríðið entist í sex mánuði og endaði með sigri [[Ísraelsher|ísraelska hersins]]. Í átökunum fór enginn stríðsaðili eftir skiptingaráætlun landsvæðisins á milli Ísraela og Palestínumanna, heldur varð niðurstaðan sú að landinu var skipt í þrennt: Egyptar hertóku [[Gasaströndin]]a, Jórdanir innlimuðu [[Vesturbakkinn|Vesturbakkann]] og [[Austur-Jerúsalem]] en Ísraelar viðhéldu öllu öðru landsvæðinu. Þetta samsvaraði öllu því landsvæði sem þeim hafði verið úthlutað í skiptingaráætlun SÞ auk um sextíu prósenta af því landsvæði sem Palestínumönnum hafði verið úthlutað.<ref>Cragg, Kenneth. ''Palestine. The Prize and Price of Zion''. Cassel, 1997. {{ISBN|978-0-304-70075-2}}, bls. 57, 116.</ref> Palestínumenn fengu ekkert land í sinn hlut og ekkert varð úr fyrirhugaðri stofnun sjálfstæðrar Palestínu.<ref name=magnus194>Magnús Þorkell Bernharðsson 2018, bls. 194.</ref> Á meðan á stríðinu stóð hleypti Haganah af stokkunum aðgerðaráætlun sem kallaðist [[Plan Dalet]] og fól í sér hertöku eða varanlegt hernám eða eftir tilvikum að arabísk þorp skyldu jöfnuð við jörðu. Sumir ísraelskir herforingjar túlkuðu áætlunina sem svo að þeir ættu kerfisbundið að reka brott Palestínumenn frá þeim svæðum sem Sameinuðu þjóðirnar höfðu úthlutað Ísrael. Framkvæmd áætlunarinnar stuðlaði að auknum fólksflótta Palestínumanna og að því að undir lok stríðsins voru aðeins um 160.000 þeirra enn eftir innan landamæra Ísraels.<ref>Magnús Þorkell Bernharðsson 2018, bls. 195.</ref> Sigur Ísraels í stríðinu má meðal annars skýra í ljósi þess að Arabaríkin voru ekki samstíga í markmiðum sínum, hersveitir þeirra voru illa undirbúnar og lutu engri sameiginlegri herstjórn. Ísraelar voru betur undirbúnir, með skýrari markmið og sterkari samstöðu, og herir þeirra fjölmennari.<ref name=magnus194/> ==Lok stríðsins== Stríðinu lauk ekki með formlegum friðarsáttmálum, heldur með því að Ísraelar undirrituðu vopnahléssamninga við hvert Arabaríkið fyrir sig. Samið var um fyrstu tvö vopnahléin, sem entust frá 11. júní til 8. júlí og frá 18. júlí til 15. október, með milligöngu sænska erindrekans [[Folke Bernadotte]] og samninganefndar á vegum Sameinuðu þjóðanna. Þann 17. september 1948 var Bernadotte myrtur af meðlimum síonísku hernaðarsamtakanna [[Lehi]], sem óttuðust að ríkisstjórn Ísraels myndi samþykkja friðartillögur hans sem gerðu m. a. ráð fyrir að Jerúsalem yrði alþjóðlegt svæði og að Palestínumönnum yrði tryggður réttur til að snúa heim.<ref>{{Cite book|last=Karsh |first=Efraim |authorlink=Efraim Karsh |year=2002 |title=The Arab-Israeli Conflict. The Palestine War 1948 |url=https://archive.org/details/arabisraeliconfl1948fkar |publisher=Osprey |isbn=978-1-84176-372-9|page=[https://archive.org/details/arabisraeliconfl1948fkar/page/n74 76]}}</ref> Eftir morðið á Bernadotte sendu Sameinuðu þjóðirnar aðstoðarmann hans, [[Ralph Bunche]], til að reyna að stilla til friðar milli stríðsaðila.<ref name=tíminn>{{Vefheimild|titill=Ralph Bunche|url=https://timarit.is/page/1011655|útgefandi=''[[Tíminn]]''|ár=1950|mánuður=6. október|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=25. mars}}</ref><ref name=lesbók1951>{{Vefheimild|titill=Friðarverðlaun Nobels|url=https://timarit.is/page/3279595|útgefandi=''[[Lesbók Morgunblaðsins]]''|ár=1951|mánuður=4. apríl|árskoðað=2020|mánuðurskoðað=25. mars}}</ref> Eftir sex mánaða viðræður á [[Ródos]] tókst Bunche að fá stríðsaðila til að samþykkja vopnahlésskilmála sem afmörkuðu jafnframt landamæri Ísraels um nánustu framtíð. Arabaríkin viðurkenndu hins vegar ekki formlega sjálfstæði Ísraels.<ref>Magnús Þorkell Bernharðsson 2018, bls. 201.</ref> ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:1948]] [[Flokkur:Deilur araba og Ísraela]] [[Flokkur:Saga Ísraels]] [[Flokkur:Stríð á 20. öld]] ok16r481exehjjoqwk4k2zu1vfuzizv 0 159304 1967696 1932887 2026-06-15T16:39:59Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967696 wikitext text/x-wiki {{Vísindamaður | svæði = Stjörnufræði| tímabil = 21. öld| color = #B0C4DE | image_name =Andrea Ghez.jpg| nafn = Andrea Ghez | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1965|6|16}} [[New York (borg)|New York]], [[New York (fylki)|New York]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | svið = [[Stjörnufræði]]| helstu_viðfangsefni = | markverðar_kenningar = | helstu_ritverk = | alma mater = [[Tækniháskólinn í Massachusetts]] ([[Baccalaureus Scientiarum|B.S.]] í eðlisfræði, 1987)<br>[[Tækniháskólinn í Kaliforníu]] ([[Philosophiae Doctor|Ph.D.]], 1992)| stofnun = [[Kaliforníuháskóli í Los Angeles]]| verðlaun_nafnbætur = [[File:Nobel prize medal.svg|15px]] [[Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði]] (2020)| }} '''Andrea Mia Ghez''' (f. 16. júní 1965) er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[Stjörnufræði|stjarnfræðingur]] og prófessor við eðlisfræði- og stjörnufræðideild [[Kaliforníuháskóli í Los Angeles|Kaliforníuháskóla í Los Angeles]] (UCLA).<ref name="discover">{{cite web|title=20 Young Scientists to Watch |url=http://discovermagazine.com/2000/oct/featwatch |publisher=[[Discover Magazine]] |accessdate=2008-03-06}}</ref> Árið 2020 hlaut Ghez [[Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði]]. Hún deildi helmingi verðlaunanna með [[Reinhard Genzel]] fyrir rannsóknir þeirra á [[svarthol]]inu í miðju vetrarbrautarinnar.<ref name=":1">{{cite web |title=Press release: The Nobel Prize in Physics 2020 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2020/press-release/ |publisher=Nobel Foundation |accessdate=6 October 2020}}</ref> [[Roger Penrose]] hlaut hinn helming verðlaunanna. Ghez er fjórða konan sem hefur unnið til Nóbelsverðlauna í eðlisfræði.<ref>{{cite web |title=Facts on the Nobel Prize in Physics |url=https://www.nobelprize.org/prizes/facts/facts-on-the-nobel-prize-in-physics/ |publisher=Nobel Foundation |accessdate=6 October 2020}}</ref> ==Æska og menntun== Ghez ólst upp í [[Chicago]] og gekk í Tilraunaskóla Chicago-háskóla.<ref>{{cite web|title=Alumni Award Winners Announced|publisher=University of Chicago|url=https://www.ucls.uchicago.edu/e-news-detail/~news-id/10488|date=2013-05-16|access-date=2020-10-07|archive-date=2021-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210203230048/https://www.ucls.uchicago.edu/e-news-detail/~news-id/10488|url-status=dead}}</ref> [[Apollo-geimferðaáætlunin]] vakti metnað hjá Ghaz til að verða fyrsti kven[[geimfari]]nn og móðir hennar studdi hana heils hugar.<ref name="Science hero">{{cite web |title=Science Hero:Andrea Mia Ghez |url=http://www.myhero.com/myhero/hero.asp?hero=A_M_Ghez_06 |author=Jennifer Lauren Lee |publisher=[[The My Hero Project]] |accessdate=2009-09-23 |archive-date=2010-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100105233709/http://www.myhero.com/myhero/hero.asp?hero=A_M_Ghez_06 |url-status=dead }}</ref> Helsta kvenfyrirmynd hennar var efnafræðikennari hennar í gagnfræðaskóla.<ref>{{cite news|title=Galactic Explorer Andrea Ghez|author=Susan Lewis|work=NOVA|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/article/andrea-ghez/|date=2006-10-31}}</ref> Hún tók í fyrstu stærðfræði sem aðaláfanga í háskóla en skipti brátt yfir í eðlisfræði.<ref>{{cite web|title=Zeroing in on Black Holes |url=http://cosmicmatters.keckobservatory.org/2007/dec/07dec_1.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726214531/http://cosmicmatters.keckobservatory.org/2007/dec/07dec_1.htm |url-status=dead |archive-date=2011-07-26 |author=Linda Copman |publisher=[[W. M. Keck Observatory]] |accessdate=2009-09-23 }}</ref> Hún útskrifaðist með BS-gráðu í eðlisfræði frá [[Tækniháskólinn í Massachusetts|Tækniháskólanum í Massachusetts]] árið 1087 og með doktorsgráðu frá [[Tækniháskólinn í Kaliforníu|Tækniháskólanum í Kaliforníu]] árið 1992.<ref>{{cite journal |title=Changing Faces of Astronomy |url=http://sciencecareers.sciencemag.org/career_development/previous_issues/articles/2006_01_20/changing_faces_of_astronomy |journal=[[Science (tímarit)|Science]] |accessdate=2008-03-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080316033904/http://sciencecareers.sciencemag.org/career_development/previous_issues/articles/2006_01_20/changing_faces_of_astronomy |archivedate=March 16, 2008 |url-status=dead |df=mdy-all }}</ref> ==Starfsferill== Núverandi rannsóknir Ghez ganga út á að beita myndunaraðferðum með hárri rúmupplausn, til dæmis [[Aðlögunarhæft ljóstæknilegt kerfi|aðlögunarhæfa ljóstæknilega kerfinu]] í [[W. M. Keck-stjörnuathugunarstöðin|Keck-sjónaukunum]]<ref>{{cite web |title=Supermassive Black Holes |url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2000/massivebholes_transcript.shtml |publisher=[[BBC]] |accessdate=2008-03-20}}</ref> til að rannsaka stjörnumyndunarsvæði og [[Ofurmassasvarthol|ofurmassa-svartholið]] í miðju Vetrarbrautarinnar sem gengur undir nafninu [[Sagittarius A*]] (ísl. Bogmaður A*).<ref>{{cite web |title=Milky Way Monster Stars in Cosmic Reality Show |url=http://chandra.harvard.edu/photo/2003/0203long/ |publisher=[[Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics]] |accessdate=2008-03-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080317061809/http://chandra.harvard.edu/photo/2003/0203long/ |archivedate=March 17, 2008 |url-status=live}}</ref> Hún beitir [[hreyfifræði]] stjarnanna nærri miðju vetrarbrautarinnar til að rannsaka svæðið.<ref>{{cite web|title=CELT Science Working Group Meeting |url=http://celt.ucolick.org/minutes/SWG_27mar00_minutes.doc |website=celt.ucolick.org |accessdate=2008-03-20 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070820095347/http://celt.ucolick.org/minutes/SWG_27mar00_minutes.doc |archivedate=August 20, 2007 }}</ref> Há upplausn Keck-sjónaukanna<ref>{{cite web|url=http://www.astro.ucla.edu/~ghezgroup/gc|title=UCLA Galactic Center Group|first=Liz Jensen|last=@sciencemusicart.com|website=www.astro.ucla.edu|access-date=2020-10-07|archive-date=2020-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20201011035315/http://www.astro.ucla.edu/~ghezgroup/gc/|url-status = dead}}</ref> varð til verulegra bóta miðað við fyrstu meiriháttar rannsóknir hóps [[Reinhard Genzel|Reinhards Genzel]] á hreyfifræði í miðju vetrarbrautarinnar.<ref>{{Cite journal |journal=Nature |title=Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1996-10-03_383_6599/page/414 |author=Eckart, A. |author2=Genzel, R. |volume=383 |issue=6599 |pages=415–417 |date=1996 |doi=10.1038/383415a0 |bibcode=1996Natur.383..415E|s2cid=4285760 }}</ref> Árið 2004 var Ghez kjörin í [[Bandaríska vísindaakademían|bandarísku vísindaakademíuna]].<ref>{{cite web |title=Andrea Ghez Elected to National Academy of Sciences |url=http://nai.nasa.gov/newsletter/04302004/index.html#6 |publisher=[[NASA]] |accessdate=2004-03-20 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20041101143941/http://nai.nasa.gov/newsletter/04302004/index.html#6 |archivedate=November 1, 2004 |df=mdy-all }}</ref> Hún hefur birst í fjölda kynninga og heimildarmynda, meðal annars í framleiðslu [[BBC]], [[Discovery Channel]] og [[The History Channel]], auk þess sem hún birtist árið 2006 í kynningu í sjónvarpsþáttunum ''[[Nova (sjónvarpsþættir)|Nova]]'' hjá [[PBS]].<ref>{{cite web |title=Andrea M. Ghez |url=http://www.astro.ucla.edu/~ghez/Ghez_cv_long.07aug.pdf |publisher=[[UCLA]] |accessdate=2008-03-20 |archive-date=2021-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107163219/http://www.astro.ucla.edu/~ghez/Ghez_cv_long.07aug.pdf |url-status = dead }}</ref> Samtökin The My Hero Project, sem taka saman góðar fyrirmyndir hvarvetna úr heimi, kallaði Ghez „vísindahetju“.<ref name="Science hero" /> Árið 2019 var Ghez kjörin félagi í samtökunum [[American Physical Society]] (APS).<ref>{{cite web |url=https://www.aps.org/programs/honors/fellowships/archive-all.cfm?initial=&year=2019&unit_id=&institution=University+of+California%2C+Los+Angeles|title=APS Fellow Archive|accessdate=September 24, 2019}}</ref> ===Svartholið við miðju vetrarbrautarinnar=== Með því að ljósmynda miðju vetrarbrautarinnar með [[Innrautt ljós|innrauðum]] bylgjulengdum hefur Ghez og samstarfsmönnum hennar tekist að gægjast í gegnum þykkt ryklag sem hleypir ljósi ekki í gegn og þannig framleiða myndir af miðju [[Vetrarbrautin|Mjólkurslæðunnar]]. Þökk sé 10 metra ljósopi [[W. M. Keck-stjörnuathugunarstöðin|W. M. Keck-sjónaukanna]] og notkun á aðlögunarhæfu ljóstæknilegu kerfi til að laga niðurstöðurnar að ólgu í andrúmsloftinu eru myndirnar í afar hárri rúmupplausn og hafa gert það mögulegt að fylgjast með sporbrautum stjarnanna í kringum svartholið, sem einnig er kallað [[Sagittarius A*]] eða Sgr A*. Fylgst hefur verið með sporbraut margra stjarnanna í kringum svartholið að hluta. Ein stjarnan, [[S2 (stjarna)|SO-2]], hefur lokið [[sporöskjubraut]] sinni að fullu síðan rannsóknir hófust árið 1995. Taka mun nokkra áratugi í viðbót til að rannsaka sporbraut sumra hinna stjarnanna. Mælingar á þeim kunna að verða prófraun á [[Almenna afstæðiskenningin|almennu afstæðiskenninguna]]. Í október árið 2012 fann rannsóknarteymi Ghez við UCLA aðra stjörnu, [[S0-102]], á sporbaug um miðju vetrarbrautarinnar.<ref>{{cite web|url=http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-astronomers-discover-star-239172.aspx|title=UCLA astronomers discover star racing around black hole at center of our galaxy|first=Stuart|last=Wolpert|website=UCLA Newsroom|access-date=October 6, 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140315054143/http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-astronomers-discover-star-239172.aspx|archive-date=March 15, 2014|url-status=dead}}</ref> Með [[Lögmál Keplers|lögmáli Keplers]] hefur teymi hennar reiknað út frá sporbaugshreyfingunni að massi svartholsins nemi 4.1±0.6 milljón [[Sólmassi|sólmössum]].<ref>{{cite journal|title=Measuring Distance and Properties of the Milky Way's Central Supermassive Black Hole with Stellar Orbits|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-12-20_689_2/page/1044|first1=A. M.|last1=Ghez|first2=S.|last2=Salim|first3=N. N.|last3=Weinberg|first4=J. R.|last4=Lu|first5=T.|last5=Do|first6=J. K.|last6=Dunn|first7=K.|last7=Matthews|first8=M.|last8=Morris|first9=S.|last9=Yelda|first10=E. E.|last10=Becklin|first11=T.|last11=Kremenek|first12=M.|last12=Milosavljevic|first13=J.|last13=Naiman|date=December 20, 2008|journal=The Astrophysical Journal|volume=689|issue=2|pages=1044–1062|doi=10.1086/592738|arxiv=0808.2870|bibcode=2008ApJ...689.1044G|s2cid=18335611}}</ref> Þar sem miðja vetrarbrautarinnar (þar sem Sgr A* er staðsett) er hundrað sinnum nær okkur en [[Andrómeda (stjörnuþoka)|M31]] (þar sem nærsta þekkta svartholið, M31*, er staðsett),<ref>{{cite journal|last=Eckart|first=Andreas|last2=Schödel|first2=Rainer|last3=Meyer|first3=Leonhard|display-authors=2|date=September 2006|title=The Galactic Centre: The Flare Activity of SgrA* and High-Resolution Explorations of Dusty Stars|url=https://www.eso.org/sci/publications/messenger/archive/no.125-sep06/messenger-no125-2-5.pdf|journal=The Messenger|publisher=[[European Southern Observatory]]|volume=125|pages=2–5|via=}}</ref> er Sgr A* nú það ofurmassasvarthol sem mest er vitað um. Árið 2020 hlaut Ghez [[Nóbelsverðlaunin í eðlisfræði]] ásamt [[Reinhard Genzel]] og [[Roger Penrose]].<ref name=":1"/> Hún er fjórða konan sem hefur hlotið verðlaunin, á eftir [[Marie Curie]], [[Maria Goeppert-Mayer|Mariu Goeppert-Mayer]] og [[Donna Strickland|Donnu Strickland]]. ==Einkahagir== Ghez er gift Tom LaTourrette, sem er [[jarðfræði]]ngur og rannsóknarvísindamaður við [[RAND]]-félagið. Þau eiga tvo syni.<ref>{{cite web |url=http://www.newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ghez-64006.aspx |title=UCLA astronomer Andrea Ghez named MacArthur Fellow |date=September 23, 2008 |author=Stuart Wolpert |accessdate=2011-04-16 |publisher=UCLA}}</ref> Ghez er ötul [[sund]]kona við félagið Masters Swim Club, sem hún sækir til að taka sér hlé frá vísindunum.<ref>{{cite web|url=http://www.math.sunysb.edu/posterproject/biographies/ghez.html|title=Poster Project, Biographies|website=www.math.sunysb.edu}}</ref> ==Valin ritverk== * {{cite journal|journal=Astronomical Journal|title=The Multiplicity of T Tauri Stars in the Taurus-Auriga & Ophiuchus-Scorpius Star Forming Regions: A 2.2 micron Imaging Survey|last1=Ghez|first1=Andrea M.|last2=Neugebauer|first2=Gerry|last3=Matthews|first3=K.|year=1993| volume=106 | pages=2005–2023|bibcode=1993AJ....106.2005G|doi=10.1086/116782|url=https://authors.library.caltech.edu/84692/1/1993AJ____106_2005G.pdf}} * {{cite journal|last1=Ghez|first1=Andrea M.|last2=White|first2=Russel J.|last3=Simon|first3=M.|title=High Spatial Resolution Imaging of Pre-Main Sequence Binary Stars: Resolving the Relationship Between Disks and Close Companions|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1997-11-20_490_1/page/352|year= 1997|journal=Astrophysical Journal|volume=490|issue=1|pages=353–367|bibcode=1997ApJ...490..353G|doi=10.1086/304856|doi-access=free}} * {{cite journal|last1=Ghez|first1=Andrea M.| last2=Klein|first2=B. L. |last3=Morris|first3=M.|last4=Becklin|first4=E.E.| title=High Proper Motions in the Vicinity of Sgr A*: Evidence for a Massive Central Black Hole|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1998-12-20_509_2/page/678|year= 1998|journal=Astrophysical Journal|volume=509|issue=2|pages=678–686|bibcode=1998ApJ...509..678G|doi=10.1086/306528|arxiv = astro-ph/9807210 |s2cid=18243528}} * {{cite journal|last1=Ghez|first1=A. M.|last2=Morris|first2=M.|last3=Becklin|first3=E. E.|last4=Tanner|first4=A.|last5=Kremenek|first5=T.|journal=Nature|volume=407|issue=6802|pages=349–351|doi=10.1038/35030032|pmid=11014184|title=The Accelerations of Stars Orbiting the Milky Way's Central Black Hole|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2000-09-21_407_6802/page/348|bibcode=2000Natur.407..349G|arxiv = astro-ph/0009339 |year=2000|s2cid=312384}} * {{cite journal|last1=Ghez|first1=A. M.|last2=Duchêne|first2=G.|last3=Matthews|first3=K.|last4=Hornstein|first4=S. D.|last5=Tanner|first5=A.|last6=Larkin|first6=J.|last7=Morris|first7=M.|last8=Becklin|first8=E. E.|last9=S. Salim|date=2003-01-01|title=The First Measurement of Spectral Lines in a Short-Period Star Bound to the Galaxy's Central Black Hole: A Paradox of Youth|journal=Astrophysical Journal Letters|language=en|volume=586|issue=2|pages=L127|doi=10.1086/374804|bibcode=2003ApJ...586L.127G|arxiv = astro-ph/0302299 |s2cid=11388341}} * {{cite journal|last1=Ghez|first1=A. M.|last2=Salim|first2=S.|last3=Weinberg|first3=N. N.|last4=Lu|first4=J. R.|last5=Do|first5=T.|last6=Dunn|first6=J. K.|last7=Matthews|first7=K.|last8=Morris|first8=M. R.|last9=Yelda|first9=S.|date=2008-01-01|title=Measuring Distance and Properties of the Milky Way's Central Supermassive Black Hole with Stellar Orbits|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2008-12-20_689_2/page/1044|journal=Astrophysical Journal|language=en|volume=689|issue=2|pages=1044–1062|doi=10.1086/592738|bibcode=2008ApJ...689.1044G|arxiv = 0808.2870 |s2cid=18335611}} ==Tilvísanir== <references/> {{Nóbelsverðlaun í eðlisfræði}} {{DEFAULTSORT:Ghez, Andrea}} {{f|1965}} [[Flokkur:Bandarískir stjarnfræðingar]] [[Flokkur:Nóbelsverðlaunahafar í eðlisfræði]] 86uerqz76a5p176vd8s1wbhziomwqqh 0 160522 1967777 1904848 2026-06-15T17:37:46Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967777 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Meloidogyne acronea'' | status = | image = Root-knot nematode (Meloidogyne enterolobii) 5384315.jpg | image_caption = Gallvöxtur á [[Psidium guajava|guavarót]] | domain = | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Þráðormar]] (''Nematoda'') | classis = [[Secernentea]] | ordo = [[Tylenchida]] | familia = [[Heteroderidae]] | genus = [[Meloidogyne]] | species = '''M. enterolobii''' | binomial = Meloidogyne enterolobii | binomial_authority = Yang & Eisenback, 1983 | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Meloidogyne mayaguensis'' <small>Rammah & Hirschmann, 1988</small> | synonyms_ref = &nbsp;<ref>{{cite book |editor=Roland N. Perry, Maurice Moens & James L. Starr |year=2009 |title=Root-knot Nematodes |publisher=[[CAB International]] |isbn=978-1-84593-492-7 |chapter=Taxonomy, identification, and principal species |author1=David J. Hunt |author2=Zafar A. Handoo |name-list-style=amp |pages=55–97 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=ACmHXeF8SHQC&pg=PA64}}</ref> }} '''''Meloidogyne enterolobii'''''<ref>{{cite journal |author1=Baojun Yang |author2=J. D. Eisenback |name-list-style=amp |year=1983 |title=''Meloidogyne enterolobii'' n. sp. (Meloidogynidae), a root-knot nematode parasitizing pacara ear pod tree in China |url=https://archive.org/details/journal-of-nematology_1983-07_15_3/page/381 |journal=[[Journal of Nematology]] |volume=15 |issue=3 |pages=381–391 |pmid=19295822 |pmc=2618283}}</ref> er tegund af þráðormum af ættinni [[Heteroderidae]].<ref>Lunt DH. Genetic tests of ancient asexuality in root knot nematodes reveal recent hybrid origins. BMC Evol Biol. 2008;8:194–216. doi: 10.1186/1471-2148-8-194.</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * [http://nematode.unl.edu/pest51.htm ''Meloidogyne mayaguenesis'' pest information] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200128205128/https://nematode.unl.edu/pest51.htm |date=2020-01-28 }} *{{cite journal |author=P. Willers |year=1997 |title=First record of ''Meloidogyne mayaguensis'' Rammah & Hirschmann, 1988: Heteroderidae on commercial crops in the Mpumalanga province, South Africa |journal=[[Inligtingsbulletin, Instituut vir Tropiese en Subtropiese Gewasse]] |volume=294 |pages=19–20}} *{{cite web |author1=Janete Brito |author2=Renato Inserra |author3=Paul Lehman |author4=Wayne Dixon |work=Pest Alerts |title=The root-knot nematode, ''Meloidogyne mayaguensis'' Rammah and Hirschmann, 1988 (Nematoda: Tylenchida) |publisher=Florida Department of Agriculture & Consumer Servies, Division of Plant Industry |url=http://www.freshfromflorida.com/pi/enpp/nema/m-ayaguensis.html |date=April 24, 2007 |access-date=desember 5, 2020 |archive-date=mars 21, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120321005526/http://www.freshfromflorida.com/pi/enpp/nema/m-ayaguensis.html |url-status=dead }} {{commonscat|Meloidogyne enterolobii}} {{wikilífverur|Meloidogyne enterolobii}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Sníkjudýr]] [[Flokkur:Þráðormar]] aw94vqrjp422smzeacg36gmfcuj4c5a 0 160568 1967744 1693421 2026-06-15T17:14:11Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967744 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | image = Zeiraphera canadensis larva.jpg | image_width = | image_caption = | image2 = | image2_width = | image2_caption = | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'') | classis = [[Skordýr]] (''Insecta'') | ordo = [[Hreisturvængjur]] (''Lepidoptera'') | familia = [[Veffiðrildaætt]] (''[[Tortricidae]]'') | genus = ''[[Zeiraphera]]'' | species = '''''Z. canadensis''''' | binomial = ''Zeiraphera canadensis'' | binomial_authority = Mutuura & Freeman, 1967 | synonyms = *''Dendrolimus ariaznus'' }} '''''Zeiraphera canadensis''''' er fiðrildi af ættinni [[Tortricidae]]. Það finnst í Kanada, aðallega þar sem [[hvítgreni]] vex, enda er barr hvítgrenis aðalfæða lirfanna.<ref name=":0">{{Cite journal |author=Holmes, J.A. |author2=Osgood, E.A. |date=January 1984 |title=Chemical control of the spruce budmoth, Zeiraphera canadensis Mut. and Free. on white spruce in Maine |url=http://digitalcommons.library.umaine.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1072&context=aes_techbulletin |journal=Maine Agricultural Experiment Station |volume=112}}</ref> Tegundin ''[[Zeiraphera ratzeburgiana|Z. ratzeburgiana]]'' er mjög lík ''Z. canadensis'' og er nær eingöngu hægt að greina þær sundur á endaþarmskambi sem er á ''Z. canadensis''.<ref name=Turgeon1992>{{Cite journal |last=Turgeon |first=Jean J. |title=Status of research on the development of management tactics and strategies for the spruce bud moth in white spruce plantations |journal=The Forestry Chronicle |year=1992 |volume=68 |issue=5 |pages=614–622 |doi=10.5558/tfc68614-5|doi-access=free }}</ref> Sníkjuvespan ''[[Trichogramma evanescens]]'' heldur því að nokkru í skefjum.<ref name=":5">{{Cite journal|last=Ostaff|first=Donald P.|last2=Quiring|first2=Dan T.|date=August 1994|title=Seasonal Distribution of Adult Eclosion, Oviposition, and Parasitism and Predation of Eggs of the Spruce Bud Moth, Zeiraphera Canadensis (Lepidoptera: Tortricidae)|url=https://archive.org/details/sim_canadian-entomologist_july-august-1994_126_4/page/995|journal=The Canadian Entomologist|volume=126|issue=4 |pages=995–1006 |doi=10.4039/Ent126995-4}}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} {{commonscat|Zeiraphera canadensis}} {{wikilífverur|Zeiraphera canadensis}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Fiðrildi]] e1x81ksmirbefwvybh206ph5wpvwl88 0 162072 1967765 1780634 2026-06-15T17:30:39Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967765 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | fossil_range = [[Júra]] – Nútími<ref>{{cite journal |author1=Michael Knapp |author2=Ragini Mudaliar |author3=David Havell |author4=Steven J. Wagstaff |author5=Peter J. Lockhart |year=2007 |title=The drowning of New Zealand and the problem of ''Agathis'' |journal=[[Systematic Biology]] |volume=56 |issue=5 |pages=862–870 |doi=10.1080/10635150701636412 |url=http://sysbio.oxfordjournals.org/content/56/5/862.full |pmid=17957581|doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |author1=S. Gilmore |author2=K. D. Hill |year=1997 |title=Relationships of the Wollemi Pine (''Wollemia nobilis'') and a molecular phylogeny of the Araucariaceae |journal=[[Telopea (journal)|Telopea]] |volume=7 |issue=3 |pages=275–290 |url=http://www.rbgsyd.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0004/73228/Tel7Gil275.pdf |doi=10.7751/telopea19971020 |access-date=2021-02-19 |archive-date=2015-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924085025/http://www.rbgsyd.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0004/73228/Tel7Gil275.pdf |url-status=dead }}</ref> | image = Araucaria araucana Lanin.jpg | image_caption = ''[[Araucaria araucana|A. araucana]]'' við stöðuvatn í Neuquén, [[Argentína|Argentínu]] | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = [[Barrviðarbálkur]] (''Pinales'') | familia = [[Araucariaceae]] | genus = Araucaria | genus_authority = [[Antoine Laurent de Jussieu|Juss.]] | type_species = ''[[Araucaria araucana]]''&nbsp;<ref>{{cite web |work=Flora of Australia Online |title=''Araucaria'' |author=K. D. Hill |publisher=[[Australian Biological Resources Study]] |year=1998 |volume=48 |url=http://www.anbg.gov.au/abrs/online-resources/flora/stddisplay.xsql?pnid=57286 |access-date=May 7, 2012 |archive-date=maí 14, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514211901/http://www.anbg.gov.au/abrs/online-resources/flora/stddisplay.xsql?pnid=57286 |url-status=dead }}</ref> | type_species_authority = [[José Antonio Pavón Jiménez|Pav.]] | range_map = Araucaria Distribtion.svg | range_map_caption = Heimsútbreiðsla ''Araucaria'' tegunda. }} '''''Araucaria''''' eða '''stofugreni'''<ref>{{Tímarit.is|3583791|Stofugrenið þarf að vera á köldum stað|blað=[[Heimilistíminn]]|útgáfudagsetning=19. október 1978|blaðsíða=15}}</ref> er ættkvísl sígrænna barrtrjáa frá suðurhveli. [[File:Araucaria araucana cones.jpg|thumb|left|upright=0.84|''[[Araucaria araucana]]'' með köngla]] ==Flokkun og tegundir== [[File:Juvenile Araucaria Sapling.jpg|thumb|''[[Araucaria columnaris|A. columnaris]]'']] [[File:Araucaria heterophylla needles.jpg|thumb|Blöð ''[[Araucaria heterophylla]]'']] [[File:Petrified Araucaria cone from patagonia-Edit3.jpg|thumb|Steingerfður köngull af ''[[Araucaria mirabilis]]'' frá [[Patagónía]], [[Argentína]] frá [[Júratímabilið|Júra]] (um. 157&nbsp;milljón árum)]] Það eru 4 núlifandi deildir innan ættkvíslarinnar og tvær útdauðar, stundum taldar sem sjálfstæðar ættkvíslir.<ref name="black">{{cite book |author1=Michael Black |author2=H. W. Pritchard |title=Desiccation and survival in plants: Drying without dying |publisher=[[CAB International]] |year=2002 |page=246 |isbn=978-0-85199-534-2 |url=https://books.google.com/books?id=8bMEVRRBWjsC&lpg=PA245}}</ref><ref name="Eckenwalder">{{cite book |author=James E. Eckenwalder |title=Conifers of the World: the Complete Reference |publisher=[[Timber Press]] |year=2009 |page=149 |isbn=978-0-88192-974-4 |url=https://books.google.com/books?id=QGmO_CtTPAEC&lpg=PA149}}</ref><ref name="setoguchi">{{cite journal |author1=Hiroaki Setoguchi |author2=Takeshi Asakawa Osawa |author3=Jean-Cristophe Pintaud |author4=Tanguy Jaffré |author5=Jean-Marie Veillon |year=1998 |title=Phylogenetic relationships within Araucariaceae based on ''rbcL'' gene sequences |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=85 |issue=11 |pages=1507–1516 |url=http://www.amjbot.org/content/85/11/1507.full.pdf |pmid=21680310 |doi=10.2307/2446478|jstor=2446478 }}</ref> * {{anchor|SectioAraucaria}}'''Section ''Araucaria''.'''. Syn. sect. ''Columbea''; stundum talin innihalda ''Intermedia'' og ''Bunya'' ** ''[[Araucaria angustifolia]]'' – suður og suðaustur Brasiía, norðaustur Argentína. ** ''[[Araucaria araucana]]''; [[Apahrellir]] – Mið-Síle & vestur Argentína. ** †''[[Araucaria nipponensis]]'' – Japan og [[Sakhalin]] (fyrri hluti Krítartímabils)<ref name="dettman">{{cite book|author1=Mary E. Dettmann |author2=H. Trevor Clifford |year=2005|series=Occasional Publication 2|chapter=Biogeography of Araucariaceae|title=Australia and New Zealand Forest Histories. ''Araucaria'' Forests|pages=1–9|editor=J. Dargavel|publisher=Australian Forest History Society|chapter-url=http://fennerschool-associated.anu.edu.au/environhist/links/publications/anzfh/anzfh2dettmann%26clifford.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20090913214958/http://fennerschool-associated.anu.edu.au/environhist/links/publications/anzfh/anzfh2dettmann%26clifford.pdf |archive-date=2009-09-13 }}</ref> * {{anchor|SectioBunya}}'''Section ''Bunya''.''' <ref name="gotz">{{cite book |author=Erich Götz |title=Pteridophytes and Gymnosperms |publisher=Springer |year=1980 |page=295 |isbn=978-3-540-51794-8 |url=https://books.google.com/books?id=8_FxJfTifF4C&lpg=PA295}}</ref><ref name="setoguchi"/> ** ''[[Araucaria bidwillii]]'' – A-Ástralía ** †''[[Araucaria brownii]]'' - England (Mið Júratímabil) ** †''[[Araucaria mirabilis]]'' – Patagónía (Mið Júratímabil) ** †''[[Araucaria sphaerocarpa]]'' - England (Mið Júratímabil) * {{anchor|SectioIntermedia}}'''Section ''Intermedia''.''' ** ''[[Araucaria hunsteinii]]'' – ''klinki''; Nýja-Gínea ** †''[[Araucaria haastii]]'' - Nýja-Sjáland (Krítartímabil) *{{anchor|SectioEutacta}}'''Section ''Eutacta''.''' ** ''[[Araucaria bernieri]]'' – Nýja-Kaledónía ** ''[[Araucaria biramulata]]'' – Nýja-Kaledónía ** ''[[Araucaria columnaris]]'' – Nýja-Kaledónía ** ''[[Araucaria cunninghamii]]'' – A-Ástralía, Nýja-Gínea ** ''[[Araucaria goroensis]]'' – Nýja-Kaledónía ** ''[[Araucaria heterophylla]]'' – Norfolk eyja ** ''[[Araucaria humboldtensis]]'' – Nýja-Kaledónía ** ''[[Araucaria laubenfelsii]]'' – Nýja-Kaledónía ** ''[[Araucaria luxurians]]'' – Nýja-Kaledónía ** ''[[Araucaria montana]]'' – Nýja-Kaledónía ** ''[[Araucaria muelleri]]'' – Nýja-Kaledónía ** ''[[Araucaria nemorosa]]'' – Nýja-Kaledónía ** ''[[Araucaria rulei]]'' – Nýja-Kaledónía ** ''[[Araucaria schmidii]]'' – Nýja-Kaledónía ** ''[[Araucaria scopulorum]]'' – Nýja-Kaledónía ** ''[[Araucaria subulata]]'' – Nýja-Kaledónía ** †''[[Araucaria lignitici]]'' – (Paleósen) Yallourn, Victoria, Ástralíu<ref name="Cookson 1951">{{cite journal |author1=Cookson, Isabel C. |author2=Duigan, Suzanne L. | title=Tertiary Araucariaceae From South-Eastern Australia, With Notes on Living Species |url=https://archive.org/details/australian-journal-of-biological-sciences_1951_4/page/409 | journal=Australian Journal of Biological Sciences | volume=4|issue=4 |pages=415–49| date=1951 |doi=10.1071/BI9510415 |doi-access=free }}</ref> **†''[[Araucaria famii]] –'' (Síð-Krítartímabil) Vancouver-eyju, Kanada.<ref name=":0">{{Cite journal|last1=Stockey|first1=Ruth A.|last2=Rothwell|first2=Gar W.|date=July 2020|title=Diversification of crown group Araucaria : the role of Araucaria famii sp. nov. in the Late Cretaceous (Campanian) radiation of Araucariaceae in the Northern Hemisphere|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/ajb2.1505|journal=American Journal of Botany|language=en|volume=107|issue=7|pages=1072–1093|doi=10.1002/ajb2.1505|pmid=32705687|issn=0002-9122}}</ref> * †'''Section ''Yezonia''.''' Útdauð. Inniheldur bara eina tegund ** †''[[Araucaria vulgaris]]'' – Japan (Síð-Krítartímabil) * †'''Section ''Perpendicula''.''' Útdauð. Inniheldur bara eina tegund ** †''[[Araucaria desmondii]]'' - Nýja-Sjáland (Síð-Krítartímabil) * '''[[incertae sedis]]''' ** †''[[Araucaria beipiaoensis]]'' ** †''[[Araucaria fibrosa]]'' ** †''[[Araucaria marensii]]'' – [[La Meseta Formation]], [[Suðurskautslandið|Antarktíka]] & [[Santa Cruz Formation, Argentina|Santa Cruz Formation]], Argentína<ref name=FWAraucariaMarensii>[http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=336893 ''Araucaria marensii''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191222000824/http://fossilworks.org/bridge.pl?a=taxonInfo&taxon_no=336893 |date=2019-12-22 }} at [[Fossilworks]].org</ref><ref name=Vicaino2012_p112>{{cite book |last1=Vizcaíno |first1=Sergio F. |last2=Kay |first2=Richard F. |last3=Bargo |first3=M. Susana |year=2012 |title=Early Miocene Paleobiology in Patagonia: High-Latitude Paleocommunities of the Santa Cruz Formation |url=https://books.google.com/books?id=lFEgAwAAQBAJ&q="Araucaria+marensii"&pg=PA112 |publisher=[[Cambridge University|Cambridge University Press]] |isbn=9781139576413 |page=112 |access-date=2017-10-21}}</ref> ** †''[[Araucaria nihongii]]'' – Japan ** †''[[Araucaria taieriensis]]'' - Nýja-Sjáland <ref>{{cite journal |doi=10.1080/03115510802417935 |last1=Pole |first1=Mike |year=2008 |title=The record of Araucariaceae macrofossils in New Zealand |journal=Alcheringa |volume=32 |issue=4 |pages=405–26|s2cid=128903229 }}</ref> ''Araucaria bindrabunensis'' (áður flokkuð í deildina ''Bunya'') hefur verið flutt í ættkvíslinia ''[[Araucarites]]''. == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Araucaria}} {{wikilífverur|Araucaria}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Barrtré]] h2gx4n69xu9j26ojjm230k93j5rpjy9 0 162193 1967730 1710252 2026-06-15T17:04:15Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967730 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | status = VU | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{Cite journal | author = Lu, L.C. | author2 = Thomas, P. | name-list-style = amp | title = ''Agathis flavescens'' | journal = [[The IUCN Red List of Threatened Species]] | volume = 2011 | page = e.T31406A9631073 | publisher = [[IUCN]] | date = 2011 | url = http://www.iucnredlist.org/details/31406/0 | doi = 10.2305/IUCN.UK.2011-2.RLTS.T31406A9631073.en | access-date = 13 January 2018}}</ref> | image = | image_caption = | image2 = | image2_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = [[Barrviðarbálkur]] (''Pinales'') | familia = ''[[Araucariaceae]]'' | genus = [[Agathis]] | species = '''A. flavescens''' | binomial = Agathis flavescens | binomial_authority = [[Henry Nicholas Ridley|Ridl.]] | range_map = | range_map_caption = | synonyms = ''Agathis dammara'' subsp.'' flavescens'' <small>([[Henry Nicholas Ridley|Ridl.]]) [[Timothy Charles Whitmore|Whitmore]]</small><br>''Agathis celebica'' subsp.'' flavescens'' <small>([[Henry Nicholas Ridley|Ridl.]]) [[Jan Frederik Veldkamp|Veldkamp]] & [[Timothy Charles Whitmore|Whitmore]]</small> }} '''''Agathis flavescens'''''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/14376592|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er tegund af barrtrjám<ref name = "source">''Conifer Database''. Farjon A., 2011-02-11</ref> sem vex á afskekktum stöðum á Malasíuskaga. Hún er stundum talin til ''[[Agathis dammara]]''.<ref>{{Cite journal | last1 = Whitmore | first1 = T. C. | doi = 10.1007/BF00983006 | title = A monograph of ''Agathis ''| url = https://archive.org/details/plant-systematics-and-evolution_1980_135_1-2/page/41 | journal = Plant Systematics and Evolution | volume = 135 | pages = 41–69 | year = 1980 | issue = 1–2 | s2cid = 20722095 }}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} {{commonscat|Agathis flavescens}} {{wikilífverur|Agathis flavescens}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Barrtré]] 6wz27cxjgbv39j888smt8pk56r37ujx 0 162195 1967699 1710256 2026-06-15T16:41:57Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967699 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | status = LR/nt | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>Conifer Specialist Group 1998. [http://www.iucnredlist.org/details/34063/all ''Agathis spathulata'']{{dead link|date=October 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Downloaded on 10 July 2007.</ref> | image = | image_caption = | image2 = | image2_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = [[Barrviðarbálkur]] (''Pinales'') | familia = ''[[Araucariaceae]]'' | genus = [[Agathis]] | species = '''A. spathulata''' | binomial = Agathis spathulata | binomial_authority = [[David John de Laubenfels|de Laub.]], 1988<ref name = "source">de Laubenfels, D. J. (1988). Coniferales. In van Steenis & de Wilde (eds.), ''Flora Malesiana'' 10: 337–453.</ref> | range_map = | range_map_caption = | synonyms = }} '''''Agathis spathulata'''''<ref name = "Whitm">{{cite journal | doi = 10.1007/BF00983006 | last1 = Whitmore | first1 = T. C. | year = 1980 | title = A monograph of Agathis | url = https://archive.org/details/plant-systematics-and-evolution_1980_135_1-2/page/41 | journal = Pl. Syst. Evol | volume = 135 | issue = 1–2 | pages = 41–69 | s2cid = 20722095 }}</ref> er tegund af barrtrjám sem vex á [[Papúa Nýja-Gínea|Papúu Nýju-Gíneu]]. Hún verður verður um 60 m há. == Tilvísanir == {{Reflist}} {{commonscat|Agathis spathulata}} {{wikilífverur|Agathis spathulata}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Barrtré]] 6uuqb9aw95tbc2652uiw46sidyk56mt 0 162518 1967751 1712599 2026-06-15T17:19:04Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967751 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{cite web |author=Thomas, P. |author2=Farjon, A. | url = https://www.iucnredlist.org/species/42482/2982206|name-list-style=amp |title=''Manoao colensoi'' |volume=2013 |page=e.T42482A2982206 |year=2013 |doi=10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T42482A2982206.en }}</ref> | image = Manoao colensoi 11.JPG | image_caption = | image2 = | image2_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = [[Barrviðarbálkur]] (''Pinales'') | familia = [[Gagnviðarætt]] (''Podocarpaceae'') | genus = Manoao | genus_authority = Molloy | species = M. colensoi | binomial = Manoao colensoi | binomial_authority = ([[William Jackson Hooker|Hook.]]) [[Brian Peter John Molloy|Molloy]]<ref name = "C132">Molloy, 1995 ''In: New Zealand J. Bot. 33: 196.''</ref> | synonyms = ''Lagarostrobos colensoi'' <small>([[William Jackson Hooker|Hook.]]) [[Christopher John Quinn|Quinn]]</small><br>''Dacrydium westlandicum'' <small>[[Thomas Kirk|Kirk]] ex [[Joseph Dalton Hooker|Hook. f.]]</small><br>''Dacrydium colensoi'' <small>[[William Jackson Hooker|Hook.]]</small> }} '''''Manoao colensoi'''''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/14376509|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref> er tegund af barrtrjám í gagnviðarætt<ref name = "source">''Conifer Database''. Farjon A., 2011-02-11</ref> sem vex á [[Norðurey (Nýja-Sjáland)|Norðureyju]] Nýja-Sjálands.<ref name=Molloy95>{{cite journal|last=Molloy|first=B. P. J.|year=1995|title=Manoao (Podocarpaceae), a new monotypic conifer genus endemic to New Zealand|journal=New Zealand Journal of Botany|volume=33|issue=2|pages=183–201|url=http://www.rsnz.org/publish/nzjb/1995/65.pdf|doi=10.1080/0028825x.1995.10410483|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20050930055445/http://www.rsnz.org/publish/nzjb/1995/65.pdf|archivedate=2005-09-30}}</ref> Hún er eina tegund sinnar ættkvíslar.<ref>{{Cite journal|last1=Sinclair|first1=W.T.|last2=Mill|first2=R.R.|last3=Gardner|first3=M.F.|last4=Woltz|first4=P.|last5=Jaffré|first5=T.|last6=Preston|first6=J.|last7=Hollingsworth|first7=M.L.|last8=Ponge|first8=A.|last9=Möller|first9=M.|date=2002-09-01|title=Evolutionary relationships of the New Caledonian heterotrophic conifer, Parasitaxus usta (Podocarpaceae), inferred from chloroplast trn L-F intron/spacer and nuclear rDNA ITS2 sequences|url=https://archive.org/details/plant-systematics-and-evolution_2002_233_1-2/page/79|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=233|issue=1–2|pages=79–104|doi=10.1007/s00606-002-0199-8|s2cid=25692189|issn=0378-2697}}</ref> Þetta er langlíft og hægvaxta tré, allt að 15m hátt. == Tilvísanir == {{Reflist}} {{commonscat|Manoao}} {{wikilífverur|Manoao}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Gagnviðarætt]] lzq1f67al9j2rhjgox39icjbfieosyt 0 162617 1967858 1962176 2026-06-16T11:53:14Z Sikander 55151 image update 1967858 wikitext text/x-wiki {{Forsætisráðherra | forskeyti = | nafn = Samia Suluhu | mynd = Samia Suluhu at the XXIX St Petersburg International Economic Forum - 2026 (cropped).jpg | myndatexti1 = Suluhu árið 2026. | titill= [[Forseti Tansaníu]] | stjórnartíð_start = [[19. mars]] [[2021]] | stjórnartíð_end = | vara_forseti = [[Philip Mpango]]<br>[[Emmanuel Nchimbi]] | forsætisráðherra = [[Kassim Majaliwa]]<br>[[Mwigulu Nchemba]] | forveri = [[John Magufuli]] | fæddur = {{Fæðingardagur og aldur|1960|1|27}} | fæðingarstaður = [[Soldánsdæmið Sansibar|Soldánsdæminu Sansibar]] | dánardagur = | dánarstaður = | þjóderni = [[Tansanía|Tansanísk]] | maki = Hafidh Ameir ​(g. 1978) | stjórnmálaflokkur = [[Chama Cha Mapinduzi]] | börn = 4 | bústaður = | atvinna = | háskóli = [[Háskólinn í Mzumbe]]<br>[[Háskólinn í Manchester]]<br>[[Opni háskólinn í Tansaníu]] | starf = |undirskrift =}} '''Samia Suluhu Hassan''' (f. 27. janúar 1960) er [[Tansanía|tansanísk]] stjórnmálakona úr flokknum [[Chama Cha Mapinduzi]] og núverandi [[forseti Tansaníu]]. Hún var áður varaforseti landsins eftir að hafa náð kjöri ásamt forsetaframbjóðandanum [[John Magufuli]] árið 2015. Mugufuli og Suluhu náðu endurkjöri árið 2020. Eftir að Magufuli lést í embætti í mars 2021 tók Suluhu við af honum og varð fyrst kvenna til að gegna embætti forseta Tansaníu.<ref>[https://www.constituteproject.org/constitution/Tanzania_2005?lang=#399 Constitution of Tanzania - "Where the office of President becomes vacant by reason of the death of the President, his resignation, loss of the electoral qualifications or inability to perform his functions due to physical infirmity, or failure to discharge the duties and functions of the office of President, then the Vice-President shall be sworn in and become the President for the unexpired period of the term of five years"]</ref><ref name="mp cv">{{cite web |url=http://www.parliament.go.tz/index.php/members/mpcvs/1668/2010-2015 |title=Member of Parliament CV |publisher=Parliament of Tanzania |access-date=19 February 2013 |archive-date=13 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150713054257/http://www.parliament.go.tz/index.php/members/mpcvs/1668/2010-2015 |url-status=live }}</ref> Áður en Suluhu varð varaforseti sat hún á tansaníska þinginu fyrir kjördæmið [[Makunduchi]] frá 2010 til 2015 og var jafnframt ríkisráðherra við skrifstofu varaforsetans frá 2010 til 2015. Þar áður hafði hún verið ráðherra í héraðsstjórn [[Sansibar]] í stjórnartíð [[Amani Abeid Karume|Amani Karume]]. Árið 2014 var hún kjörin varaformaður tansaníska stjórnlagaráðsins sem falið var að leggja drög að nýrri stjórnarskrá. ==Bakgrunnur og menntun== Suluhu fæddist í [[Soldánsdæmið Sansibar|Soldánsdæminu Sansibar]]. Að loknu framhaldsskólanámi árið 1977 var hún ráðin til starfa hjá áætlana- og þróunarráðuneyti Tansaníu sem skrifstofustúlka. Samhliða störfunum tók hún ýmis skyndinámskeið. Árið 1986 útskrifaðist hún frá Þróunarstjórnarstofnuninni hjá núverandi [[Mzumbe-háskóli|Mzumbe-háskóla]] með gráðu í [[Opinber stjórnsýsla|opinberri stjórnsýslu]].<ref name="mp cv"/> Eftir útskrift vann hún við verkefni á vegum [[Matvælaáætlun Sameinuðu þjóðanna|Matvælaáætlunar Sameinuðu þjóðanna]]. Frá 1992 til 1994 gekk hún í [[Háskólinn í Manchester|Háskólann í Manchester]] og útskrifaðist með framhaldsgráðu í hagfræði.<ref name="daily"/> Árið 2015 hlaut hún MS-gráðu í samfélagslegri efnahagsþróun eftir að hafa lokið sameiginlegum áfanga í Opna háskólanum í Tansaníu og Háskólanum í Suður-New Hampshire.<ref name="mp cv"/> ==Stjórnmálaferill== Árið 2000 ákvað hún að hefja feril í stjórnmálum. Hún var kjörin á þingið í [[Sansibar]] og var útnefnd ráðherra af Amani Karume forseta sjálfstjórnarhéraðsins. Hún var eini kvenráðherra ríkisstjórnarinnar og kveðst hafa sætt fordómum af hálfu karlkyns kollega sinna vegna kyns síns.<ref name="daily"/> Hún var endurkjörin árið 2005 og var aftur útnefnd ráðherra í öðru ráðuneyti.<ref name=activisim/> Árið 2010 gaf Suluhu kost á sér á tansaníska þjóðþingið. Hún bauð sig fram í kjördæminu Makunduchi og vann sigur með rúmlega 80% atkvæða.<ref name=activisim>{{cite news|last1=Mwakyusa|first1=Alvar|title=Tanzania: Samia Suluhu Hassan – a Tough Journey From Activism to Politics|url=http://allafrica.com/stories/201409181187.html|access-date=16 November 2016|work=AllAfrica|date=18 September 2014|archive-date=5 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190805152926/https://allafrica.com/stories/201409181187.html|url-status=live}}</ref> [[Jakaya Kikwete]] forseti útnefndi hana í kjölfarið innanríkisráðherra í stjórn sinni.<ref>{{cite news|title=Tanzania: History Made as Samia Picked Running Mate|url=http://allafrica.com/stories/201507130201.html|access-date=16 November 2016|work=AllAfrica|date=13 July 2015|archive-date=16 November 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161116101756/http://allafrica.com/stories/201507130201.html|url-status=live}}</ref> Árið 2014 var hún kjörin varaformaður stjórnlagaráðs sem átti að semja drög að nýrri stjórnarskrá fyrir Tansaníu.<ref>{{cite news|last1=Mwakyusa|first1=Alvar|title=Tanzania: Union 'Stalwart' Samia Is CA Vice-Chairperson|url=http://allafrica.com/stories/201403140029.html|access-date=16 November 2016|work=AllAfrica|date=14 March 2014|archive-date=14 March 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140314153737/http://allafrica.com/stories/201403140029.html|url-status=live}}</ref> Í júlí árið 2015 valdi [[John Magufuli]], forsetaframbjóðandi stjórnarflokksins [[Chama Cha Mapinduzi]], Suluhu sem varaforsetaefni sitt í forsetakosningum sem fóru fram það ár.<ref>{{Cite tweet |author=CCM |author-link=Chama Cha Mapinduzi |user=ccm_tanzania |number=620203847663783936 |date=12 July 2015 |title=''Mgombea mwenza Urais 2015 wa Mhe. John Pombe Magufuli ni..'' |retweet= |access-date=12 July 2015 |language=Svahílí}}</ref> Suluhu varð fyrst kvenna til að vera á kjörseðli flokksins í forsetakosningum.<ref>{{cite web |url=http://qz.com/451460/tanzanias-ruling-party-nominates-a-former-chemistry-teacher-as-its-candidate-for-president/ |title=Tanzania's ruling party nominates John Magufuli as presidential candidate |last1=Mohammed |first1=Omar |date=12 July 2015 |work=Quartz |access-date=12 August 2015 |archive-date=11 August 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150811035232/http://qz.com/451460/tanzanias-ruling-party-nominates-a-former-chemistry-teacher-as-its-candidate-for-president/ |url-status=live }}</ref> Eftir að Magufuli vann kosningarnar varð Suluhu fyrsti kvenkyns varaforseti landsins.<ref>{{cite news|url=https://www.theeastafrican.co.ke/news/John-Magufuli-declared-Tanzania-s-fifth-president/-/2558/2934778/-/11h61lfz/-/index.html|title=CCM's John Magufuli declared Tanzania fifth president|work=The East African|last=Kalinaki|first=K. Daniel|date=30 October 2015|access-date=31 October 2015|archive-date=31 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031002340/http://www.theeastafrican.co.ke/news/John-Magufuli-declared-Tanzania-s-fifth-president/-/2558/2934778/-/11h61lfz/-/index.html|url-status=live}}</ref> Eftir að Magufuli lést þann 17. mars árið 2021 varð Suluhu sjötti [[forseti Tansaníu]] og fyrsta konan til að gegna því embætti.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-56437852 |title=John Magufuli: Tanzania's president dies aged 61 after health rumours |date=17 March 2021 |work=BBC News}}</ref> Stjórn Suluhu hóf aðgerðir til að stemma stigu við [[Kórónaveirufaraldurinn 2019-2021|kórónaveirufaraldrinum]] í Tansaníu, ólíkt Magufuli sem hafði að mestu hundsað veirusýkina. Stjórn hennar kom á skyldubundinni fjórtán daga sóttkví fyrir aðkomumenn sem komu til Tansaníu frá löndum þar sem ný afbrigði [[SARS-CoV-2]] höfðu greinst. Ferðamönnum var jafnframt ráðlagt að bera andlitsgrímur, sótthreinsa sig og halda viðeigandi fjarlægð sín á milli.<ref name="Reuters border">{{cite web | title=Tanzania, once sceptical of COVID-19, announces measures to curb new variants | website=Reuters | date=2021-05-03 | url=https://www.reuters.com/world/africa/tanzania-once-sceptical-covid-19-announces-measures-curb-new-variants-2021-05-03/ | access-date=2021-06-24}}</ref> Suluhu heimilaði sendiráðum og alþjóðasamtökum að flytja bóluefni inn í landið til að bólusetja erlenda ríkisborgara við dagleg störf sín ásamt tansaníska heilbrigðisráðuneytinu.<ref name="Reuters import vaccines">{{cite web | title=Tanzania says embassies, international agencies can import COVID-19 vaccines | website=Reuters | date=2021-06-04 | url=https://www.reuters.com/world/africa/tanzania-says-embassies-international-agencies-can-import-covid-19-vaccines-2021-06-04/ | access-date=2021-06-24}}</ref> Suluhu bauð sig fram til heils kjörtímabils í forsetaembætti árið 2025. Hún lét banna helstu stjórnarandstæðingum landsins að gefa kost á sér og fangelsaði suma þeirra. Á kjördegi í október 2025 brutust út mannskæð fjöldamótmæli í Dar es Salaam gegn Suluhu. Stjórnarandstæðingar fullyrtu að allt að 700 manns hefðu verið drepnir í mótmælunum.<ref>{{Vefheimild|titill=Stjórnarandstaðan segir 700 hafa verið drepin í mótmælum|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-10-31-stjornarandstadan-segir-700-hafa-verid-drepin-i-motmaelum-457816|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 31. október 2025|skoðað=1. nóvember 2025|höfundur=Hallgrímur Indriðason}}</ref> Samkvæmt opinberum tölum vann Suluhu sigur í kosningunum og hlaut um 98% atkvæða.<ref>{{Vefheimild|titill=Íslensk ungmenni í upplausnarástandi í Tansaníu: „Við höfum heyrt í hríðskotabyssum, öskrum og grátum“|url=https://www.ruv.is/frettir/erlent/2025-11-02-islensk-ungmenni-i-upplausnarastandi-i-tansaniu-vid-hofum-heyrt-i-hridskotabyssum-oskrum-og-gratum-457897|útgefandi=[[RÚV]]|dags= 2. nóvember 2025 |skoðað=2. nóvember 2025|höfundur=Þorgils Jónsson|höfundur2=Alma Ómarsdóttir}}</ref> ==Einkahagir== Árið 1978 giftist Suluhu Hafidh Ameir, embættismanni í landbúnaðargeiranum. Þau eiga fjögur börn.<ref name="daily">{{cite news |last=Mwakyusa |first=Alvar |date=18 September 2014 |title=Samia Suluhu Hassan: A tough journey from activism to politics |url=http://dailynews.co.tz/archive/index.php/features/36136-samia-suluhu-hassan-a-tough-journey-from-activism-to-politics |newspaper=Daily News |access-date=12 August 2015 <!--https://www.webcitation.org/6ajmyEvqc?url=http://dailynews.co.tz/archive/index.php/features/36136-samia-suluhu-hassan-a-tough-journey-from-activism-to-politics --> |archive-date=12 August 2015 |archive-url=https://www.webcitation.org/6ajmyEvqc?url=http://dailynews.co.tz/archive/index.php/features/36136-samia-suluhu-hassan-a-tough-journey-from-activism-to-politics |url-status=live }}</ref> Annað barn þeirra, Wanu Hafidh Ameir (f. 1982) situr á sérstöku sæti á þinginu í Sansibar.<ref>{{cite web |url=http://www.zanzibarassembly.go.tz/wanu_hafidh.php |title=Member Profile: Wanu Hafidh Ameir |publisher=Zanzibar House of Representatives |access-date=12 August 2015 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{dead link|date=March 2018 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Tilvísanir== {{Reflist}} ==Tenglar== *[http://academicarchive.snhu.edu/bitstream/handle/10474/355/sced2005hassan.pdf?sequence=1 Professional Newsletter Production by Samia Suluhu et al.], (PDF) 2005, OUT/NSHU. {{töflubyrjun}} {{Erfðatafla |titill = Forseti Tansaníu | frá = [[17. mars]] [[2021]] | til = | fyrir = [[John Magufuli]] | eftir = Enn í embætti }} {{töfluendir}} {{Forsetar Tansaníu}} {{DEFAULTSORT:Suluhu, Samia }} {{f|1960}} [[Flokkur:Forsetar Tansaníu]] dc07r56tswfwvf7nnpdtpbofcb7xpq1 0 162711 1967664 1961430 2026-06-15T16:13:37Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967664 wikitext text/x-wiki '''Kóranismi''' ([[arabíska]]: القرآنية‎; ''al-Qur'āniyya,'' einnig þekkt sem '''kóranísk ritningarstefna''')<ref>{{Cite journal|last=Quandt|first=William B.|last2=Brown|first2=Daniel|date=1997|title=Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought|url=https://archive.org/details/sim_foreign-affairs_july-august-1997_76_4/page/165|journal=Foreign Affairs|volume=76|issue=4|pages=165|doi=10.2307/20048172|issn=0015-7120}}</ref> samanstendur af þeim viðhorfum að [[Íslam|íslömsk]] lög og leiðsögn eigi að vera byggð á [[Kóran|Kóraninum]] og eiga því að vera algerlega eða að hluta til andstæð trúarlegu valdi, áreiðanleika og sanngildi [[Hadíða|hadíðubókmennta]].<ref name="The Quranists">{{cite journal|last=Musa|first=Aisha Y.|date=2010|title=The Qur'anists|journal=Religion Compass|publisher=John Wiley & Sons|volume=4|issue=1|pages=12–21|doi=10.1111/j.1749-8171.2009.00189.x}}</ref> Kóranistar trúa því að skilaboð Guðs innan Kóransins séu skýr og fullkomin eins og þau eru, vegna þess að Kóraninn segir það og því er hægt að skilja hann að fullu án þess að sækja í skýringar hadíða, sem kóranistar telja að séu fölsun.<ref name=":6">{{Cite web|last=admin|title=19.org|url=https://19.org/|access-date=2021-02-06|website=19.org|language=en-US}}</ref><ref name=":7">{{Cite web|title=KUR'ANİ-BİLİMSEL-TEOLOJİ, BİLİMSEL-KUR'ANİ-TEOLOJİ VE KUR'ANİ-AHENKSEL-TEOLOJİ – Caner Taslaman|url=http://www.canertaslaman.com/2019/09/12/kurani-bilimsel-teoloji-bilimsel-kurani-teoloji-ve-kurani-ahenksel-teoloji/|access-date=2021-02-06|language=tr-TR}}</ref><ref name=":3">{{Cite web|title=Hadis & Sünnet: Şeytani Bidatler|url=http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=19|access-date=2021-05-25|website=Teslimolanlar|archive-date=2021-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525090921/http://www.teslimolanlar.org/ekler.php?ekid=19|url-status=dead}}</ref><ref name=":7"/> Þegar kemur að trú, lögfræði og löggjöf hafa kóranistar aðra skoðun en þeir sem aðhyllast [[ahl al-Hadith]] þar sem þeir síðarnefndu telja að hadíðuskýringar séu viðbót við Kóraninn sem íslamskt kennivald þegar kemur að lögum og trúarjátningu.<ref name="ODI">{{cite encyclopedia|title=Ahl al-Hadith|editor=John L. Esposito|work=The Oxford Dictionary of Islam|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|year=2014|url=http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-72|url-access=subscription|access-date=2020-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190427171613/http://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195125580.001.0001/acref-9780195125580-e-72|archive-date=2019-04-27|url-status=live}}</ref> Hver sá flokkur sem styðst við hadíðuskýringar innan Íslam hefur sína eigin sér útgáfu af þeim skýringum sem þeir styðjast við, en þeim er svo hafnað af öðrum flokkum sem styðjast við aðrar hadíðuskýringar. Kóranistar hafna öllum hadíðuskýringum og boða engar slíkar.<ref name="62-rida">''al-Manar'' 12(1911): 693-99; tilv. í Juynboll, ''Authenticity'', 30; tilv. í [[#DWBRTMIT1996|D.W. Brown, ''Rethinking tradition in modern Islamic thought'', 1996]]: bls. 120</ref><ref name="Voss">{{cite journal |url=http://www.masjidtucson.org/publications/books/sp/1996/apr/page1.html |title=Identifying Assumptions in the Hadith/Sunnah Debate |last=Voss |first=Richard Stephen |date=April 1996 |volume=12 |issue=4 |journal=Monthly Bulletin of the International Community of Submitters |access-date=5 December 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160729034931/http://masjidtucson.org/publications/books/sp/1996/apr/page1.html |archive-date=29 July 2016 |url-status=live }}</ref> Kóranistum svipar til hreyfinga innan annara [[Abrahamísk trúarbrögð|abrahamískra trúarbragða]], líkt og [[Karaite]]-hreyfingarinnar innan [[Gyðingdómur|gyðingdóms]] og ''[[Sola scriptura]]''-viðhorfsins meðal mótmælenda innan [[Kristni|kristindóms]]. ==Hugtök== Fylgjendur Kóranísks Íslams eru kallaðir „Kóranistar“ ([[arabíska]]: قرآنيّون‎ eða ''Qurāniyyūn''), en eru einnig „umbótasinnar“ eða „framsæknir múslimar“ í samanburði við aðra múslima, en þeir hafna þó þessum skilgreiningum.<ref name="Oxford Handbook">{{cite book |first1=Yvonne Y. |last1=Haddad |first2=Jane I. |last2=Smith |title=The Oxford Handbook of American Islam |url=https://books.google.com/books?id=5y_cBAAAQBAJ&pg=PA150 |date=3 November 2014 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-986264-1 |pages=150–153 |access-date=7 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160514025359/https://books.google.com/books?id=5y_cBAAAQBAJ&pg=PA150 |archive-date=14 May 2016 |url-status=live }}</ref> Ekki má rugla Kóranistum við [[Ahle-e-Quran]]  („Fólk Kóransins“) sem eru samtök stofnuð af Abdullah Chakralawi. Kóranistar kalla sig einfaldlega „múslima“ eða „hina undirgefnu“. ==Kennisetning== Kóranistar trúa því að Kóraninn sé höfuðuppspretta trúarlegra laga og leiðsagnar innan Íslam og hafna öllu því valdi sem stendur utan Kóransins eins og [[Hadíða|hadíðum]] og [[súnna]]. Þeir vísa í vers 6:38,45:6 og 6:112-116 innan Kóransins sér til stuðnings og trúa því að Kóraninn sé fullmótaður og skýr og að hann sé hægt að skilja fullkomlega án þess að styðjast við hadíður eða súnna. Þess vegna nota þeir Kóraninn sjálfan til að túlka Kóraninn:<ref>Jens Zimmermann, ''Hermeneutics: A Very Short Introduction'', Oxford University Press, 2015, pg. 90</ref> <blockquote>„...bókstafleg og heildræn greining textans út frá samtímalegu sjónarhorni með því að styðjast við gagnrýna trúarlega nálgun á ''tafsir al-qur'an bi al-qur'an'' (útskýring á Kóraninum með notkun Kóransins) og á lögfræðilegum undirstöðuatriðum ''al-asl fi al-kalam al-haqiqah'' (undirstaða bókstaflegrar orðræðu) án þess að brjóta innihald Kóransins í gegnum linsu sagnfræðinnar og hefðarinnar.“<ref>Mahmoud Ayoub, ''Contemporary Approaches to the Qur'an and Sunnah'', International Institute of Islamic Thought (IIIT), 2012, pg. 27</ref></blockquote> Þessi túlkunaraðferð á Kóraninum er að mestu ólík þeirri túlkunaraðferð sem [[súnní]]- og [[sjía]]múslimar styðjast við, en hún er kölluð ''[[Tafsir|tafsir bi-al-ma'thur]]''. Ólíkt Kóranistum trúa Sunnimúslimar því að Kóraninn sé ekki fullmótaður, heldur þurfi Kóraninn á skýringum súnna að halda, meira en skýringar súnna þurfa á Kóraninum að halda (''inna l-Quran ahwaju ila l-sunna mina l-sunna ila l-Quran''). Þessi aðferðafræðilegi munur hefur leitt til töluverðs klofnings meðal Kóranista og súnní- og sjíamúslima þegar kemur að túlkun á guðfræði og [[Sjaríalög|lögum]]. Sem dæmi má nefna að skömmu eftir dauða [[Múhameð|Múhameðs]] trúðu þeir múslimar sem höfnuðu hadíðum ekki á [[Naskh (tafsir)|Naskh]]. Höfnun fræðimannsins Dirar ibn Amr's á hadíðum leiddi hann að því að hafna trú sinni á [[Dajjal|Al-Masih ad-Dajjal]], [[Refsing grafarinnar|refsingu grafarinnar]] og [[Shafa'ah]] á 8. öldinni.<ref>Josef Van Ess, ''Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra. Volume 3'', Brill, 2018, bls. 56–58</ref> [[Egyptaland|Egypski]] fræðimaðurinn [[Mohammed Abu Zaid al-Damanhury]] hafnaði ummælum byggðum á hadíðum sem varð til þess að hann hafnaði einnig trú sinni á [[Isra og Mi'raj]] (næturför Múhameðs árið 621) snemma á 20. öldinni. Í ummælum hans sem birt voru 1930, ''Al-hidaya wa-l-'Irfan fi tafsir al-Qur'an bi-l-Qur'an'' (Íslenska: ''Leiðarvísir og kennsla á túlkun Kóransins með Kóraninum'') þar sem notast er við Kóraninn sjálfan til að túlka Kóraninn, heldur hann fram að vers 17:1 sé skírskotun í [[Hegira]] (för Múhameðs frá Mekku til Medínu) en ekki Isra og Mi'raj.<ref>J. J. G. Jansen, ''The Interpretation of the Koran in Modern Egypt'', E.J. Brill, 1980, pp. 87–89</ref><ref>[http://www.mafhoum.com/press3/112C33.htm Egypt's Quest for Cultural Orientation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080308013517/http://www.mafhoum.com/press3/112C33.htm |date=2008-03-08 }}, Mafhoum.com, Sótt 3. nóvember 2021.</ref> [[Syed Ahmad Khan]] færði rök fyrir því að þó að Kóraninn væri ennþá félagslega viðurkenndur þá setti traustið á hadíður ákveðin takmörk á þá fjölmörgu eiginleika Kóransins þegar kemur að menningarlegum og sagnfræðilegum aðstæðum.<ref name=DWBRTMIT1996:65>[[#DWBRTMIT1996|Brown, ''Rethinking tradition in modern Islamic thought'', 1996]]: bls. 65.</ref> Hversu mikið kóranistar hafna því valdi sem skýringar hadíða og súnna búa yfir er misjafnt, en þeir hópar sem eru hvað mest áberandi hafa gagnrýnt valdkenningar hadíða rækilega og hafna þeim af mörgum ástæðum.<ref name="Voss"/> Algengasta viðhorf kóranista er þó að þeir segja að hadóður séu hvergi nefndar í Kóraninum sem uppspretta af [[Íslömsk guðfræði|íslamskri guðfræði]] og iðkun, en það viðhorf var ekki skjalfest fyrr en eftir að öld leið frá dauða Múhameðs<ref name="auto3">{{cite web |url=http://people.uncw.edu/bergh/par246/L21RHadithCriticism.htm |title=Archived copy |access-date=2006-09-28 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070311144448/http://people.uncw.edu/bergh/par246/L21RHadithCriticism.htm |archive-date=2007-03-11 }}</ref> og inniheldur nokkrar villur og þversagnir.<ref name="The Quranists"/><ref name="Voss"/> Fyrir súnnímúslima er „súnna“ (vegurinn/leiðin) skilgreint sem vegur/leið spámannsins og er því ein höfuðuppspretta af íslömskum lögum á meðan Kóraninn býr yfir versum sem sameina múslima til að hlýða spámanninum, en í  Kóraninum er ekkert að finna um „súnna“ í tengslum við Múhameð eða aðra spámenn. Hugtakið súnna birtist þó nokkrum sinnum, meðal annars í setningunni „sunnat Allah“ (vegur/leið Guðs)<ref name="Islamicity-search">{{cite web |title=Quran Smart Search. Searched: sunna |url=https://www.islamicity.org/quransearch/?q=sunna |website=Islamicity |access-date=19 April 2020}}</ref> en ekki innan „sunnat al-nabi“ (vegur/leið spámannsins) – en sú setning er oft notuð af andstæðingum hadíða.<ref name=DWBRTMIT1996:8>[[#DWBRTMIT1996|Brown, ''Rethinking tradition in modern Islamic thought'', 1996]]: bls. 8.</ref> ==Sagan== ===Upphafsdagar íslams=== [[File:Qur'anic Manuscript - 3 - Hijazi script.jpg|thumb|262px|Kóran frá 7. öld ritaður á skinnpappír.]] Kóranistar rekja trú sína aftur til tíma [[Múhameð|Múhameðs]], sem lagði bann við skrifum á hadíðum til að koma í veg fyrir að hadíðum yrði ruglað saman við Kóraninn.<ref>https://islamfuture.files.wordpress.com/2009/12/usool-al-hadeeth-the-methodology-of-hadith-evaluation.pdf</ref><ref name="Musa 2008">{{cite book |last=Musa |first=Aisha Y. |date=2008 |title=Hadith as Scripture: Discussions on The Authority Of Prophetic Traditions in Islam |publisher=Palgrave |isbn=978-0-230-60535-0}}</ref><ref name="Aisha Musa">Aisha Y. Musa, ''Hadith as Scripture: Discussions on the Authority of Prophetic Traditions in Islam,'' Palgrave Macmillan, 2008, pp.25-29</ref> Einn af samverkamönnum Múhameðs og arftaki [[Ómar mikli|Ómar]] bannaði einnig skrif hadíða og eyðilagði þau söfn hadíðurita þegar hann ríkti sem [[kalífi]]. Þegar Umar skipaði ríkisstjóra yfir borginni [[Kufa]] sagði hann við hann: „Þú munt koma í bæ og hitta fólk þar sem suðið í Kóraninum hljómar eins og suð býflugna. Til að vekja áhuga þeirra, ekki afvegaleiða þá með hadíðum. Sýndu þeim kóraninn og sparaðu orðræðuna frá sendiboða Guðs (friður og blessum sé með honum)!“<ref name="Aisha Musa"/> Hraðar breytingar áttu sér stað samkvæmt lýsingum Ómars hvað varðar þungamiðju kóransins í trúarlegu lífi íbúa Kufa. Fáeinum áratugum síðar var bréf sent til [[Abd al-Malik ibn Marwan]], kalífa [[Úmajadar|Úmajadaveldisins]], sem varðaði íbúa Kufa: „Þeir afneituðu dómi Drottins síns og gerðu hadíður að trúarbrögðum sínum; og segjast hafa öðlast þekkingu utan kóransins ... Þeir trúðu á bók sem var ekki frá Guði, skrifuð af mönnum; þeir tileinkuðu hana svo sendiboða Guðs.“<ref>Aisha Y. Musa, ''Hadith as Scripture: Discussions on the Authority of Prophetic Traditions in Islam,'' Palgrave Macmillan, 2008, pp. 37-38</ref> Árin þar á eftir, hafði tabúið sem fylgdi skrifum og fylgni hadíða minnkað svo mikið að Úmajadakalífinn [[Ómar 2.]] skipaði svo fyrir að gert yrði hið fyrsta opinbera safn hadíða [[Abu Bakr ibn Muhammad ibn Hazm]] og Ibn Shihab al-Zuhri voru meðal þeirra fyrstu sem skrifuðu hadíður að beiðni Ómars 2. Þrátt fyrir þá nýju stefnu sem fylgdi hadóðum, hélt áfram sú gagnrýni á valdi þeirra í valdatíð [[Abbasídaveldið|Abbasídaveldisins]] og varði fram að tíma Al-Shafi'i, þegar hópur sem kallaði sig „Ahl al-Kalam“ hélt því fram að spámannslegt dæmi Múhameðs „væri eingöngu að finna innan Kóransins“ frekar en innan hadíða.<ref name=DWBRTMIT1996:15-6>[[#DWBRTMIT1996|Brown, ''Rethinking tradition in modern Islamic thought'', 1996]]: bls.15-16</ref><ref>excerpted from Abdur Rab, ''ibid'', bls.&nbsp;199–200.</ref> Seinna kom fram svipaður hópur, „Ahl al-Tawḥīd wa l-ʿAdl“ (fólk eingyðistrúar og réttlætis) sem var kallaður [[Muʿtazila|Mu'tazilitar]] af andstæðingum þeirra, en sá hópur taldi að innihald flestra hadíða væri ekki nægilega áreiðanlegt. Samkvæmt þeim væri meirihluti hadíða ágiskanir, getgátur og [[Bidʻah|bidah]] ([[villutrú]]), á meðan bók Guðs væri heildstæð og fullkomin og þurfti ekki á hadíðum að halda til sem viðbót.<ref>Azami, M. A., ''Studies in Hadith Methodology and Literature'', Islamic Book Trust, Kuala Lumpur, 92; cited in Akbarally Meherally, ''Myths and Realities of Hadith – A Critical Study'', (published by Mostmerciful.com Publishers), Burnaby, BC, Canada, 6; available at  http://www.mostmerciful.com/Hadithbook-sectionone.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313063736/http://mostmerciful.com/hadithbook-sectionone.htm|date=2016-03-13}}; excerpted from Abdur Rab, ibid, bls. 200.</ref> Áberandi fræðimenn á borð við Dirar ibn Amr höfnuðu einnig hadíðum. Dirar ibn Amr skrifaði bók sem kallaðist ''Þversögnin innan hadíða''. En á þeim tíma höfðu orðið það miklar breytingar að sagt er að Dirar ibn Amr á hafa orðið fyrir barsmíðum af hálfu ''ashab al-hadit'' og neyddist hann til að vera í felum þar til hann dó. Líkt og Dirar ibn Amr þá sá fræðimaðurinn Abu Bakr al-Asamm lítið notagildi fyrir hadíður. Á tíma Abbasídaveldisins hafnaði skáldið, guðfræðingurinn og lögfræðingurinn [[Ibrahim_an-Nazzam|Ibrahim an-Nazzam]] hadíðum sem byggðar voru á frásögnum [[Abu Hurayra]]. Frægur nemandi hans, [[Al-Jahiz]], var einnig gagnrýninn á þá sem fylgdu hadíðum og kallaði þá ''al-nabita'' (íslenska: ''hinir fyrirlitlegu''). Samtímamaður An-Nazzam, [[Al-Shafi'i]], reyndi að hrekja rök þeirra sem höfnuðu hadíðum í bók sinni ''Kitab Jima'a l-'Ilm.'' [[Ibn Qutaybah]] reyndi einnig að hrekja rök An-Nazzam gegn hadíðum Abu Hurayra bók sinni ''Ta'wil Mukhtalif al-Hadith''.  ===19. öldin=== Í Suður-Asíu á 19. öldinni myndaðist Ahle Quran-hreyfingin sem mótvægi gegn [[Ahle Hadith]]-hreyfingunni, en þeir töldu að sú síðarnefnda væri að leggja of miklar áherslur á hadíður.<ref name="Brown">{{cite book |last=Brown |first=Daniel W. |date=1996 |title=Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought |url=https://archive.org/details/rethinkingtradit0000brow |location=Cambridge |publisher=Cambridge University Press |pages=[https://archive.org/details/rethinkingtradit0000brow/page/38 38]–41 |isbn=978-0-52157-077-0}}</ref> Margir meðlimir Ahle Quran í Suður-Asíu eru fyrverandi meðlimir Ahle Hadith en þeir gátu ekki sætt sig við ákveðnar hadíður.<ref name="Brown"/> Khwaja Ahmad Din Amritsari, [[Chiragh Ali]], og [[Aslam Jairajpuri]] eru nokkrir þeirra sem komu með trú Kóranista til Indlands á þessum tíma.<ref name="Brown"/> ===20. öldin=== Í [[Egyptaland|Egyptalandi]] snemma á 20. öldinni uxu hugmyndir Kóranista á borð við [[Muhammad Tawfiq Sidqi]] út frá hugmyndum umbótasinnans [[Muhammad Abduh]], þá sérstaklega þegar kom að því að hafna ''[[taqlid]]'' (ísl. „blindri eftiröpun“) en einnig að leggja ætti áherslu á kóraninn.<ref>Rein Fernhout, ''Canonical Texts. Bearers of Absolute Authority. Bible, Koran, Veda, Tipitaka: A Phenomenological Study'', Brill Rodopi, 1994, pp. 218-219</ref><ref name="Brown"/> Egyptinn Muhammad Tawfiq Sidqi vildi meina að „ekkert innan hadíða hefði verið skrifað þar til nógu langur tími hafði liðið svo að fjölmargar fáránlegar og spillandi hefðir hefðu myndast.“<ref>Sidqi, Muhammad Tawfiq, ''Al-Islam huwa al-Qur'an wahdahu,'' ''al-Manar'' 9 (1906), 515; cited in {{cite book |last1=Brown |first1=Daniel W. |title=Rethinking tradition in modern Islamic thought |date=1996 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0521570778 |pages=88–89 |url=https://www.scribd.com/document/116836545/Rethinking-Traditions-in-Modern-Islamic-Thought-Daniel-w-Brown |access-date=10 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321033206/https://www.scribd.com/document/116836545/Rethinking-Traditions-in-Modern-Islamic-Thought-Daniel-w-Brown |archive-date=21 March 2019 |url-status=live }}</ref> Muhammad Tawfiq Sidqi skrifaði grein sem kallaðist ''Al-Islam Huwa ul-Qur'an Wahdahu'' (íslenska: ''Íslam er aðeins Kóraninn'') sem birtist í egypska tímaritinu ''Al-Manar'', þar sem hann hélt því fram að Kóraninn væri nægur til leiðsagnar:<ref>Musa, Aisha Y., ''Hadith as Scripture: Discussions on the Authority of Prophetic Traditions in Islam'', Palgrave Macmillan, New York, 2008, p.6.</ref> „skyldur manna ná ekki út fyrir bók Guðs. Ef eitthvað annað en Kóraninn væri nauðsynlegt fyrir trúarbrögð,“ segir Sidqi, „hefði spámaðurinn skipað svo fyrir í skrifum sínum og Guð tryggt varðveislu þess.“ Líkt og aðrir fræðimenn í Egyptalandi eins og [[Mohammed Abu Zaid al-Damanhury|Abu Zayd]] og [[Ahmed Subhy Mansour]], hafa sumir fræðimenn og umbótasinnar í [[Íran]] tileinkað sér Kóranisma, komið frá hefðbundnum æðri menntastofnunum. Shaykh Hadi Najmabadi, Mirza Rida Quli Shari'at-Sanglaji, Mohammad Sadeqi Tehrani, og [[Ayatollah Borqei]] lærðu innan hefðbundinna sjía-íslamskra háskóla í [[Najaf]] og [[Qom]]. Það var þeirra trú að sum trú og iðkun þeirra sem kenndar voru innan þessara háskóla, eins og t.d. dýrkun [[Imamzadeh]] og trúin á [[Raj'a]] væru óskynsamlegar og fullar af hjátrú og ættu engan grunn í Kóraninum.<ref name="Arjomand">Said Amir Arjomand, ''Authority and Political Culture in Shi'ism'', State University of New York Press, 1998, pp. 160-161 and 166-167</ref> Í stað þess að túlka Kóraninn út frá hadíðum, þá túlkuðu þeir Kóraninn út frá Kóraninum (''tafsir al-qur'an bi al-qur'an)''. Trú þessara umbótasinna hefur kallað fram gagnrýni frá hefðbundum sjía-fræðimönnum á borð við [[Ruhollah Khomeini|Ayatollah Khomeini]], sem reyndi að hrekja þá gagnrýni frá Sanglaji og öðrum umbótasinnum sem kom fram í bókinni ''[[Kashf al-Asrar]]''.<ref name="Arjomand" /><ref>[https://profdoc.um.ac.ir/articles/a/1060364.pdf Pillars, proofs and requirements of the Quran-Sufficiency Theory, along with its criticism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626152245/https://profdoc.um.ac.ir/articles/a/1060364.pdf |date=2020-06-26 }}, Profdoc.um.ac.ir, Accessed June 22, 2020</ref><ref>[http://pdmag.info/article-1-316-en.pdf A Criticism of the “Qura’n-through-Qura’n Interpretation Method” of the Shiite Quraniyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200626200611/http://pdmag.info/article-1-316-en.pdf |date=2020-06-26 }}, Pdmag.info, Accessed June 22, 2020</ref> Kóranmiðuð trú hefur einnig breiðst út meðal leikmanna múslima eins og hins íransk-bandaríska Ali Behzadnia, sem varð staðgengill heilbrigðis- og velferðarráðherra og starfandi menntamálaráðherra skömmu eftir [[Íranska byltingin|írönsku byltinguna]]. Hann hefur einmitt gagnrýnt stjórnvöld Írans fyrir að vera ólýðræðisleg og ekki í tengslum við „Íslam Kóransins“.<ref>Edip Yuksel, ''Critical Thinkers for Islamic Reform: A Collection of Articles from Contemporary Thinkers on Islam'', Brainbow Press, 2009, pp. 188-189</ref> ===Samtíminn=== [[File:Islam branches and schools.svg|thumb|right|Skýringarmynd af greinum [[súnní]], [[sjía]], [[ibadi]], kóranisma, múslimum utan trúfélaga, [[ahmadiyya]] og [[Súfismi|súfisma]].]] Á 21. öldinni hefur Kóranismi breiðst út til ýmissa landa. En í löndum sem hafa tileinkað sér ákveðna þætti Súnní laga hefur verið spornað gegn útbreiðslu hans. Til dæmis má nefna sádi-arabíska fræðimanninn [[Hassan Farhan al-Maliki]], sem var handtekinn í mörg skipti fyrir að mæla með pólitískri umbót og að snúa aftur til Kóransins. [[Sádi-Arabía]] hóf málsókn gegn honum innan hins Sérhæfða sakamáladómstóls í Ríad, en sú stofnun var sett á laggirnar í janúar 2009, sérstaklega til að takast á við „hryðjuverk og þjóðaröryggi“. Árið 2019 fór fram opinber málsókn, sem tengdist konungnum beint, þar sem ákærur á hendur Maliki byggðust eingöngu á trúarlegu viðhorfi hans og var mælt með því að hann yrði fundinn sekur fyrir „öfgafulla túlkun“ á Íslam. Aðrir Sádí menntamenn, eins og Abdul Rahman al-Ahdal, halda áfram að tala fyrir því að yfirgefa hadíður og að snúa sér að Kóraninum. Einnig hafa Kóranistar verið handteknir í [[Egyptaland|Egyptalandi]] og [[Súdan]] fyrir trú sína.  Sýrlenski menntamaðurinn [[Muhammad Shahrur]], sem lést 2019, vildi meina að hadíður hefðu engin trúarleg gildi og að Kóraninn væri hin eina trúarlega uppspretta fyrir múslima. Útbreiðsla Kóranisma í [[Rússland|Rússlandi]] hefur valdið reiði á meðal súnnískra stofnanna. Hið Rússneska múftaráð skipaði ''[[fatwa]]'' gegn Kóranisma og leiðtogum  hans. Einn meintur leiðtogi Kóranista sem nefndur er í því ''fatwa'' er rússneski heimspekingurinn Taufik Ibragim, hann benti á að hans trú ætti meira sameiginlegt við [[Jadid]]-hefðina,  en þessir tveir hópar skarast í Rússlandi. Í [[Tyrkland|Tyrklandi]] hafa Kóranistar brugðist við gagnrýni tyrkneska trúarmálaráðuneytisins á samfélagsmiðlum. Í [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]] hefur íslamskur fræðimaður, menntaður við [[Oxford-háskóli|Oxford]], Taj Hargey, sett á laggirnar opna Mosku. Eins og nafnið gefur til kynna er tilgangur hennar að hún sé opin fyrir þeim múslimum sem hafa verið útskúfaðir úr súnní- og sjíamoskum, þá helst konur. Hargey lýsir tilgangi moskunnar svo: „Hún er kóranmiðuð, stuðlar að jafnrétti kynja, sé utan-trúarbragða, sam-menningarleg og sjálfstæð“. ==Áberandi samtök== ===Ahle Quran=== ''Ahle Quran'' eru samtök stofnuð af Abdullah Chakralawi, en hann lýsir Kóraninum sem „ahsan Hadith“ sem þýðir hin fullkomna hadíða og heldur því fram að hann þurfi engar viðbætur.<ref name="Aziz Ahmad">Aḥmad (1967), bls.120–121.</ref> Hreyfing hans reiðir sig helst á kafla og vers innan Kóransins. Afstaða Chakralawi er sú að Kóraninn sjálfur væri fullkomnasta uppspretta hefða og því ætti einungis að fylgja honum. Sakvæmt Chakralawi hafði Múhameð aðeins hlotið eina tegund opinberunnar ([[wahy]]) og væri það Kóraninn. Hann heldur því fram að Kóraninn sé eina skrásetning guðdómlegrar visku, eina uppsprettan af kenningum Múhameðs og því sé hann æðri öllu safni hadíða sem urðu til síðar.<ref name="Aziz Ahmad"/> ===Izgi Amal=== Þessi kóranistasamtök eru staðsett í [[Kasakstan]] en kyrillískt nafn þeirra „Ізгі амал“ má þýða á latneskt letur sem ''İzgi amal''. Meðlimir eru áætlaðir um 70 til 80 þúsund manns. Leiðtogi þeirra er Aslbek Musin, sonur fyrrverandi þingmannsins [[Aslan Musin]].<ref>[http://www.nm2000.kz/news/2009-11-27-22877/ Личность и ислам (Начало. Интервью с Аслбеком Мусиным)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190306043539/http://nm2000.kz/news/2009-11-27-22877/ |date=2019-03-06 }}, nm2000.kz. Sótt 3. nóvember 2021.</ref><ref>Талгат Адилов, [http://www.contur.kz/node/517 Казахстанские кораниты: элита будущего или ответ«Ак Орды» радикальному исламу] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190708094619/http://www.contur.kz/node/517 |date=2019-07-08 }}, contur.kz. Sótt 3. nóvember 2021.</ref> ===Kala Kato=== [[Kala Kato]] er kóranísk hreyfing þar sem fylgjendur eru að mestu búsettir í [[Nígería|Norður-Nígeríu]],<ref name="Sa'isu">Isa Sa'isu, [https://www.dailytrust.com.ng/kala-kato-meet-group-with-yet-another-perception-of-islam.html Kala-Kato: Meet group with yet another perception of Islam] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428162247/https://www.dailytrust.com.ng/kala-kato-meet-group-with-yet-another-perception-of-islam.html |date=2019-04-28 }}, dailytrust.com.ng, Accessed February 10, 2019</ref> en sumir hafa einnig búsetu í [[Níger]].<ref>[https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/irf/2009/127248.htm International Religious Freedom Report 2009], state.gov, Accessed February 10, 2019</ref> Kala Kato þýðir „maðurinn segir“ samkvæmt [[Hása|tungumáli Hása]] sem tengist frásögnum eða hadíðum Múhameðs sem voru tileinkuð honum eftir dauða hans. Kala Kato viðurkenna eingöngu vald Kóransins og trúa því að allt sem ekki er Kala Allah, sem þýðir „Guð segir“ innan tungumáls Hausa, sé Kala Kato.<ref>Aminu Alhaji Bala, [http://saspjournals.com/wp-content/uploads/2015/08/SJAHSS-35B1034-1039.pdf Qur’anists’ Deviant Da'wah as Reflected in Their Trends of Tafsir in Northern Nigeria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190212131324/http://saspjournals.com/wp-content/uploads/2015/08/SJAHSS-35B1034-1039.pdf |date=2019-02-12 }}, saspjournal.com, Accessed February 10, 2019</ref> ===Kóranistasamfélag Malasíu=== Kóranistasamfélag Malasíu var stofnað af [[Kassim Ahmad]]. Hreyfingin aðgreinir sig frá súnní- og sjíahefðum meðal annars með því að hafna því að að hárið sé hluti af ''[[awrah]]'' (líkamshlutum sem beri að hylja) og þar af leiðandi eru hugmyndir þeirra gagnvart ''[[hijab]]'' mun umburðalyndari, en samkvæmt Kóranistum er hugmyndin um hijab ekki að finna innan Kóransins.<ref>{{cite web |url=https://www.themalaysianinsight.com/s/17894/ |title=Malay intellectual Kassim Ahmad dies |website=The Malaysian Insight |access-date=10 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140018/https://www.themalaysianinsight.com/s/17894/ |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref> ===Sunnat Kóran-samfélagið=== Sunnat Kóran-samfélagið er kóranísk hreyfing á [[Indland|Indlandi]]. Hreyfingin stóð fyrir fyrstu kynblönduðu [[Jumu'ah|safnaðartilbeiðslu]] (Jumu'ah) sögunnar sem stjórnuð var af konu sem fór fram á Indlandi.<ref>Ziya Us Salam, [https://frontline.thehindu.com/the-nation/i-follow-the-quran/article10074190.ece 'I follow the Quran'], frontline.thehindu.com, Accessed February 10, 2019</ref> Skrifstofur þeirra og höfuðstöðvar eru innan [[Kerala]].<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/world/2018/jan/30/muslim-woman-receives-death-threats-leading-prayers-kerala-india |title=Muslim woman receives death threats after leading prayers in Kerala |first=Amrit |last=Dhillon |date=30 January 2018 |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=10 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612163349/https://www.theguardian.com/world/2018/jan/30/muslim-woman-receives-death-threats-leading-prayers-kerala-india |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref> Samfélag kóranista er stórt innan Kerala.<ref>{{Cite journal |last=Khan |first=Aftab Ahmad |title=Islamic Culture and the Modern World 2 |journal=Defence Journal |volume=20 |number=4 |date=2016 |page=49}}</ref> Einn leiðtogi þeirra, Jamida Beevi, hefur einnig talað gegn þreföldum talaq-lögum á Indlandi, en þau eru aðallega byggð á túlkun súnníta á persónlegum lögum múslima (Shariat) frá 1937. Mest áberandi forveri Sunnat Kóran-samfélagsins á Indlandi er [[Syed Ahmad Khan|Ahmed Khan]] frá 19. öld.<ref>Jiby J Kattakayam, [https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/jibber-jabber/quran-has-capacity-to-reflect-and-absorb-changes-in-society-over-time-it-did-not-discriminate-between-men-and-women/ ‘Quran has capacity to reflect and absorb changes in society over time … it did not discriminate between men and women’] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200610224644/https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/jibber-jabber/quran-has-capacity-to-reflect-and-absorb-changes-in-society-over-time-it-did-not-discriminate-between-men-and-women/ |date=2020-06-10 }}, timesofindia.indiatimes.com, Accessed February 10, 2019</ref> ===Hinir undirgefnu=== Hinir undirgefnu er hreyfing sem á uppruna sinn að reka til Bandaríkjanna og var stofnuð af hinum egypsk-bandaríska [[Rashad Khalifa]]. Hreyfingin gerði slagorðið: „Kóraninn, allur Kóraninn og ekkert nema Kóraninn“ (e. ''The Quran, the whole Quran, and nothing but the Quran'') vinsælt. Hreyfingin trúir að Kóraninn sé stærðfræðilega uppbyggður af tölunni nítján. Sumir mótmæltu þeirri trú og árið 1990 var Khalifa ráðinn af dögum af aðila tengdum súnníska hópnum [[Jamaat ul-Fuqra]]. Meðal þeirra sem hafa orðið fyrir áhrifum hugmynda Khalifa eru; [[Edip Yuksel]], [[Ahmad Rashad]] og nígeríski hæstaréttardómarinn Isa Othman. ===Tolu-e-Islam=== Þessari hreyfingu var hrint af stað af [[Ghulam Ahmed Pervez]].<ref>Aisha Y. Musa, ''Hadith As Scripture: Discussions on the Authority of Prophetic Traditions in Islam,'' Palgrave MacMillan, 2008, pg. 86</ref><ref>Aisha Y. Musa, [http://www.academia.edu/1035742/The_Quranists The Qur'anists] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150904021828/http://www.academia.edu/1035742/The_Quranists |date=2015-09-04 }}, Academia.edu, Accessed April 7, 2019</ref><ref>Nadeem F. Paracha, [https://www.dawn.com/news/1132974 The rise and fall of a spiritual rebel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407154917/https://www.dawn.com/news/1132974 |date=2019-04-07 }}, Dawn.com, Accessed April 7, 2019</ref><ref>Nadeem F. Paracha, [https://www.dawn.com/news/790958 Crazy diamonds – V] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407154915/https://www.dawn.com/news/790958 |date=2019-04-07 }}, Dawn.com, Accessed April 7, 2019</ref> Ghulan Ahmed Pervez hafnaði þó ekki öllum hadíðum, hann samþykkti aðeins hadíður sem „eru í samræmi við Kóraninn og setja ekki svartan blett á persónu spámannsins og hans [[Sahabah|samverkamanna]]“.<ref name=toluislam>{{cite web|url=http://www.tolueislam.com/|title=Bazm-e-Tolu-e-Islam|access-date=22 March 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20111122050911/http://www.tolueislam.com/|archive-date=22 November 2011|url-status=live}}</ref> Samtökin gefa út og dreifa bókum, bæklingum og upptökum af kenningum Perevez.<ref name=toluislam/> Tolu-e-Islam tilheyrir engum stjórnmálahópi, né kenna þau sig ekki við neinn trúarlegan hóp eða söfnuð. ===Süleymaniye Vakfi=== Hreyfingin var stofnuð af Abdülaziz Bayındır, tyrkneskum guðfræðiprófessor. Samtökin gagnrýndu opinberlega tyrkneska trúarráðið (Diyanet). Viðhorf þeirra eru ólík tyrkneskum súnnímúslimum, þar sem þeir hafna nánast öllum hadíðum því þeir telja að þær séu ekki ósviknar og hafi því ekkert trúarlegt vald. Stefnuskrá Süleymaniye Vakfı er: „Gegn lygum hefðarinnar, munum við fyrirskipa ''[[fatwa]]'' eingöngu byggt á Kóraninum“. ==Áberandi Kóranistar== * [[Caner Taslaman]] (1968), tyrkneskur fræðimaður, sérfræðingur um [[Kóran|Kóraninn]] og [[rithöfundur]]. Þekktur fyrir verk sín á [[Miklihvellur|kenningunni um Miklahvell]] og vísindalegri uppbyggingu Kóransins.<ref name=":02">{{cite web|url=https://www.canertaslaman.com|title=Biyografi|accessdate=|date=|publisher=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051102020350/https://www.canertaslaman.com/|archivedate=2 November 2005|url-status=live}}</ref> * [[Kassim Ahmad]] (1933-2017) varmenntamaður frá Malasíu, rithöfundur, skáld og kennari, þekktur fyrir að hafna valdi hadíða.<ref>Mariam Mokhtar, [http://www.freemalaysiatoday.com/category/opinion/2017/03/16/dont-let-the-hardliners-get-their-way/ Don't let the hardliners get their way] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712154940/https://www.freemalaysiatoday.com/category/opinion/2017/03/16/dont-let-the-hardliners-get-their-way/ |date=2019-07-12 }}, freemalaysiatoday.com, Accsessed February 16, 2019</ref><ref>Predeep Nambiar, [http://www.freemalaysiatoday.com/category/nation/2017/10/10/kassim-ahmad-died-a-beautiful-death-says-daughter/ Kassim Ahmad died a ‘beautiful death’, says daughter] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190712134359/https://www.freemalaysiatoday.com/category/nation/2017/10/10/kassim-ahmad-died-a-beautiful-death-says-daughter/ |date=2019-07-12 }}, freemalaysiatoday.com, February 16, 2019</ref> Hann var stofnandi Kóranistasamfélags Malasíu.<ref>Gatut Adisoma, [http://www.masjidtucson.org/publications/books/sp/1993/oct/page4.html QURANIC SOCIETY OF MALAYSIA ESTABLISHED] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190301013355/http://www.masjidtucson.org/publications/books/sp/1993/oct/page4.html |date=2019-03-01 }}, masjidtuucson.org, Accsessed February 16, 2019</ref> Hann var handtekinn fyrir að hafa „kommúnískar hugmyndir“ árið 1976 og sleppt úr haldi 1981. Rétt fyrir andlát hans var hann að þýða Kóraninn á [[Malajíska|malajísku]].<ref>[http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/son-regrets-kassim-ahmad-unable-to-complete-malay-translation-of-quran#83KyoWWA11spYbCk.97 Son regrets Kassim Ahmad unable to complete Malay translation of Quran] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171013200359/http://www.themalaymailonline.com/malaysia/article/son-regrets-kassim-ahmad-unable-to-complete-malay-translation-of-quran#83KyoWWA11spYbCk.97 |date=2017-10-13 }}, themalayonline.com, Accsessed February 16, 2019</ref> * [[Gamal al-Banna]] (1920-2013) var egypskur rithöfundur og verkalýðssinni. Hann var yngri bróðir [[Hassan al-Banna|Hassans al-Banna]], sem stofnaði [[Bræðralag múslima|Bræðralag Múslima]].<ref>[https://www.metransparent.com/old/texts/michael_slackman_a_liberal_brother_at_odds_with_the_muslim_brotherhood.htm A Liberal Brother at Odds With the Muslim Brotherhood] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200702132114/https://www.metransparent.com/old/texts/michael_slackman_a_liberal_brother_at_odds_with_the_muslim_brotherhood.htm |date=2020-07-02 }}, Metransparent.com, Accessed June 29, 2020</ref> * [[Mustafa İslamoğlu]] (fæddur 1960), tyrkneskur guðfræðingur, skáld og rithöfundur. Hann var gagnrýndur í Tyrklandi og fékk líflátshótanir fyrir hugmyndir sínar sem byggðu á rökfræði ofar hefð og höfnun á valdi ákveðinna hadíða,<ref name=":0">{{Cite web|date=6 March 2013|title=Sahih hadisi inkâr eden Mustafa İslamoğlu'na Cevap – Ubeydullah Arslan|url=https://www.youtube.com/|archive-url=https://web.archive.org/web/20061214123929/http://www.youtube.com/|archive-date=14 December 2006|access-date=30 December 2015|publisher=YouTube|language=tr}}</ref> sem hann áleit sem fölsun.<ref name="İslamoğlu">{{cite web|date=23 April 2015|title=Mustafa İslamoğlu – Sahih Hadisleri İnkâr Ediyor|url=https://www.youtube.com/|archive-url=https://web.archive.org/web/20061214123929/http://www.youtube.com/|archive-date=14 December 2006|access-date=30 December 2015|publisher=YouTube|language=tr|url-status=dead}}</ref> * [[Rashad Khalifa]] (1935-1990), egypsk-bandarískur lífefnafræðingur og íslamskur umbótasinni. Í bók hans ''Kóraninn, hadíður og íslam'' (''Quran, Hadith and Islam'') og ensk þýðing hans á Kóraninum hélt Khalifa því fram að Kóraninn einn væri höfuðuppspretta Íslam, þá bæði hvað varðar trúna og iðkun hennar.<ref name="The Quranists" /> Hann var ráðinn af dögum af hefðarsinnum þann 31. janúar 1990. * [[Hassan al-Maliki]] (1970) frá Sádí-Arabíu er rithöfundur, rannsakandi, [[Saga íslams|íslamskur sagnfræðingur]] og [[Íslömsk fræði|íslamskur fræðimaður]] sem færður var fyrir rétt af sádi-arabískum stjórnvöldum fyrir að boða skoðanir sem stjórnvöld töldu að stönguðust á við hugmyndir um íslam. Skoðunum Al Maliki hefur verið lýst sem kóranískum, hófsömum, umburðarlyndum og andstæðar þeirri ofbeldisfullu og ströngu hugmyndafræði sem [[Wahhabismi]] boðar.<ref name=":11">{{Cite web|title=Saudi Islamic scholar Dr. Al Malki at risk of execution {{!}} MENA Rights Group|url=https://www.menarights.org/en/caseprofile/saudi-islamic-scholar-dr-al-malki-risk-execution|access-date=2020-06-30|website=www.menarights.org|language=en}}</ref><ref name="true">{{Cite web|last=User|first=Super|title=Misconceptions|url=https://quranstruelight.com/some-history/misconceptions|access-date=2021-05-25|website=quranstruelight.com|language=en-gb|archive-date=2022-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220524122715/http://quranstruelight.com/some-history/misconceptions|url-status=dead}}</ref> * [[Irshad Manji]] (1968) kanadískur kennari og rithöfundur. * [[Ahmed Subhy Mansour]] (1949) er egypsk-bandarískur íslamskur fræðimaður. Hann stofnaði lítinn hóp kóranista, en var gerður brottrækur frá Egyptaland og býr nú í Bandaríkjunum sem pólitískur flóttamaður.<ref name="ahl-alquran1">{{cite web |url=http://www.ahl-alquran.com/English/aboutus.php |title=About Us |website=Ahl-alquran.com |access-date=6 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131020530/http://ahl-alquran.com/English/aboutus.php |archive-date=31 January 2010 |url-status=live }}</ref> He was [[exile]]d from Egypt for his views and is now living in the United States as a political refugee.<ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/05/12/AR2005051201788.html?noredirect=on |title=Muslims' Unheralded Messenger |first=Don |last=Oldenburg |date=13 May 2005 |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=6 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143808/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/05/12/AR2005051201788.html?noredirect=on |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref> * [[Chekannur Maulavi]] (1936; hvarf 29. júlí 1993) framsækinn íslamskur klerkur sem bjó í Edappal í Malappuram-hverfinu í Kerala á Indlandi. Hann var þekktur fyrir sínar umdeildu og óhefðbundu túlkanir á íslam sem hann byggði eingöngu á Kóraninum. Hann hvarf þann 29. júlí 1993 undir dularfullum kringumstæðum og talið er að hann sé látinn.<ref>{{cite book |last=Kumar |first=Girja |date=1997 |title=The Book on Trial: Fundamentalism and Censorship in India |location=New Delhi |publisher=Har Anand Publications |pages=34–35 |isbn=978-8-12410-525-2}}</ref> * [[Yaşar Nuri Öztürk]] (1951-2016) var tyrkneskur guðfræðiprófessor, lögfræðingur, dálkahöfundur og fyrverandi meðlimur tyrkneska þingsins.<ref>{{cite web|title=Yaşar Nuri Öztürk'ün yaşı ve sevgilisi... - Reha Muhtar – GAZETE VATAN|url=http://haber.gazetevatan.com/yasar-nuri-ozturkun-yasi-ve-sevgilisi/403503/4/Haber|access-date=2021-11-18|archive-date=2012-05-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514014200/http://haber.gazetevatan.com/yasar-nuri-ozturkun-yasi-ve-sevgilisi/403503/4/Haber|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.ulusalkanal.com.tr/gundem/yasar-nuri-ozturk-hayatini-kaybetti-h108301.html Yaşar Nuri Öztürk lost his life.] – [[Ulusal Kanal]]</ref><ref>{{cite web|last=(Blog)|first=Yurt Gazetesi (Mizah) (Basın Bildirisi) (Kayıt)|title=Gökçek 29 Ekim'de müstafi olmuş: Şimdi ibre Tuna'yı mı Tiryaki'yi mi gösteriyor?|url=http://www.yurtgazetesi.com.tr/yasam/gercek-sunneti-kurandan-ogrenin-h57014.html}}</ref> Hann hefur haldið margar ráðstefnur um íslamska heimspeki sem og mannréttindi í Tyrklandi, Bandaríkjunum, Evrópu, Mið-austurlöndum og á Balkanskaganum. Árið 1990 játuðu meðlimir öfgasamtakanna Hinnar miklu austur-íslömsku árásarfylkingar, skamstafað İBDA-C á tyrknesku, að þeir hefðu ætlað að ráða hann af dögum.<ref>{{Cite web|title=İBDA-C'nin suikast timi yakalandı|url=https://www.hurriyet.com.tr/gundem/ibda-cnin-suikast-timi-yakalandi-39113759|access-date=2020-12-16|website=www.hurriyet.com.tr|language=tr}}</ref> Öztürk lést 2016 af völdum magakrabbameins.<ref name="Öztürk died">{{cite web|last=Haberleri|first=ABChaber.com - Güncel son dakika|title=İlahiyatçı Yaşar Nuri Öztürk hayatını kaybetti|url=http://www.abchaber.com/gundem/ilahiyatci-yasar-nuri-ozturk-hayatini-kaybetti-h1141.html|website=ABChaber.com - Güncel son dakika haberleri|access-date=2021-11-18|archive-date=2021-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20211118063928/http://www.abchaber.com/cgi-sys/suspendedpage.cgi|url-status=dead}}</ref> * [[Ahmad Rashad]] (1949), er bandarískur íþróttalýsandi (starfar mest fyrir [[NBC Sports]]) og fyrrverandi atvinnmaður í knattspyrnu. Ahmad Rashad lærði arabísku og lestur á Kóraninum hjá leiðbeinanda sínum Rashad Khalifa.,<ref name="auto">Murray Olderman, [https://news.google.com/newspapers?id=GrgdAAAAIBAJ&sjid=Jl0EAAAAIBAJ&pg=1963%2C3707744 Rashad Made A Name For Himself. . . Twice.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200515161635/https://news.google.com/newspapers?id=GrgdAAAAIBAJ&sjid=Jl0EAAAAIBAJ&pg=1963%2C3707744|date=2020-05-15}}, ''The Pittsburgh Press'', Accsessed February 16, 2019</ref><ref>Ken Shouler, [https://www.cigaraficionado.com/article/catching-it-all-6084 Catching It All] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190301135854/https://www.cigaraficionado.com/article/catching-it-all-6084 |date=2019-03-01 }}, cigaraficionado.com, Accessed February 16, 2019</ref> * [[Mohamed Talbi]] (1921-2017) var sagnfræðingur og prófessor frá Túnis. Hann var stofnandi Association Internationale des Musulmans Coraniques (AIMC) eða Alþjóðlega samtök kóranískra múslima.<ref>Rachid Barnat, [http://www.kapitalis.com/afkar-2/15589-tunisie-islam-le-musulman-coranique-selon-mohamed-talbi.html Tunisie-Islam : Le «musulman coranique» selon Mohamed Talbi] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190301013636/http://www.kapitalis.com/afkar-2/15589-tunisie-islam-le-musulman-coranique-selon-mohamed-talbi.html |date=2019-03-01 }}, kapitalis.com, Accessed February 16, 2019</ref><ref>Sadok Belaid, [http://www.leaders.com.tn/article/22458-in-memoriam-mohamed-talbi-1921-2017 In memorium: Mohamed Talbi (1921–2017) – (Album photos)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190428092628/https://www.leaders.com.tn/article/22458-in-memoriam-mohamed-talbi-1921-2017 |date=2019-04-28 }}, leaders.com, Accessed February 16, 2019</ref> * [[Edip Yüksel]] (1957) er kúrdísk-bandarískur heimspekingur, lögfræðingur, talsmaður kóranista og rithöfundur, en hann hefur skrifað bækur á borð við ''Nineteen: God's Signature in Nature and Scripture'', ''Manifesto for Islamic Reform'' og er meðhöfundur ''Quran: A Reformist Translation.'' Hann kenndi heimspeki og rökfræði í  [[Pima Community College]] sem og læknisfræðilega siðfræði og hegningarlög við [[Brown Mackie College]].<ref name="Musa 2008" /><ref>{{cite book |last1=Kenney |first1=Jeffrey T. |last2=Moosa |first2=Ebrahim |date=2013 |title=Islam in the Modern World |publisher=Routledge |page=21}}</ref> *<ref group="Ath.">Kóranistar telja einnig að [[Múhameð]] hafi verið Kóranisti.</ref> ==Punktar== {{reflist|group=Ath.}} ==Heimildir== <references/> ==Viðbótarlestur== * Aisha Y. Musa, ''Hadith as Scripture: Discussions on the Authority of Prophetic Traditions in Islam'', New York: Palgrave, 2008. <nowiki>ISBN 0-230-60535-4</nowiki>. * Ali Usman Qasmi, ''Questioning the Authority of the Past: The Ahl al-Qur'an Movements in the Punjab'', Oxford University Press, 2012. <nowiki>ISBN 0-195-47348-5</nowiki>. * Daniel Brown, ''Rethinking Tradition in Modern Islamic Thought'', Cambridge University Press, 1996. <nowiki>ISBN 0-521-65394-0</nowiki>. [[Flokkur:Íslam]] qhh8fg0lis02eow9izslmd3e3dwz9j8 0 163751 1967753 1719777 2026-06-15T17:20:00Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967753 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Leyland Cypress.jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Barrtré]] (''Pinopsida'') | ordo = [[Barrviðarbálkur]] ''Pinales'' | familia = [[Einisætt]] (''Cupressaceae'') | genus = ''[[Cupressus]]'' | species = '''''C. × leylandii''''' | binomial = ''Cupressus × leylandii'' | binomial_authority = [[Albert Bruce Jackson|A. B. Jacks.]] & [[William Dallimore|Dallim.]] | synonyms = *×''Cuprocyparis leylandii'' <small>(A. B. Jacks. & Dallim.) Farjon</small> *×''Cupressocyparis leylandii'' <small>(A. B. Jacks. & Dallim.) Dallim.</small> *''Callitropsis'' × ''leylandii'' <small>(A. B. Jacks. & Dallim.) D.P. Little</small> *×''Hesperotropsis leylandii'' <small>(A. B. Jacks. & Dallim.) Garland & Gerry Moore</small> | synonyms_ref = <ref name=Garland&Moore>{{cite journal |author1=Mark A. Garland |author2=Gerry Moore |year=2012 |title=×''Hesperotropsis'', a new nothogenus for intergeneric crosses between ''Hesperocyparis'' and ''Callitropsis'' (Cupressaceae), and a review of the complicated nomenclatural history of the Leyland cypress |url=https://archive.org/details/taxon_2012-06_61_3/page/667 |journal=[[Taxon (journal)|Taxon]] |volume=61 |issue=3 |pages=667–670 |doi=10.1002/tax.613015 }}</ref> }} {{Multiple image | direction = horizontal | header = Móðurtegundir blendingsins | width1 = 180 | image1 = Carmel Monterey Cypress.jpg | caption1 = Keilusýprus, ''[[Cupressus macrocarpa]]'' | width2 = 157 | image2 = Cupressus nootkatensis 1334.JPG | caption2 = Alaskasýprus, ''[[Cupressus nootkatensis]]'' }} '''Leylandsýprus''' ([[fræðiheiti]]: ''Cupressus × leylandii''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/14376350|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 May 2014}}</ref>) er barrtré í [[Cupressaceae]] (Einiætt). Það er blendingur Keilusýprus (''[[Cupressus macrocarpa]]'') og Alaskasýprus (''[[Cupressus nootkatensis]]'').<ref name=Mao>{{cite journal |author1=Kangshan Mao |author2=Gang Hao |author3=Jianquan Liu |author4=Robert P. Adams |author5=Richard I. Milne |year=2010 |title=Diversification and biogeography of ''Juniperus'' (Cupressaceae): variable diversification rates and multiple intercontinental dispersals |journal=[[New Phytologist]] |volume=188 |issue=1 |pages=254–272 |pmid=20561210 |doi=10.1111/j.1469-8137.2010.03351.x|s2cid=4230729 |url=https://semanticscholar.org/paper/5fb6f99d34f6d8f9875c5b0c07c8c4ce74f330d7 |doi-access=free }}</ref><ref name=GymnospermDatabase>{{cite web |editor=Christopher J. Earle |work=The Gymnosperm Database |url=http://www.conifers.org/cu/Cupressus.php |title=''Cupressus'' Linnaeus 1753, p. 1002 |accessdate=November 30, 2013}}</ref> Það er nær alltaf ófrjótt og er aðallega fjölgað með græðlingum. Það kom fyrst fram á Bretlandi, á Leighton Hall í [[Wales]].<ref name="BBCMW">{{cite web |url=http://www.bbc.co.uk/wales/mid/sites/welshpool/pages/leightonhall.shtml |title=Leighton Hall - A History |date=March 25, 2008 |publisher=[[BBC]] |work=Mid Wales |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111006062409/http://www.bbc.co.uk/wales/mid/sites/welshpool/pages/leightonhall.shtml |archivedate=October 6, 2011 |url-status=dead |accessdate=November 29, 2008}}</ref> <gallery> File:X Cupressocyparis leylandii1.jpg|Bolur File:Cupressus leylandii0.jpg|35-m-hátt tré File:Raindrops on leyland cypress.jpg|Nærmynd af barri Cupressocyparis leylandii.jpg|Vaxtarlag File:Starr 070308-5493 Unknown cupressaceae.jpg File:X Cupressocyparis leylandii3.jpg|Lítið tré File:Cupressocyparis leylandii 'Naylor's Blue' OB Wrocław.jpg|Í grasagarðinum í [[Wrocław]] File:Cupressocyparis leylandii 'Castlewellan Gold' gold leafs.jpg|Barr 'Castlewellan Gold' afbriðgðisins </gallery> == Tilvísanir == {{Reflist|44em}} {{commonscat|Cupressus × leylandii}} {{Wikilífverur|Cupressus × leylandii}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Barrtré]] tn1fsnah6a8nvbmk5i5lptpdue5wg9z 0 163955 1967732 1932903 2026-06-15T17:05:04Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967732 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Lynn_Margulis.jpg|thumb|right|Lynn Margulis árið 2005.]] '''Lynn Margulis''' (fædd '''Lynn Petra Alexander''';<ref name="weber">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2011/11/25/science/lynn-margulis-trailblazing-theorist-on-evolution-dies-at-73.html?_r=0|title=Lynn Margulis, evolution theorist, dies at 73|last=Weber|first=Bruce|date=24. nóvember 2011|work=[[The New York Times]]|access-date=25. júlí 2014}}</ref><ref name="obit">{{Cite journal|last=Lake|first=James A.|author-link=James A. Lake|year=2011|title=Lynn Margulis (1938–2011)|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-22-29-2011_480_7378/page/458|journal=Nature|volume=480|issue=7378|pages=458|bibcode=2011Natur.480..458L|doi=10.1038/480458a|pmid=22193092|doi-access=free}}</ref> 5. mars 1938 - 22. nóvember 2011)<ref>{{Cite journal|last=Schaechter|first=M|year=2012|title=Lynn Margulis (1938–2011)|url=https://archive.org/details/sim_science_2012-01-20_335_6066/page/302|journal=Science|volume=335|issue=6066|pages=302|bibcode=2012Sci...335..302S|doi=10.1126/science.1218027|pmid=22267805}}</ref> var bandarískur [[þróunarlíffræði]]ngur, rithöfundur og kennari. Hún var helsti talsmaður [[samlífisþróun]]ar í samtímanum. Sagnfræðingurinn [[Jan Sapp]] skrifaði að „Nafn Lynn Margulis er jafntengt [[samlífi]] og nafn [[Charles Darwin]] er tengt þróunarkenningunni.“<ref name="Chelsea Green">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=31nEAgAAQBAJ |title=Lynn Margulis: The Life and Legacy of a Scientific Rebel |publisher=Chelsea Green |year=2012 |isbn=978-1603584470 |editor-last=Sagan |editor-first=Dorion |location=White River Junction}}</ref> Margulis breytti núverandi skilningi á [[Þróunarkenningin|þróun]] [[Heilkjörnungar|fruma með kjarna]] (nokkuð sem [[Ernst Mayr]] kallaði „hugsanlega mikilvægasta atburðinn í sögu lífsins“<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/whatevolutionisf00mayr|title=What Evolution Is|last=Mayr|first=Ernst|date=2001|publisher=Basic Books|isbn=978-0-465-04426-9|location=New York, NY|pages=[https://archive.org/details/whatevolutionisf00mayr/page/n145 48]|url-access=limited}}</ref>) með því að halda því fram að hún hafi verið afleiðing af samlífissamruna baktería. Margulis var einnig meðhöfundur [[Gajukenningin|Gajutilgátunnar]] ásamt breska efnafræðingnum [[James Lovelock]], sem hélt því fram að jörðin virkaði sem eitt sjálfstýrt kerfi, og var einn helsti stuðningsmaður [[Ríki (flokkunarfræði)|fimm ríkja flokkunar]] [[Robert Whittaker]]. Allan feril Margulis átti starf hennar til að vekja mikla andstöðu (ein styrkumsókn frá henni fékk viðbrögðin „Rannsóknir þínar eru bull. Slepptu því að sækja hér um aftur.“<ref name="Chelsea Green"/>{{rp|pages=|157}}<ref>{{Cite web|date=13 December 2011|title=Lynn Margulis|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/science-obituaries/8954456/Lynn-Margulis.html|url-access=subscription|access-date=2021-03-09|website=The Telegraph|language=en-GB}}</ref>) og tímamótagrein hennar, „On the Origin of Mitosing Cells“, birtist árið 1967 eftir að hafa verið hafnað af um fimmtán tímaritum.<ref name="BrockmanInterview">Margulis, Lynn, [http://www.edge.org/documents/ThirdCulture/n-Ch.7.html Gaia Is a Tough Bitch] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171122013320/https://www.edge.org/documents/ThirdCulture/n-Ch.7.html |date=2017-11-22 }}. Chapter&nbsp;7 in The Third Culture: Beyond the Scientific Revolution by John Brockman (Simon & Schuster, 1995)</ref> Þegar hún var enn ungur kennari við [[Boston-háskóli|Boston-háskóla]], var kenning hennar um að [[frumulíffæri]], eins og [[Hvatberi|hvatberar]] og [[grænukorn]], hefðu eitt sinn verið sjálfstæðar [[Gerlar|bakteríur]], að mestu hunsuð í á annan áratug og varð ekki almennt viðurkennd fyrr en hún var staðfest með erfðafræðirannsóknum. Margulis var kjörin meðlimur [[Bandaríska vísindaakademían|Bandarísku vísindaakademíunnar]] árið 1983. [[Bill Clinton]] forseti afhenti henni [[National Medal of Science]] árið 1999 og [[Linnean Society of London]] veitti henni [[Darwin-Wallace-verðlaunin]] árið 2008. Margulis var harður gagnrýnandi [[nýdarwinismi|nýdarwinisma]]. Afstaða hennar skapaði ævilanga deilu við leiðandi nýdarwiníska líffræðinga eins og [[Richard Dawkins]],<ref>{{Cite journal|last=Gilbert|first=Scott F.|last2=Sapp|first2=Jan|author-link2=Jan Sapp|last3=Tauber|first3=Alfred I.|author-link3=Alfred I. Tauber|year=2012|title=A Symbiotic View of Life: We have never been individuals|url=https://works.swarthmore.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1164&context=fac-biology|journal=[[The Quarterly Review of Biology]]|volume=87|issue=4|pages=325–341|doi=10.1086/668166|pmid=23397797}}</ref> [[George C. Williams]] og [[John Maynard Smith]].<ref name="Chelsea Green"/>{{rp|pages=|30, 67, 74–78, 88–92}} Kenningar Margulis um [[innanfrumusamlífi]] áttu sér fyrirrennara, allt aftur á miðja 19. öld; einkum [[Andreas Franz Wilhelm Schimper]], [[Konstantin Mereschkowski]], [[Boris Kozo-Polyansky]] (1890–1957) og [[Ivan Wallin]]. Margulis stuðlaði ekki aðeins að aukinni viðurkenningu framlags þeirra, heldur sá hún sjálf um fyrstu ensku þýðinguna á bók Kozo-Polyansky, sem kom út ári fyrir andlát hennar. Mörg af helstu verkum hennar sem ætluð voru almennum lesendahópi, voru samin með syni hennar [[Dorion Sagan]]. Árið 2002 útnefndi tímaritið ''[[Discover]]'' Margulis eina af 50 mikilvægustu vísindakonum heims. ==Tilvísanir== {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Margulis, Lynn}} {{fd|1938|2011}} [[Flokkur:Samlífi]] [[Flokkur:Bandarískir þróunarlíffræðingar]] bmp135wery543prnl16ndopxwiqgxal 0 164488 1967672 1833279 2026-06-15T16:22:01Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967672 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | image = Delia.radicum.jpg | image_caption = ''[[Delia radicum]]'' | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'') | classis = [[Skordýr]] (''Insecta'') | ordo = [[Tvívængjur]] (''Diptera'') | familia = [[Anthomyiidae]] | genus='''''Delia''''' | genus_authority = [[Jean-Baptiste Robineau-Desvoidy|Robineau-Desvoidy]], 1830 | type_species = ''[[Delia floricola]]'' | type_species_authority = [[Jean-Baptiste Robineau-Desvoidy|Robineau-Desvoidy]], 1830 | synonyms = *''Eroischia'' <small>[[Paolo Lioy|Lioy]], 1864</small> *''Leptohylemyia'' <small>Schnabl & Dziedzicki, 1911</small> *''Cimbotoma'' <small>[[Paolo Lioy|Lioy]], 1864</small> *''Gastrolepta'' <small>[[Paolo Lioy|Lioy]], 1864</small> *''Trigonostoma'' <small>[[Paolo Lioy|Lioy]], 1864</small> *''Crinura'' <small>Schnabl & Dziedzicki, 1911</small> *''Chortophilina'' <small>Karl, 1928</small><ref name="Karl1928">{{cite book|last1=Karl|first1=O.|title=Zweiflugler oder Diptera. III. Muscidae. In Dahl, F. (ed.), Tierwelt Deutschlands, Teil 13|date=1928|publisher=G. Fischer|location=Jena|pages=1–232}}</ref> *''Flavena'' <small>Karl, 1928</small><ref name="Karl1928"/> *''Tricharia'' <small>Karl, 1928</small><ref name="Karl1928"/> *''Atrichodelia'' <small>Karl, 1943</small> *''Bisetaria'' <small>Karl, 1943</small> *''Chaetodelia'' <small>Karl, 1943</small> *''Leucodelia'' <small>Karl, 1943</small> *''Monodelia'' <small>Karl, 1943</small> *''Subdelia'' <small>Karl, 1943</small> *''Trichohylemyia'' <small>Karl, 1943</small> | synonyms_ref = &nbsp;<ref>{{Cite book|editor=A. Soos & L. Papp |year=1986|title=Catalogue of Palaearctic Diptera. Vol. 13, Anthomyiidae - Tachinidae |publisher=Hungarian Natural History Museum |isbn=978-963-7093-21-0|page=624 pp}}</ref> }} '''Delia''' er ættkvísl 300 til 340 tegunda [[tvívængjur|tvívængja]] af [[blómsturflugnaætt]] og eru sex þeirra verulegir skaðvaldar við grænmetisræktun, m.a. [[kálfluga]] á [[Ísland]]i. Nær allar tegundirnar eru á [[norðurhvel]]i. Tegundirnar líkjast mjög húsaflugum, en greining á milli tegunda getur illmöguleg fyrir aðra en sérfræðinga.<ref name=":1">{{Cite journal|last1=Savage|first1=J|last2=Fortiere|first2=A|last3=Fournier|first3=F|last4=Bellavance|first4=V|title=Identification of Delia pest species (Diptera: Anthomyiidae) in cultivated crucifers and other vegetable crops in Canada|journal=Canadian Journal of Arthropod Identification|year=2016|volume=29|pages=1–40|doi=10.3752/cjai.2016.29}}</ref> Skaðvaldar ættkvíslarinnar eru helst ''[[Delia radicum|D. radicum]]'' (kálfluga) og ''[[Delia floralis|D. floralis]]'' (stóra kálfluga),sem nærast á rótum og/eða blöðum káltegunda, ''[[Delia antiqua|D. antiqua]]'' sem nærist á laukum, ''[[Delia platura|D. platura]]'' sem nærist á baunum eða fræjum margra tegunda, ''[[Delia florilega|D. florilega]]'' sem grefur sig í blöð kálættkvíslar, and ''[[Delia coarctata|D. coarctata]]'' sem nærist á korntegundum.<ref name=":0">{{Cite journal|last=Finch|first=S|date=January 1989|title=Ecological Considerations in the Management of Delia Pest Species in Vegetable Crops|journal=Annual Review of Entomology|volume=34|issue=1|pages=117–137|doi=10.1146/annurev.en.34.010189.001001|issn=0066-4170}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Soroka|first1=J. J.|last2=Dosdall|first2=L. M.|last3=Olfert|first3=O. O.|last4=Seidle|first4=E.|date=2004-10-01|title=Root maggots (''Delia'' spp., Diptera: Anthomyiidae) in prairie canola (''Brassica napus'' L. and ''B. rapa'' L.): Spatial and temporal surveys of root damage and prediction of damage levels|url=https://archive.org/details/sim_canadian-journal-of-plant-science_2004-10_84_4/page/1171|journal=Canadian Journal of Plant Science|volume=84|issue=4|pages=1171–1182|doi=10.4141/p02-174|issn=0008-4220}}</ref> == Varnir == Lengi hafa varnir falist í að eitra akrana og/eða breiða yfir þá með þéttum ræktunardúki. Fleiri og fleiri af eitrunum eru nú bönnuð, en dúkur sem hindrar flugurnar í að komast að plöntunum (jaðrar niðurgrafnir) er mikið notaður. Ýmis fæingarefni eru einnig notuð með misjöfnum árangri. Þrjár tegundir sníkjuskordýra eru álitlegar til að halda stofnum niðri: ''[[Trybliographa rapae]],<ref name=":12">{{Cite journal|last1=Wishart|first1=Geo.|last2=Monteith|first2=Elizabeth|date=April 1954|title=Trybliographa rapae (Westw.) (Hymenoptera: Cynipidae), A Parasite of Hylemya spp. (Diptera: Anthomyiidae)|url=https://archive.org/details/sim_canadian-entomologist_1954-04_86_4/page/145|journal=The Canadian Entomologist|volume=86|issue=4|pages=145–154|doi=10.4039/ent86145-4|issn=0008-347X}}</ref>''<ref>{{Cite journal|last=Wishart|first=Geo|last2=Monteith|first2=Elizabeth|date=1954/04|title=Trybliographa rapae (Westw.) (Hymenoptera: Cynipidae), A Parasite of Hylemya spp. (Diptera: Anthomyiidae)1|url=https://www.cambridge.org/core/journals/canadian-entomologist/article/abs/trybliographa-rapae-westw-hymenoptera-cynipidae-a-parasite-of-hylemya-spp-diptera-anthomyiidae1/960C51EDA682410720E35C80E3EBB210|journal=The Canadian Entomologist|language=en|volume=86|issue=4|pages=145–154|doi=10.4039/Ent86145-4|issn=1918-3240}}</ref> ''[[Aleochara bilineata]],''<ref name=":14">{{Cite journal|last1=Broatch|first1=J. S.|last2=Dosdall|first2=L. M.|last3=Yang|first3=R.-C.|last4=Harker|first4=K. N.|last5=Clayton|first5=G. W.|date=2008-12-01|title=Emergence and Seasonal Activity of the Entomophagous Rove Beetle ''Aleochara bilineata'' (Coleoptera: Staphylinidae) in Canola in Western Canada|url=https://archive.org/details/sim_environmental-entomology_2008-12_37_6/page/1451|journal=Environmental Entomology|volume=37|issue=6|pages=1451–1460|doi=10.1603/0046-225x-37.6.1451|pmid=19161688|s2cid=12838808|issn=0046-225X}}</ref> og ''[[Aleochara bipustulata]].''<ref name=":16">{{Cite journal|last1=Wilkes|first1=A.|last2=Wishart|first2=G.|date=September 1953|title=Studies on parasites of root maggots (Hylemya spp.; Diptera: Anthomyiidae) in the Netherlands in relation to their control in Canada|journal=Tijdschrift over Plantenziekten|volume=59|issue=5|pages=185–188|doi=10.1007/bf01988192|s2cid=37965812|issn=0028-2944}}</ref> [[Aleochara]] ættkvíslin er af jötunuxaætt, og eru auk sníkjulífis, líka rándýr.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.researchgate.net/profile/Shimat-Joseph/publication/287125277_Rove_Beetles_of_the_Genus_Aleochara_Gravenhorst_Coleoptera_Staphylinidae_Parasitizing_the_Cabbage_Maggot_Delia_radicum_L_Diptera_Anthomyiidae_in_the_Northern_Central_Coast_of_California/links/5681582208ae1e63f1edc777/Rove-Beetles-of-the-Genus-Aleochara-Gravenhorst-Coleoptera-Staphylinidae-Parasitizing-the-Cabbage-Maggot-Delia-radicum-L-Diptera-Anthomyiidae-in-the-Northern-Central-Coast-of-California.pdf|titill=Rove Beetles of the Genus Aleochara Gravenhorst (Coleoptera:Staphylinidae) Parasitizing the Cabbage Maggot, Delia radicum(L.) (Diptera: Anthomyiidae), in the Northern Central Coast ofCalifornia|höfundur=Shimat V. Joseph, E. Richard Hoebeke og Joseph V. McHugh|útgefandi=Entomological Society of Washington|mánuðurskoðað=júlí|árskoðað=2021|safnslóð=DOI: 10.4289/0013-8797.117.4.525|safnár=2015|tungumál=enska}}</ref> Sveppasmit tegundanna ''[[Metarhizium anisopliae]], [[Beauveria bassiana]],'' og ''[[Isaria fumosorosea|Paecilomyces fumosoroseus]]'' heafa verið reyndar.<ref name=":17">{{Cite journal|last1=Vanninen|first1=I.|last2=Hokkanen|first2=H.|last3=Tyni-Juslin|first3=J.|date=March 1999|title=Attempts to control cabbage root flies Delia radicum L. and Delia floralis (Fall.) (Dipt., Anthomyiidae) with entomopathogenic fungi: laboratory and greenhouse tests|url=https://archive.org/details/journal-of-applied-entomology_1999-03_123_2/page/107|journal=Journal of Applied Entomology|volume=123|issue=2|pages=107–113|doi=10.1046/j.1439-0418.1999.00315.x|s2cid=84361973|issn=0931-2048}}</ref> Þráðormategundirnar ''[[Steinernema feltiae]]'' og ''[[Heterorhabditis bacteriophora]]'' hafa sýnt nokkra virkni í tilraunum.<ref name=":18">{{Cite journal|last=Morris|first=O. N.|title=Susceptibility of 31 Species of Agricultural Insect Pests to the Entomogenous Nematodes Steinernema Feltiae and Heterorhabditis Bacteriophora|url=https://archive.org/details/sim_canadian-entomologist_1985-04_117_4/page/401|date=April 1985|journal=The Canadian Entomologist|volume=117|issue=4|pages=401–407|doi=10.4039/ent117401-4|issn=0008-347X}}</ref> == Tilvísun == {{reflist}} {{commonscat|Delia}} {{wikilífverur|Delia}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Blómsturflugnaætt]] twh0np336w1n7jrjjwo4rzr4ks1x2no 0 164729 1967804 1727682 2026-06-15T17:59:32Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967804 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | status = | image = Entomobrya.nivalis.-.lindsey.jpg | image_caption = | image2 = Entomobrya nivalis (Entomobryidae), Elst (Gld), the Netherlands.jpg | regnum = [[Dýraríkið]] (Animalia) | phylum = [[Liðdýr]] (Arthropoda) | classis = [[Holtannar]] (Entognatha) | ordo = [[Mordýr]] (Collembola) | familia = [[Kengmorsætt]] ([[Entomobryidae]]) | genus = ''[[Entomobrya]]'' | species = '''''E. nivalis''''' | binomial = Entomobrya nivalis | binomial_authority = ([[Carl von Linné|Linné]], 1758) | range_map = | range_map_caption = | synonyms = ''Podura viridis'' <small>[[Carl von Linné|Linné]], 1758</small> }} '''Frerakengmor''' ([[fræðiheiti]]: ''Entomobrya nivalis''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/search/all/key/entomobrya+nivalis/match/1|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist.|author= Bisby F.A., Roskov Y.R., Orrell T.M., Nicolson D., Paglinawan L.E., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., Baillargeon G., Ouvrard D. (red.)|year= 2011|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 24 september 2012}}</ref>) er stökkmorstegund sem er með heimsútbreiðslu. Í bol hennar er mikið af frostvarnarefnum.<ref name="Meier1997">{{cite journal | last1 = Meier | first1 = P. | last2 = Zettel | first2= J . | title = Cold hardiness in ''Entomobrya nivalis'' (Collembola, Entomobryidae): annual cycle of polyols and antifreeze proteins, and antifreeze triggering by temperature and photoperiod | url = https://archive.org/details/sim_journal-of-comparative-physiology-b-biochemical_1997-05_167_4/page/297 | journal = Journal of Comparative Physiology B | volume = 167 | issue = 4 | year = 1997 | pages = 297–304 | issn = 0174-1578 | doi = 10.1007/s003600050077}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} {{commonscat|Entomobrya nivalis}} {{wikilífverur|Entomobrya nivalis}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Liðdýr]] [[Flokkur:Mordýr]] gdzd4m9qxr4pn056d1ri6sysp3rxump 0 164943 1967758 1848911 2026-06-15T17:23:41Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967758 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Irving Fisher 1914.png|thumb|Irving Fisher árið 1914]] '''Irving Fisher''' (27. febrúar 1867 - 29. apríl 1947)<ref name=":0">{{Cite web|url=http://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1947/04/30/88780366.html?pageNumber=23|title=OF YALE DIES AT 80; Famed, Economist Succumbs Here After 2-Month Illness uOn Faculty 45 Years|website=timesmachine.nytimes.com|language=en|access-date=2021-09-17}}</ref> var bandarískur hagfræðingur, uppfinningamaður, stærðfræðingur og tölfræðingur. Fisher er talinn vera einn af áhrifamestu hagfræðingum sögunnar og lagði hann fram fjölda kenninga innan fræðisviðsins. Hann var leiðandi í hagrannsóknum og var hann einn af þeim fyrstu til þess að tileinka sér notkun vísitalna. Hann var frægur í lifanda lífi bæði vegna áhrifa kenninga hans og vegna dálæti hans að deila skoðunum sínum á opinberum vettvangi.<ref name=":2">{{Cite journal|last=Pollin|first=Robert|date=1999-05|title=Robert Heilbroner: Worldly Philosopher|url=https://archive.org/details/sim_challenge_may-june-1999_42_3/page/34|journal=Challenge|volume=42|issue=3|pages=34–52|doi=10.1080/05775132.1999.11472098|issn=0577-5132}}</ref> Hans helstu verk eru ''Purchasing Power'', ''Mathematical Investigations in the Theory of Value and Prices'' (1892), ''The Nature of Capital and Income'' (1906), ''The Making of Index Numbers'' (1922), ''The Theory of Interest'' (1930) og ''Booms and Depressions'' (1932). == Æviágrip == Irving Fisher fæddist 1867 í New York. Hann var alinn upp á kristnilegu heimili og vann faðir hans sem kennari. Fisher varð seinna trúleysingi þrátt fyrir kristilegt uppihald. Frá unga aldri varð lagður þrýstingur á Fisher að hann yrði mikilvægur maður. Með það í huga þróaði hann með sér hæfileika í [[stærðfræði]] en Fisher hafði þó einnig eldmóð fyrir uppfinningum. Fisher gekk í grunnnám við háskólann [[Yale-háskóli|Yale]] á [[:en:Eclecticism|eklektíska]] heimspekibraut til þess að læra heimspeki og rökfærslu. Hann útskrifaðist þar fremstur í sínum bekk árið 1888. Þremur árum seinna útskrifaðist hann með doktorsgráðu í [[hagfræði]] úr Yale fyrstur manna. Hann eyddi meginþorra ævi sinnar í námi og vinnu við Yale ásamt því að taka þátt í opinberum málefnum. Opinberar staðhæfingar hans eru sumar taldar hafa haft neikvæð áhrif á orðspor hans og er hann frægur fyrir það að staðhæfa að hlutabréfamarkaðurinn væri kominn í langtímajafnvægi, aðeins níu dögum fyrir heimskreppuna, árið 1929.<ref name=":2" /> Árið 1893 giftist Fisher henni Margaret Hazard og eignaðist með henni þrjú börn.<ref name=":0" />Fisher fékk mikinn áhuga á heilsu og hreinlæti eftir þriggja ára baráttu við berkla. Hann varð grænmetisæta, lagði áherslu á daglega hreyfingu og var hann einn af rithöfundum metsölubókarinnar ''How to Live: Rules for Healthful Living Based on Modern Science''. Hann talaði opinberlega um skaðsemi tóbaks og áfengis sem hann líkti við ópíum.<ref>{{cite web|url=http://legacy.library.ucsf.edu/tid/fgo81c00/pdf;jsessionid=512902F957843008C40E997C9D0B9A6C.tobacco03|title=DOES TOBACCO INJURE THE HUMAN BODY? (fgo81c00)|date=2014-04-18|website=web.archive.org|access-date=2021-09-17|archive-date=2014-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20140418233913/http://legacy.library.ucsf.edu/tid/fgo81c00/pdf;jsessionid=512902F957843008C40E997C9D0B9A6C.tobacco03|url-status=unfit}}</ref> Hann var einn af helstu stuðningsmönnum áfengisbannsins og aðhylltist hann [[:en:Eugenics|arfbótastefnu]]. Fisher lést árið 1947 úr ólæknanlegu ristilkrabbameini 80 ára að aldri. == Hagfræðikenningar == Fisher lagði fram margar kenningar sem breyttu landslagi hagfræðinnar. Skrif Fisher eru talin skýr og lagði hann mikla áherslu á einfaldleika í skrifum sínum. Þar má nefna að hann beitti mikið af stærðfræðilegri rökfærslu í ritum sínum. === Vextir, fjármagn og fjárfesting === Nýklassísk kenning Fisher um fjármagn, fjárfestingu og vexti, sem var fyrst birt í ''The Nature of capital and Income'' (1906), breytti sýn hagfræðinga á tímavirði gæða og í ritinu er bent á að virði hefur vídd bæði í tíma og magni. Kenningin var svo leidd með ítarlegri hætti í ritinu ''The rate of rent'' (1907). Hann dró síðan saman rannsóknarstarf ævi sinnar um þá þætti sem ákvarða vexti í ritinu ''The theory of interest'' (1930). Í því riti kom fram heilsteypt kenning um ákvörðunartöku neyslu og sparnaðar yfir tíma (e. [[:en:Intertemporal_choice|intertemporal choice]]). Kenningin taldist byltingarkennd og er hún enn kennd í dag. Fisher skilgreindi fjármagn sem allar þær eignir sem skapa tekjuflæði yfir tíma og sýndi hann fram á að verðmæti þess má byggja á núvirði hreinna tekna af þeirri eign. Því sýndi hann fram á það að virði fjármagnseigna er einungis háð núvirði tekna sem eignin mun mynda yfir líftíma sinn. Hann var einnig einn af þeim fyrstu til þess að beita hugtakinu mannauður (e. [[:en:Human_capital|human capital]]) í skrifum sínum, árið 1897.<ref name=":1" /> Bendir hann á að persónulegir eiginlegar geti talist til virðis. Eiginleikar eins og þekking starfsmanna, færni og menntun. Þessi skilgreining fór þó ekki í mikla notkun fyrr en hálfri öld seinna.<ref name=":1">{{Vefheimild|url=https://scholar.harvard.edu/files/goldin/files/human_capital_handbook_of_cliometrics_0.pdf|titill=Human Capital|höfundur=Claudia Goldin|útgefandi=Harvard}}</ref> Fisher stundaði hagrannsóknir af krafti og skapaði hann fjölda vísitalna. Einnig kynnti hann til sögunnar rannsóknaraðferð sem seinna var kölluð tímatafagreining (e. [[:en:Distributed_lag|distributed lag]]). Fisher var virkur í skrifum og gaf hann út á árunum 1912 til 1935 í heildina 331 skrif til þess að rökstyðja getu bandaríkjadollarans að viðhalda stöðugum kaupmætti. Fisher taldi að dollarinn ætti ekki að vera metinn eftir ákveðinni þyngd gulls, heldur virði gulls, metið eftir vísitölu. === Nytjafræði === Fisher er af mörgum talinn vera einn af fyrstu hagfræðingum Bandaríkjanna til þess að skapa grunn fyrir nýklassíska hagfræði. Þar má nefna að í doktorsritgerð sinni fjallaði Fisher ítarlega um hámörkun nytjafalla og áhrif þeirra á neytendaval. === Peningahagfræði (Monetary economics) === Fisher hafði umtalsverð áhrif á peningamagnskenninguna. Hann leiddi út hina frægu viðskiptajöfnu (e. [[:en:Equation_of_exchange|equation of exchange]]). <math>M*V=P*T</math> Þar sem ''M'' táknar peningamagn, ''V'' veltuhraða peninga í hagkerfinu, ''P'' verðlag og ''T'' millifærslur. Oftast er þó notast við þjóðarframleiðslu á raunvirði í staðin. Viðskiptajöfnuna nýtti hann til þess að skýra tengsl peningaprentunar, raunframleiðslu, veltuhraða peninga og [[Verðbólga|verðbólgu]]. Einnig sýndi hann fram á tengsl vaxtastigs og væntrar verðbólgu ásamt því að skilgreina betur muninn á milli raunvaxta og nafnvaxta. Hann sýndi fram á það að raunvextir væru einungis háðir nafnvöxtum og væntri verðbólgu ásamt því að hægt væri að nálga raunvexti með eftirfarandi nálgunaraðferð. <math>r=\frac{1+i}{1+\pi_e}-1\approx i-\pi_e </math> Vaxtajafnan var seinna meir kölluð the [[:en:Fisher_equation|Fisher equation]], honum til heiðurs. == Heimildir == <references/> {{DEFAULTSORT:Fisher, Irving}} {{fd|1867|1947}} [[Flokkur:Bandarískir hagfræðingar]] [[Flokkur:Bandarískir stærðfræðingar]] [[Flokkur:Bandarískir tölfræðingar]] [[Flokkur:Bandarískir uppfinningamenn]] sv47utgj6j6688ec52y06h3zrsfogez 0 165554 1967800 1735208 2026-06-15T17:55:30Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967800 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Acer diabolicum 9.JPG | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Sápuberjabálkur]] (''Sapindales'') | familia = [[Sápuberjaætt]] (''Sapindaceae'') | genus = [[Hlynir]] (''Acer'') | subgenus = Acer sect. Lithocarpa | species = '''''A. diabolicum''''' | binomial = ''Acer diabolicum'' | binomial_authority = [[Carl Ludwig Blume|Blume]] ex [[K.Koch]]<ref>Ann. Mus. Bot. Lugduno-Batavi 1:251. 1864</ref> | range_map = | range_map_caption = | synonyms_ref= | synonyms= *''Acer diabolicum'' f. ''purpurascens'' <small>(Franch. & Sav.) Rehder</small> *''Acer diabolicum'' var. ''purpurascens'' <small>(Franch. & Sav.) Rehder</small> *''Acer purpurascens'' <small>Franch. & Sav.</small> }} '''Hornhlynur''' ([[fræðiheiti]]: ''Acer diabolicum'') er runni eða lítið [[lauftré]] af ættkvísl [[hlynir|hlyna]] (Acer) sem er einlent í [[Japan]] ([[Honshu]], [[Shikoku]] og [[Kyushu]]).<ref>{{cite book |last=佐竹 |first=義輔 |date=1989 |title=日本の野生植物 木本 |volume=II |publisher=平凡社 |isbn=9784582535051 }}</ref><ref>{{cite book |last=重松 |date=1978 |title=大野市史 |location=大野市 |publisher=大野市史編さん委員会 |oclc=9945921 }}</ref> Hann getur orðið 10 til 20 m hár.<ref>{{cite journal |last1=Weaver |first1=Richard E. |date=1976 |title=Selected Maples for Shade and Ornamental Planting |url=https://archive.org/details/arnoldia_july-august-1976_36_4/page/146 |journal=Arnoldia |volume=36 |issue=4 |pages=146–176 |jstor=42954104 }}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{Commonscat|Acer diabolicum}} {{Wikilífverur|Acer diabolicum}} [[Flokkur:Hlynir]] 4fyhq14x723z3zs3asc01rgy88ia8k8 0 166138 1967737 1955599 2026-06-15T17:10:09Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 5 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967737 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Oyster mushoom fells.jpg | image_caption = ''Pleurotus ostreatus'' | image_width = 200px |color=lightblue | regnum = [[Svepparíki]] (''Fungi'') | divisio = [[Kólfsveppir]] (''Basidiomycota'') | classis = [[Agaricomycetes]] | subclassis = [[Homobasidiomycetidae]] | ordo = [[Kempubálkur]] (''Agaricales'') | familia = [[Vængsveppsætt]] (''Pleurotaceae'') | genus = ''Pleurotus'' | genus_authority = ([[Elias Magnus Fries|Fr.]]) [[Paul Kummer|P. Kumm.]] 1871 | type_species = ''[[Pleurotus ostreatus]]'' | type_species_authority = ([[Nikolaus Joseph von Jacquin|Jacq.]]) [[Paul Kummer|P. Kumm.]] 1871 }} '''Vængsveppur''' (eða '''ostrusveppir''') ([[fræðiheiti]] ''Pleurotus'') er ættkvísl matsveppa sem eru ræktaðir víða um heim, ekki síst ostruvængur ([[Pleurotus ostreatus]]). Þeir vaxa yfirleitt á dauðum viði, bæði í hitabeltinu og á tempruðum svæðum. Tegundirnar gefa oft frá sér efni sem lama þráðorma. Hvernig tegundirnar skiftast niður er enn óljóst, en er verið að vinna í því.<ref name=pnas>{{cite journal| title=Ancient and recent patterns of geographic speciation in the oyster mushroom ''Pleurotus'' revealed by phylogenetic analysis of ribosomal DNA sequences| url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_1994-05-10_91_10/page/4599| last1=Vilgalys| first1=Rytas| first2=Bao Lin| last2=Sun| journal=[[Proceedings of the National Academy of Sciences|PNAS]]|date=May 1994| volume=91| issue=10| pages=4599–4603| pmc=43833 | doi = 10.1073/pnas.91.10.4599 | pmid=8183955| bibcode=1994PNAS...91.4599V| doi-access=free}}</ref><ref name=utknox>{{cite web |url=http://www.bio.utk.edu/mycology/Pleurotus/default.htm |title=Biological Species in ''Pleurotus'' |author1=Peterson, Ronald H. |author2=Hughes, Karen W. |author3=Psurtseva, Nadezhda |name-list-style=amp |publisher=The University of Tennessee-Knoxville |access-date=2011-03-11 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302084812/http://www.bio.utk.edu/mycology/Pleurotus/default.htm |archive-date=2011-03-02 }}</ref> Eftirfarandi tegundalista er raðað upp eftir skyldleika. Hann er ófullkominn og á líklega eftir að breytast eftir því sem greiningum fer fram. [[File:Pleurotus populinus 13996.jpg|thumb|right|''P. populinus'', [[Pennsylvania]], Bandaríkjunum]] [[File:Pleurotusjf.JPG|thumb|Pleurotus sveppaframleiðsla í Agricultural Science and Technology School, [[Science City of Muñoz#Schools|Science City of Muñoz]], [[Philippines]]]] * ''P. ostreatus'' grein<ref name=vil96/> ** I. ''[[Pleurotus ostreatus|P. ostreatus]]'' ([[Ostruvængur]]) – Norður Ameríka og Norður Evrasía<ref name=pnas/> *** ''[[Pleurotus florida|P. florida]]''<ref name=gonzalez/> ** II. ''[[Pleurotus pulmonarius|P. pulmonarius]]'' – Norður Ameríka, Evrasía, og Ástralasía<ref name=vil96/><ref name=nz/> *** ''[[Pleurotus columbinus|P. columbinus]]''<ref name=gonzalez>{{cite journal| journal=Microbiology| volume=146| year=2000| pages=209–221| title=Phylogenetic relationships of ''Pleurotus'' species according to the sequence and secondary structure of the mitochondrial small-subunit rRNA V4, V6 and V9 domains| first1=Patrice| last1=Gonzalez| first2=Jacques| last2=Labarère| url=http://mic.sgmjournals.org/cgi/content/abstract/146/1/209| issue=1| pmid=10658667 | doi = 10.1099/00221287-146-1-209 | doi-access=free}}</ref> *** ''[[Pleurotus sapidus|P. sapidus]]'' ** III. ''[[Pleurotus populinus|P. populinus]]'' ([[Asparostruvængur]])– Norður Ameríka<ref name=pnas/> ** VI. ''[[Pleurotus eryngii|P. eryngii]]'' – Evrópa og Miðausturlönd<ref name=pnas/> *** ''[[Pleurotus ferulae|P. ferulae]]'' *** ''[[Pleurotus fossulatus|P. fossulatus]]'' *** ''[[Pleurotus nebrodensis|P. nebrodensis]]''<ref name=rod10>{{cite journal| journal=Fungal Biology| volume=114| issue=5–6|date=May–June 2010| pages=421–428| doi=10.1016/j.funbio.2010.03.003| title=''Pleurotus eryngii'' species complex: Sequence analysis and phylogeny based on partial EF1α and RPB2 genes| url=https://archive.org/details/fungal-biology_may-june-2010_114_5-6/page/421| author=Alma E. Rodriguez Estrada, Maria del Mar Jimenez-Gasco and Daniel J. Royse| pmid=20943152}}</ref> ** XII. ''[[Pleurotus abieticola|P. abieticola]]'' – Asía<ref name=vil96/> ** XIII. ''[[Pleurotus albidus|P. albidus]]'' – Mið Ameríka og Suður Ameríka<ref name=utknox/> *''P. djamor-cornucopiae'' clade<ref name=vil96/> [[File:Spanish-mushrooms.jpg|thumb|right|''P. eryngii'', [[Spánn|Spáni]]]] ** IV. ''[[Pleurotus cornucopiae|P. cornucopiae]]'' – Evrópa *** ''[[Pleurotus citrinopileatus|P. citrinopileatus]]'' – Austur Asía *** ''[[Pleurotus euosmus|P. euosmus]]'' - Bretland ** V. ''[[Pleurotus djamor|P. djamor]]'' – hitabeltið *** ''[[Pleurotus flabellatus|P. flabellatus]]'' *** ''[[Pleurotus salmoneo-stramineus|P. salmoneo-stramineus]]'' *** ''[[Pleurotus salmonicolor|P. salmonicolor]]'' ** XI. ''[[Pleurotus opuntiae|P. opuntiae]]'' – Norður Ameríka,<ref name=vil96/> Nýja Sjáland<ref name=nz/> ** XVI. ''[[Pleurotus calyptratus|P. calyptratus]]'' * ''P. cystidiosus'' grein<ref name=gonzalez/><ref name=zerv04>{{cite journal |title=Molecular phylogeny, biogeography and speciation of the mushroom species ''Pleurotus cystidiosus'' and allied taxa|url=https://archive.org/details/microbiology-gb_2004-03_150_3/page/715| first1=Georgios I. |last1=Zervakis| first2=Jean-Marc |last2=Moncalvo| first3=Rytas| last3=Vilgalys| journal=Microbiology| volume=150| year=2004| pages=715–726| doi=10.1099/mic.0.26673-0 |issue=3 | pmid=14993321}}</ref> [[File:Limonenseitlinge (Pleurotus citrinopileatus) - 20100828.jpg|thumb|right|''P. citrinopileatus'']] [[File:Home-grown oyster mushroom .jpg|thumb|right|''P. ostreatus'' heimaræktaður]] ** VII. ''[[Pleurotus cystidiosus|P. cystidiosus]]'' – heimsútbreiðsla *** ''[[Pleurotus abalonus|P. abalonus]]'' – Tævan *** ''[[Pleurotus fuscosquamulosus|P. fuscosquamulosus]]'' – Afríka, Evrópa *** ''[[Pleurotus smithii|P. smithii]]'' – Mexíkó ** IX. ''[[Pleurotus dryinus|P. dryinus]]'' – Norður Ameríka, Evrópa, og Nýja Sjáland * VIII. ''[[Lentinus levis]]'' – hitabelti til heittemprað,<ref name=utknox/> fluttur í ættkvíslina ''Lentinus''.<ref name=SF>For ''P. levis'', see {{cite web |url=https://www.speciesfungorum.org/Names/NamesRecord.asp?RecordID=454043 |title=''Species Fungorum'' - ''Pleurotus levis'' page|work=Species Fungorum|publisher=Royal Botanic Gardens Kew |access-date=2017-02-03}}</ref> * X. ''[[Pleurotus tuber-regium|P. tuber-regium]]'' – Afríka, Asía, Ástralasía<ref name=hib94>{{cite journal| title=Nematode-Trapping in ''Pleurotus tuberregium''| url=https://archive.org/details/sim_mycologia_september-october-1994_86_5/page/696| first1=D. S.| last1=Hibbett| first2=R. G.| last2=Thorn| journal=Mycologia| volume=86| issue=5|date=Sep–Oct 1994| pages=696–699| jstor=3760542| doi=10.2307/3760542}}</ref><ref name=vil96>{{cite book| chapter=Recent advances in molecular systematics of the genus ''Pleurotus''| last1=Vilgalys| first1=R.| last2=Moncalvo| first2=J.M.| last3=Liou| first3=S.R.| last4=Volovsek| first4=M.| publisher=Pennsylvania State University: World Society for Mushroom Biology and Mushroom Products| location=University Park, PA (USA)| year=1996| pages=91–101| editor=Royse, D.J.| title=Mushroom biology and mushroom products: proceedings of the 2nd International Conference, June 9–12, 1996| chapter-url=http://wsmbmp.org/proceedings/2nd%20international%20conference/MBMP%20Proceedings%20of%20the%202nd%20International%20Conference%20(White%20book)/8%20Recent%20Advances%20in%20Molecular%20Systematics%20of%20the%20Genus%20Pleurotus.pdf| access-date=2011-03-10| archive-url=https://web.archive.org/web/20110902171924/http://wsmbmp.org/proceedings/2nd%20international%20conference/MBMP%20Proceedings%20of%20the%202nd%20International%20Conference%20(White%20book)/8%20Recent%20Advances%20in%20Molecular%20Systematics%20of%20the%20Genus%20Pleurotus.pdf| archive-date=2011-09-02| url-status=dead}}</ref> * XIV. ''[[Pleurotus australis|P. australis]]'' – Ástralía og Nýja Sjáland<ref name=utknox/><ref name=nz/> * XV. ''[[Pleurotus purpureo-olivaceus|P. purpureo-olivaceus]]'' – Ástralía og Nýja Sjáland<ref name=utknox/><ref name=nz>{{cite journal| title=Studies in the agaricales of New Zealand: New species, new records and renamed species of ''Pleurotus'' (Pleurotaceae)| url=https://archive.org/details/australian-systematic-botany_1995-06-30_8_3/page/453| first1=BP |last1=Segedin| first2=PK| last2=Buchanan| first3=JP| last3=Wilkie| journal=Australian Systematic Botany| volume=8| issue=3| pages=453–482| doi=10.1071/SB9950453| year=1995}}</ref> ** ''[[Pleurotus rattenburyi|P. rattenburyi]]'' Einungis [[ostruvængur]] hefur fundist villtur á Íslandi.<ref>{{Bókaheimild|titill=Sveppabókin|höfundur=Helgi Hallgrímsson|útgefandi=Skrudda|ár=2010|bls=347|Undirtitill=Íslenskir sveppir og sveppafræði|ISBN=978-9979-655-71-8}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Pleurotus}} {{Wikilífverur|Pleurotus}} {{Stubbur|sveppir}} [[Flokkur:Vængsveppsætt]] [[Flokkur:Ætisveppir]] r7tc4fq33hbnnjonybdaowq4a07z4me 3 166169 1967711 1966591 2026-06-15T16:49:13Z MediaWiki message delivery 35226 Nýr hluti: /* Tech News: 2026-25 */ 1967711 wikitext text/x-wiki {{Skjalasafn| * [[Notandaspjall:Svavar Kjarrval/TechNews (safn 1)]] mars 2014 - janúar 2022}} == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Tech News: 2022-02]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] A <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>oauth_consumer</code></bdi> variable has been added to the [[mw:Special:MyLanguage/AbuseFilter|AbuseFilter]] to enable identifying changes made by specific tools. [https://phabricator.wikimedia.org/T298281] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets are [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#Package_Gadgets|now able to directly include JSON pages]]. This means some gadgets can now be configured by administrators without needing the interface administrator permission, such as with the Geonotice gadget. [https://phabricator.wikimedia.org/T198758] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets [[mw:Extension:Gadgets#Options|can now specify page actions]] on which they are available. For example, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|actions=edit,history</code></bdi> will load a gadget only while editing and on history pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T63007] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] Gadgets can now be loaded on demand with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withgadget</code></bdi> URL parameter. This can be used to replace [[mw:Special:MyLanguage/Snippets/Load JS and CSS by URL|an earlier snippet]] that typically looks like <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withJS</code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>withCSS</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T29766] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] At wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|the Mentorship system is configured]], you can now use the Action API to get a list of a [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|mentor's]] mentees. [https://phabricator.wikimedia.org/T291966] * The heading on the main page can now be configured using <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Mainpage-title-loggedin]]</span> for logged-in users and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Mainpage-title]]</span> for logged-out users. Any CSS that was previously used to hide the heading should be removed. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Small_wiki_toolkits/Starter_kit/Main_page_customization#hide-heading] [https://phabricator.wikimedia.org/T298715] * Four special pages (and their API counterparts) now have a maximum database query execution time of 30 seconds. These special pages are: RecentChanges, Watchlist, Contributions, and Log. This change will help with site performance and stability. You can read [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IPJNO75HYAQWIGTHI5LJHTDVLVOC4LJP/ more details about this change] including some possible solutions if this affects your workflows. [https://phabricator.wikimedia.org/T297708] * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Sticky Header|sticky header]] has been deployed for 50% of logged-in users on [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Frequently asked questions#pilot-wikis|more than 10 wikis]]. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Participate|how to take part in the project]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Events''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] begins. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W02"/> </div> 11. janúar 2022 kl. 01:24 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22562156 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Tech News: 2022-03]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikiEditor|WikiEditor]] (also known as the 2010 wikitext editor), people will now see a warning if they link to disambiguation pages. If you click "{{int:Disambiguator-review-link}}" in the warning, it will ask you to correct the link to a more specific term. You can [[m:Community Wishlist Survey 2021/Warn when linking to disambiguation pages#Jan 12, 2021: Turning on the changes for all Wikis|read more information]] about this completed 2021 Community Wishlist item. * You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#subscribe|automatically subscribe to all of the talk page discussions]] that you start or comment in using [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|DiscussionTools]]. You will receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when another editor replies. This is available at most wikis. Go to your [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]] and turn on "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T263819] * When asked to create a new page or talk page section, input fields can be [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating_pages_with_preloaded_text|"preloaded" with some text]]. This feature is now limited to wikitext pages. This is so users can't be tricked into making malicious edits. There is a discussion about [[phab:T297725|if this feature should be re-enabled]] for some content types. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Events''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey 2022]] continues. All contributors to the Wikimedia projects can propose for tools and platform improvements. The proposal phase takes place from {{#time:j xg|2022-01-10|en}} 18:00 UTC to {{#time:j xg|2022-01-23|en}} 18:00 UTC. [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/FAQ|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W03"/> </div> 17. janúar 2022 kl. 19:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22620285 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Tech News: 2022-04]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-01-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-01-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-01-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * The following languages can now be used with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|syntax highlighting]]: BDD, Elpi, LilyPond, Maxima, Rita, Savi, Sed, Sophia, Spice, .SRCINFO. * You can now access your watchlist from outside of the user menu in the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|new Vector skin]]. The watchlist link appears next to the notification icons if you are at the top of the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T289619] '''Events''' * You can see the results of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award 2021]] and learn more about 14 tools which were selected this year. * You can [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translate, promote]], or comment on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Proposals|the proposals]] in the Community Wishlist Survey. Voting will begin on {{#time:j xg|2022-01-28|en}}. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W04"/> </div> 24. janúar 2022 kl. 21:38 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22644148 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Tech News: 2022-05]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] If a gadget should support the new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>?withgadget</code></bdi> URL parameter that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/02|announced]] 3 weeks ago, then it must now also specify <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>supportsUrlLoad</code></bdi> in the gadget definition ([[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#supportsUrlLoad|documentation]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T29766] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * A change that was [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2021/16|announced]] last year was delayed. It is now ready to move ahead: ** The user group <code>oversight</code> will be renamed <code>suppress</code>. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. This is the technical name. It doesn't affect what you call the editors with this user right on your wiki. This is planned to happen in three weeks. You can comment [[phab:T112147|in Phabricator]] if you have objections. As usual, these labels can be translated on translatewiki ([[phab:T112147|direct links are available]]) or by administrators on your wiki. '''Events''' * You can vote on proposals in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022|Community Wishlist Survey]] between 28 January and 11 February. The survey decides what the [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech team]] will work on. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W05"/> </div> 31. janúar 2022 kl. 17:42 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22721804 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Tech News: 2022-06]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * English Wikipedia recently set up a gadget for dark mode. You can enable it there, or request help from an [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface administrator]] to set it up on your wiki ([[w:en:Wikipedia:Dark mode (gadget)|instructions and screenshot]]). * Category counts are sometimes wrong. They will now be completely recounted at the beginning of every month. [https://phabricator.wikimedia.org/T299823] '''Problems''' * A code-change last week to fix a bug with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Live preview|Live Preview]] may have caused problems with some local gadgets and user-scripts. Any code with skin-specific behaviour for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>vector</code></bdi> should be updated to also check for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>vector-2022</code></bdi>. [[phab:T300987|A code-snippet, global search, and example are available]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W06"/> </div> 7. febrúar 2022 kl. 21:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22765948 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Tech News: 2022-07]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Purge|Purging]] a category page with fewer than 5,000 members will now recount it completely. This will allow editors to fix incorrect counts when it is wrong. [https://phabricator.wikimedia.org/T85696] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, the <code dir=ltr>rmspecials()</code> function has been updated so that it does not remove the "space" character. Wikis are advised to wrap all the uses of <code dir=ltr>rmspecials()</code> with <code dir=ltr>rmwhitespace()</code> wherever necessary to keep filters' behavior unchanged. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T263024] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W07"/> </div> 14. febrúar 2022 kl. 19:19 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22821788 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Tech News: 2022-08]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[Special:Nuke|Special:Nuke]] will now provide the standard deletion reasons (editable at <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Deletereason-dropdown]]</bdi>) to use when mass-deleting pages. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Admins and patrollers/Mass-delete to offer drop-down of standard reasons, or templated reasons.|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T25020] * At Wikipedias, all new accounts now get the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] by default when creating an account. Communities are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Account_creation|update their help resources]]. Previously, only 80% of new accounts would get the Growth features. A few Wikipedias remain unaffected by this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T301820] * You can now prevent specific images that are used in a page from appearing in other locations, such as within PagePreviews or Search results. This is done with the markup <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>class=notpageimage</nowiki></code></bdi>. For example, <code><nowiki>[[File:Example.png|class=notpageimage]]</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T301588] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] There has been a change to the HTML of Special:Contributions, Special:MergeHistory, and History pages, to support the grouping of changes by date in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva_Neue|the mobile skin]]. While unlikely, this may affect gadgets and user scripts. A [[phab:T298638|list of all the HTML changes]] is on Phabricator. '''Events''' * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey results]] have been published. The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2022 results#leaderboard|ranking of prioritized proposals]] is also available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-02-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-02-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-02-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The software to play videos and audio files on pages will change soon on all wikis. The old player will be removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Toolforge's underlying operating system is being updated. If you maintain any tools there, there are two options for migrating your tools into the new system. There are [[wikitech:News/Toolforge Stretch deprecation|details, deadlines, and instructions]] on Wikitech. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EPJFISC52T7OOEFH5YYMZNL57O4VGSPR/] * Administrators will soon have [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete]] the associated "talk" page when they are deleting a given page. An API endpoint with this option will also be available. This was [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|a request from the 2021 Wishlist Survey]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W08"/> </div> 21. febrúar 2022 kl. 19:12 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22847768 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Tech News: 2022-09]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When searching for edits by [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tags|change tags]], e.g. in page history or user contributions, there is now a dropdown list of possible tags. This was [[m:Community Wishlist Survey 2022/Miscellaneous/Improve plain-text change tag selector|a request in the 2022 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T27909] * Mentors using the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Mentor_dashboard|Growth Mentor dashboard]] will now see newcomers assigned to them who have made at least one edit, up to 200 edits. Previously, all newcomers assigned to the mentor were visible on the dashboard, even ones without any edit or ones who made hundred of edits. Mentors can still change these values using the filters on their dashboard. Also, the last choice of filters will now be saved. [https://phabricator.wikimedia.org/T301268][https://phabricator.wikimedia.org/T294460] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The user group <code>oversight</code> was renamed <code>suppress</code>. This is for [[phab:T109327|technical reasons]]. You may need to update any local references to the old name, e.g. gadgets, links to Special:Listusers, or uses of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words|NUMBERINGROUP]]. '''Problems''' * The recent change to the HTML of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tracking changes|tracking changes]] pages caused some problems for screenreaders. This is being fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T298638] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Working with templates will become easier. [[m:WMDE_Technical_Wishes/Templates|Several improvements]] are planned for March 9 on most wikis and on March 16 on English Wikipedia. The improvements include: Bracket matching, syntax highlighting colors, finding and inserting templates, and related visual editor features. * If you are a template developer or an interface administrator, and you are intentionally overriding or using the default CSS styles of user feedback boxes (the classes: <code dir=ltr>successbox, messagebox, errorbox, warningbox</code>), please note that these classes and associated CSS will soon be removed from MediaWiki core. This is to prevent problems when the same class-names are also used on a wiki. Please let us know by commenting at [[phab:T300314]] if you think you might be affected. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W09"/> </div> 28. febrúar 2022 kl. 23:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22902593 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Tech News: 2022-10]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translations]] are available. '''Problems''' * There was a problem with some interface labels last week. It will be fixed this week. This change was part of ongoing work to simplify the support for skins which do not have active maintainers. [https://phabricator.wikimedia.org/T301203] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-08|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-09|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-10|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W10"/> </div> 7. mars 2022 kl. 21:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22958074 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Tech News: 2022-11]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the Wikipedia Android app [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Android/Communication#Updates|it is now possible]] to change the toolbar at the bottom so the tools you use more often are easier to click on. The app now also has a focused reading mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296753][https://phabricator.wikimedia.org/T254771] '''Problems''' * There was a problem with the collection of some page-view data from June 2021 to January 2022 on all wikis. This means the statistics are incomplete. To help calculate which projects and regions were most affected, relevant datasets are being retained for 30 extra days. You can [[m:Talk:Data_retention_guidelines#Added_exception_for_page_views_investigation|read more on Meta-wiki]]. * There was a problem with the databases on March 10. All wikis were unreachable for logged-in users for 12 minutes. Logged-out users could read pages but could not edit or access uncached content then. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incident_documentation/2022-03-10_MediaWiki_availability] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.38/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.38/Roadmap|calendar]]). * When [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message#Finding_messages_and_documentation|using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>uselang=qqx</code></bdi> to find localisation messages]], it will now show all possible message keys for navigation tabs such as "{{int:vector-view-history}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T300069] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Access to [[{{#special:RevisionDelete}}]] has been expanded to include users who have <code dir=ltr>deletelogentry</code> and <code dir=ltr>deletedhistory</code> rights through their group memberships. Before, only those with the <code dir=ltr>deleterevision</code> right could access this special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T301928] * On the [[{{#special:Undelete}}]] pages for diffs and revisions, there will be a link back to the main Undelete page with the list of revisions. [https://phabricator.wikimedia.org/T284114] '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation has announced the IP Masking implementation strategy and next steps. The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#feb25|announcement can be read here]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Android FAQ|Wikipedia Android app]] developers are working on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Communication|new functions]] for user talk pages and article talk pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T297617] '''Events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place as a hybrid event on 20-22 May 2022. The Hackathon will be held online and there are grants available to support local in-person meetups around the world. Grants can be requested until 20 March. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W11"/> </div> 14. mars 2022 kl. 22:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=22993074 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Tech News: 2022-12]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translations]] are available. '''New code release schedule for this week''' * There will be four MediaWiki releases this week, instead of just one. This is an experiment which should lead to fewer problems and to faster feature updates. The releases will be on all wikis, at different times, on Monday, Tuesday, and Wednesday. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Release Engineering Team/Trainsperiment week|read more about this project]]. '''Recent changes''' * You can now set how many search results to show by default in [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|your Preferences]]. This was the 12th most popular wish in the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Results|Community Wishlist Survey 2022]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T215716] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Jupyter notebooks tool [[wikitech:PAWS|PAWS]] has been updated to a new interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T295043] '''Future changes''' * Interactive maps via [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] will soon work on wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions]] extension. [https://wikimedia.sslsurvey.de/Kartographer-Workflows-EN/ Please tell us] which improvements you want to see in Kartographer. You can take this survey in simple English. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W12"/> </div> 21. mars 2022 kl. 16:01 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23034693 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Tech News: 2022-13]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a simple new Wikimedia Commons upload tool available for macOS users, [[c:Commons:Sunflower|Sunflower]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-03-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-03-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-03-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * Some wikis will be in read-only for a few minutes because of regular database maintenance. It will be performed on {{#time:j xg|2022-03-29|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-03-31|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T301850][https://phabricator.wikimedia.org/T303798] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W13"/> </div> 28. mars 2022 kl. 19:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23073711 --> == [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Tech News: 2022-14]] == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translations]] are available. '''Problems''' * For a few days last week, edits that were suggested to newcomers were not tagged in the [[{{#special:recentchanges}}]] feed. This bug has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T304747] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). '''Future changes''' * Starting next week, Tech News' title will be translatable. When the newsletter is distributed, its title may not be <code dir=ltr>Tech News: 2022-14</code> anymore. It may affect some filters that have been set up by some communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T302920] * Over the next few months, the "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" Growth feature [[phab:T304110|will become available to more Wikipedias]]. Each week, a few wikis will get the feature. You can test this tool at [[mw:Special:MyLanguage/Growth#deploymentstable|a few wikis where "Link recommendation" is already available]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W14"/> </div> 4. apríl 2022 kl. 21:01 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23097604 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new public status page at <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikimediastatus.net/ www.wikimediastatus.net]</span>. This site shows five automated high-level metrics where you can see the overall health and performance of our wikis' technical environment. It also contains manually-written updates for widespread incidents, which are written as quickly as the engineers are able to do so while also fixing the actual problem. The site is separated from our production infrastructure and hosted by an external service, so that it can be accessed even if the wikis are briefly unavailable. You can [https://diff.wikimedia.org/2022/03/31/announcing-www-wikimediastatus-net/ read more about this project]. * On Wiktionary wikis, the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W15"/> </div> 11. apríl 2022 kl. 19:44 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23124108 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-19|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-04-21|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]). * Administrators will now have [[m:Community Wishlist Survey 2021/(Un)delete associated talk page|the option to delete/undelete the associated "Talk" page]] when they are deleting a given page. An API endpoint with this option is also available. This concludes the [[m:Community Wishlist Survey 2021/Admins and patrollers/(Un)delete associated talk page|11th wish of the 2021 Community Wishlist Survey]]. * On [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#test-wikis|selected wikis]], 50% of logged-in users will see the new [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Table of contents|table of contents]]. When scrolling up and down the page, the table of contents will stay in the same place on the screen. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Desktop Improvements]] project. [https://phabricator.wikimedia.org/T304169] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Message boxes produced by MediaWiki code will no longer have these CSS classes: <code dir=ltr>successbox</code>, <code dir=ltr>errorbox</code>, <code dir=ltr>warningbox</code>. The styles for those classes and <code dir=ltr>messagebox</code> will be removed from MediaWiki core. This only affects wikis that use these classes in wikitext, or change their appearance within site-wide CSS. Please review any local usage and definitions for these classes you may have. This was previously announced in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/09|28 February issue of Tech News]]. '''Future changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] will become compatible with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevisions page stabilization]]. Kartographer maps will also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions] The Kartographer documentation has been thoroughly updated. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Getting_started] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/Maps] [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W16"/> </div> 18. apríl 2022 kl. 23:12 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23167004 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group1.dblist many wikis] (group 1), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-04-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-04-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-04-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-04-26|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]). * Some very old browsers and operating systems are no longer supported. Some things on the wikis might look weird or not work in very old browsers like Internet Explorer 9 or 10, Android 4, or Firefox 38 or older. [https://phabricator.wikimedia.org/T306486] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W17"/> </div> 25. apríl 2022 kl. 22:56 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23187115 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On [https://noc.wikimedia.org/conf/dblists/group2.dblist all remaining wikis] (group 2), the software to play videos and audio files on pages has now changed. The old player has been removed. Some audio players will become wider after this change. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:TimedMediaHandler/VideoJS_Player|The new player]] has been a beta feature for over four years. [https://phabricator.wikimedia.org/T100106][https://phabricator.wikimedia.org/T248418] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The developers are working on talk pages in the [[mw:Wikimedia Apps/Team/iOS|Wikipedia app for iOS]]. You can [https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_9GBcHczQGLbQWTY give feedback]. You can take the survey in English, German, Hebrew or Chinese. * [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements#Status_and_next_steps|Most wikis]] will receive an [[m:WMDE_Technical_Wishes/VisualEditor_template_dialog_improvements|improved template dialog]] in VisualEditor and New Wikitext mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T296759] [https://phabricator.wikimedia.org/T306967] * If you use syntax highlighting while editing wikitext, you can soon activate a [[m:WMDE_Technical_Wishes/Improved_Color_Scheme_of_Syntax_Highlighting#Color-blind_mode|colorblind-friendly color scheme]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T306867] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Several CSS IDs related to MediaWiki interface messages will be removed. Technical editors should please [[phab:T304363|review the list of IDs and links to their existing uses]]. These include <code dir=ltr>#mw-anon-edit-warning</code>, <code dir=ltr>#mw-undelete-revision</code> and 3 others. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W18"/> </div> 2. maí 2022 kl. 19:34 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23232924 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now see categories in the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia app for Android]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T73966] '''Problems''' * Last week, there was a problem with Wikidata's search autocomplete. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T307586] * Last week, all wikis had slow access or no access for 20 minutes, for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a problem with a database change. [https://phabricator.wikimedia.org/T307647] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T305217#7894966] * [[m:WMDE Technical Wishes/Geoinformation#Current issues|Incompatibility issues]] with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] and the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]] will be fixed: Deployment is planned for May 10 on all wikis. Kartographer will then be enabled on the [[phab:T307348|five wikis which have not yet enabled the extension]] on May 24. * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] skin will be set as the default on several more wikis, including Arabic and Catalan Wikipedias. Logged-in users will be able to switch back to the old Vector (2010). See the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|latest update]] about Vector (2022). '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place on 17 May. The following meetings are currently planned for: 7 June, 21 June, 5 July, 19 July. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W19"/> </div> 9. maí 2022 kl. 15:23 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23256717 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * Some wikis can soon use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|add a link]] feature. This will start on Wednesday. The wikis are {{int:project-localized-name-cawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-svwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}. This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022|Wikimedia Hackathon 2022]] will take place online on May 20–22. It will be in English. There are also local [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2022/Meetups|hackathon meetups]] in Germany, Ghana, Greece, India, Nigeria and the United States. Technically interested Wikimedians can work on software projects and learn new skills. You can also host a session or post a project you want to work on. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You can soon edit translatable pages in the visual editor. Translatable pages exist on for examples Meta and Commons. [https://diff.wikimedia.org/2022/05/12/mediawiki-1-38-brings-support-for-editing-translatable-pages-with-the-visual-editor/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W20"/> </div> 16. maí 2022 kl. 18:58 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23291515 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Administrators using the mobile web interface can now access Special:Block directly from user pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T307341] * The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wiktionary.org/ www.wiktionary.org]</span> portal page now uses an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T304629] '''Problems''' * The Growth team maintains a mentorship program for newcomers. Previously, newcomers weren't able to opt out from the program. Starting May 19, 2022, newcomers are able to fully opt out from Growth mentorship, in case they do not wish to have any mentor at all. [https://phabricator.wikimedia.org/T287915] * Some editors cannot access the content translation tool if they load it by clicking from the contributions menu. This problem is being worked on. It should still work properly if accessed directly via Special:ContentTranslation. [https://phabricator.wikimedia.org/T308802] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-05-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-05-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and user scripts developers are invited to give feedback on a [[mw:User:Jdlrobson/Extension:Gadget/Policy|proposed technical policy]] aiming to improve support from MediaWiki developers. [https://phabricator.wikimedia.org/T308686] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W21"/> </div> 24. maí 2022 kl. 00:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23317250 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] In the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] extension, an <code dir=ltr>ip_in_ranges()</code> function has been introduced to check if an IP is in any of the ranges. Wikis are advised to combine multiple <code dir=ltr>ip_in_range()</code> expressions joined by <code>|</code> into a single expression for better performance. You can use the search function on [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]] to locate its usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T305017] * The [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature|IP Info feature]] which helps abuse fighters access information about IPs, [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May 24, 2022|has been deployed]] to all wikis as a beta feature. This comes after weeks of beta testing on test.wikipedia.org. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-05-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-05-31|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at most wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|Advanced item]] The [[:mw:Special:ApiHelp/query+usercontribs|list=usercontribs API]] will support fetching contributions from an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Range blocks#Non-technical explanation|IP range]] soon. API users can set the <code>uciprange</code> parameter to get contributions from any IP range within [[:mw:Manual:$wgRangeContributionsCIDRLimit|the limit]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T177150] * A new parser function will be introduced: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{=}}</nowiki></code></bdi>. It will replace existing templates named "=". It will insert an [[w:en:Equals sign|equal sign]]. This can be used to escape the equal sign in the parameter values of templates. [https://phabricator.wikimedia.org/T91154] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W22"/> </div> 30. maí 2022 kl. 20:29 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23340178 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>str_replace_regexp()</code></bdi> function can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to replace parts of text using a [[w:en:Regular expression|regular expression]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T285468] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W23"/> </div> 7. júní 2022 kl. 02:46 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23366979 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * All wikis can now use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps. Kartographer maps now also work on pages with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Project_descriptions][https://phabricator.wikimedia.org/T307348] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-14|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T300471] * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-abwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-acewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-adywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-akwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-alswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-amwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-anwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-angwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-arzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-astwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-atjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-avwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-aywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-azbwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304548] * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#New topic tool|New Topic Tool]] will be deployed for all editors at Commons, Wikidata, and some other wikis soon. You will be able to opt out from within the tool and in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|Preferences]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/New_discussion][https://phabricator.wikimedia.org/T287804] '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place today (13 June). The following meetings will take place on: 28 June, 12 July, 26 July. '''Future changes''' * By the end of July, the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022]] skin should be ready to become the default across all wikis. Discussions on how to adjust it to the communities' needs will begin in the next weeks. It will always be possible to revert to the previous version on an individual basis. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2022-04 for the largest wikis|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W24"/> </div> 13. júní 2022 kl. 16:59 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23389956 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android|Wikipedia App for Android]] now has an option for editing the whole page at once, located in the overflow menu (three-dots menu [[File:Ic more vert 36px.svg|15px|link=|alt=]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T103622] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Some recent database changes may affect queries using the [[m:Research:Quarry|Quarry tool]]. Queries for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>site_stats</code></bdi> at English Wikipedia, Commons, and Wikidata will need to be updated. [[phab:T306589|Read more]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>user_global_editcount</code></bdi> variable can be used in [[Special:AbuseFilter|abuse filters]] to avoid affecting globally active users. [https://phabricator.wikimedia.org/T130439] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * Users of non-responsive skins (e.g. MonoBook or Vector) on mobile devices may notice a slight change in the default zoom level. This is intended to optimize zooming and ensure all interface elements are present on the page (for example the table of contents on Vector 2022). In the unlikely event this causes any problems with how you use the site, we'd love to understand better, please ping <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[m:User:Jon (WMF)|Jon (WMF)]]</span> to any on-wiki conversations. [https://phabricator.wikimedia.org/T306910] '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Parsoid's HTML output will soon stop annotating file links with different <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>typeof</code></bdi> attribute values, and instead use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:File</code></bdi> for all types. Tool authors should adjust any code that expects: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Image</code></bdi>, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Audio</code></bdi>, or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw:Video</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T273505] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W25"/> </div> 20. júní 2022 kl. 20:18 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23425855 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] API service now has self-service accounts with free on-demand requests and monthly snapshots ([https://enterprise.wikimedia.com/docs/ API documentation]). Community access [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#community-access|via database dumps & Wikimedia Cloud Services]] continues. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wiktionary#lua|All Wikimedia wikis can now use Wikidata Lexemes in Lua]] after creating local modules and templates. Discussions are welcome [[d:Wikidata_talk:Lexicographical_data#You_can_now_reuse_Wikidata_Lexemes_on_all_wikis|on the project talk page]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-06-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-06-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-06-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-28|en}} at 06:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T311033] * Some global and cross-wiki services will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-06-30|en}} at 06:00 UTC. This will impact ContentTranslation, Echo, StructuredDiscussions, Growth experiments and a few more services. [https://phabricator.wikimedia.org/T300472] * Users will be able to sort columns within sortable tables in the mobile skin. [https://phabricator.wikimedia.org/T233340] '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (28 June). The following meetings will take place on 12 July and 26 July. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W26"/> </div> 27. júní 2022 kl. 20:03 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23453785 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-05|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-07-07|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=| Advanced item]] This change only affects pages in the main namespace in Wikisource. The Javascript config variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>proofreadpage_source_href</code></bdi> will be removed from <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/JavaScript#mw.config|mw.config]]</code></bdi> and be replaced with the variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prpSourceIndexPage</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T309490] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W27"/> </div> 4. júlí 2022 kl. 19:32 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23466250 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], the page title is now displayed above the tabs such as Discussion, Read, Edit, View history, or More. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates#Page title/tabs switch|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T303549] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] It is now possible to easily view most of the configuration settings that apply to just one wiki, and to compare settings between two wikis if those settings are different. For example: [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=jawiktionary Japanese Wiktionary settings], or [https://noc.wikimedia.org/wiki.php?wiki=eswiki&compare=eowiki settings that are different between the Spanish and Esperanto Wikipedias]. Local communities may want to [[m:Special:MyLanguage/Requesting_wiki_configuration_changes|discuss and propose changes]] to their local settings. Details about each of the named settings can be found by [[mw:Special:Search|searching MediaWiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308932] *The Anti-Harassment Tools team [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#May|recently deployed]] the IP Info Feature as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature at all wikis]]. This feature allows abuse fighters to access information about IP addresses. Please check our update on [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Info feature#April|how to find and use the tool]]. Please share your feedback using a link you will be given within the tool itself. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-07-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]). '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout July. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W28"/> </div> 11. júlí 2022 kl. 19:25 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23502519 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translations]] are available. '''Problems''' * The feature on mobile web for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:NearbyPages|Nearby Pages]] was missing last week. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T312864] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The [[mw:Technical_decision_making/Forum|Technical Decision Forum]] is seeking [[mw:Technical_decision_making/Community_representation|community representatives]]. You can apply on wiki or by emailing <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">TDFSupport@wikimedia.org</span> before 12 August. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W29"/> </div> 18. júlí 2022 kl. 23:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23517957 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikibooks.org/ www.wikibooks.org]</span> and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikiquote.org/ www.wikiquote.org]</span> portal pages now use an automated update system. Other [[m:Project_portals|project portals]] will be updated over the next few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179] '''Problems''' * Last week, some wikis were in read-only mode for a few minutes because of an emergency switch of their main database ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). [https://phabricator.wikimedia.org/T313383] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-07-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-07-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-07-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * The external link icon will change slightly in the skins Vector legacy and Vector 2022. The new icon uses simpler shapes to be more recognizable on low-fidelity screens. [https://phabricator.wikimedia.org/T261391] * Administrators will now see buttons on user pages for "{{int:changeblockip}}" and "{{int:unblockip}}" instead of just "{{int:blockip}}" if the user is already blocked. [https://phabricator.wikimedia.org/T308570] '''Future meetings''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|open meeting with the Web team]] about Vector (2022) will take place tomorrow (26 July). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W30"/> </div> 25. júlí 2022 kl. 19:27 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23545370 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Improved [[m:Special:MyLanguage/Help:Displaying_a_formula#Phantom|LaTeX capabilities for math rendering]] are now available in the wikis thanks to supporting <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Phantom</code></bdi> tags. This completes part of [[m:Community_Wishlist_Survey_2022/Editing/Missing_LaTeX_capabilities_for_math_rendering|the #59 wish]] of the 2022 Community Wishlist Survey. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup0.dblist Group 0]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. '''Future meetings''' * This week, three meetings about [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector (2022)]] with live interpretation will take place. On Tuesday, interpretation in Russian will be provided. On Thursday, meetings for Arabic and Spanish speakers will take place. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/Talk to Web|See how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W31"/> </div> 1. ágúst 2022 kl. 21:22 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23615613 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script|GUS2Wiki]] copies the information from [[{{#special:GadgetUsage}}]] to an on-wiki page so you can review its history. If your project isn't already listed on the [[d:Q113143828|Wikidata entry for Project:GUS2Wiki]] you can either run GUS2Wiki yourself or [[:m:Special:MyLanguage/Meta:GUS2Wiki/Script#Opting|make a request to receive updates]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T121049] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-09|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-11|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]). '''Future meetings''' * The [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon|Wikimania Hackathon]] will take place online from August 12–14. Don't miss [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|the pre-hacking showcase]] to learn about projects and find collaborators. Anyone can [[phab:/project/board/6030/|propose a project]] or [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Schedule|host a session]]. [[wmania:Special:MyLanguage/Hackathon/Newcomers|Newcomers are welcome]]! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W32"/> </div> 8. ágúst 2022 kl. 19:50 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23627807 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Persian (Farsi) Wikipedia community decided to block IP editing from October 2021 to April 2022. The Wikimedia Foundation's Product Analytics team tracked the impact of this change. [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/IP Editing Restriction Study/Farsi Wikipedia|An impact report]] is now available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-16|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-08-18|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s8.dblist targeted wikis]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] will be available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup1.dblist Group 1]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. '''Future changes''' * The Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated throughout August. Discussions will look different. You can see [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Prototype|some of the proposed changes]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#4_August_2022][https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers][https://phabricator.wikimedia.org/T312672] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W33"/> </div> 15. ágúst 2022 kl. 21:09 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23658001 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-34</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Two problems with [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps have been fixed. Maps are no longer shown as empty when a geoline was created via VisualEditor. Geolines consisting of points with QIDs (e.g., subway lines) are no longer shown with pushpins. [https://phabricator.wikimedia.org/T292613][https://phabricator.wikimedia.org/T308560] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-08-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-25|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). * The colours of links and visited links will change. This is to make the difference between links and other text more clear. [https://phabricator.wikimedia.org/T213778] '''Future changes''' * The new [{{int:discussiontools-topicsubscription-button-subscribe}}] button [[mw:Talk pages project/Notifications#12 August 2022|helps newcomers get answers]]. The Editing team is enabling this tool everywhere. You can turn it off in [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T284489] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W34"/> </div> 23. ágúst 2022 kl. 00:13 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23675501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-35</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor/Realtime_Preview|Realtime Preview]] is available as a Beta Feature on wikis in [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists%2Fgroup2.dblist Group 2]. This feature was built in order to fulfill [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2021/Real_Time_Preview_for_Wikitext|one of the Community Wishlist Survey proposals]]. Please note that when this Beta feature is enabled, it may cause conflicts with some wiki-specific Gadgets. '''Problems''' * In recent months, there have been inaccurate numbers shown for various [[{{#special:statistics}}]] at Commons, Wikidata, and English Wikipedia. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T315693] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-08-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-08-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-08-30|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-01|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation wants to improve how Wikimedia communities report harmful incidents by building the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System|Private Incident Reporting System (PIRS)]] to make it easy and safe for users to make reports. You can leave comments on the talk page, by answering the [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System#Phase 1|questions provided]]. If you have ever faced a harmful situation that you wanted to report/reported, join a PIRS interview to share your experience. To sign up [[m:Special:EmailUser/MAna_(WMF)|please email]] <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[m:User:MAna (WMF)|Madalina Ana]]</span>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W35"/> </div> 29. ágúst 2022 kl. 23:06 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23725814 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-36</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.39/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-09-06|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-09-08|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] On Special pages that only have one tab, the tab-bar's row will be hidden in the Vector-2022 skin to save space. The row will still show if Gadgets use it. Gadgets that currently append directly to the CSS id of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#p-namespaces</code></bdi> should be updated to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortletLink|mw.util.addPortletLink]]</code></bdi> function instead. Gadgets that style this id should consider also targeting <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#p-associated-pages</code></bdi>, the new id for this row. [[phab:T316908|Examples are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316908][https://phabricator.wikimedia.org/T313409] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W36"/> </div> 5. september 2022 kl. 23:22 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23757743 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-37</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The search servers have been upgraded to a new major version. If you notice any issues with searching, please report them on [[phab:project/view/1849/|Phabricator]]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/XPCTYYTN67FVFKN6XOHULJVGUO44J662] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|Syntax highlighting]] is now tracked as an [[mw:Special:MyLanguage/Manual:$wgExpensiveParserFunctionLimit|expensive parser function]]. Only 500 expensive function calls can be used on a single page. Pages that exceed the limit are added to a [[:Category:{{MediaWiki:expensive-parserfunction-category}}|tracking category]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316858] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W37"/> </div> 13. september 2022 kl. 01:50 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23787318 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-38</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Two database fields in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>templatelinks</nowiki></code></bdi> table are now being dropped: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_namespace</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_title</nowiki></code></bdi>. Any queries that rely on these fields need to be changed to use the new normalization field called <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tl_target_id</nowiki></code></bdi>. See <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[phab:T299417|T299417]]</span> for more information. This is part of [[w:Database normalization|normalization]] of links tables. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/U2U6TXIBABU3KDCVUOITIGI5OJ4COBSW/][https://www.mediawiki.org/wiki/User:ASarabadani_(WMF)/Database_for_devs_toolkit/Concepts/Normalization] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * In [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps, you can use icons on markers for common points of interest. On Tuesday, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer/Icons|previous icon set]] will be updated to [https://de.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Hilfe:Extension:Kartographer/Icons version maki 7.2]. That means, around 100 new icons will be available. Additionally, all existing icons were updated for clarity and to make them work better in international contexts. [https://phabricator.wikimedia.org/T302861][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation#Update_maki_icons] '''Future changes''' * In a [[m:Content_Partnerships_Hub/Software/Volunteer_developers_discussion_at_Wikimania_2022|group discussion at Wikimania]], more than 30 people talked about how to make content partnership software in the Wikimedia movement more sustainable. What kind of support is acceptable for volunteer developers? Read the summary and [[m:Talk:Content Partnerships Hub/Software/Volunteer developers discussion at Wikimania 2022|leave your feedback]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W38"/> </div> <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</span> 19. september 2022 kl. 22:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23826293 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-39</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Parsoid clients should be updated to allow for space-separated multi-values in the <bdi lang="en" dir="ltr"><code>rel</code></bdi> attribute of links. Further details are in <bdi lang="en" dir="ltr">[[phab:T315209|T315209]]</bdi>. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-09-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-09-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-09-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|Visual diffs]] will become available to all users, except at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|Talk pages on the mobile site]] will change at the Arabic, Bangla, Chinese, French, Haitian Creole, Hebrew, Korean, and Vietnamese Wikipedias. They should be easier to use and provide more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile] * In the [[mw:Lua/Scripting|{{ns:828}}]] namespace, pages ending with <bdi lang="en" dir="ltr"><code>.json</code></bdi> will be treated as JSON, just like they already are in the {{ns:2}} and {{ns:8}} namespaces. [https://phabricator.wikimedia.org/T144475] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. september 2022 kl. 00:30 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23860085 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-40</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now show geopoints from Wikidata, via QID or SPARQL query. Previously, this was only possible for geoshapes and geolines. [https://phabricator.wikimedia.org/T307695] [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Geopoints_via_QID] * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award 2022]] is looking for nominations. You can recommend tools until 12 October. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|Talk pages on the mobile site]] will change at the Arabic, Bangla, Chinese, French, Haitian Creole, Hebrew, Korean, and Vietnamese Wikipedias. They should be easier to use and provide more information. (Last week's release was delayed) [https://phabricator.wikimedia.org/T318302] [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Mobile] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>scribunto-console</code></bdi> API module will require a [[mw:Special:MyLanguage/API:Tokens|CSRF token]]. This module is documented as internal and use of it is not supported. [[phab:T212071|[5]]] * The Vector 2022 skin will become the default across the smallest Wikimedia projects. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#Deployment_plan_and_timeline|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. október 2022 kl. 00:24 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23885489 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-41</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * On some wikis, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps in full size view will be able to display nearby articles. After a feedback period, more wikis will follow. [https://phabricator.wikimedia.org/T316782][https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W41"/> </div> 10. október 2022 kl. 14:09 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23912412 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-42</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The recently implemented feature of [[phab:T306883|article thumbnails in Special:Search]] will be limited to Wikipedia projects only. Further details are in [[phab:T320510|T320510]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Structured_Data_Across_Wikimedia/Search_Improvements] * A bug that caused problems in loading article thumbnails in Special:Search has been fixed. Further details are in [[phab:T320406|T320406]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.39/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Lua module authors can use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#mw.loadJsonData|mw.loadJsonData()]]</code></bdi> to load data from JSON pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T217500] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Lua module authors can enable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#Strict_library|require( "strict" )]]</code></bdi> to add errors for some possible code problems. This replaces "[[wikidata:Q16748603|Module:No globals]]" on most wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T209310] '''Future changes''' * The [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] will be updated at most wikis. The "{{int:discussiontools-replylink}}" button will look different after this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T320683] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. október 2022 kl. 21:46 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23943992 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-43</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There have been some minor visual fixes in Special:Search, regarding audio player alignment and image placeholder height. Further details are in [[phab:T319230|T319230]]. * On Wikipedias, a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-searchoptions|preference]] has been added to hide article thumbnails in Special:Search. Full details are in [[phab:T320337|T320337]]. '''Problems''' * Last week, three wikis ({{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruwiki/en}}) had read-only access for 25 minutes. This was caused by a hardware problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T320990] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-10-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-10-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-10-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-10-25|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-10-27|en}} at 7:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s4.dblist targeted wikis]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-aswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-banwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-barwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bat smgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bclwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-be x oldwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-biwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bjnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bpywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-brwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bxrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304549] * Starting on Wednesday October 26, 2022, the list of mentors will be upgraded [[d:Q14339834 | at wikis where Growth mentorship is available]]. The mentorship system will continue to work as it does now. The signup process [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#add|will be replaced]], and a new management option will be provided. Also, this change simplifies [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list#create|the creation of mentorship systems at Wikipedias]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314858][https://phabricator.wikimedia.org/T310905][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Growth/Structured_mentor_list] * Pages with titles that start with a lower-case letter according to Unicode 11 will be renamed or deleted. There is a list of affected pages at <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:Unicode 11 case map migration]]</bdi>. More information can be found at [[phab:T292552|T292552]]. * The Vector 2022 skin will become the default across the smallest Wikipedias. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements#smallest-1|Learn more]]. '''Future changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/New discussion|New Topic tool]] will soon get a [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Special characters|special characters menu]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T249072] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24. október 2022 kl. 21:23 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23975411 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-44</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * When using keyboard navigation on a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map, the focus will become more visible. [https://phabricator.wikimedia.org/T315997] * In {{#special:RecentChanges}}, you can now hide the log entries for new user creations with the filter for "{{int:rcfilters-filter-newuserlogactions-label}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T321155] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-11-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|maps dialog]] in VisualEditor now has some help texts. [https://phabricator.wikimedia.org/T318818] * It is now possible to select the language of a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor via a dropdown menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T318817] * It is now possible to add a caption to a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T318815] * It is now possible to hide the frame of a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] map in VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T318813] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31. október 2022 kl. 21:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=23977539 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-45</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * An updated version of the [[m:Special:MyLanguage/EventCenter/Registration|Event Registration]] tool is now available for testing at [[testwiki:|testwiki]] and [[test2wiki:| test2wiki]]. The tool provides features for event organizers and participants. Your feedback is welcome at our [[m:Talk:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|project talkpage]]. More information about [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Registration|the project]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T318592] '''Problems''' * Twice last week, for about 45 minutes, some files and thumbnails failed to load and uploads failed, mostly for logged-in users. The cause is being investigated and an incident report will be available soon. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. nóvember 2022 kl. 00:32 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24001035 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-46</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * At Wikidata, an interwiki link can now point to a redirect page if certain conditions are met. This new feature is called [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata:Sitelinks_to_redirects|sitelinks to redirects]]. It is needed when one wiki uses one page to cover multiple concepts but another wiki uses more pages to cover the same concepts. Your [[wikidata:Special:MyLanguage/Wikidata talk:Sitelinks to redirects|feedback on the talkpage]] of the new proposed guideline is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T278962] * The <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikinews.org/ www.wikinews.org]</span>, <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikiversity.org/ www.wikiversity.org]</span>, and <span class="mw-content-ltr" lang="en" dir="ltr">[https://www.wikivoyage.org/ www.wikivoyage.org]</span> portal pages now use an automated update system. [https://phabricator.wikimedia.org/T273179] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-11-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * There will be a new link to directly "Edit template data" on Template pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T316759] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis where mobile [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] are enabled ([[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Deployment Status|these ones]]) will soon use full CSS styling to display any templates that are placed at the top of talk pages. To adapt these “talk page boxes” for narrow mobile devices you can use media queries, such as in [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Module:Message_box/tmbox.css&oldid=1097618699#L-69 this example]. [https://phabricator.wikimedia.org/T312309] * Starting in January 2023, [[m:Special:MyLanguage/Community Tech|Community Tech]] will be [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Updates/2023 Changes Update|running the Community Wishlist Survey (CWS) every two years]]. This means that in 2024, there will be no new proposals or voting. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14. nóvember 2022 kl. 21:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24071290 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-47</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The display of non-free media in the search bar and for article thumbnails in Special:Search has been deactivated. Further details are in [[phab:T320661|T320661]]. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-22|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s2.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-11-24|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s7.dblist targeted wikis]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. nóvember 2022 kl. 23:22 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24071290 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-48</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translations]] are available. '''Recent changes''' * A new preference, “Enable limited width mode”, has been added to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering|Vector 2022 skin]]. The preference is also available as a toggle on every page if your monitor is 1600 pixels or wider. It allows for increasing the width of the page for logged-out and logged-in users. [https://phabricator.wikimedia.org/T319449] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-11-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-11-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2022-11-29|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s3.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2022-12-01|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s1.dblist targeted wikis]). * Mathematical formulas shown in SVG image format will no longer have PNG fall-backs for browsers that don't support them. This is part of work to modernise the generation system. Showing only PNG versions was the default option until in February 2018. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimedia-l@lists.wikimedia.org/message/3BGOKWJIZGL4TC4HJ22ICRU2SEPWGCR4/][https://phabricator.wikimedia.org/T311620][https://phabricator.wikimedia.org/T186327] * On [[phab:P40224|some wikis]] that use flagged revisions, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:FlaggedRevs#Special:Contributions|a new checkbox will be added]] to Special:Contributions that enables you to see only the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Pending changes|pending changes]] by a user. [https://phabricator.wikimedia.org/T321445] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change early next week at [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train#Wednesday group1 wikis] (but not Wikimedia Commons or Meta-Wiki). This change improves the accessibility of content, and makes it easier to write related CSS. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. nóvember 2022 kl. 20:03 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24114342 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-49</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The Wikisources use a tool called ProofreadPage. ProofreadPage uses OpenSeadragon which is an open source tool. The OpenSeadragon JavaScript API has been significantly re-written to support dynamically loading images. The functionality provided by the older version of the API should still work but it is no longer supported. User scripts and gadgets should migrate over to the newer version of the API. The functionality provided by the newer version of the API is [[mw:Extension:Proofread_Page/Page_viewer#JS_API|documented on MediaWiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098][https://www.mediawiki.org/wiki/Extension:Proofread_Page/Edit-in-Sequence] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. desember 2022 kl. 00:41 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24151590 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-50</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * An [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Mobile|A/B test has begun]] at 15 Wikipedias for [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools on mobile]]. Half of the editors on the [[mw:Reading/Web/Mobile|mobile web site]] will have access to the {{int:discussiontools-replybutton}} tool and other features. [https://phabricator.wikimedia.org/T321961] * The character <code>=</code> cannot be used in new usernames, to make usernames work better with templates. Existing usernames are not affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T254045] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2022-12-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2022-12-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2022-12-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] to [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Phase_1:_Topic_containers|show discussion metadata below section headings]] will be inserted after these headings, not inside of them. This change improves the accessibility of discussion pages for screen reader software. [https://phabricator.wikimedia.org/T314714] '''Events''' * The fourth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest_Tool_Award|Coolest Tool Award]] will happen online on [https://zonestamp.toolforge.org/1671210002 Friday 16 December 2022 at 17:00 UTC]! The event will be live-streamed on YouTube in the [https://www.youtube.com/user/watchmediawiki MediaWiki channel] and added to Commons afterwards. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. desember 2022 kl. 23:35 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24216570 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2022-51</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2022-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * Because of the [[w:en:Christmas and holiday season|holidays]] the next issue of Tech News will be sent out on 9 January 2023. '''Recent changes''' * On a user's contributions page, you can filter it for edits with a tag like 'reverted'. Now, you can also filter for all edits that are not tagged like that. This was part of a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T119072] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] A new function has been used for gadget developers to add content underneath the title on article pages. This is considered a stable API that should work across all skins. [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core_modules#addSubtitle|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T316830] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] [[test2wiki:|One of our test wikis]] is now being served from a new infrastructure powered by [[w:Kubernetes|Kubernetes]] ([[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more]]). More Wikis will switch to this new infrastructure in early 2023. Please test and let us know of any issues. [https://phabricator.wikimedia.org/T290536] '''Problems''' * Last week, all wikis had no edit access for 9 minutes. This was caused by a database problem. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2022-12-13_sessionstore] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week or next week. * The word "{{int:discussiontools-replybutton}}" is very short in some languages, such as Arabic ("<bdi lang="ar">ردّ</bdi>"). This makes the {{int:discussiontools-preference-label}} button on talk pages difficult to use. An arrow icon will be added to those languages. This will only be visible to editors who have the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] turned on. [https://www.mediawiki.org/wiki/Talk_pages_project/Usability#Status] [https://phabricator.wikimedia.org/T323537] '''Future changes''' * Edits can be automatically "tagged" by the system software or the {{int:Abusefilter}} system. Those tags link to a help page about the tags. Soon they will also link to Recent Changes to let you see other edits tagged this way. This was a Community Wishlist 2022 request. [https://phabricator.wikimedia.org/T301063] * The Trust & Safety tools team [[m:Special:MyLanguage/Private Incident Reporting System/Timeline and Updates|have shared new plans]] for building the Private Incident Reporting System. The system will make it easier for editors to ask for help if they are harassed or abused. * [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2021/Real Time Preview for Wikitext|Realtime Preview for Wikitext]] is coming out of beta as an enabled feature for every user of the 2010 Wikitext [[mw:Special:MyLanguage/Editor|editor]] in the week of January 9, 2023. It will be available to use via the toolbar in the 2010 Wikitext editor. The feature was the 4th most popular wish of the Community Wishlist Survey 2021. '''Events''' * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2023/Participate|register for the Wikimedia Hackathon 2023]], taking place on May 19–21 in Athens, Greece. You can also apply for a scholarship until January 14th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2022/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2022-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. desember 2022 kl. 00:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24258101 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-02</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can use tags to filter edits in the recent changes feed or on your watchlist. You can now use tags to filter out edits you don't want to see. Previously you could only use tags to focus on the edits with those tags. [https://phabricator.wikimedia.org/T174349] * [[Special:WhatLinksHere|Special:WhatLinksHere]] shows all pages that link to a specific page. There is now a [https://wlh.toolforge.org prototype] for how to sort those pages alphabetically. You can see the discussion in the [[phab:T4306|Phabricator ticket]]. * You can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thanks]] function on your watchlist and the user contribution page. [https://phabricator.wikimedia.org/T51541] * A wiki page can be moved to give it a new name. You can now get a dropdown menu with common reasons when you move a page. This is so you don't have to write the explanation every time. [https://phabricator.wikimedia.org/T325257] * [[m:Special:MyLanguage/Matrix.org|Matrix]] is a chat tool. You can now use <code>matrix:</code> to create Matrix links on wiki pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T326021] * You can filter out translations when you look at the recent changes on multilingual wikis. This didn't hide translation pages. You can now also hide subpages which are translation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T233493] '''Changes later this week''' * [[m:Special:MyLanguage/Real Time Preview for Wikitext|Realtime preview for wikitext]] is a tool which lets editors preview the page when they edit wikitext. It will be enabled for all users of the 2010 wikitext editor. You will find it in the editor toolbar. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] Some wikis will be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. It will be performed on {{#time:j xg|2023-01-10|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist targeted wikis]) and on {{#time:j xg|2023-01-12|en}} at 07:00 UTC ([https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s6.dblist targeted wikis]). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W02"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. janúar 2023 kl. 01:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24342971 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-03</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translations]] are available. '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The URLs in "{{int:last}}" links on page history now contain <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=prev&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi> in place of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>diff=[revision ID]&oldid=[revision ID]</nowiki></code></bdi>. This is to fix a problem with links pointing to incorrect diffs when history was filtered by a tag. Some user scripts may break as a result of this change. [https://phabricator.wikimedia.org/T243569] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Some [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|changes to the appearance of talk pages]] have only been available on <code>{{ns:1}}:</code> and <code>{{ns:3}}:</code> namespaces. These will be extended to other talk namespaces, such as <code>{{ns:5}}:</code>. They will continue to be unavailable in non-talk namespaces, including <code>{{ns:4}}:</code> pages (e.g., at the Village Pump). You can [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|change your preferences]] ([[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]]). [https://phabricator.wikimedia.org/T325417] *On Wikisources, when an image is zoomed or panned in the Page: namespace, the same zoom and pan settings will be remembered for all Page: namespace pages that are linked to a particular Index: namespace page. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/ProofreadPage/+/868841] * The Vector 2022 skin will become the default for the English Wikipedia desktop users. The change will take place on January 18 at 15:00 UTC. [[:en:w:Wikipedia:Vector 2022|Learn more]]. '''Future changes''' * The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]], which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts next week on 23 January 2023 at 18:00 UTC. You can start drafting your proposals in [[m:Community Wishlist Survey/Sandbox|the CWS sandbox]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. janúar 2023 kl. 01:11 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24381020 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-04</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, for ~15 minutes, all wikis were unreachable for logged-in users and non-cached pages. This was caused by a timing issue. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-17_MediaWiki] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-01-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-01-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * If you have the Beta Feature for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project|DiscussionTools]] enabled, the appearance of talk pages will add more information about discussion activity. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Usability#Status][https://phabricator.wikimedia.org/T317907] * The 2023 edition of the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey]] (CWS), which invites contributors to make technical proposals and vote for tools and improvements, starts on Monday 23 January 2023 at [https://zonestamp.toolforge.org/1674496814 18:00 UTC]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. janúar 2023 kl. 23:46 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24418874 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-05</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, for ~15 minutes, some users were unable to log in or edit pages. This was caused by a problem with session storage. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-01-24_sessionstore_quorum_issues] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-01-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Wikis that use localized numbering schemes for references need to add new CSS. This will help to show citation numbers the same way in all reading and editing modes. If your wiki would prefer to do it yourselves, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|details and example CSS to copy from]], and also add your wiki to the list. Otherwise, the developers will directly help out starting the week of February 5. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31. janúar 2023 kl. 00:06 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24455949 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-06</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements|Vector 2022 skin]], logged-out users using the full-width toggle will be able to see the setting of their choice even after refreshing pages or opening new ones. This only applies to wikis where Vector 2022 is the default. [https://phabricator.wikimedia.org/T321498] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Previously, we announced when some wikis would be in read-only for a few minutes because of a switch of their main database. These switches will not be announced any more, as the read-only time has become non-significant. Switches will continue to happen at 7AM UTC on Tuesdays and Thursdays. [https://phabricator.wikimedia.org/T292543#8568433] * Across all the wikis, in the Vector 2022 skin, logged-in users will see the page-related links such as "What links here" in a [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Features/Page_tools|new side menu]]. It will be displayed on the other side of the screen. This change had previously been made on Czech, English, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T328692] *[[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] will stop receiving new proposals on [https://zonestamp.toolforge.org/1675706431 Monday, 6 February 2023, at 18:00 UTC]. Proposers should complete any edits by then, to give time for [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey/Help_us|translations]] and review. Voting will begin on Friday, 10 February. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets and user scripts will be changing to load on desktop and mobile sites. Previously they would only load on the desktop site. It is recommended that wiki administrators audit the [[MediaWiki:Gadgets-definition|gadget definitions]] prior to this change, and add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins=…</code></bdi> for any gadgets which should not load on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610 More details are available]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. febrúar 2023 kl. 10:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24491749 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-07</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translations]] are available. '''Problems''' * On wikis where patrolled edits are enabled, changes made to the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Communities/How to configure the mentors' list|mentor list]] by autopatrolled mentors are not correctly marked as patrolled. It will be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T328444] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * The Reply tool and other parts of [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Mobile|DiscussionTools]] will be deployed for all editors using the mobile site. You can [[mw:Special:MyLanguage/Talk_pages_project/Mobile#Status_Updates|read more about this decision]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T298060] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14. febrúar 2023 kl. 01:49 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24540832 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-08</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, during planned maintenance of Cloud Services, unforeseen complications forced the team to turn off all tools for 2–3 hours to prevent data corruption. Work is ongoing to prevent similar problems in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T329535] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-02-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-02-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). *The voting phase for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023|Community Wishlist Survey 2023]] ends on [https://zonestamp.toolforge.org/1677261621 24 February at 18:00 UTC]. The results of the survey will be announced on 28 February. '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T328287][https://phabricator.wikimedia.org/T327920][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. febrúar 2023 kl. 01:58 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24570514 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-09</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, in some areas of the world, there were problems with loading pages for 20 minutes and saving edits for 55 minutes. These issues were caused by a problem with our caching servers due to unforseen events during a routine maintenance task. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_wiki_outage][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-02-22_read_only] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-02-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * All wikis will be read-only for a few minutes on March 1. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1677679222 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. febrúar 2023 kl. 23:47 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24634242 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-10</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Community Wishlist Survey 2023 edition has been concluded. Community Tech has [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Results|published the results]] of the survey and will provide an update on what is next in April 2023. * On wikis which use [[mw:Special:MyLanguage/Writing_systems|LanguageConverter]] to handle multiple writing systems, articles which used custom conversion rules in the wikitext (primarily on Chinese Wikipedia) would have these rules applied inconsistently in the table of contents, especially in the Vector 2022 skin. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T306862] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * A search system has been added to the [[Special:Preferences|Preferences screen]]. This will let you find different options more easily. Making it work on mobile devices will happen soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T313804] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. mars 2023 kl. 23:50 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24676916 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-11</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.40/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-cbk_zamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cdowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cebwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-chywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ckbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-csbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304542][https://phabricator.wikimedia.org/T304550] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. mars 2023 kl. 23:20 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24700189 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-12</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translations]] are available. '''Problems''' * Last week, some users experienced issues loading image thumbnails. This was due to incorrectly cached images. [https://phabricator.wikimedia.org/T331820] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A link to the user's [[{{#special:CentralAuth}}]] page will appear on [[{{#special:Contributions}}]] — some user scripts which previously added this link may cause conflicts. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Admins and patrollers/Add link to CentralAuth on Special:Contributions|voted #17 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[{{#special:AbuseFilter}}]] edit window will be resizable and larger by default. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Make the AbuseFilter edit window resizable and larger by default|voted #80 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. * There will be a new option for Administrators when they are unblocking a user, to add the unblocked user’s user page to their watchlist. This will work both via [[{{#special:Unblock}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T257662] '''Meetings''' * You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1679677204 24 March at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Office Hours|details and how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. mars 2023 kl. 01:26 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24732558 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] condition limit was increased from 1000 to 2000. [https://phabricator.wikimedia.org/T309609] * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter#Locally disabled actions|Some Global AbuseFilter]] actions will no longer apply to local projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T332521] * Desktop users are now able to subscribe to talk pages by clicking on the {{int:discussiontools-newtopicssubscription-button-subscribe-label}} link in the {{int:toolbox}} menu. If you subscribe to a talk page, you receive [[mw:Special:MyLanguage/Notifications|notifications]] when new topics are started on that talk page. This is separate from putting the page on your watchlist or subscribing to a single discussion. [https://phabricator.wikimedia.org/T263821] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-03-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-03-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-03-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.40/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * You will be able to choose [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Diffs|visual diffs]] on all [[m:Special:MyLanguage/Help:Page history|history pages]] at the Wiktionaries and Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T314588] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|alt=|Advanced item]] The legacy [[mw:Mobile Content Service|Mobile Content Service]] is going away in July 2023. Developers are encouraged to switch to Parsoid or another API before then to ensure service continuity. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/4MVQQTONJT7FJAXNVOFV3WWVVMCHRINE/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. mars 2023 kl. 01:14 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24780854 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The system for automatically creating categories for the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Babel|Babel]] extension has had several important changes and fixes. One of them allows you to insert templates for automatic category descriptions on creation, allowing you to categorize the new categories. [https://phabricator.wikimedia.org/T211665][https://phabricator.wikimedia.org/T64714][https://phabricator.wikimedia.org/T170654][https://phabricator.wikimedia.org/T184941][https://phabricator.wikimedia.org/T33074] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Some older [[w:en:Web browser|Web browsers]] will stop being able to use [[w:en:JavaScript|JavaScript]] on Wikimedia wikis from this week. This mainly affects users of Internet Explorer 11. If you have an old web browser on your computer you can try to upgrade to a newer version. [https://phabricator.wikimedia.org/T178356] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The deprecated <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.hoverIntent</code></bdi> module has been removed. This module could be used by gadgets and user scripts, to create an artificial delay in how JavaScript responds to a hover event. Gadgets and user scripts should now use jQuery <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>hover()</code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>on()</code></bdi> instead. Examples can be found in the [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Migration_guide_(users)#jquery.hoverIntent|migration guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T311194] * Some of the links in [[{{#special:SpecialPages}}]] will be re-arranged. There will be a clearer separation between links that relate to all users, and links related to your own user account. [https://phabricator.wikimedia.org/T333242] * You will be able to hide the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Replying|Reply button]] in archived discussion pages with a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__ARCHIVEDTALK__</nowiki></code></bdi> magic word. There will also be a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mw-archivedtalk</code></bdi> CSS class for hiding the Reply button in individual sections on a page. [https://phabricator.wikimedia.org/T249293][https://phabricator.wikimedia.org/T295553][https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/DiscussionTools/+/738221] '''Future changes''' * The Vega software that creates data visualizations in pages, such as graphs, will be upgraded to the newest version in the future. Graphs that still use the very old version 1.5 syntax may stop working properly. Most existing uses have been found and updated, but you can help to check, and to update any local documentation. [[phab:T260542|Examples of how to find and fix these graphs are available]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. apríl 2023 kl. 23:40 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24820268 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] In the visual editor, it is now possible to edit captions of images in galleries without opening the gallery dialog. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/Editable gallery captions in Visual Editor|voted #61 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T190224] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] You can now receive notifications when another user edits your user page. See the "{{int:Echo-category-title-edit-user-page}}" option in [[Special:Preferences#mw-prefsection-echo|your Preferences]]. This feature request was [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Anti-harassment/Notifications for user page edits|voted #3 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T3876] '''Problems''' * There was a problem with all types of CentralNotice banners still being shown to logged-in users even if they had [[Special:Preferences#mw-prefsection-centralnotice-banners|turned off]] specific banner types. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T331671] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-arywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dinwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-elwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-emlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-etwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-euwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-extwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tumwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ffwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiu_vrowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-furwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gcrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-glkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gotwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-guwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T304551][https://phabricator.wikimedia.org/T308133] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. apríl 2023 kl. 20:05 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24851886 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translations]] are available. '''Recent changes''' * You can now see [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Show_nearby_articles|nearby articles on a Kartographer map]] with the button for the new feature "{{int:Kartographer-sidebar-nearbybutton}}". Six wikis have been testing this feature since October. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/Geoinformation/Nearby_articles#Implementation][https://phabricator.wikimedia.org/T334079] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The [[m:Special:GlobalWatchlist|Special:GlobalWatchlist]] page now has links for "{{int:globalwatchlist-markpageseen}}" for each entry. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Button to mark a single change as read in the global watch list|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334246] '''Problems''' * At Wikimedia Commons, some thumbnails have not been getting replaced correctly after a new version of the image is uploaded. This should be fixed later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T331138][https://phabricator.wikimedia.org/T333042] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] For the last few weeks, some external tools had inconsistent problems with logging-in with OAuth. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T332650] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18. apríl 2023 kl. 01:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24881071 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The date-selection menu on pages such as [[{{#special:Contributions}}]] will now show year-ranges that are in the current and past decade, instead of the current and future decade. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Change year range shown in date selection popup|voted #145 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334316] '''Problems''' * Due to security issues with the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]], graphs have been disabled in all Wikimedia projects. Wikimedia Foundation teams are working to respond to these vulnerabilities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940] * For a few days, it was not possible to save some kinds of edits on the mobile version of a wiki. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T334797][https://phabricator.wikimedia.org/T334799][https://phabricator.wikimedia.org/T334794] '''Changes later this week''' * All wikis will be read-only for a few minutes on April 26. This is planned for [https://zonestamp.toolforge.org/1682517653 14:00 UTC]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-04-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-04-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-04-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * The Editing team plans an A/B test for [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|a usability analysis of the Talk page project]]. The [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|planned measurements are available]]. Your wiki [[phab:T332946|may be invited to participate]]. Please suggest improvements to the measurement plan at [[mw:Talk:Talk pages project/Usability|the discussion page]]. * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024|The Wikimedia Foundation annual plan 2023-2024 draft is open for comment and input]] until May 19. The final plan will be published in July 2023 on Meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24. apríl 2023 kl. 22:04 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24933592 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the French and Italian Wikipedias. More languages will be added in the near future. This is part of the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T243711][https://phabricator.wikimedia.org/T270490][https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[:commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2commons]] tool has been updated. This fixed several bugs related to YouTube uploads. [https://github.com/toolforge/video2commons/pull/162/commits] * The [[{{#special:Preferences}}]] page has been redesigned on mobile web. The new design makes it easier to browse the different categories and settings at low screen widths. You can also now access the page via a link in the Settings menu in the mobile web sidebar. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Content_moderation_on_mobile_web/Preferences] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. maí 2023 kl. 01:45 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24966974 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Last week, Community Tech released the first update for providing [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diffs]], the #1 request in the 2022 Community Wishlist Survey. [[phab:T324759|This update]] adds legends and tooltips to inline diffs so that users unfamiliar with the blue and yellow highlights can better understand the type of edits made. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] When you close an image that is displayed via MediaViewer, it will now return to the wiki page instead of going back in your browser history. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Return to the article when closing the MediaViewer|voted #65 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T236591] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight|SyntaxHighlight]] extension now supports <bdi lang="en" dir="ltr"><code>wikitext</code></bdi> as a selected language. Old alternatives that were used to highlight wikitext, such as <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html5</code></bdi>, <bdi lang="en" dir="ltr"><code>moin</code></bdi>, and <bdi lang="en" dir="ltr"><code>html+handlebars</code></bdi>, can now be replaced. [https://phabricator.wikimedia.org/T29828] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Creating pages with preloaded text|Preloading text to new pages/sections]] now supports preloading from localized MediaWiki interface messages. [https://cs.wikipedia.org/wiki/User_talk:Martin_Urbanec_(WMF)?action=edit&section=new&preload=MediaWiki:July Here is an example] at the {{int:project-localized-name-cswiki/en}} that uses <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>preload=MediaWiki:July</nowiki></code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T330337] '''Problems''' * Graph Extension update: Foundation developers have completed upgrading the visualization software to Vega5. Existing community graphs based on Vega2 are no longer compatible. Communities need to update local graphs and templates, and shared lua modules like <bdi lang="de" dir="ltr">[[:de:Modul:Graph]]</bdi>. The [https://vega.github.io/vega/docs/porting-guide/ Vega Porting guide] provides the most comprehensive detail on migration from Vega2 and [https://www.mediawiki.org/w/index.php?title=Template:Graph:PageViews&action=history here is an example migration]. Vega5 has currently just been enabled on mediawiki.org to provide a test environment for communities. [https://phabricator.wikimedia.org/T334940#8813922] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Until now, all new OAuth apps went through manual review. Starting this week, apps using identification-only or basic authorizations will not require review. [https://phabricator.wikimedia.org/T67750] '''Future changes''' * During the next year, MediaWiki will stop using IP addresses to identify logged-out users, and will start automatically assigning unique temporary usernames. Read more at [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates|IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates]]. You can [[m:Talk:IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation#What should it look like?|join the discussion]] about the [[m:Special:MyLanguage/IP Editing: Privacy Enhancement and Abuse Mitigation/Updates#What will temporary usernames look like?|format of the temporary usernames]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T332805] * There will be an [[:w:en:A/B testing|A/B test]] on 10 Wikipedias where the Vector 2022 skin is the default skin. Half of logged-in desktop users will see an interface where the different parts of the page are more clearly separated. You can [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Updates/2023-05 Zebra9 A/B test|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333180][https://phabricator.wikimedia.org/T335972] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] <code>jquery.tipsy</code> will be removed from the MediaWiki core. This will affect some user scripts. Many lines with <code>.tipsy(</code> can be commented out. <code>OO.ui.PopupWidget</code> can be used to keep things working like they are now. You can [[phab:T336019|read more]] and [[:mw:Help:Locating broken scripts|read about how to find broken scripts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336019] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. maí 2023 kl. 00:36 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=24998636 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translations]] are available. '''Problems''' * Citations that are automatically generated based on [[d:Q33057|ISBN]] are currently broken. This affects citations made with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]], and the use of the citoid API in gadgets and user scripts. Work is ongoing to restore this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-gorwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hakwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hifwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hsbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-htwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-igwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ilowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-inhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jvwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308134] '''Future changes''' * There is a recently formed team at the Wikimedia Foundation which will be focusing on experimenting with new tools. Currently they are building [[m:Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI|a prototype ChatGPT plugin that allows information generated by ChatGPT to be properly attributed]] to the Wikimedia projects. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget and userscript developers should replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi>. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> library will be removed in ~1 month, and staff developers will run a script to replace any remaining uses at that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T336018] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. maí 2023 kl. 21:45 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25011501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The "recent edits" time period for page watchers is now 30 days. It used to be 180 days. This was a [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Change information about the number of watchers on a page|Community Wishlist Survey proposal]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T336250] '''Changes later this week''' * An [[mw:special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Impact|improved impact module]] will be available at Wikipedias. The impact module is a feature available to newcomers [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer homepage|at their personal homepage]]. It will show their number of edits, how many readers their edited pages have, how many thanks they have received and similar things. It is also accessible by accessing Special:Impact. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-05-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W21"/> </div> 22. maí 2023 kl. 16:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25028325 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Citations can once again be added automatically from ISBNs, thanks to Zotero's ISBN searches. The current data sources are the Library of Congress (United States), the Bibliothèque nationale de France (French National Library), and K10plus ISBN (German repository). Additional data source searches can be [[mw:Citoid/Creating Zotero translators|proposed to Zotero]]. The ISBN labels in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/User_guide/Citations-Full#Automatic|VisualEditor Automatic tab]] will reappear later this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T336298#8859917] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The page [[{{#special:EditWatchlist}}]] now has "{{int:watchlistedit-normal-check-all}}" options to select all the pages within a namespace. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Notifications, Watchlists and Talk Pages/Watchlist edit - "check all" checkbox|voted #161 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334252] '''Problems''' * For a few days earlier this month, the "Add interlanguage link" item in the Tools menu did not work properly. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337081] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-05-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-05-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/small.dblist small] and [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/medium.dblist medium] wikis this week. Large wikis will follow in the coming weeks. This is part of the effort to move Parsoid into MediaWiki core. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. maí 2023 kl. 22:04 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25079963 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe|RealMe]] extension allows you to mark URLs on your user page as verified for Mastodon and similar software. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] Citation and footnote editing can now be started from the reference list when using the visual editor. This feature request was [[m:Community Wishlist Survey 2023/Citations/Allow citations to be edited in the references section with VisualEditor|voted #2 in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T54750] * Previously, clicking on someone else's link to Recent Changes with filters applied within the URL could unintentionally change your preference for "{{int:Rcfilters-group-results-by-page}}". This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T202916#8874081] '''Problems''' * For a few days last week, some tools and bots returned outdated information due to database replication problems, and may have been down entirely while it was being fixed. These issues have now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T337446] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.12|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Bots will no longer be prevented from making edits because of URLs that match the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SpamBlacklist|spam blacklist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T313107] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5. júní 2023 kl. 22:52 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25114640 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] The content attribution tools [[mw:Special:MyLanguage/Who Wrote That?|Who Wrote That?]], [[xtools:authorship|XTools Authorship]], and [[xtools:blame|XTools Blame]] now support the Dutch, German, Hungarian, Indonesian, Japanese, Polish and Portuguese Wikipedias. This was the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Reading/Extend "Who Wrote That?" tool to more wikis|#7 wish in the 2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T334891] * The [[mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Search Improvements#Search Preview panel|Search Preview panel]] has been deployed on four Wikipedias (Catalan, Dutch, Hungarian and Norwegian). The panel will show an image related to the article (if existing), the top sections of the article, related images (coming from MediaSearch on Commons), and eventually the sister projects associated with the article. [https://phabricator.wikimedia.org/T306341] * The [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:RealMe#Verifying_a_link_on_non-user_pages|RealMe]] extension now allows administrators to verify URLs for any page, for Mastodon and similar software. [https://phabricator.wikimedia.org/T324937] * The default project license [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikimediaannounce-l@lists.wikimedia.org/thread/7G6XPWZPQFLZ2JANN3ZX6RT4DVUI3HZQ/ has been officially upgraded] to CC BY-SA 4.0. The software interface messages have been updated. Communities should feel free to start updating any mentions of the old CC BY-SA 3.0 licensing within policies and related documentation pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T319064] '''Problems''' * For three days last month, some Wikipedia pages edited with VisualEditor or DiscussionTools had an unintended <code><nowiki>__TOC__</nowiki></code> (or its localized form) added during an edit. There is [[mw:Parsoid/Deployments/T336101_followup|a listing of affected pages sorted by wiki]], that may still need to be fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T336101] * Currently, the "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is broken. Existing <code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code> keywords incorrectly appear as missing templates in VisualEditor. Developers are exploring how to fix this. In the meantime, those wishing to edit the default sortkey of a page are advised to switch to source editing. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Last week, an update to the delete form may have broken some gadgets or user scripts. If you need to manipulate (empty) the reason field, replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>#wpReason</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space: nowrap;"><code>#wpReason > input</code></bdi>. See [https://cs.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3AGadget-CleanDeleteReasons.js&diff=22859956&oldid=12794189 an example fix]. [https://phabricator.wikimedia.org/T337809] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * VisualEditor will be switched to a new backend on English Wikipedia on Monday, and all other [https://phabricator.wikimedia.org/source/mediawiki-config/browse/master/dblists/large.dblist large] wikis on Thursday. The change should have no noticeable effect on users, but if you experience any slow loading or other strangeness when using VisualEditor, please report it on the phabricator ticket linked here. [https://phabricator.wikimedia.org/T320529] '''Future changes''' * From 5 June to 17 July, the Foundation's [[:mw:Wikimedia Security Team|Security team]] is holding a consultation with contributors regarding a draft policy to govern the use of third-party resources in volunteer-developed gadgets and scripts. Feedback and suggestions are warmly welcome at [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|Third-party resources policy]] on meta-wiki. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. júní 2023 kl. 14:52 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25133779 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Flame graphs are now available in WikimediaDebug. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/JXNQD3EHG5V5QW5UXFDPSHQG4MJ3FWJQ/][https://techblog.wikimedia.org/2023/06/08/flame-graphs-arrive-in-wikimediadebug/] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. * There is now a toolbar search popup in the visual editor. You can trigger it by typing <code>\</code> or pressing <code>ctrl + shift + p</code>. It can help you quickly access most tools in the editor. [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Visual_editor_toolbar_search_feature.png][https://phabricator.wikimedia.org/T66905] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. júní 2023 kl. 20:09 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25159510 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Action API modules and Special:LinkSearch will now add a trailing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>/</code></bdi> to all <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prop=extlinks</code></bdi> responses for bare domains. This is part of the work to remove duplication in the <code>externallinks</code> database table. [https://phabricator.wikimedia.org/T337994] '''Problems''' * Last week, search was broken on Commons and Wikidata for 23 hours. [https://phabricator.wikimedia.org/T339810][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2023-06-18_search_broken_on_wikidata_and_commons] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-06-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-06-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-06-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Minerva skin now applies more predefined styles to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.mbox-text</code></bdi> CSS class. This enables support for mbox templates that use divs instead of tables. Please make sure that the new styles won't affect other templates in your wiki. [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/skins/MinervaNeue/+/930901/][https://phabricator.wikimedia.org/T339040] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadgets will now load on both desktop and mobile by default. Previously, gadgets loaded only on desktop by default. Changing this default using the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|targets=</code></bdi> parameter is also deprecated and should not be used. You should make gadgets work on mobile or disable them based on the skin (with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>|skins=</code></bdi> parameter in <bdi lang="en" dir="ltr">MediaWiki:Gadgets-definition</bdi>) rather than whether the user uses the mobile or the desktop website. Popular gadgets that create errors on mobile will be disabled by developers on the Minerva skin as a temporary solution. [https://phabricator.wikimedia.org/T127268] * All namespace tabs now have the same browser [[m:Special:MyLanguage/Help:Keyboard_shortcuts|access key]] by default. Previously, custom and extension-defined namespaces would have to have their access keys set manually on-wiki, but that is no longer necessary. [https://phabricator.wikimedia.org/T22126] * The review form of the Flagged Revisions extension now uses the standardized [[mw:Special:MyLanguage/Codex|user interface components]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] How media is structured in the parser's HTML output will change in the coming weeks at [[:wikitech:Deployments/Train#Thursday|group2 wikis]]. This change improves the accessibility of content. You may need to update your site-CSS, or userscripts and gadgets. There are [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser_Unification/Media_structure/FAQ|details on what code to check, how to update the code, and where to report any related problems]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T314318] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. júní 2023 kl. 16:19 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25202311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the rolling out of the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|audio links that play on click]] wishlist proposal, [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/small.dblist small wikis] will now be able to use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline audio player mode|inline audio player]] that is implemented by the [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] extension. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] From this week all gadgets automatically load on mobile and desktop sites. If you see any problems with gadgets on your wikis, please adjust the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|gadget options]] in your gadget definitions file. [https://phabricator.wikimedia.org/T328610] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. júlí 2023 kl. 22:51 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25231546 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[:mw:Special:MyLanguage/Structured Data Across Wikimedia/Section-level Image Suggestions|Section-level Image Suggestions feature]] has been deployed on seven Wikipedias (Portuguese, Russian, Indonesian, Catalan, Hungarian, Finnish and Norwegian Bokmål). The feature recommends images for articles on contributors' watchlists that are a good match for individual sections of those articles. * [[:m:Special:MyLanguage/Global AbuseFilter|Global abuse filters]] have been enabled on all Wikimedia projects, except English and Japanese Wikipedias (who opted out). This change was made following a [[:m:Requests for comment/Make global abuse filters opt-out|global request for comments]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T341159] * [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] is a new tool for administrators to help fight spam. It provides a clearer interface for blocking plain domains (and their subdomains), is more easily searchable, and is faster for the software to process for each edit on the wiki. It does not support regex (for complex cases), nor URL path-matching, nor the [[MediaWiki:Spam-whitelist|MediaWiki:Spam-whitelist]], but otherwise it replaces most of the functionalities of the existing [[MediaWiki:Spam-blacklist|MediaWiki:Spam-blacklist]]. There is a Python script to help migrate all simple domains into this tool, and more feature details, within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:BlockedExternalDomains|the tool's documentation]]. It is available at all wikis except for Meta-wiki, Commons, and Wikidata. [https://phabricator.wikimedia.org/T337431] * The WikiEditor extension was updated. It includes some of the most frequently used features of wikitext editing. In the past, many of its messages could only be translated by administrators, but now all regular translators on translatewiki can translate them. Please check [https://translatewiki.net/wiki/Special:MessageGroupStats?group=ext-wikieditor&messages=&x=D#sortable:0=asc the state of WikiEditor localization into your language], and if the "Completion" for your language shows anything less than 100%, please complete the translation. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-ambassadors@lists.wikimedia.org/thread/D4YELU2DXMZ75PGELUOKXXMFF3FH45XA/ a more detailed explanation]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * The default protocol of [[{{#special:LinkSearch}}]] and API counterparts has changed from http to both http and https. [https://phabricator.wikimedia.org/T14810] * [[{{#special:LinkSearch}}]] and its API counterparts will now search for all of the URL provided in the query. It used to be only the first 60 characters. This feature was requested fifteen years ago. [https://phabricator.wikimedia.org/T17218] '''Future changes''' * There is an experiment with a [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin. This is to show users where the information is coming from when they read information from Wikipedia. It has been tested by Wikimedia Foundation staff and other Wikimedians. Soon all ChatGPT plugin users can use the Wikipedia plugin. This is the same plugin which was mentioned in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/20|Tech News 2023/20]]. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] * There is an ongoing discussion on a [[m:Special:MyLanguage/Third-party resources policy|proposed Third-party resources policy]]. The proposal will impact the use of third-party resources in gadgets and userscripts. Based on the ideas received so far, policy includes some of the risks related to user scripts and gadgets loading third-party resources, some best practices and exemption requirements such as code transparency and inspectability. Your feedback and suggestions are warmly welcome until July 17, 2023 on [[m:Talk:Third-party resources policy|on the policy talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. júlí 2023 kl. 19:54 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25278797 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] We are now serving 1% of all global user traffic from [[:en:Kubernetes|Kubernetes]] (you can [[wikitech:MediaWiki On Kubernetes|read more technical details]]). We are planning to increment this percentage regularly. You can [[phab:T290536|follow the progress of this work]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Help:System_message|system messages]] will now look for available local fallbacks, instead of always using the default fallback defined by software. This means wikis no longer need to override each language on the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback_languages|fallback chain]] separately. For example, English Wikipedia doesn't have to create <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-ca</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>en-gb</code></bdi> subpages with a transclusion of the base pages anymore. This makes it easier to maintain local overrides. [https://phabricator.wikimedia.org/T229992] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthsetmentorstatus</code></bdi> API will be deprecated with the new MediaWiki version. Bots or scripts calling that API should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>action=growthmanagementorlist</code></bdi> API now. [https://phabricator.wikimedia.org/T321503] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. júlí 2023 kl. 23:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25289122 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] On July 18, the Wikimedia Foundation launched a survey about the [[:mw:Technical_decision_making|technical decision making process]] for people who do technical work that relies on software that is maintained by the Foundation or affiliates. If this applies to you, [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/885471 please take part in the survey]. The survey will be open for three weeks, until August 7. You can find more information in [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/Q7DUCFA75DXG3G2KHTO7CEWMLCYTSDB2/|the announcement e-mail on wikitech-l]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-07-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-07-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-07-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25. júlí 2023 kl. 02:20 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25332248 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Synchronizer|Synchronizer]] tool is now available to keep Lua modules synced across Wikimedia wikis, along with [[mw:Multilingual Templates and Modules|updated documentation]] to develop global Lua modules and templates. * The tag filter on [[{{#special:NewPages}}]] and revision history pages can now be inverted. For example, you can hide edits that were made using an automated tool. [https://phabricator.wikimedia.org/T334337][https://phabricator.wikimedia.org/T334338] * The Wikipedia [[:w:en:ChatGPT|ChatGPT]] plugin experiment can now be used by ChatGPT users who can use plugins. You can participate in a [[:m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2023-2024/Draft/Future Audiences#Announcing monthly Future Audiences open "office hours"|video call]] if you want to talk about this experiment or similar work. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Annual_Plan/2023-2024/Draft/Future_Audiences#FA2.2_Conversational_AI] '''Problems''' * It was not possible to generate a PDF for pages with non-Latin characters in the title, for the last two weeks. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T342442] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-01|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-02|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-03|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Tuesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-kawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kaawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kbpwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-knwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kshwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kuwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kwwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308135] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 31. júlí 2023 kl. 23:54 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25362228 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Mobile Web editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced_mobile_contributions#August_1,_2023_-_Full-page_editing_added_on_mobile|edit a whole page at once]]. To use this feature, turn on "{{int:Mobile-frontend-mobile-option-amc}}" in your settings and use the "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" button in the "{{int:Minerva-page-actions-overflow}}" menu. [https://phabricator.wikimedia.org/T203151] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7. ágúst 2023 kl. 21:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25420038 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Content translation system is no longer using Youdao's [[mw:Special:MyLanguage/Help:Content_translation/Translating/Initial_machine_translation|machine translation service]]. The service was in place for several years, but due to no usage, and availability of alternatives, it was deprecated to reduce maintenance overheads. Other services which cover the same languages are still available. [https://phabricator.wikimedia.org/T329137] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-15|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-16|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-17|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ladwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lbewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lezwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lfnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-liwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lijwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lmowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ltgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-maiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-map_bmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mdfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kywiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308136] <!-- TODO replace wiki codes --> '''Future changes''' * A few gadgets/user scripts which add icons to the Minerva skin need to have their CSS updated. There are more details available including a [[phab:T344067|search for all existing instances and how to update them]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. ágúst 2023 kl. 06:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25428668 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-34</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [https://gdrive-to-commons.toolforge.org/ GDrive to Commons Uploader] tool is now available. It enables [[m:Special:MyLanguage/GDrive to Commons Uploader|securely selecting and uploading files]] from your Google Drive directly to Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T267868] * From now on, we will announce new Wikimedia wikis in Tech News, so you can update any tools or pages. ** Since the last edition, two new wikis have been created: *** a Wiktionary in [[d:Q7121294|Pa'O]] ([[wikt:blk:|<code>wikt:blk:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343540] *** a Wikisource in [[d:Q34002|Sundanese]] ([[s:su:|<code>s:su:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T343539] ** To catch up, the next most recent six wikis are: *** Wikifunctions ([[f:|<code>f:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T275945] *** a Wiktionary in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[wikt:btm:|<code>wikt:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335216] *** a Wikipedia in [[d:Q5555465|Ghanaian Pidgin]] ([[w:gpe:|<code>w:gpe:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335969] *** a Wikinews in [[d:Q3111668|Gungbe]] ([[n:guw:|<code>n:guw:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T334394] *** a Wiktionary in [[d:Q33522|Kabardian]] ([[wikt:kbd:|<code>wikt:kbd:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T333266] *** a Wikipedia in [[d:Q35570|Fante]] ([[w:fat:|<code>w:fat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T335016] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-22|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-23|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-24|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There is an existing [[mw:Stable interface policy|stable interface policy]] for MediaWiki backend code. There is a [[mw:User:Jdlrobson/Stable interface policy/frontend|proposed stable interface policy for frontend code]]. This is relevant for anyone who works on gadgets or Wikimedia frontend code. You can read it, discuss it, and let the proposer know if there are any problems. [https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W34"/> </div> 21. ágúst 2023 kl. 15:25 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25497111 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-35</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|better diff handling of paragraph splits]], improved detection of splits is being rolled out. Over the last two weeks, we deployed this support to [[wikitech:Deployments/Train#Groups|group0]] and group1 wikis. This week it will be deployed to group2 wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341754] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] All [[{{#special:Contributions}}]] pages now show the user's local edit count and the account's creation date. [https://phabricator.wikimedia.org/T324166] * Wikisource users can now use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>prpbengalicurrency</code></bdi> label to denote Bengali currency characters as page numbers inside the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><pagelist></nowiki></code></bdi> tag. [https://phabricator.wikimedia.org/T268932] * Two preferences have been relocated. The preference "{{int:visualeditor-preference-visualeditor}}" is now shown on the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|"{{int:prefs-editing}}" tab]] at all wikis. Previously it was shown on the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab at some wikis. The preference "{{int:visualeditor-preference-newwikitexteditor-enable}}" is now also shown on the "{{int:prefs-editing}}" tab at all wikis, instead of the "{{int:prefs-betafeatures}}" tab. [https://phabricator.wikimedia.org/T335056][https://phabricator.wikimedia.org/T344158] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-08-29|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-08-30|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-08-31|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] New signups for a Wikimedia developer account will start being pushed towards <bdi lang="en" dir="ltr">[https://idm.wikimedia.org/ idm.wikimedia.org]</bdi>, rather than going via Wikitech. [[wikitech:IDM|Further information about the new system is available]]. * All right-to-left language wikis, plus Korean, Armenian, Ukrainian, Russian, and Bulgarian Wikipedias, will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. This feature will come to more wikis in future weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * The removal of the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DoubleWiki|DoubleWiki extension]] is being discussed. This extension currently allows Wikisource users to view articles from multiple language versions side by side when the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><=></code></bdi> symbol next to a specific language edition is selected. Comments on this are welcomed at [[phab:T344544|the phabricator task]]. * A proposal has been made to merge the second hidden-categories list (which appears below the wikitext editing form) with the main list of categories (which is further down the page). [[phab:T340606|More information is available on Phabricator]]; feedback is welcome! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. ágúst 2023 kl. 14:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25510866 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-36</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[m:Wikisource_EditInSequence|EditInSequence]], a feature that allows users to edit pages faster on Wikisource has been moved to a Beta Feature based on community feedback. To enable it, you can navigate to the [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features tab in Preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308098] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Generate Audio for IPA|Generate Audio for IPA]] and [[m:Community Wishlist Survey 2022/Multimedia and Commons/Audio links that play on click|Audio links that play on click]] wishlist proposals, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Phonos#Inline_audio_player_mode|inline audio player mode]] of [[mw:Extension:Phonos|Phonos]] has been deployed to all projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T336763] * There is a new option for Administrators when they are changing the usergroups for a user, to add the user’s user page to their watchlist. This works both via [[{{#special:UserRights}}]] and via the API. [https://phabricator.wikimedia.org/T272294] * One new wiki has been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34318|Talysh]] ([[w:tly:|<code>w:tly:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T345166] '''Problems''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:LoginNotify|LoginNotify extension]] was not sending notifications since January. It has now been fixed, so going forward, you may see notifications for failed login attempts, and successful login attempts from a new device. [https://phabricator.wikimedia.org/T344785] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-mhrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-miwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-minwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrjwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mtwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mwlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-myvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mznwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-napwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ndswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nds_nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-novwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nqowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nrmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nsowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ocwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-olowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-omwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-orwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-oswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pagwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pamwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-papwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pcdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pdcwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pflwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pihwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pmswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pnbwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pntwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pswiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308137][https://phabricator.wikimedia.org/T308138] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. september 2023 kl. 23:34 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25566983 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-37</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[mw:Special:MyLanguage/ORES|ORES]], the revision evaluation service, is now using a new open-source infrastructure on all wikis except for English Wikipedia and Wikidata. These two will follow this week. If you notice any unusual results from the Recent Changes filters that are related to ORES (for example, "{{int:ores-rcfilters-damaging-title}}" and "{{int:ores-rcfilters-goodfaith-title}}"), please [[mw:Talk:Machine Learning|report them]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T342115] * When you are logged in on one Wikimedia wiki and visit a different Wikimedia wiki, the system tries to log you in there automatically. This has been unreliable for a long time. You can now visit the login page to make the system try extra hard. If you feel that made logging in better or worse than it used to be, your feedback is appreciated. [https://phabricator.wikimedia.org/T326281] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Technical decision making|Technical Decision-Making Forum Retrospective]] team invites anyone involved in the technical field of Wikimedia projects to signup to and join [[mw:Technical decision making/Listening Sessions|one of their listening sessions]] on 13 September. Another date will be scheduled later. The goal is to improve the technical decision-making processes. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] As part of the changes for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2022/Better diff handling of paragraph splits|Better diff handling of paragraph splits]] wishlist proposal, the inline switch widget in diff pages is being rolled out this week to all wikis. The inline switch will allow viewers to toggle between a unified inline or two-column diff wikitext format. [https://phabricator.wikimedia.org/T336716] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on 20 September. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * The Enterprise API is launching a new feature called "[http://breakingnews-beta.enterprise.wikimedia.com/ breaking news]". Currently in BETA, this attempts to identify likely "newsworthy" topics as they are currently being written about in any Wikipedia. Your help is requested to improve the accuracy of its detection model, especially on smaller language editions, by recommending templates or identifiable editing patterns. See more information at [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/Breaking news|the documentation page]] on MediaWiki or [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise/FAQ#What is Breaking News|the FAQ]] on Meta. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11. september 2023 kl. 21:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25589064 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-38</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki now has a [[mw:Stable interface policy/frontend|stable interface policy for frontend code]] that more clearly defines how we deprecate MediaWiki code and wiki-based code (e.g. gadgets and user scripts). Thank you to everyone who contributed to the content and discussions. [https://phabricator.wikimedia.org/T346467][https://phabricator.wikimedia.org/T344079] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.27|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * All wikis will be read-only for a few minutes on September 20. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This is planned at 14:00 UTC.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345263] * All wikis will have a link in the sidebar that provides a short URL of that page, using the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T267921] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The team investigating the Graph Extension posted [[mw:Extension:Graph/Plans#Proposal|a proposal for reenabling it]] and they need your input. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18. september 2023 kl. 19:20 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25623533 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-39</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Vector 2022 skin will now remember the pinned/unpinned status for the Table of Contents for all logged-out users. [https://phabricator.wikimedia.org/T316060] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.28|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-09-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-09-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-09-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui</nowiki></code></bdi> modules are now deprecated as part of the move to Vue.js and Codex. There is a [[mw:Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. More [[phab:T346468|details are available in the task]] and your questions are welcome there. * Gadget definitions will have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "namespaces" option]]. The option takes a list of namespace IDs. Gadgets that use this option will only load on pages in the given namespaces. '''Future changes''' * New variables will be added to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]]: <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_groups</bdi></code> and <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">global_account_editcount</bdi></code>. They are available only when an account is being created. You can use them to prevent blocking automatic creation of accounts when users with many edits elsewhere visit your wiki for the first time. [https://phabricator.wikimedia.org/T345632][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Rules_format] '''Meetings''' * You can join the next meeting with the Wikipedia mobile apps teams. During the meeting, we will discuss the current features and future roadmap. The meeting will be on [https://zonestamp.toolforge.org/1698426015 27 October at 17:00 (UTC)]. See [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Office_Hours#October_2023|details and how to join]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. september 2023 kl. 16:51 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25655264 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-40</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[Special:Preferences#mw-prefsection-rendering-advancedrendering|user preference]] for "{{int:tog-forcesafemode}}". This setting will make pages load without including any on-wiki JavaScript or on-wiki stylesheet pages. It can be useful for debugging broken JavaScript gadgets. [https://phabricator.wikimedia.org/T342347] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Gadget definitions now have a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Options|new "<var>contentModels</var>" option]]. The option takes a list of page content models, like <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">wikitext</bdi></code> or <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">css</bdi></code>. Gadgets that use this option will only load on pages with the given content models. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.29|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-03|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-04|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-05|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Vector 2022 skin will no longer use the custom styles and scripts of Vector legacy (2010). The change will be made later this year or in early 2024. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|how to adjust the CSS and JS pages on your wiki]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T331679] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. október 2023 kl. 01:27 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25686930 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-41</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translations]] are available. '''Recent changes''' * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33291|Fon]] ([[w:fon:|<code>w:fon:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T347935] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.41/wmf.30|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-10|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-11|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-12|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-warwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-wowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xalwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xhwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-xmfwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-yowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zeawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zh_min_nanwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zuwiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308139] * At some wikis, newcomers are suggested images from Commons to add to articles without any images. Starting on Tuesday, newcomers at these wikis will be able to add images to unillustrated article sections. The specific wikis are listed under "Images recommendations" [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Deployment table|at the Growth team deployment table]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add an image|learn more about this feature.]] [https://phabricator.wikimedia.org/T345940] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In the mobile web skin (Minerva) the CSS ID <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#page-actions</nowiki></code></bdi> will be replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-views</nowiki></code></bdi>. This change is to make it consistent with other skins and to improve support for gadgets and extensions in the mobile skin. A few gadgets may need to be updated; there are [https://phabricator.wikimedia.org/T348267 details and search-links in the task]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. október 2023 kl. 14:39 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25712895 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-42</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|Unified login]] system's edge login should now be fixed for some browsers (Chrome, Edge, Opera). This means that if you visit a new sister project wiki, you should be logged in automatically without the need to click "Log in" or reload the page. Feedback on whether it's working for you is welcome. [https://phabricator.wikimedia.org/T347889] * [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Interface/Edit_notice|Edit notices]] are now available within the MobileFrontend/Minerva skin. This feature was inspired by [[w:en:Wikipedia:EditNoticesOnMobile|the gadget on English Wikipedia]]. See more details in [[phab:T316178|T316178]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-17|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-18|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-19|en}} ([[mw:MediaWiki 1.41/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * In 3 weeks, in the Vector 2022 skin, code related to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>#p-namespaces</nowiki></code></bdi> that was deprecated one year ago will be removed. If you notice tools that should appear next to the "Discussion" tab are then missing, please tell the gadget's maintainers to see [[phab:T347907|instructions in the Phabricator task]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. október 2023 kl. 23:47 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25745824 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-43</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translations]] are available. '''Recent changes''' * There is a new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language engineering/Newsletter/2023/October|Language and internationalization newsletter]], written quarterly. It contains updates on new feature development, improvements in various language-related technical projects, and related support work. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Source map support has been enabled on all wikis. When you open the debugger in your browser's developer tools, you should be able to see the unminified JavaScript source code. [https://phabricator.wikimedia.org/T47514] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-24|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-10-25|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-10-26|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. október 2023 kl. 23:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25782286 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-44</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The Structured Content team, as part of its project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]], made some UX improvements to the upload step of choosing own vs not own work ([[phab:T347590|T347590]]), as well as to the licensing step for own work ([[phab:T347756|T347756]]). * The Design Systems team has released version 1.0.0 of [[wmdoc:codex/latest/|Codex]], the new design system for Wikimedia. See the [[mw:Special:MyLanguage/Design_Systems_Team/Announcing_Codex_1.0|full announcement about the release of Codex 1.0.0]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-10-31|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * Listings on category pages are sorted on each wiki for that language using a [[:w:en:International Components for Unicode|library]]. For a brief period on 2 November, changes to categories will not be sorted correctly for many languages. This is because the developers are upgrading to a new version of the library. They will then use a script to fix the existing categories. This will take a few hours or a few days depending on how big the wiki is. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Technical Operations/ICU announcement|read more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T345561][https://phabricator.wikimedia.org/T267145] * Starting November 1, the impact module (Special:Impact) will be upgraded by the Growth team. The new impact module shows newcomers more data regarding their impact on the wiki. It was tested by a few wikis during the last few months. [https://phabricator.wikimedia.org/T336203] '''Future changes''' * There is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans#Roadmap|a proposed plan]] for re-enabling the Graph Extension. You can help by reviewing this proposal and [[mw:Extension_talk:Graph/Plans#c-PPelberg_(WMF)-20231020221600-Update:_20_October|sharing what you think about it]]. * The WMF is working on making it possible for administrators to [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration_2.0|edit MediaWiki configuration directly]]. This is similar to previous work on Special:EditGrowthConfig. [[phab:T349757|A technical RfC is running until November 08, where you can provide feedback.]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. október 2023 kl. 23:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25801989 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-45</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translations]] are available. '''Recent changes''' * In the Vector 2022 skin, the default font-size of a number of navigational elements (tagline, tools menu, navigational links, and more) has been increased slightly to match the font size used in page content. [https://phabricator.wikimedia.org/T346062] '''Problems''' * Last week, there was a problem displaying some recent edits on [https://noc.wikimedia.org/conf/highlight.php?file=dblists/s5.dblist a few wikis], for 1-6 hours. The edits were saved but not immediately shown. This was due to a database problem. [https://phabricator.wikimedia.org/T350443] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). * The Growth team will reassign newcomers from former mentors to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Structured mentor list|the currently active mentors]]. They have also changed the notification language to be more user-friendly. [https://phabricator.wikimedia.org/T330071][https://phabricator.wikimedia.org/T327493] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. nóvember 2023 kl. 21:06 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25838105 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-46</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Four new wikis have been created: ** a Wikipedia in [[d:Q7598268|Moroccan Amazigh]] ([[w:zgh:|<code>w:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350216] ** a Wikipedia in [[d:Q35159|Dagaare]] ([[w:dga:|<code>w:dga:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350218] ** a Wikipedia in [[d:Q33017|Toba Batak]] ([[w:bbc:|<code>w:bbc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350320] ** a Wikiquote in [[d:Q33151|Banjar]] ([[q:bjn:|<code>q:bjn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T350217] '''Problems''' * Last week, users who previously visited Meta-Wiki or Wikimedia Commons and then became logged out on those wikis could not log in again. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350695] * Last week, some pop-up dialogs and menus were shown with the wrong font size. The problem is now resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T350544] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). '''Future changes''' * Reference Previews are coming to many wikis as a default feature. They are popups for references, similar to the [[mw:Special:MyLanguage/Page Previews|PagePreviews feature]]. [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Opt-out feature|You can opt out]] of seeing them. If you are [[Special:Preferences#mw-prefsection-gadgets|using the gadgets]] Reference Tooltips or Navigation Popups, you won’t see Reference Previews. [[phab:T282999|Deployment]] is planned for November 22, 2023. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Canary (also known as heartbeat) events will be produced into [https://stream.wikimedia.org/?doc#/streams Wikimedia event streams] from December 11. Streams users are advised to filter out these events, by discarding all events where <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>meta.domain == "canary"</nowiki></code></bdi>. Updates to [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot|Pywikibot]] or [https://github.com/ChlodAlejandro/wikimedia-streams wikimedia-streams] will discard these events by default. [https://phabricator.wikimedia.org/T266798] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. nóvember 2023 kl. 23:52 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25859263 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-47</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on Wednesday, a new set of Wikipedias will get "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]" ({{int:project-localized-name-quwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rmywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_rupwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-roa_tarawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ruewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rwwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sahwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-satwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-scowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sdwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-shwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-siwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-skwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-slwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-smwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-srnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-stqwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-suwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-szlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tcywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tetwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tgwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-towiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tpiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ttwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-twwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tyvwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-udmwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ugwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-uzwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vecwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vepwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vlswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-vowiki/en}}). This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to more Wikipedias]]. The communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|configure how this feature works locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308141][https://phabricator.wikimedia.org/T308142][https://phabricator.wikimedia.org/T308143] * The Vector 2022 skin will have some minor visual changes to drop-down menus, column widths, and more. These changes were added to four Wikipedias last week. If no issues are found, these changes will proceed to all wikis this week. These changes will make it possible to add new menus for readability and dark mode. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop_Improvements/Updates#November_2023:_Visual_changes,_more_deployments,_and_shifting_focus|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T347711] '''Future changes''' * There is [[mw:Extension talk:Graph/Plans#Update: 15 November|an update on re-enabling the Graph Extension]]. To speed up the process, Vega 2 will not be supported and only [https://phabricator.wikimedia.org/T335325 some protocols] will be available at launch. You can help by sharing what you think about the plan. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. nóvember 2023 kl. 00:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25884616 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-48</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-11-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-11-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-11-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] MediaWiki's JavaScript system will now allow <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax in gadgets and user scripts. Gadget authors should remember that users' browsers may not support it, so it should be used appropriately. [https://phabricator.wikimedia.org/T343499] * The deployment of "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add_a_link|Add a link]]" announced [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/47|last week]] was postponed. It will resume this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. nóvember 2023 kl. 23:09 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25906379 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-49</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The spacing between paragraphs on Vector 2022 has been changed from 7px to 14px to match the size of the text. This will make it easier to distinguish paragraphs from sentences. [https://phabricator.wikimedia.org/T351754] * The "{{int:Visualeditor-dialog-meta-categories-defaultsort-label}}" feature in VisualEditor is working again. You no longer need to switch to source editing to edit <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>{{DEFAULTSORT:...}}</nowiki></code></bdi> keywords. [https://phabricator.wikimedia.org/T337398] '''Changes later this week''' * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * On 6 December, people who have the enabled the preference for "{{int:Discussiontools-preference-visualenhancements}}" will notice the [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|talk page usability improvements]] appear on pages that include the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>__NEWSECTIONLINK__</nowiki></code></bdi> magic word. If you notice any issues, please [[phab:T352232|share them with the team on Phabricator]]. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge [[wikitech:News/Toolforge Grid Engine deprecation|Grid Engine shutdown process]] will start on December 14. Maintainers of [[toolforge:grid-deprecation|tools that still use this old system]] should plan to migrate to Kubernetes, or tell the team your plans on Phabricator in the task about your tool, before that date. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/VIWWQKMSQO2ED3TVUR7KPPWRTOBYBVOA/] * Communities using [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions|Structured Discussions]] are being contacted regarding [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|the upcoming deprecation of Structured Discussions]]. You can read more about this project, and share your comments, [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|on the project's page]]. '''Events''' * Registration & Scholarship applications are now open for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2024|Wikimedia Hackathon 2024]] that will take place from 3–5 May in Tallinn, Estonia. Scholarship applications are open until 5 January 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. desember 2023 kl. 23:50 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25914435 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-50</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikimedia Commons, there are some minor user-interface improvements for the "choosing own vs not own work" step in the UploadWizard. This is part of the Structured Content team's project of [[:commons:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements|improving UploadWizard on Commons]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T352707][https://phabricator.wikimedia.org/T352709] '''Problems''' * There was a problem showing the [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Newcomer homepage|Newcomer homepage]] feature with the "impact module" and their page-view graphs, for a few days in early December. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T352352][https://phabricator.wikimedia.org/T352349] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=]] The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/796964 2023 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 5 January 2024, and has an associated [[foundation:Legal:December_2023_Developer_Satisfaction_Survey|privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. desember 2023 kl. 02:12 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25945501 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2023-51</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2023-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translations]] are available. '''Tech News''' * The next issue of Tech News will be sent out on 8 January 2024 because of [[w:en:Christmas and holiday season|the holidays]]. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2023-12-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2023-12-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2023-12-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). There is no new MediaWiki version next week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting December 18, it won't be possible to activate Structured Discussions on a user's own talk page using the Beta feature. The Beta feature option remains available for users who want to deactivate Structured Discussions. This is part of [[mw:Structured Discussions/Deprecation|Structured Discussions' deprecation work]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T248309] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] There will be full support for redirects in the Module namespace. The "Move Page" feature will leave an appropriate redirect behind, and such redirects will be appropriately recognized by the software (e.g. hidden from [[{{#special:UnconnectedPages}}]]). There will also be support for [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Renaming or moving modules|manual redirects]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T120794] '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The MediaWiki JavaScript documentation is moving to a new format. During the move, you can read the old docs using [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/REL1_41/js/ version 1.41]. Feedback about [https://doc.wikimedia.org/mediawiki-core/master/js/ the new site] is welcome on the [[mw:Talk:JSDoc_WMF_theme|project talk page]]. * The Wishathon is a new initiative that encourages collaboration across the Wikimedia community to develop solutions for wishes collected through the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey|Community Wishlist Survey]]. The first community Wishathon will take place from 15–17 March. If you are interested in a project proposal as a user, developer, designer, or product lead, you can [[m:Special:MyLanguage/Event:WishathonMarch2024|register for the event and read more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2023-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18. desember 2023 kl. 16:18 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=25959059 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-02</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W02"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [https://mediawiki2latex.wmflabs.org/ mediawiki2latex] is a tool that converts wiki content into the formats of LaTeX, PDF, ODT, and EPUB. The code now runs many times faster due to recent improvements. There is also an optional Docker container you can [[b:de:Benutzer:Dirk_Hünniger/wb2pdf/install#Using_Docker|install]] on your local machine. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The way that Random pages are selected has been updated. This will slowly reduce the problem of some pages having a lower chance of appearing. [https://phabricator.wikimedia.org/T309477] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.13|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/02|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W02"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. janúar 2024 kl. 01:20 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26026251 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-03</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Pages that use the JSON [[mw:Special:MyLanguage/Manual:ContentHandler|contentmodel]] will now use tabs instead of spaces for auto-indentation. This will significantly reduce the page size. [https://phabricator.wikimedia.org/T326065] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] and personal user scripts may now use JavaScript syntax introduced in ES6 (also known as "ES2015") and ES7 ("ES2016"). MediaWiki validates the source code to protect other site functionality from syntax errors, and to ensure scripts are valid in all [[mw:Special:MyLanguage/Compatibility#Browsers|supported browsers]]. Previously, Gadgets could use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>requiresES6</nowiki></code></bdi> option. This option is no longer needed and will be removed in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T75714] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|Bot passwords]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|owner-only OAuth consumers]] can now be restricted to allow editing only specific pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T349957] * You can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Thanks|thank]] edits made by bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T341388] * An update on the status of the Community Wishlist Survey for 2024 [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey/Future Of The Wishlist/January 4, 2024 Update|has been published]]. Please read and give your feedback. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.14|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting on January 17, it will not be possible to login to Wikimedia wikis from some specific old versions of the Chrome browser (versions 51–66, released between 2016 and 2018). Additionally, users of iOS 12, or Safari on Mac OS 10.14, may need to login to each wiki separately. [https://phabricator.wikimedia.org/T344791] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>jquery.cookie</code></bdi> module was deprecated and replaced with the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki.cookie</code></bdi> module last year. A script has now been run to replace any remaining uses, and this week the temporary alias will be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354966] '''Future changes''' * Wikimedia Deutschland is working to [[m:WMDE Technical Wishes/Reusing references|make reusing references easier]]. They are looking for people who are interested in participating in [https://wikimedia.sslsurvey.de/User-research-into-Reusing-References-Sign-up-Form-2024/en/ individual video calls for user research in January and February]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. janúar 2024 kl. 00:13 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26074460 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-04</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translations]] are available. '''Problems''' * A bug in UploadWizard prevented linking to the userpage of the uploader when uploading. It has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T354529] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.15|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-01-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. janúar 2024 kl. 01:04 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26096197 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-05</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting Monday January 29, all talk pages messages' timestamps will become a link. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they are looking for, even if this comment was moved elsewhere. This will affect all wikis except for the English Wikipedia. You can read more about this change [https://diff.wikimedia.org/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/ on Diff] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk_pages_permalinking|on Mediawiki.org]].<!-- The Diff post will be published on Monday morning UTC--> [https://phabricator.wikimedia.org/T302011] * There are some improvements to the CAPTCHA to make it harder for spam bots and scripts to bypass it. If you have feedback on this change, please comment on [[phab:T141490|the task]]. Staff are monitoring metrics related to the CAPTCHA, as well as secondary metrics such as account creations and edit counts. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.16|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-01-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-01-31|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-01|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] On February 1, a link will be added to the "Tools" menu to download a [[w:en:QR code|QR code]] that links to the page you are viewing. There will also be a new [[{{#special:QrCode}}]] page to create QR codes for any Wikimedia URL. This addresses the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Mobile and apps/Add ability to share QR code for a page in any Wikimedia project|#19 most-voted wish]] from the [[m:Community Wishlist Survey 2023/Results|2023 Community Wishlist Survey]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T329973] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] which only work in some skins have sometimes used the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>targets</code></bdi> option to limit where you can use them. This will stop working this week. You should use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>skins</code></bdi> option instead. [https://phabricator.wikimedia.org/T328497] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. janúar 2024 kl. 19:31 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26137870 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-06</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translations]] are available. '''Recent changes''' *The mobile site history pages now use the same HTML as the desktop history pages. If you hear of any problems relating to mobile history usage please point them to [[phab:T353388|the phabricator task]]. *On most wikis, admins can now block users from making specific actions. These actions are: uploading files, creating new pages, moving (renaming) pages, and sending thanks. The goal of this feature is to allow admins to apply blocks that are adequate to the blocked users' activity. [[m:Special:MyLanguage/Community health initiative/Partial blocks#action-blocks|Learn more about "action blocks"]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T242541][https://phabricator.wikimedia.org/T280531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.17|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-06|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-07|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-08|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Talk pages permalinks that included diacritics and non-Latin script were malfunctioning. This issue is fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356199] '''Future changes''' * [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#24WPs|24 Wikipedias]] with [[mw:Special:MyLanguage/Reference_Tooltips|Reference Tooltips]] as a default gadget are encouraged to remove that default flag. This would make [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference_Previews|Reference Previews]] the new default for reference popups, leading to a more consistent experience across wikis. For [[m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#46WPs|46 Wikipedias]] with less than 4 interface admins, the change is already scheduled for mid-February, [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews#Reference Previews to become the default for previewing references on more wikis.|unless there are concerns]]. The older Reference Tooltips gadget will still remain usable and will override this feature, if it is available on your wiki and you have enabled it in your settings. [https://meta.wikimedia.org/wiki/WMDE_Technical_Wishes/ReferencePreviews#Reference_Previews_to_become_the_default_for_previewing_references_on_more_wikis][https://phabricator.wikimedia.org/T355312] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5. febrúar 2024 kl. 19:22 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26180971 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-07</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split experiment]] is working and loaded onto 3 test servers. The team in charge is testing the split's impact and requires feedback from WDQS users through the UI or programmatically in different channels. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata_talk:SPARQL_query_service/WDQS_graph_split][https://phabricator.wikimedia.org/T356773][https://www.wikidata.org/wiki/User:Sannita_(WMF)] Users' feedback will validate the impact of various use cases and workflows around the Wikidata Query service. [https://www.wikidata.org/wiki/Wikidata:SPARQL_query_service/WDQS_backend_update/October_2023_scaling_update][https://www.mediawiki.org/wiki/Wikidata_Query_Service/User_Manual#Federation] '''Problems''' *There was a bug that affected the appearance of visited links when using mobile device to access wiki sites. It made the links appear black; [[phab:T356928|this issue]] is fixed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.18|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-13|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-14|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-15|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] As work continues on the grid engine deprecation,[https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation] tools on the grid engine will be stopped starting on February 14th, 2024. If you have tools actively migrating you can ask for an extension so they are not stopped. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. febrúar 2024 kl. 05:49 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26223994 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-08</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translations]] are available. '''Recent changes''' * If you have the "{{int:Tog-enotifwatchlistpages}}" option enabled, edits by bot accounts no longer trigger notification emails. Previously, only minor edits would not trigger the notification emails. [https://phabricator.wikimedia.org/T356984] * There are changes to how user and site scripts load for [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022| Vector 2022]] on specific wikis. The changes impacted the following Wikis: all projects with [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector|Vector legacy]] as the default skin, Wikivoyage, and Wikibooks. Other wikis will be affected over the course of the next three months. Gadgets are not impacted. If you have been affected or want to minimize the impact on your project, see [[Phab:T357580| this ticket]]. Please coordinate and take action proactively. *Newly auto-created accounts (the accounts you get when you visit a new wiki) now have the same local notification preferences as users who freshly register on that wiki. It is effected in four notification types listed in the [[phab:T353225|task's description]]. *The maximum file size when using [[c:Special:MyLanguage/Commons:Upload_Wizard|Upload Wizard]] is now 5 GiB. [https://phabricator.wikimedia.org/T191804] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.19|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-20|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-21|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-22|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Selected tools on the grid engine have been [[wikitech:News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation|stopped]] as we prepare to shut down the grid on March 14th, 2024. The tool's code and data have not been deleted. If you are a maintainer and you want your tool re-enabled reach out to the [[wikitech:Portal:Toolforge/About_Toolforge#Communication_and_support|team]]. Only tools that have asked for extension are still running on the grid. * The CSS <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/filter filter]</code></bdi> property can now be used in HTML <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>style</code></bdi> attributes in wikitext. [https://phabricator.wikimedia.org/T308160] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. febrúar 2024 kl. 15:37 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26254282 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-09</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile|mobile visual editor]] is now the default editor for users who never edited before, at a small group of wikis. [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor_on_mobile/VE_mobile_default#A/B_test_results| Research ]] shows that users using this editor are slightly more successful publishing the edits they started, and slightly less successful publishing non-reverted edits. Users who defined the wikitext editor as their default on desktop will get the wikitext editor on mobile for their first edit on mobile as well. [https://phabricator.wikimedia.org/T352127] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/ResourceLoader/Core modules#mw.config|mw.config]] value <code>wgGlobalGroups</code> now only contains groups that are active in the wiki. Scripts no longer have to check whether the group is active on the wiki via an API request. A code example of the above is: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>if (/globalgroupname/.test(mw.config.get("wgGlobalGroups")))</code></bdi>. [https://phabricator.wikimedia.org/T356008] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.20|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-02-27|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-02-28|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-02-29|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The right to change [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Tags|edit tags]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>changetags</code></bdi>) will be removed from users in Wikimedia sites, keeping it by default for admins and bots only. Your community can ask to retain the old configuration on your wiki before this change happens. Please indicate in [[phab:T355639|this ticket]] to keep it for your community before the end of March 2024. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. febrúar 2024 kl. 19:23 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26294125 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-10</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Special:Book</code></bdi> page (as well as the associated "Create a book" functionality) provided by the old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Collection|Collection extension]] has been removed from all Wikisource wikis, as it was broken. This does not affect the ability to download normal books, which is provided by the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Wikisource|Wikisource extension]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358437] * [[m:Wikitech|Wikitech]] now uses the next-generation [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] wikitext parser by default to generate all pages in the Talk namespace. Report any problems on the [[mw:Talk:Parsoid/Parser_Unification/Known_Issues|Known Issues discussion page]]. You can use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ParserMigration|ParserMigration]] extension to control the use of Parsoid; see the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|ParserMigration help documentation]] for more details. * Maintenance on [https://etherpad.wikimedia.org etherpad] is completed. If you encounter any issues, please indicate in [[phab:T316421|this ticket]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=| Advanced item]] [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets|Gadgets]] allow interface admins to create custom features with CSS and JavaScript. The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Gadget_definition</code></bdi> namespaces and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>gadgets-definition-edit</code></bdi> user right were reserved for an experiment in 2015, but were never used. These were visible on Special:Search and Special:ListGroupRights. The unused namespaces and user rights are now removed. No pages are moved, and no changes need to be made. [https://phabricator.wikimedia.org/T31272] * A usability improvement to the "Add a citation" in Wikipedia workflow has been made, the insert button was moved to the popup header. [https://phabricator.wikimedia.org/T354847] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.21|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-05|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-06|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-07|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233] * The HTML markup of headings and section edit links will be changed later this year to improve accessibility. See [[mw:Special:MyLanguage/Heading_HTML_changes|Heading HTML changes]] for details. The new markup will be the same as in the new Parsoid wikitext parser. You can test your gadget or stylesheet with the new markup if you add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>?useparsoid=1</code></bdi> to your URL ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Selecting_a_parser_using_a_URL_query_string|more info]]) or turn on Parsoid read views in your user options ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration#Enabling_via_user_preference|more info]]). * '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. mars 2024 kl. 19:47 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26329807 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-11</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translations]] are available. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.22|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-12|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-13|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-14|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * After consulting with various communities, the line height of the text on the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] will be increased to its previous value of 1.65. Different options for typography can also be set using the options in the menu, as needed. [https://phabricator.wikimedia.org/T358498] *The active link color in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva]] will be changed to provide more consistency with our other platforms and best practices. [https://phabricator.wikimedia.org/T358516] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Structured data|Structured data on Commons]] will no longer ask whether you want to leave the page without saving. This will prevent the “information you’ve entered may not be saved” popups from appearing when no information have been entered. It will also make file pages on Commons load faster in certain cases. However, the popups will be hidden even if information has indeed been entered. If you accidentally close the page before saving the structured data you entered, that data will be lost. [https://phabricator.wikimedia.org/T312315] '''Future changes''' * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at 14:00 UTC. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11. mars 2024 kl. 23:04 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26374013 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-12</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The notice "Language links are at the top of the page" that appears in the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]] main menu has been removed now that users have learned the new location of the Language switcher. [https://phabricator.wikimedia.org/T353619] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/IP_Editing:_Privacy_Enhancement_and_Abuse_Mitigation/IP_Info_feature|IP info feature]] displays data from Spur, an IP addresses database. Previously, the only data source for this feature was MaxMind. Now, IP info is more useful for patrollers. [https://phabricator.wikimedia.org/T341395] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The Toolforge Grid Engine services have been shut down after the final migration process from Grid Engine to Kubernetes. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Obsolete:Toolforge/Grid][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/Toolforge_Grid_Engine_deprecation][https://techblog.wikimedia.org/2022/03/14/toolforge-and-grid-engine/] * Communities can now customize the default reasons for undeleting a page by creating [[MediaWiki:Undelete-comment-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T326746] '''Problems''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE_Technical_Wishes/RevisionSlider|RevisionSlider]] is an interface to interactively browse a page's history. Users in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:RevisionSlider/Developing_a_RTL-accessible_feature_in_MediaWiki_-_what_we%27ve_learned_while_creating_the_RevisionSlider|right-to-left]] languages reported RevisionSlider reacting wrong to mouse clicks. This should be fixed now. [https://phabricator.wikimedia.org/T352169] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.23|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-19|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-20|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-21|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * All wikis will be read-only for a few minutes on March 20. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1710943200 14:00 UTC]. [https://phabricator.wikimedia.org/T358233][https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/Server_switch] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18. mars 2024 kl. 17:40 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26410165 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-13</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translations]] are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] An update was made on March 18th 2024 to how various projects load site, user JavaScript and CSS in [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Vector/2022|Vector 2022 skin]]. A [[phab:T360384|checklist]] is provided for site admins to follow. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.24|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-03-26|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-03-27|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-03-28|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25. mars 2024 kl. 18:57 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26446209 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-14</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading|reading accessibility]] beta feature will notice that the default line height for the standard and large text options has changed. [https://phabricator.wikimedia.org/T359030] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.25|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-02|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-03|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-04|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * The Wikimedia Foundation has an annual plan. The annual plan decides what the Wikimedia Foundation will work on. You can now read [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs#Draft Key Results|the draft key results]] for the Product and Technology department. They are suggestions for what results the Foundation wants from big technical changes from July 2024 to June 2025. You can [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product & Technology OKRs|comment on the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. apríl 2024 kl. 03:36 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26462933 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-15</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Web browsers can use tools called [[:w:en:Browser extension|extensions]]. There is now a Chrome extension called [[m:Future Audiences/Experiment:Citation Needed|Citation Needed]] which you can use to see if an online statement is supported by a Wikipedia article. This is a small experiment to see if Wikipedia can be used this way. Because it is a small experiment, it can only be used in Chrome in English. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|alt=|Wishlist item]] A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit Recovery|Edit Recovery]] feature has been added to all wikis, available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user preference]]. Once you enable it, your in-progress edits will be stored in your web browser, and if you accidentally close an editing window or your browser or computer crashes, you will be prompted to recover the unpublished text. Please leave any feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Talk:Community Wishlist Survey 2023/Edit-recovery feature|project talk page]]. This was the #8 wish in the 2023 Community Wishlist Survey. * Initial results of [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] experiments [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#4_April_2024|have been published]]. Edit Check is now deployed as a default feature at [[phab:T342930#9538364|the wikis that tested it]]. [[mw:Talk:Edit check|Let us know]] if you want your wiki to be part of the next deployment of Edit check. [https://phabricator.wikimedia.org/T342930][https://phabricator.wikimedia.org/T361727] * Readers using the [[mw:Special:MyLanguage/Skin:Minerva Neue|Minerva skin]] on mobile will notice there has been an improvement in the line height across all typography settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T359029] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.42/wmf.26|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-09|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-10|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-11|en}} ([[mw:MediaWiki 1.42/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * New accounts and logged-out users will get the [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor|visual editor]] as their default editor on mobile. This deployment is made at all wikis except for the English Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T361134] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. apríl 2024 kl. 23:38 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-16</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translations]] are available. '''Problems''' * Between 2 April and 8 April, on wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|Flagged Revisions]], the "{{Int:tag-mw-reverted}}" tag was not applied to undone edits. In addition, page moves, protections and imports were not autoreviewed. This problem is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T361918][https://phabricator.wikimedia.org/T361940] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.1|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-16|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-17|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-18|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#DEFAULTSORT|Default category sort keys]] will now affect categories added by templates placed in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite|footnotes]]. Previously footnotes used the page title as the default sort key even if a different default sort key was specified (category-specific sort keys already worked). [https://phabricator.wikimedia.org/T40435] * A new variable <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>page_last_edit_age</code></bdi> will be added to [[Special:AbuseFilter|abuse filters]]. It tells how many seconds ago the last edit to a page was made. [https://phabricator.wikimedia.org/T269769] '''Future changes''' * Volunteer developers are kindly asked to update the code of their tools and features to handle [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]]. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Four database fields will be removed from database replicas (including [[quarry:|Quarry]]). This affects only the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>abuse_filter_history</code></bdi> tables. Some queries might need to be updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T361996] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. apríl 2024 kl. 23:29 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26564838 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-17</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Starting this week, newcomers editing Wikipedia [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Positive reinforcement#Leveling up 3|will be encouraged]] to try structured tasks. [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature summary#Newcomer tasks|Structured tasks]] have been shown to [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Personalized first day/Structured tasks/Add a link/Experiment analysis, December 2021|improve newcomer activation and retention]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348086] * You can [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|nominate your favorite tools]] for the fifth edition of the Coolest Tool Award. Nominations will be open until May 10. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.2|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-23|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-04-24|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-04-25|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * This is the last warning that by the end of May 2024 the Vector 2022 skin will no longer share site and user scripts/styles with old Vector. For user-scripts that you want to keep using on Vector 2022, copy the contents of [[{{#special:MyPage}}/vector.js]] to [[{{#special:MyPage}}/vector-2022.js]]. There are [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Desktop Improvements/Features/Loading Vector 2010 scripts|more technical details]] available. Interface administrators who foresee this leading to lots of technical support questions may wish to send a mass message to your community, as was done on French Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T362701] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22. apríl 2024 kl. 20:28 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26647188 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-18</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for the following wikis: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hiwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-rowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-thwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}. These wikis participated to a test, where 50% of users got the new design, for one year. As this test [[Mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability/Analysis|gave positive results]], the new design is deployed on these wikis as the default design. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at all wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T341491] * Seven new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[w:bew:|<code>w:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T357866] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35708|Kusaal]] ([[w:kus:|<code>w:kus:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T359757] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35513|Igala]] ([[w:igl:|<code>w:igl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361644] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q33541|Karakalpak]] ([[wikt:kaa:|<code>wikt:kaa:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T362135] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9228|Burmese]] ([[s:my:|<code>s:my:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T361085] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[s:ms:|<code>s:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363039] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q8108|Georgian]] ([[s:ka:|<code>s:ka:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T363085] * You can now [https://translatewiki.net/wiki/Support#Early_access:_Watch_Message_Groups_on_Translatewiki.net watch message groups/projects] on [[m:Special:MyLanguage/translatewiki.net|Translatewiki.net]]. Initially, this feature will notify you of added or deleted messages in these groups. [https://phabricator.wikimedia.org/T348501] * Dark mode is now available on all wikis, on mobile web for logged-in users who opt into the [[Special:MobileOptions|advanced mode]]. This is the early release of the feature. Technical editors are invited to [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ check for accessibility issues on wikis]. See [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|more detailed guidelines]]. '''Problems''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can use an alternative visual style without labels, by using <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mapstyle="osm"</nowiki></code></bdi>. This wasn't working in previews, creating the wrong impression that it wasn't supported. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T362531] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.3|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-04-30|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-01|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-02|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. apríl 2024 kl. 03:34 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26689057 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-19</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translations]] are available. '''Recent changes''' [[File:Talk_pages_default_look_(April_2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages changed for all wikis, except for Commons, Wikidata and most Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/18|a few]] have already received this design change). You can read the detail of the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt-out these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). The deployment will happen at remaining wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T352087][https://phabricator.wikimedia.org/T319146] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Interface admins now have greater control over the styling of article components on mobile with the introduction of the <code>SiteAdminHelper</code>. More information on how styles can be disabled can be found [[mw:Special:MyLanguage/Extension:WikimediaMessages#Site_admin_helper|at the extension's page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T363932] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has added article body sections in JSON format and a curated short description field to the existing parsed Infobox. This expansion to the API is also available via Wikimedia Cloud Services. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/article-sections-and-description/] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.4|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-07|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-08|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-09|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you look at the Special:Log page, the first view is labelled "All public logs", but it only shows some logs. This label will now say "Main public logs". [https://phabricator.wikimedia.org/T237729] '''Future changes''' * A new service will be built to replace [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Extension:Graph]]. Details can be found in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph/Plans|the latest update]] regarding this extension. * Starting May 21, English Wikipedia and German Wikipedia will get the possibility to activate "[[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]]". This is part of the [[phab:T304110|progressive deployment of this tool to all Wikipedias]]. These communities can [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Community configuration|activate and configure the feature locally]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T308144] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. maí 2024 kl. 16:45 (UTC) <!-- Message sent by User:Trizek (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26729363 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-20</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translations]] are available. '''Recent changes''' * On Wikisource there is a special page listing pages of works without corresponding scan images. Now you can use the new magic word <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>__EXPECTWITHOUTSCANS__</code></bdi> to exclude certain pages (list of editions or translations of works) from that list. [https://phabricator.wikimedia.org/T344214] * If you use the [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|user-preference]] "{{int:tog-uselivepreview}}", then the template-page feature "{{int:Templatesandbox-editform-legend}}" will now also work without reloading the page. [https://phabricator.wikimedia.org/T136907] * [[mw:Special:Mylanguage/Extension:Kartographer|Kartographer]] maps can now specify an alternative text via the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute. This is identical in usage to the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>alt=</nowiki></code></bdi> attribute in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Images#Syntax|image and gallery syntax]]. An exception for this feature is wikis like Wikivoyage where the miniature maps are interactive. [https://phabricator.wikimedia.org/T328137] * The old [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|Guided Tour]] for the "[[mw:Special:MyLanguage/Edit Review Improvements/New filters for edit review|New Filters for Edit Review]]" feature has been removed. It was created in 2017 to show people with older accounts how the interface had changed, and has now been seen by most of the intended people. [https://phabricator.wikimedia.org/T217451] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.5|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-14|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-15|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-16|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The [[{{#special:search}}]] results page will now use CSS flex attributes, for better accessibility, instead of a table. If you have a gadget or script that adjusts search results, you should update your script to the new HTML structure. [https://phabricator.wikimedia.org/T320295] '''Future changes''' * In the Vector 2022 skin, main pages will be displayed at full width (like special pages). The goal is to keep the number of characters per line large enough. This is related to the coming changes to typography in Vector 2022. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T357706] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Two columns of the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:pagelinks table|pagelinks]]</code></bdi> database table (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_title</code></bdi>) are being dropped soon. Users must use two columns of the new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>[[mw:special:MyLanguage/Manual:linktarget table|linktarget]]</code></bdi> table instead (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_namespace</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_title</code></bdi>). In your existing SQL queries: *# Replace <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN linktarget</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>pl_</code></bdi> with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>lt_</code></bdi> in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>ON</code></bdi> statement *# Below that add <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>JOIN pagelinks ON lt_id = pl_target_id</code></bdi> ** See <bdi lang="en" dir="ltr">[[phab:T222224]]</bdi> for technical reasoning. [https://phabricator.wikimedia.org/T222224][https://phabricator.wikimedia.org/T299947] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. maí 2024 kl. 23:59 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26762074 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-21</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, will now correctly delete pages which were moved to another title. [https://phabricator.wikimedia.org/T43351] * New changes have been made to the UploadWizard in Wikimedia Commons: the overall layout has been improved, by following new styling and spacing for the form and its fields; the headers and helper text for each of the fields was changed; the Caption field is now a required field, and there is an option for users to copy their caption into the media description. [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:WMF_support_for_Commons/Upload_Wizard_Improvements#Changes_to_%22Describe%22_workflow][https://phabricator.wikimedia.org/T361049] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.6|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-21|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-22|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-23|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading_HTML_changes|is being changed to improve accessibility]]. It will change on 22 May in some skins (Timeless, Modern, CologneBlue, Nostalgia, and Monobook). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in all other skins. The developers are also considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. maí 2024 kl. 23:04 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26786311 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-22</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Several bugs related to the latest updates to the UploadWizard on Wikimedia Commons have been fixed. For more information, see [[:phab:T365107|T365107]] and [[:phab:T365119|T365119]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] In March 2024 a new [[mw:ResourceLoader/Core_modules#addPortlet|addPortlet]] API was added to allow gadgets to create new portlets (menus) in the skin. In certain skins this can be used to create dropdowns. Gadget developers are invited to try it and [[phab:T361661|give feedback]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Some CSS in the Minerva skin has been removed to enable easier community configuration. Interface editors should check the rendering on mobile devices for aspects related to the classes: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.collapsible</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.multicol</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.reflist</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.coordinates</code></bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>.topicon</code></bdi>. [[phab:T361659|Further details are available on replacement CSS]] if it is needed. '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.7|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-05-28|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-05-29|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-05-30|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * When you visit a wiki where you don't yet have a local account, local rules such as edit filters can sometimes prevent your account from being created. Starting this week, MediaWiki takes your global rights into account when evaluating whether you can override such local rules. [https://phabricator.wikimedia.org/T316303] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. maí 2024 kl. 00:15 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26832205 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-23</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translations]] are available. '''Recent changes''' * It is now possible for local administrators to add new links to the bottom of the site Tools menu without JavaScript. [[mw:Manual:Interface/Sidebar#Add or remove toolbox sections|Documentation is available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T6086] * The message name for the definition of the tracking category of WikiHiero has changed from "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikhiero-usage-tracking-category</code></bdi>" to "<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MediaWiki:Wikihiero-usage-tracking-category</code></bdi>". [https://gerrit.wikimedia.org/r/c/mediawiki/extensions/wikihiero/+/1035855] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q5317225|Kadazandusun]] ([[w:dtp:|<code>w:dtp:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T365220] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.8|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-04|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-05|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-06|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Future changes''' * Next week, on wikis with the Vector 2022 skin as the default, logged-out desktop users will be able to choose between different font sizes. The default font size will also be increased for them. This is to make Wikimedia projects easier to read. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-06 deployments|Learn more]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. júní 2024 kl. 22:35 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26844397 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-24</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translations]] are available. '''Recent changes''' * The software used to render SVG files has been updated to a new version, fixing many longstanding bugs in SVG rendering. [https://phabricator.wikimedia.org/T265549] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML used to render all headings [[mw:Heading HTML changes|is being changed to improve accessibility]]. It was changed last week in some skins (Vector legacy and Minerva). Please test gadgets on your wiki on these skins and [[phab:T13555|report any related problems]] so that they can be resolved before this change is made in Vector-2022. The developers are still considering the introduction of a [[phab:T337286|Gadget API for adding buttons to section titles]] if that would be helpful to tool creators, and would appreciate any input you have on that. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The HTML markup used for citations by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] changed last week. In places where Parsoid previously added the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-reference-text</code></bdi> class, Parsoid now also adds the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>reference-text</code></bdi> class for better compatibility with the legacy parser. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1036705] '''Problems''' * There was a bug with the Content Translation interface that caused the tools menus to appear in the wrong location. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T366374] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.9|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-11|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-12|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-13|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The new version of MediaWiki includes another change to the HTML markup used for citations: [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]] will now generate a <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><span class="mw-cite-backlink"></nowiki></code></bdi> wrapper for both named and unnamed references for better compatibility with the legacy parser. Interface administrators should verify that gadgets that interact with citations are compatible with the new markup. [[mw:Specs/HTML/2.8.0/Extensions/Cite/Announcement|More details are available]]. [https://gerrit.wikimedia.org/r/1035809] * On multilingual wikis that use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><translate></nowiki></code></bdi> system, there is a feature that shows potentially-outdated translations with a pink background until they are updated or confirmed. From this week, confirming translations will be logged, and there is a new user-right that can be required for confirming translations if the community [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requests it]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T49177] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. júní 2024 kl. 20:20 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26893898 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-25</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translations]] are available. '''Recent changes''' * People who attempt to add an external link in the visual editor will now receive immediate feedback if they attempt to link to a domain that a project has decided to block. Please see [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#11_June_2024|Edit check]] for more details. [https://phabricator.wikimedia.org/T366751] * The new [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CommunityConfiguration|Community Configuration extension]] is available [[testwiki:Special:CommunityConfiguration|on Test Wikipedia]]. This extension allows communities to customize specific features to meet their local needs. Currently only Growth features are configurable, but the extension will support other [[mw:Special:MyLanguage/Community_configuration#Use_cases|Community Configuration use cases]] in the future. [https://phabricator.wikimedia.org/T323811][https://phabricator.wikimedia.org/T360954] * The dark mode [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] is now available on category and help pages, as well as more special pages. There may be contrast issues. Please report bugs on the [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility_for_reading|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366370] '''Problems''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] Cloud Services tools were not available for 25 minutes last week. This was caused by a faulty hardware cable in the data center. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Incidents/2024-06-11_WMCS_Ceph] * Last week, styling updates were made to the Vector 2022 skin. This caused unforeseen issues with templates, hatnotes, and images. Changes to templates and hatnotes were reverted. Most issues with images were fixed. If you still see any, [[phab:T367463|report them here]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367480] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.10|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-18|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-19|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-20|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting June 18, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Edit Check]] will be deployed to [[phab:T361843|a new set of Wikipedias]]. This feature is intended to help newcomers and to assist edit-patrollers by inviting people who are adding new content to a Wikipedia article to add a citation when they do not do so themselves. During [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check#Reference_Check_A/B_Test|a test at 11 wikis]], the number of citations added [https://diff.wikimedia.org/?p=127553 more than doubled] when Reference Check was shown to people. Reference Check is [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Configuration|community configurable]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361843]<!-- NOTE: THE DIFF BLOG WILL BE PUBLISHED ON MONDAY --> * [[m:Special:MyLanguage/Mailing_lists|Mailing lists]] will be unavailable for roughly two hours on Tuesday 10:00–12:00 UTC. This is to enable migration to a new server and upgrade its software. [https://phabricator.wikimedia.org/T367521] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. júní 2024 kl. 23:49 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26911987 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-26</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Editors will notice that there have been some changes to the background color of text in the diff view, and the color of the byte-change numbers, last week. These changes are intended to make text more readable in both light mode and dark mode, and are part of a larger effort to increase accessibility. You can share your comments or questions [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading|on the project talkpage]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T361717] * The text colors that are used for visited-links, hovered-links, and active-links, were also slightly changed last week to improve their accessibility in both light mode and dark mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T366515] '''Problems''' * You can [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|copy permanent links to talk page comments]] by clicking on a comment's timestamp. [[mw:Talk pages project/Permalinks|This feature]] did not always work when the topic title was very long and the link was used as a wikitext link. This has been fixed. Thanks to Lofhi for submitting the bug. [https://phabricator.wikimedia.org/T356196] '''Changes later this week''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|alt=|Recurrent item]] The [[mw:MediaWiki 1.43/wmf.11|new version]] of MediaWiki will be on test wikis and MediaWiki.org from {{#time:j xg|2024-06-25|en}}. It will be on non-Wikipedia wikis and some Wikipedias from {{#time:j xg|2024-06-26|en}}. It will be on all wikis from {{#time:j xg|2024-06-27|en}} ([[mw:MediaWiki 1.43/Roadmap|calendar]]). [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Train][https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] * Starting 26 June, all talk pages messages' timestamps will become a link at English Wikipedia, making this feature available for you to use at all wikis. This link is a permanent link to the comment. It allows users to find the comment they were linked to, even if this comment has since been moved elsewhere. You can read more about this feature [[DiffBlog:/2024/01/29/talk-page-permalinks-dont-lose-your-threads/|on Diff]] or [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools#Talk pages permalinking|on Mediawiki.org]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365974] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24. júní 2024 kl. 22:33 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=26989424 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-27</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translations]] are available. '''Recent changes''' * Over the next three weeks, dark mode will become available for all users, both logged-in and logged-out, starting with the mobile web version. This fulfils one of the [[m:Special:MyLanguage/Community_Wishlist_Survey_2023/Reading/Dark_mode|top-requested community wishes]], and improves low-contrast reading and usage in low-light settings. As part of these changes, dark mode will also work on User-pages and Portals. There is more information in [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility_for_reading/Updates#June_2024:_Typography_and_dark_mode_deployments,_new_global_preferences|the latest Web team update]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366364] * Logged-in users can now set [[m:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering-skin-skin-prefs|global preferences for the text-size and dark-mode]], thanks to a combined effort across Foundation teams. This allows Wikimedians using multiple wikis to set up a consistent reading experience easily, for example by switching between light and dark mode only once for all wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T341278] * If you use a very old web browser some features might not work on the Wikimedia wikis. This affects Internet Explorer 11 and versions of Chrome, Firefox and Safari older than 2016. This change makes it possible to use new [[d:Q46441|CSS]] features and to send less code to all readers. [https://phabricator.wikimedia.org/T288287][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Manual:How_to_make_a_MediaWiki_skin#Using_CSS_variables_for_supporting_different_themes_e.g._dark_mode] * Wikipedia Admins can customize local wiki configuration options easily using [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]]. Community Configuration was created to allow communities to customize how some features work, because each language wiki has unique needs. At the moment, admins can configure [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Feature_summary|Growth features]] on their home wikis, in order to better recruit and retain new editors. More options will be provided in the coming months. [https://phabricator.wikimedia.org/T366458] * Editors interested in language issues that are related to [[w:en:Unicode|Unicode standards]], can now discuss those topics at [[mw:Talk:WMF membership with Unicode Consortium|a new conversation space in MediaWiki.org]]. The Wikimedia Foundation is now a [[mw:Special:MyLanguage/WMF membership with Unicode Consortium|member of the Unicode Consortium]], and the coordination group can collaboratively review the issues discussed and, where appropriate, bring them to the attention of the Unicode Consortium. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2891049|Mandailing]] ([[w:btm:|<code>w:btm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T368038] '''Problems''' * Editors can once again click on links within the visual editor's citation-preview, thanks to a bug fix by the Editing Team. [https://phabricator.wikimedia.org/T368119] '''Future changes''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 2 weeks. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1. júlí 2024 kl. 23:59 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27038456 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-28</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translations]] are available. '''Recent changes''' * At the Wikimedia Foundation a new task force was formed to replace the disabled Graph with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project|more secure, easy to use, and extensible Chart]]. You can [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Chart Project|subscribe to the newsletter]] to get notified about new project updates and other news about Chart. * The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents]] extension is now available on Meta-wiki, Igbo Wikipedia, and Swahili Wikipedia, and can be requested on your wiki. This extension helps in managing and making events more visible, giving Event organizers the ability to use tools like the Event registration tool. To learn more about the deployment status and how to request this extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment_status|CampaignEvents page on Meta-wiki]]. * Editors using the iOS Wikipedia app who have more than 50 edits can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits#Add an image|Add an Image]] feature. This feature presents opportunities for small but useful contributions to Wikipedia. * Thank you to [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth/Celebration|all of the authors]] who have contributed to MediaWiki Core. As a result of these contributions, the [[mw:MediaWiki Product Insights/Contributor retention and growth|percentage of authors contributing more than 5 patches has increased by 25% since last year]], which helps ensure the sustainability of the platform for the Wikimedia projects. '''Problems''' * A problem with the color of the talkpage tabs always showing as blue, even for non-existent pages which should have been red, affecting the Vector 2022 skin, [[phab:T367982|has been fixed]]. '''Future changes''' * The Trust and Safety Product team wants to introduce [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] with as little disruption to tools and workflows as possible. Volunteer developers, including gadget and user-script maintainers, are kindly asked to update the code of their tools and features to handle temporary accounts. The team has [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|created documentation]] explaining how to do the update. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/2024-04 CTA|Learn more]]. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 1 more week. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. júlí 2024 kl. 21:32 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27080357 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-29</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translations]] are available. '''Tech News survey''' * Please [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/758713?lang=en help us to improve Tech News by taking this short survey]. The goal is to better meet the needs of the various types of people who read Tech News. The survey will be open for 3 more days. The survey is covered by [https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Tech_News_Survey_2024_Privacy_Statement this privacy statement]. Some translations are available. '''Recent changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia developers can now officially continue to use both [[mw:Special:MyLanguage/Gerrit|Gerrit]] and [[mw:Special:MyLanguage/GitLab|GitLab]], due to a June 24 decision by the Wikimedia Foundation to support software development on both platforms. Gerrit and GitLab are both code repositories used by developers to write, review, and deploy the software code that supports the MediaWiki software that the wiki projects are built on, as well as the tools used by editors to create and improve content. This decision will safeguard the productivity of our developers and prevent problems in code review from affecting our users. More details are available in the [[mw:GitLab/Migration status|Migration status]] page. * The Wikimedia Foundation seeks applicants for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product and Technology Advisory Council]] (PTAC). This group will bring technical contributors and Wikimedia Foundation together to co-define a more resilient, future-proof technological platform. Council members will evaluate and consult on the movement's product and technical activities, so that we develop multi-generational projects. We are looking for a range of technical contributors across the globe, from a variety of Wikimedia projects. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal#Joining the PTAC as a technical volunteer|Please apply here by August 10]]. * Editors with rollback user-rights who use the Wikipedia App for Android can use the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Anti Vandalism|Edit Patrol]] features. These features include a new feed of Recent Changes, related links such as Undo and Rollback, and the ability to create and save a personal library of user talk messages to use while patrolling. If your wiki wants to make these features available to users who do not have rollback rights but have reached a certain edit threshold, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android#Contact us|you can contact the team]]. You can [[diffblog:2024/07/10/ِaddressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/|read more about this project on Diff blog]]. * Editors who have access to [[m:Special:MyLanguage/The_Wikipedia_Library|The Wikipedia Library]] can once again use non-open access content in SpringerLinks, after the Foundation [[phab:T368865|contacted]] them to restore access. You can read more about [[m:Tech/News/Recently_resolved_community_tasks|this and 21 other community-submitted tasks that were completed last week]]. '''Changes later this week''' * This week, [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-07 deployments|dark mode will be available on a number of Wikipedias]], both desktop and mobile, for logged-in and logged-out users. Interface admins and user script maintainers are encouraged to check gadgets and user scripts in the dark mode, to find any hard-coded colors and fix them. There are some [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations for dark mode compatibility]] to help. '''Future changes''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Next week, functionaries, volunteers maintaining tools, and software development teams are invited to test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on testwiki. Temporary accounts is a feature that will help improve privacy on the wikis. No further temporary account deployments are scheduled yet. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T348895] * Editors who upload files cross-wiki, or teach other people how to do so, may wish to join a Wikimedia Commons discussion. The Commons community is discussing limiting who can upload files through the cross-wiki upload/Upload dialog feature to users auto-confirmed on Wikimedia Commons. This is due to the large amount of copyright violations uploaded this way. There is a short summary at [[c:Special:MyLanguage/Commons:Cross-wiki upload|Commons:Cross-wiki upload]] and [[c:Commons:Village pump/Proposals#Deactivate cross-wiki uploads for new users|discussion at Commons:Village Pump]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. júlí 2024 kl. 01:31 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27124561 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-30</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translations]] are available. '''Feature News''' * Stewards can now [[:m:Special:MyLanguage/Global_blocks|globally block]] accounts. Before [[phab:T17294|the change]] only IP addresses and IP ranges could be blocked globally. Global account blocks are useful when the blocked user should not be logged out. [[:m:Special:MyLanguage/Global_locks|Global locks]] (a similar tool logging the user out of their account) are unaffected by this change. The new global account block feature is related to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project, which is a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors that are no longer made public. * Later this week, Wikimedia site users will notice that the Interface of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") is improved and consistent with the rest of the MediaWiki interface and [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Wikimedia's design system]]. The FlaggedRevs interface experience on mobile and [[mw:Special:MyLanguage/Skin:MinervaNeue|Minerva skin]] was inconsistent before it was fixed and ported to [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]] by the WMF Growth team and some volunteers. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] * Wikimedia site users can now submit account vanishing requests via [[m:Special:GlobalVanishRequest|GlobalVanishRequest]]. This feature is used when a contributor wishes to stop editing forever. It helps you hide your past association and edit to protect your privacy. Once processed, the account will be locked and renamed. [https://phabricator.wikimedia.org/T367329] * Have you tried monitoring and addressing vandalism in Wikipedia using your phone? [https://diff.wikimedia.org/2024/07/10/%d9%90addressing-vandalism-with-a-tap-the-journey-of-introducing-the-patrolling-feature-in-the-mobile-app/ A Diff blog post on Patrolling features in the Mobile App] highlights some of the new capabilities of the feature, including swiping through a feed of recent changes and a personal library of user talk messages for use when patrolling from your phone. * Wikimedia contributors and GLAM (galleries, libraries, archives, and museums) organisations can now learn and measure the impact Wikimedia Commons is having towards creating quality encyclopedic content using the [https://doc.wikimedia.org/generated-data-platform/aqs/analytics-api/reference/commons.html Commons Impact Metrics] analytics dashboard. The dashboard offers organizations analytics on things like monthly edits in a category, the most viewed files, and which Wikimedia articles are using Commons images. As a result of these new data dumps, GLAM organisation can more reliably measure their return on investment for programs bringing content into the digital Commons. [https://diff.wikimedia.org/2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/] '''Project Updates''' * Come share your ideas for improving the wikis on the newly reopened [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]]. The Community Wishlist is Wikimedia’s forum for volunteers to share ideas (called wishes) to improve how the wikis work. The new version of the wishlist is always open, works with both wikitext and Visual Editor, and allows wishes in any language. '''Learn more''' * Have you ever wondered how Wikimedia software works across over 300 languages? This is 253 languages more than the Google Chrome interface, and it's no accident. The Language and Product Localization Team at the Wikimedia Foundation supports your work by adapting all the tools and interfaces in the MediaWiki software so that contributors in our movement who translate pages and strings can translate them and have the sites in all languages. Read more about the team and their upcoming work on [https://diff.wikimedia.org/2024/07/17/building-towards-a-robust-multilingual-knowledge-ecosystem-for-the-wikimedia-movement/ Diff]. * How can Wikimedia build innovative and experimental products while maintaining such heavily used websites? A recent [https://diff.wikimedia.org/2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/ blog post] by WMF staff Johan Jönsson highlights the work of the [[m:Future Audiences#Objectives and Key Results|WMF Future Audience initiative]], where the goal is not to build polished products but test out new ideas, such as a [[m:Future_Audiences/Experiments: conversational/generative AI|ChatGPT plugin]] and [[m:Future_Audiences/Experiment:Add a Fact|Add a Fact]], to help take Wikimedia into the future. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' You can also get other news from the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin|Wikimedia Foundation Bulletin]]. </div><section end="technews-2024-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. júlí 2024 kl. 00:05 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27142915 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-31</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors using the Visual Editor in languages that use non-Latin characters for numbers, such as Hindi, Manipuri and Eastern Arabic, may notice some changes in the formatting of reference numbers. This is a side effect of preparing a new sub-referencing feature, and will also allow fixing some general numbering issues in Visual Editor. If you notice any related problems on your wiki, please share details at the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|project talkpage]]. '''Bugs status''' * Some logged-in editors were briefly unable to edit or load pages last week. [[phab:T370304|These errors]] were mainly due to the addition of new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|linter]] rules which led to caching problems. Fixes have been applied and investigations are continuing. * Editors can use the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Information tool]] to get information about IP addresses. This tool is available as a Beta Feature in your preferences. The tool was not available for a few days last week, but is now working again. Thank you to Shizhao for filing the bug report. You can read about that, and [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks#2024-07-25|28 other community-submitted tasks]] that were resolved last week. '''Project updates''' * There are new features and improvements to Phabricator from the Release Engineering and Collaboration Services teams, and some volunteers, including: the search systems, the new task creation system, the login systems, the translation setup which has resulted in support for more languages (thanks to Pppery), and fixes for many edge-case errors. You can [[phab:phame/post/view/316/iterative_improvements/|read details about these and other improvements in this summary]]. * There is an [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|update on the Charts project]]. The team has decided which visualization library to use, which chart types to start focusing on, and where to store chart definitions. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9056|Czech]] ([[voy:cs:|<code>voy:cs:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T370905] '''Learn more''' * There is a [[diffblog:2024/07/26/the-journey-to-open-our-first-data-center-in-south-america/|new Wikimedia Foundation data center]] in São Paulo, Brazil which helps to reduce load times. * There is new [[diffblog:2024/07/22/the-perplexing-process-of-uploading-images-to-wikipedia/|user research]] on problems with the process of uploading images. * Commons Impact Metrics are [[diffblog:2024/07/19/commons-impact-metrics-now-available-via-data-dumps-and-api/|now available]] via data dumps and API. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/July|Technical Community Newsletter]] is now available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. júlí 2024 kl. 23:11 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27164109 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-32</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Two new parser functions will be available this week: <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#dir|#dir]]<nowiki>}}</nowiki></code> and <code><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic_words#bcp47|#bcp47]]<nowiki>}}</nowiki></code>. These will reduce the need for <code>Template:Dir</code> and <code>Template:BCP47</code> on Commons and allow us to [[phab:T343131|drop 100 million rows]] from the "what links here" database. Editors at any wiki that use these templates, can help by replacing the templates with these new functions. The templates at Commons will be updated during the Hackathon at Wikimania. [https://phabricator.wikimedia.org/T359761][https://phabricator.wikimedia.org/T366623] * Communities can request the activation of the visual editor on entire namespaces where discussions sometimes happen (for instance ''Wikipedia:'' or ''Wikisource:'' namespaces) if they understand the [[mw:Special:MyLanguage/Help:VisualEditor/FAQ#WPNS|known limitations]]. For discussions, users can already use [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]] in these namespaces. * The tracking category "Pages using Timeline" has been renamed to "Pages using the EasyTimeline extension" [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3ATimeline-tracking-category&namespace=8 in TranslateWiki]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. '''Project updates''' * Editors who help to organize WikiProjects and similar on-wiki collaborations, are invited to share ideas and examples of successful collaborations with the Campaigns and Programs teams. You can fill out [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/WikiProjects|a brief survey]] or share your thoughts [[m:Talk:Campaigns/WikiProjects|on the talkpage]]. The teams are particularly looking for details about successful collaborations on non-English wikis. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The new parser is being rolled out on {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} wikis over the next few months. The {{int:project-localized-name-enwikivoyage}} and {{int:project-localized-name-hewikivoyage}} were [[phab:T365367|switched]] to Parsoid last week. For more information, see [[mw:Parsoid/Parser_Unification|Parsoid/Parser Unification]]. '''Learn more''' * There will be more than 200 sessions at Wikimania this week. Here is a summary of some of the [[diffblog:2024/08/05/interested-in-product-and-tech-here-are-some-wikimania-sessions-you-dont-want-to-miss/|key sessions related to the product and technology area]]. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/07-02|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/July|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New design previews for Translatable pages; Updates about MinT for Wiki Readers; the release of Translation dumps; and more. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/31|Growth newsletter]] is available. * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/July 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5. ágúst 2024 kl. 20:44 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27233905 --> == <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Tech News: 2024-33</span> == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <section begin="technews-2024-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilter]] editors and maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Actions#Show a CAPTCHA|make a CAPTCHA show if a filter matches an edit]]. This allows communities to quickly respond to spamming by automated bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T20110] * [[m:Special:MyLanguage/Stewards|Stewards]] can now specify if global blocks should prevent account creation. Before [[phab:T17273|this change]] by the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product]] Team, all global blocks would prevent account creation. This will allow stewards to reduce the unintended side-effects of global blocks on IP addresses. '''Project updates''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#August_2024_committee_nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new members to refresh the [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]]. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open until at least 2024-08-26. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q2880037|West Coast Bajau]] ([[w:bdr:|<code>w:bdr:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T371757] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. ágúst 2024 kl. 23:22 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27253654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translations]] are available. '''Feature news''' * Editors who want to re-use references but with different details such as page numbers, will be able to do so by the end of 2024, using a new [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Sub-referencing in a nutshell|sub-referencing]] feature. You can read more [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|about the project]] and [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Test|how to test the prototype]]. * Editors using tracking categories to identify which pages use specific extensions may notice that six of the categories have been renamed to make them more easily understood and consistent. These categories are automatically added to pages that use specialized MediaWiki extensions. The affected names are for: [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aintersection-category&namespace=8 DynamicPageList], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Akartographer-tracking-category&namespace=8 Kartographer], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Aphonos-tracking-category&namespace=8 Phonos], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Arss-tracking-category&namespace=8 RSS], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Ascore-use-category&namespace=8 Score], [https://translatewiki.net/wiki/Special:Translations?message=MediaWiki%3Awikihiero-usage-tracking-category&namespace=8 WikiHiero]. Wikis that have created the category locally should rename their local creation to match. Thanks to Pppery for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T347324] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Technical volunteers who edit modules and want to get a list of the categories used on a page, can now do so using the <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">categories</bdi></code> property of <code><bdi lang="zxx" dir="ltr">[[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Title objects|mw.title objects]]</bdi></code>. This enables wikis to configure workflows such as category-specific edit notices. Thanks to SD001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T50175][https://phabricator.wikimedia.org/T85372] '''Bugs status''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Your help is needed to check if any pages need to be moved or deleted. A maintenance script was run to clean up unreachable pages (due to Unicode issues or introduction of new namespaces/namespace aliases). The script tried to find appropriate names for the pages (e.g. by following the Unicode changes or by moving pages whose titles on Wikipedia start with <code>Talk:WP:</code> so that their titles start with <code>Wikipedia talk:</code>), but it may have failed for some pages, and moved them to <bdi lang="zxx" dir="ltr">[[Special:PrefixIndex/T195546/]]</bdi> instead. Your community should check if any pages are listed there, and move them to the correct titles, or delete them if they are no longer needed. A full log (including pages for which appropriate names could be found) is available in [[phab:P67388]]. * Editors who volunteer as [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|mentors]] to newcomers on their wiki are once again able to access lists of potential mentees who they can connect with to offer help and guidance. This functionality was restored thanks to [[phab:T372164|a bug fix]]. Thank you to Mbch331 for filing the bug report. You can read about that, and 18 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * The application deadline for the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Proposal|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC) has been extended to September 16. Members will help by providing advice to Foundation Product and Technology leadership on short and long term plans, on complex strategic problems, and help to get feedback from more contributors and technical communities. Selected members should expect to spend roughly 5 hours per month for the Council, during the one year pilot. Please consider applying, and spread the word to volunteers you think would make a positive contribution to the committee. '''Learn more''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award#2024 Winners|2024 Coolest Tool Awards]] were awarded at Wikimania, in seven categories. For example, one award went to the ISA Tool, used for adding structured data to files on Commons, which was recently improved during the [[m:Event:Wiki Mentor Africa ISA Hackathon 2024|Wiki Mentor Africa Hackathon]]. You can see video demonstrations of each tool at the awards page. Congratulations to this year's recipients, and thank you to all tool creators and maintainers. * The latest [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Bulletin/2024/08-01|Wikimedia Foundation Bulletin]] is available, and includes some highlights from Wikimania, an upcoming Language community meeting, and other news from the movement. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. ágúst 2024 kl. 00:54 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27307284 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translations]] are available. '''Feature news''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Administrators can now test the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] feature on test2wiki. This was done to allow cross-wiki testing of temporary accounts, for when temporary accounts switch between projects. The feature was enabled on testwiki a few weeks ago. No further temporary account deployments are scheduled yet. Temporary Accounts is a project to create a new type of user account that replaces IP addresses of unregistered editors which are no longer made public. Please [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|share your opinions and questions on the project talk page]]. * Later this week, editors at wikis that use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs]] (also known as "Pending Changes") may notice that the indicators at the top of articles have changed. This change makes the system more consistent with the rest of the MediaWiki interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T191156] '''Bugs status''' * Editors who use the 2010 wikitext editor, and use the Character Insert buttons, will [[phab:T361465|no longer]] experience problems with the buttons adding content into the edit-summary instead of the edit-window. You can read more about that, and 26 other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Project updates''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Please review and vote on [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas|Focus Areas]], which are groups of wishes that share a problem. Focus Areas were created for the newly reopened Community Wishlist, which is now open year-round for submissions. The first batch of focus areas are specific to moderator workflows, around welcoming newcomers, minimizing repetitive tasks, and prioritizing tasks. Once volunteers have reviewed and voted on focus areas, the Foundation will then review and select focus areas for prioritization. * Do you have a project and are willing to provide a three (3) month mentorship for an intern? [[mw:Special:MyLanguage/Outreachy|Outreachy]] is a twice a year program for people to participate in a paid internship that will start in December 2024 and end in early March 2025, and they need mentors and projects to work on. Projects can be focused on coding or non-coding (design, documentation, translation, research). See the Outreachy page for more details, and a list of past projects since 2013. '''Learn more''' * If you're curious about the product and technology improvements made by the Wikimedia Foundation last year, read [[diffblog:2024/08/21/wikimedia-foundation-product-technology-improving-the-user-experience/|this recent highlights summary on Diff]]. * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together.webm|Community Configuration - Shaping On-Wiki Functionality Together]] (55 mins) - about the [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Belgrade - Day 1 - Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views.webm|Future of MediaWiki. A sustainable platform to support a collaborative user base and billions of page views]] (30 mins) - an overview for both technical and non technical audiences, covering some of the challenges and open questions, related to the [[mw:MediaWiki Product Insights|platform evolution, stewardship and developer experiences]] research. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. ágúst 2024 kl. 20:34 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27341211 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Editors and volunteer developers interested in data visualisation can now test the new software for charts. Its early version is available on beta Commons and beta Wikipedia. This is an important milestone before making charts available on regular wikis. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|read more about this project update]] and help to test the charts. '''Feature news''' * Editors who use the [[{{#special:Unusedtemplates}}]] page can now filter out pages which are expected to be there permanently, such as sandboxes, test-cases, and templates that are always substituted. Editors can add the new magic word [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#EXPECTUNUSEDTEMPLATE|<code dir="ltr"><nowiki>__EXPECTUNUSEDTEMPLATE__</nowiki></code>]] to a template page to hide it from the listing. Thanks to Sophivorus and DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T184633] * Editors who use the New Topic tool on discussion pages, will [[phab:T334163|now be reminded]] to add a section header, which should help reduce the quantity of newcomers who add sections without a header. You can read more about that, and {{formatnum:28}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Last week, some Toolforge tools had occasional connection problems. The cause is still being investigated, but the problems have been resolved for now. [https://phabricator.wikimedia.org/T373243] * Translation administrators at multilingual wikis, when editing multiple translation units, can now easily mark which changes require updates to the translation. This is possible with the [[phab:T298852#10087288|new dropdown menu]]. '''Project updates''' * A new draft text of a policy discussing the use of Wikimedia's APIs [[m:Special:MyLanguage/API Policy Update 2024|has been published on Meta-Wiki]]. The draft text does not reflect a change in policy around the APIs; instead, it is an attempt to codify existing API rules. Comments, questions, and suggestions are welcome on [[m:Talk:API Policy Update 2024|the proposed update’s talk page]] until September 13 or until those discussions have concluded. '''Learn more''' * To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 2 - Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization.webm|Charts, the successor of Graphs - A secure and extensible tool for data visualization]] (25 mins) – about the above-mentioned Charts project. ** [[c:File:Wikimania 2024 - Ohrid - Day 3 - State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia.webm|State of Language Technology and Onboarding at Wikimedia]] (90 mins) – about some of the language tools that support Wikimedia sites, such as [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content]]/[[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation|Section Translation]], [[mw:Special:MyLanguage/MinT|MinT]], and LanguageConverter; also the current state and future of languages onboarding. [https://phabricator.wikimedia.org/T368772] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. september 2024 kl. 01:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27390268 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translations]] are available. '''Feature news''' * Starting this week, the standard [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will receive new colors that make them compatible in dark mode. This is the first of many changes to come as part of a major upgrade to syntax highlighting. You can learn more about what's to come on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T365311][https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Editors of wikis using Wikidata will now be notified of only relevant Wikidata changes in their watchlist. This is because the Lua functions <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>entity:getSitelink()</code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw.wikibase.getSitelink(qid)</code></bdi> will have their logic unified for tracking different aspects of sitelinks to reduce junk notifications from [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Projects/Watchlist Wikidata Sitelinks Tracking|inconsistent sitelinks tracking]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T295356] '''Project updates''' * Users of all Wikis will have access to Wikimedia sites as read-only for a few minutes on September 25, starting at 15:00 UTC. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] * Contributors of [[phab:T363538#10123348|11 Wikipedias]], including English will have a new <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS</code></bdi> namespace added to their Wikipedias. This improvement ensures that links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> (usually shortcuts to the [[w:en:Wikipedia:Manual of Style|Manual of Style]]) are not broken by [[w:en:Mooré|Mooré]] Wikipedia (language code <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mos</code></bdi>). [https://phabricator.wikimedia.org/T363538] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. september 2024 kl. 18:53 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27424457 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translations]] are available. '''Improvements and Maintenance''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Editors interested in templates can help by reading the latest Wishlist focus area, [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template recall and discovery]], and share your feedback on the talkpage. This input helps the Community Tech team to decide the right technical approach to build. Everyone is also encouraged to continue adding [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|new wishes]]. * The new automated [[{{#special:NamespaceInfo}}]] page helps editors understand which [[mw:Special:MyLanguage/Help:Namespaces|namespaces]] exist on each wiki, and some details about how they are configured. Thanks to DannyS712 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T263513] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|References Check]] is a feature that encourages editors to add a citation when they add a new paragraph to a Wikipedia article. For a short time, the corresponding tag "Edit Check (references) activated" was erroneously being applied to some edits outside of the main namespace. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T373692] * It is now possible for a wiki community to change the order in which a page’s categories are displayed on their wiki. By default, categories are displayed in the order they appear in the wikitext. Now, wikis with a consensus to do so can [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|request]] a configuration change to display them in alphabetical order. [https://phabricator.wikimedia.org/T373480] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool authors can now access ToolsDB's [[wikitech:Portal:Data Services#ToolsDB|public databases]] from both [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry|Quarry]] and [[wikitech:Superset|Superset]]. Those databases have always been accessible to every [[wikitech:Portal:Toolforge|Toolforge]] user, but they are now more broadly accessible, as Quarry can be accessed by anyone with a Wikimedia account. In addition, Quarry's internal database can now be [[m:Special:MyLanguage/Research:Quarry#Querying Quarry's own database|queried from Quarry itself]]. This database contains information about all queries that are being run and starred by users in Quarry. This information was already public through the web interface, but you can now query it using SQL. You can read more about that, and {{formatnum:20}} other community-submitted tasks that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. * Any pages or tools that still use the very old CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mw-message-box</code></bdi> need to be updated. These old classes will be removed next week or soon afterwards. Editors can use a [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-message-box&regex=1&namespaces=&title= global-search] to determine what needs to be changed. It is possible to use the newer <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>cdx-message</code></bdi> group of classes as a replacement (see [https://doc.wikimedia.org/codex/latest/components/demos/message.html#css-only-version the relevant Codex documentation], and [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Tech/Header&diff=prev&oldid=27449042 an example update]), but using locally defined onwiki classes would be best. [https://phabricator.wikimedia.org/T374499] '''Technical project updates''' * Next week, all Wikimedia wikis will be read-only for a few minutes. This will start on September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. This is a planned datacenter switchover for maintenance purposes. [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|This maintenance process also targets other services.]] The previous switchover took 3 minutes, and the Site Reliability Engineering teams use many tools to make sure that this essential maintenance work happens as quickly as possible. [https://phabricator.wikimedia.org/T370962] '''Tech in depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/August 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes details about: research about [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Hooks|hook]] handlers to help simplify development, research about performance improvements, work to improve the REST API for end-users, and more. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] To learn more about the technology behind the Wikimedia projects, you can now watch sessions from the technology track at Wikimania 2024 on Commons. This week, check out: ** [[c:File:Wikimania 2024 - Auditorium Kyiv - Day 4 - Hackathon Showcase.webm|Hackathon Showcase]] (45 mins) - 19 short presentations by some of the Hackathon participants, describing some of the projects they worked on, such as automated testing of maintenance scripts, a video-cutting command line tool, and interface improvements for various tools. There are [[phab:T369234|more details and links available]] in the Phabricator task. ** [[c:File:Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem.webm|Co-Creating a Sustainable Future for the Toolforge Ecosystem]] (40 mins) - a roundtable discussion for tool-maintainers, users, and supporters of Toolforge about how to make the platform sustainable and how to evaluate the tools available there. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. september 2024 kl. 00:03 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27460876 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * All wikis will be [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|read-only]] for a few minutes on Wednesday September 25 at [https://zonestamp.toolforge.org/1727276400 15:00 UTC]. Reading the wikis will not be interrupted, but editing will be paused. These twice-yearly processes allow WMF's site reliability engineering teams to remain prepared to keep the wikis functioning even in the event of a major interruption to one of our data centers. '''Updates for editors''' [[File:Add alt text from a halfsheet, with the article behind.png|thumb|A screenshot of the interface for the Alt Text suggested-edit feature]] * Editors who use the iOS Wikipedia app in Spanish, Portuguese, French, or Chinese, may see the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|Alt Text suggested-edit experiment]] after editing an article, or completing a suggested edit using "[[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project#Hypothesis 2 Add an Image Suggested Edit|Add an image]]". Alt-text helps people with visual impairments to read Wikipedia articles. The team aims to learn if adding alt-text to images is a task that editors can be successful with. Please share any feedback on [[mw:Talk:Wikimedia Apps/iOS Suggested edits project/Alt Text Experiment|the discussion page]]. * The Codex color palette has been updated with new and revised colors for the MediaWiki user interfaces. The [[mw:Special:MyLanguage/Design System Team/Color/Design documentation#Updates|most noticeable changes]] for editors include updates for: dark mode colors for Links and for quiet Buttons (progressive and destructive), visited Link colors for both light and dark modes, and background colors for system-messages in both light and dark modes. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] It is now possible to include clickable wikilinks and external links inside code blocks. This includes links that are used within <code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code> tags and on code pages (JavaScript, CSS, Scribunto and Sanitized CSS). Uses of template syntax <code><nowiki>{{…}}</nowiki></code> are also linked to the template page. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T368166] * Two bugs were fixed in the [[m:Special:MyLanguage/Account vanishing|GlobalVanishRequest]] system by improving the logging and by removing an incorrect placeholder message. [https://phabricator.wikimedia.org/T370595][https://phabricator.wikimedia.org/T372223] * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] From [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]]: ** The API now enables 5,000 on-demand API requests per month and twice-monthly HTML snapshots freely (gratis and libre). More information on the updates and also improvements to the software development kits (SDK) are explained on [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api/ the project's blog post]. While Wikimedia Enterprise APIs are designed for high-volume commercial reusers, this change enables many more community use-cases to be built on the service too. ** The Snapshot API (html dumps) have added beta Structured Contents endpoints ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/ blog post on that]) as well as released two beta datasets (English and French Wikipedia) from that endpoint to Hugging Face for public use and feedback ([https://enterprise.wikimedia.com/blog/hugging-face-dataset/ blog post on that]). These pre-parsed data sets enable new options for researchers, developers, and data scientists to use and study the content. '''In depth''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The Wikidata Query Service (WDQS) is used to get answers to questions using the Wikidata data set. As Wikidata grows, we had to make a major architectural change so that WDQS could remain performant. As part of the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|WDQS Graph Split project]], we have new SPARQL endpoints available for serving the "[https://query-scholarly.wikidata.org scholarly]" and "[https://query-main.wikidata.org main]" subgraphs of Wikidata. The [http://query.wikidata.org query.wikidata.org endpoint] will continue to serve the full Wikidata graph until March 2025. After this date, it will only serve the main graph. For more information, please see [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|the announcement on Wikidata]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. september 2024 kl. 23:37 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27493779 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Readers of [[phab:T375401|42 more wikis]] can now use Dark Mode. If the option is not yet available for logged-out users of your wiki, this is likely because many templates do not yet display well in Dark Mode. Please use the [https://night-mode-checker.wmcloud.org/ night-mode-checker tool] if you are interested in helping to reduce the number of issues. The [[mw:Special:MyLanguage/Recommendations for night mode compatibility on Wikimedia wikis|recommendations page]] provides guidance on this. Dark Mode is enabled on additional wikis once per month. * Editors using the 2010 wikitext editor as their default can access features from the 2017 wikitext editor by adding <code dir=ltr>?veaction=editsource</code> to the URL. If you would like to enable the 2017 wikitext editor as your default, it can be set in [[Special:Preferences#mw-input-wpvisualeditor-newwikitext|your preferences]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T239796] * For logged-out readers using the Vector 2022 skin, the "donate" link has been moved from a collapsible menu next to the content area into a more prominent top menu, next to "Create an account". This restores the link to the level of prominence it had in the Vector 2010 skin. [[mw:Readers/2024 Reader and Donor Experiences#Donor Experiences (Key Result WE 3.2 and the related hypotheses)|Learn more]] about the changes related to donor experiences. [https://phabricator.wikimedia.org/T373585] * The CampaignEvents extension provides tools for organizers to more easily manage events, communicate with participants, and promote their events on the wikis. The extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|enabled]] on Arabic Wikipedia, Igbo Wikipedia, Swahili Wikipedia, and Meta-Wiki. [[w:zh:Wikipedia:互助客栈/其他#引進CampaignEvents擴充功能|Chinese Wikipedia has decided]] to enable the extension, and discussions on the extension are in progress [[w:es:Wikipedia:Votaciones/2024/Sobre la política de Organizadores de Eventos|on Spanish Wikipedia]] and [[d:Wikidata:Project chat#Enabling the CampaignEvents Extention on Wikidata|on Wikidata]]. To learn how to enable the extension on your wiki, you can visit [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|the CampaignEvents page on Meta-Wiki]]. * View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers with an account on Wikitech-wiki should [[wikitech:Wikitech/SUL-migration|check if any action is required]] for their accounts. The wiki is being changed to use the single-user-login (SUL) system, and other configuration changes. This change will help reduce the overall complexity for the weekly software updates across all our wikis. '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|server switch]] was completed successfully last week with a read-only time of [[wikitech:Switch Datacenter#Past Switches|only 2 minutes 46 seconds]]. This periodic process makes sure that engineers can switch data centers and keep all of the wikis available for readers, even if there are major technical issues. It also gives engineers a chance to do maintenance and upgrades on systems that normally run 24 hours a day, and often helps to reveal weaknesses in the infrastructure. The process involves dozens of software services and hundreds of hardware servers, and requires multiple teams working together. Work over the past few years has reduced the time from 17 minutes down to 2–3 minutes. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/66ZW7B2MG63AESQVTXDIFQBDBS766JGW/] '''Meetings and events''' * October 4–6: [[m:Special:MyLanguage/WikiIndaba conference 2024|WikiIndaba Conference's Hackathon]] in Johannesburg, South Africa * November 4–6: [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] in Vienna, Austria '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. september 2024 kl. 22:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27530062 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities can now request installation of [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator|Automoderator]] on their wiki. Automoderator is an automated anti-vandalism tool that reverts bad edits based on scores from the new "Revert Risk" machine learning model. You can [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AutoModerator/Deploying|read details about the necessary steps]] for installation and configuration. [https://phabricator.wikimedia.org/T336934] '''Updates for editors''' * Translators in wikis where [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|the mobile experience of Content Translation is available]], can now customize their articles suggestion list from 41 filtering options when using the tool. This topic-based article suggestion feature makes it easy for translators to self-discover relevant articles based on their area of interest and translate them. You can [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions try it with your mobile device]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368422] * View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * It is now possible for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki><syntaxhighlight></nowiki></code></bdi> code blocks to offer readers a "Copy" button if the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>copy=1</nowiki></code></bdi> attribute is [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SyntaxHighlight#copy|set on the tag]]. Thanks to SD0001 for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T40932] * Customized copyright footer messages on all wikis will be updated. The new versions will use wikitext markup instead of requiring editing raw HTML. [https://phabricator.wikimedia.org/T375789] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this month, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] will be rolled out on several pilot wikis. The final list of the wikis will be published in the second half of the month. If you maintain any tools, bots, or gadgets on [[phab:T376499|these 11 wikis]], and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Rate limiting has been enabled for the code review tools [[Wikitech:Gerrit|Gerrit]] and [[Wikitech:GitLab|GitLab]] to address ongoing issues caused by malicious traffic and scraping. Clients that open too many concurrent connections will be restricted for a few minutes. This rate limiting is managed through [[Wikitech:nftables|nftables]] firewall rules. For more details, see Wikitech's pages on [[Wikitech:Firewall#Throttling with nftables|Firewall]], [[Wikitech:GitLab/Abuse and rate limiting|GitLab limits]] and [[Wikitech:Gerrit/Operations#Throttling IPs|Gerrit operations]]. * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q49224|Komering]] ([[w:kge:|<code>w:kge:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374813] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36096|Mooré]] ([[m:mos:|<code>m:mos:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374641] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[wikt:mad:|<code>wikt:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T374968] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q2501174|Gorontalo]] ([[q:gor:|<code>q:gor:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375088] ** a {{int:project-localized-name-group-wikinews}} in [[d:Q56482|Shan]] ([[n:shn:|<code>n:shn:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T375430] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7. október 2024 kl. 23:43 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27557422 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is starting to be removed. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|A first set of wikis]] are being contacted. These wikis are invited to stop using Flow, and to move all Flow boards to sub-pages, as archives. At these wikis, a script will move all Flow pages that aren't a sub-page to a sub-page automatically, starting on 22 October 2024. On 28 October 2024, all Flow boards at these wikis will be set in read-only mode. [https://www.mediawiki.org/wiki/Structured_Discussions/Deprecation][https://phabricator.wikimedia.org/T370722] * WMF's Search Platform team is working on making it easier for readers to perform text searches in their language. A [[phab:T332342|change last week]] on over 30 languages makes it easier to find words with accents and other diacritics. This applies to both full-text search and to types of advanced search such as the <bdi lang="en" dir="ltr">''hastemplate''</bdi> and <bdi lang="en" dir="ltr">''incategory''</bdi> keywords. More technical details (including a few other minor search upgrades) are available. [https://www.mediawiki.org/wiki/User:TJones_%28WMF%29/Notes/Language_Analyzer_Harmonization_Notes#ASCII-folding/ICU-folding_%28T332342%29] * View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|EditCheck]] was installed at Russian Wikipedia, and fixes were made for some missing user interface styles. '''Updates for technical contributors''' * Editors who use the Toolforge tool [[toolforge:copyvios|Earwig's Copyright Violation Detector]] will now be required to log in with their Wikimedia account before running checks using the "search engine" option. This change is needed to help prevent external bots from misusing the system. Thanks to Chlod for these improvements. [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_talk:New_pages_patrol/Reviewers#Authentication_is_now_required_for_search_engine_checks_on_Earwig's_Copyvio_Tool] * [[m:Special:MyLanguage/Phabricator|Phabricator]] users can create tickets and add comments on existing tickets via Email again. [[mw:Special:MyLanguage/Phabricator/Help#Using email|Sending email to Phabricator]] has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T356077] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Some HTML elements in the interface are now wrapped with a <code><nowiki><bdi></nowiki></code> element, to make our HTML output more aligned with Web standards. More changes like this will be coming in future weeks. This change might break some tools that rely on the previous HTML structure of the interface. Note that relying on the HTML structure of the interface is [[mw:Special:MyLanguage/Stable interface policy/Frontend#What is not stable?|not recommended]] and might break at any time. [https://phabricator.wikimedia.org/T375975] '''In depth''' * The latest monthly [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Reports/September 2024|MediaWiki Product Insights newsletter]] is available. This edition includes: updates on Wikimedia's authentication system, research to simplify feature development in the MediaWiki platform, updates on Parser Unification and MathML rollout, and more. * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2024/October|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition include: research about improving topic suggestions related to countries, improvements to PHPUnit tests, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14. október 2024 kl. 21:22 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27597254 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Mobile Apps team has released an [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh#Phase 1: Creating a user Profile Menu (T373714)|update]] to the iOS app's navigation, and it is now available in the latest App store version. The team added a new Profile menu that allows for easy access to editor features like Notifications and Watchlist from the Article view, and brings the "Donate" button into a more accessible place for users who are reading an article. This is the first phase of a larger planned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Navigation Refresh|navigation refresh]] to help the iOS app transition from a primarily reader-focused app, to an app that fully supports reading and editing. The Wikimedia Foundation has added more editing features and support for on-wiki communication based on volunteer requests in recent years. [[File:IOS App Navigation refresh first phase 05.png|thumb|iOS Wikipedia App's profile menu and contents]] '''Updates for editors''' * Wikipedia readers can now download a browser extension to experiment with some early ideas on potential features that recommend articles for further reading, automatically summarize articles, and improve search functionality. For more details and to stay updated, check out the Web team's [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments|Content Discovery Experiments page]] and [[mw:Special:MyLanguage/Newsletter:Web team's projects|subscribe to their newsletter]]. * Later this month, logged-out editors of [[phab:T376499|these 12 wikis]] will start to have [[mw:Special:Mylanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] created. The list may slightly change - some wikis may be removed but none will be added. Temporary account is a new [[mw:Special:MyLanguage/User account types|type of user account]]. It enhances the logged-out editors' privacy and makes it easier for community members to communicate with them. If you maintain any tools, bots, or gadgets on these 12 wikis, and your software is using data about IP addresses or is available for logged-out users, please check if it needs to be updated to work with temporary accounts. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|Guidance on how to update the code is available]]. Read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|deployment plan across all wikis]]. * View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[w:nr:Main Page|South Ndebele]], [[w:rsk:Главни бок|Pannonian Rusyn]], [[w:ann:Uwu|Obolo]], [[w:iba:Lambar Keterubah|Iban]] and [[w:tdd:ᥞᥨᥝᥴ ᥘᥣᥲ ᥖᥥᥰ|Tai Nüa]] Wikipedia languages were created last week. [https://www.wikidata.org/wiki/Q36785][https://www.wikidata.org/wiki/Q35660][https://www.wikidata.org/wiki/Q36614][https://www.wikidata.org/wiki/Q33424][https://www.wikidata.org/wiki/Q36556] * It is now possible to create functions on Wikifunctions using Wikidata lexemes, through the new [[f:Z6005|Wikidata lexeme type]] launched last week. When you go to one of these functions, the user interface provides a lexeme selector that helps you pick a lexeme from Wikidata that matches the word you type. After hitting run, your selected lexeme is retrieved from Wikidata, transformed into a Wikidata lexeme type, and passed into the selected function. Read more about this in [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2024-10-17#Function of the Week: select representation from lexeme|the latest Wikifunctions newsletter]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Users of the Wikimedia sites can now format dates more easily in different languages with the new <code dir="ltr">{{[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef|#timef]]:…}}</code> parser function. For example, <code dir="ltr"><nowiki>{{#timef:now|date|en}}</nowiki></code> will show as "<bdi lang="en" dir="ltr">{{#timef:now|date|en}}</bdi>". Previously, <code dir="ltr"><nowiki>{{#time:…}}</nowiki></code> could be used to format dates, but this required knowledge of the order of the time and date components and their intervening punctuation. <code dir="ltr">#timef</code> (or <code dir="ltr">#timefl</code> for local time) provides access to the standard date formats that MediaWiki uses in its user interface. This may help to simplify some templates on multi-lingual wikis like Commons and Meta. [https://phabricator.wikimedia.org/T223772][https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##timef] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Commons and Meta users can now efficiently [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Localization|retrieve the user's language]] using <code dir="ltr"><nowiki>{{USERLANGUAGE}}</nowiki></code> instead of using <code dir="ltr"><nowiki>{{int:lang}}</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T4085] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Tech Advisory Council]] (PTAC) now has its pilot members with representation across Africa, Asia, Europe, North America and South America. They will work to address the [[Special:MyLanguage/Movement Strategy/Initiatives/Technology Council|Movement Strategy's Technology Council]] initiative of having a co-defined and more resilient technological platform. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Movement_Strategy/Initiatives/Technology_Council] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/32|Growth newsletter]] is available. It includes: an upcoming Newcomer Homepage Community Updates module, new Community Configuration options, and details on new projects. * The Wikimedia Foundation is [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Security Team#CNA Partnership|now an official partner of the CVE program]], which is an international effort to catalog publicly disclosed cybersecurity vulnerabilities. This partnership will allow the Security Team to instantly publish [[w:en:Common Vulnerabilities and Exposures|common vulnerabilities and exposures]] (CVE) records that are affecting MediaWiki core, extensions, and skins, along with any other code the Foundation is a steward of. * The [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|Community Wishlist]] is now [[m:Community Wishlist/Updates#October 16, 2024: Conversations Made Easier: Machine-Translated Wishes Are Here!|testing machine translations]] for Wishlist content. Volunteers can now read machine-translated versions of wishes and dive into discussions even before translators arrive to translate content. '''Meetings and events''' * 24 October - Wiki Education Speaker Series Webinar - [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/N4XTB4G55BUY3M3PNGUAKQWJ7A4UOPAK/ Open Source Tech: Building the Wiki Education Dashboard], featuring Wikimedia interns and a Web developer in the panel. * 20–22 December 2024 - [[m:Special:MyLanguage/Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024|Indic Wikimedia Hackathon Bhubaneswar 2024]] in Odisha, India. A hackathon for community members, including developers, designers and content editors, to build technical solutions that improve contributors' experiences. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. október 2024 kl. 20:53 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27634672 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later in November, the Charts extension will be deployed to the test wikis in order to help identify and fix any issue. A security review is underway to then enable deployment to pilot wikis for broader testing. You can read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates#October 2024: Working towards production deployment|the October project update]] and see the [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Charts latest documentation and examples on Beta Wikipedia]. * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[w:en:PediaPress|Pediapress.com]], an external service that creates books from Wikipedia, can now use [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Maps|Wikimedia Maps]] to include existing pre-rendered infobox map images in their printed books on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T375761] '''Updates for technical contributors''' * Wikis can use [[:mw:Special:MyLanguage/Extension:GuidedTour|the Guided Tour extension]] to help newcomers understand how to edit. The Guided Tours extension now works with [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Dark mode|dark mode]]. Guided Tour maintainers can check their tours to see that nothing looks odd. They can also set <code>emitTransitionOnStep</code> to <code>true</code> to fix an old bug. They can use the new flag <code>allowAutomaticBack</code> to avoid back-buttons they don't want. [https://phabricator.wikimedia.org/T73927#10241528] * Administrators in the Wikimedia projects who use the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Nuke|Nuke Extension]] will notice that mass deletions done with this tool have the "Nuke" tag. This change will make reviewing and analyzing deletions performed with the tool easier. [https://phabricator.wikimedia.org/T366068] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. október 2024 kl. 20:56 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27668811 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Stewards can now make [[m:Special:MyLanguage/Global blocks|global account blocks]] cause global [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblocks]]. This will assist stewards in preventing abuse from users who have been globally blocked. This includes preventing globally blocked temporary accounts from exiting their session or switching browsers to make subsequent edits for 24 hours. Previously, temporary accounts could exit their current session or switch browsers to continue editing. This is an anti-abuse tool improvement for the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] project. You can read more about the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|progress on key features for temporary accounts]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T368949] * Wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]] can now use the [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Event list#October 29, 2024: Collaboration List launched|Collaboration List]] feature. This list provides a new, easy way for contributors to learn about WikiProjects on their wikis. Thanks to the Campaign team for this work that is part of [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2024-2025/Product %26 Technology OKRs#WE KRs|the 2024/25 annual plan]]. If you are interested in bringing the CampaignEvents extension to your wiki, you can [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|follow these steps]] or you can reach out to User:Udehb-WMF for help. * The text color for red links will be slightly changed later this week to improve their contrast in light mode. [https://phabricator.wikimedia.org/T370446] * View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, on multilingual wikis, users [[phab:T216368|can now]] hide translations from the WhatLinksHere special page. '''Updates for technical contributors''' * XML [[m:Special:MyLanguage/Data dumps|data dumps]] have been temporarily paused whilst a bug is investigated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/xmldatadumps-l@lists.wikimedia.org/message/BXWJDPO5QI2QMBCY7HO36ELDCRO6HRM4/] '''In depth''' * Temporary Accounts have been deployed to six wikis; thanks to the Trust and Safety Product team for [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|this work]], you can read about [[phab:T340001|the deployment plans]]. Beginning next week, Temporary Accounts will also be enabled on [[phab:T378336|seven other projects]]. If you are active on these wikis and need help migrating your tools, please reach out to [[m:User:Udehb-WMF|User:Udehb-WMF]] for assistance. * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2024/October|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: New languages supported in translatewiki or in MediaWiki; New keyboard input methods for some languages; details about recent and upcoming meetings, and more. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024|MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2024]] is happening in Vienna, Austria and online from 4 to 6 November 2024. The conference will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. nóvember 2024 kl. 20:50 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27693917 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * On wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Translate|Translate extension]] enabled, users will notice that the FuzzyBot will now automatically create translated versions of categories used on translated pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T285463] * View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the submitted task to use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:SecurePoll|SecurePoll extension]] for English Wikipedia's special [[w:en:Wikipedia:Administrator elections|administrator election]] was resolved on time. [https://phabricator.wikimedia.org/T371454] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] In <code dir="ltr">[[mw:MediaWiki_1.44/wmf.2|1.44.0-wmf-2]]</code>, the logic of Wikibase function <code>getAllStatements</code> changed to behave like <code>getBestStatements</code>. Invoking the function now returns a copy of values which are immutable. [https://phabricator.wikimedia.org/T270851] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. The API will be rerouting some page content endpoints from RESTbase to the newer [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST API]] endpoints. The [[phab:T374683|impacted endpoints]] include getting page/revision metadata and rendered HTML content. These changes will be available on testwiki later this week, with other projects to follow. This change should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints should verify behavior on testwiki, and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]]. '''In depth''' * Admins and users of the Wikimedia projects [[mw:Special:MyLanguage/Moderator_Tools/Automoderator#Usage|where Automoderator is enabled]] can now monitor and evaluate important metrics related to Automoderator's actions. [https://superset.wmcloud.org/superset/dashboard/unified-automoderator-activity-dashboard/ This Superset dashboard] calculates and aggregates metrics about Automoderator's behaviour on the projects in which it is deployed. Thanks to the Moderator Tools team for this Dashboard; you can visit [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Automoderator/Unified Activity Dashboard|the documentation page]] for more information about this work. [https://phabricator.wikimedia.org/T369488] '''Meetings and events''' * 21 November 2024 ([[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] & [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]) - [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Community call]] with Wikimedia Commons volunteers and stakeholders to help prioritize support efforts for 2025-2026 Fiscal Year. The theme of this call is how content should be organised on Wikimedia Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. nóvember 2024 kl. 00:08 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27732268 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Users of Wikimedia sites will now be warned when they create a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects|redirect]] to a page that doesn't exist. This will reduce the number of broken redirects to red links in our projects. [https://phabricator.wikimedia.org/T326057] * View all {{formatnum:42}} community-submitted {{PLURAL:42|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Pywikibot/Overview|Pywikibot]], which automates work on MediaWiki sites, was upgraded to 9.5.0 on Toolforge. [https://phabricator.wikimedia.org/T378676] '''Updates for technical contributors''' * On wikis that use the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:FlaggedRevs|FlaggedRevs extension]], pages created or moved by users with the appropriate permissions are marked as flagged automatically. This feature has not been working recently, and changes fixing it should be deployed this week. Thanks to Daniel and Wargo for working on this. [https://phabricator.wikimedia.org/T379218][https://phabricator.wikimedia.org/T368380] '''In depth''' * There is a new [https://diff.wikimedia.org/2024/11/05/say-hi-to-temporary-accounts-easier-collaboration-with-logged-out-editors-with-better-privacy-protection Diff post] about Temporary Accounts, available in more than 15 languages. Read it to learn about what Temporary Accounts are, their impact on different groups of users, and the plan to introduce the change on all wikis. '''Meetings and events''' * Technical volunteers can now register for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which will take place in Istanbul, Turkey. [https://pretix.eu/wikimedia/hackathon2025/ Application for travel and accommodation scholarships] is open from '''November 12 to December 10 2024'''. The registration for the event will close in mid-April 2025. The Wikimedia Hackathon is an annual gathering that unites the global technical community to collaborate on existing projects and explore new ideas. * Join the [[C:Special:MyLanguage/Commons:WMF%20support%20for%20Commons/Commons%20community%20calls|Wikimedia Commons community calls]] this week to help prioritize support for Commons which will be planned for 2025–2026. The theme will be how content should be organised on Wikimedia Commons. This is an opportunity for volunteers who work on different things to come together and talk about what matters for the future of the project. The calls will take place '''November 21, 2024, [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 8:00 UTC|8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 21 November 2024 16:00 UTC|16:00 UTC]]'''. * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place '''November 29, 16:00 UTC''' to discuss updates and technical problem-solving. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. nóvember 2024 kl. 02:01 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27806858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new version of the standard wikitext editor-mode [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|syntax highlighter]] will be available as a [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] later this week. This brings many new features and bug fixes, including right-to-left support, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Template folding|template folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and an improved search panel. You can learn more on the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|help page]]. * The 2010 wikitext editor now supports common keyboard shortcuts such <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>B</code></bdi> for bold and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>I</code></bdi> for italics. A full [[mw:Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|list of all six shortcuts]] is available. Thanks to SD0001 for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T62928] * Starting November 28, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>bswiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>elwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>euwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>fiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiquote</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikiversity</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwikivoyage</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>idwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>lvwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>plwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>ptwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>urwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>viwikisource</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwikisource</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a user creating a new AbuseFilter can now only set the filter to "protected" [[phab:T377765|if it includes a protected variable]]. '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]], which can be used in JavaScript, CSS, JSON, and Lua pages, [[phab:T377663|now offers]] live autocompletion. Thanks to SD0001 for this improvement. The feature can be temporarily disabled on a page by pressing <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>Ctrl</code>+<code>,</code></bdi> and un-selecting "<bdi lang="en" dir="ltr">Live Autocompletion</bdi>". * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Tool-maintainers who use the Graphite system for tracking metrics, need to migrate to the newer Prometheus system. They can check [https://grafana.wikimedia.org/d/K6DEOo5Ik/grafana-graphite-datasource-utilization?orgId=1 this dashboard] and the list in the Description of the [[phab:T350592|task T350592]] to see if their tools are listed, and they should claim metrics and dashboards connected to their tools. They can then disable or migrate all existing metrics by following the instructions in the task. The Graphite service will become read-only in April. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/KLUV4IOLRYXPQFWD6WKKJUHMWE77BMSZ/] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The [[mw:Special:MyLanguage/NewPP parser report|New PreProcessor parser performance report]] has been fixed to give an accurate count for the number of Wikibase entities accessed. It had previously been resetting after 400 entities. [https://phabricator.wikimedia.org/T279069] '''Meetings and events''' * A [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Language_and_Product_Localization/Community meetings#29 November 2024|Language community meeting]] will take place November 29 at [https://zonestamp.toolforge.org/1732896000 16:00 UTC]. There will be presentations on topics like developing language keyboards, the creation of the Mooré Wikipedia, the language support track at [[m:Wiki Indaba|Wiki Indaba]], and a report from the Wayuunaiki community on their experiences with the Incubator and as a new community over the last 3 years. This meeting will be in English and will also have Spanish interpretation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25. nóvember 2024 kl. 22:42 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27847039 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Two new parser functions were added this week. The <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interwikilink|#interwikilink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interwiki links|interwiki link]] and the <code dir="ltr"><nowiki>{{</nowiki>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#interlanguagelink|#interlanguagelink]]<nowiki>}}</nowiki></code> function adds an [[mw:Special:MyLanguage/Help:Links#Interlanguage links|interlanguage link]]. These parser functions are useful on wikis where namespaces conflict with interwiki prefixes. For example, links beginning with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>MOS:</code></bdi> on English Wikipedia [[phab:T363538|conflict with the <code>mos</code> language code prefix of Mooré Wikipedia]]. * Starting this week, Wikimedia wikis no longer support connections using old RSA-based HTTPS certificates, specifically rsa-2048. This change is to improve security for all users. Some older, unsupported browser or smartphone devices will be unable to connect; Instead, they will display a connectivity error. See the [[wikitech:HTTPS/Browser_Recommendations|HTTPS Browser Recommendations page]] for more-detailed information. All modern operating systems and browsers are always able to reach Wikimedia projects. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/CTYEHVNSXUD3NFAAMG3BLZVTVQWJXJAH/] * Starting December 16, Flow/Structured Discussions pages will be automatically archived and set to read-only at the following wikis: <bdi>arwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>cawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>frwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>mediawikiwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>orwiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wawiktionary</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>wikidatawiki</bdi>{{int:comma-separator/en}}<bdi>zhwiki</bdi>. This is done as part of [[mw:Special:MyLanguage/Structured_Discussions/Deprecation|StructuredDiscussions deprecation work]]. If you need any assistance to archive your page in advance, please contact [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T380910] * This month the Chart extension was deployed to production and is now available on Commons and Testwiki. With the security review complete, pilot wiki deployment is expected to start in the first week of December. You can see a working version [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug with the "Download as PDF" system was fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T376438] '''Updates for technical contributors''' * In late February, temporary accounts will be rolled out on at least 10 large wikis. This deployment will have a significant effect on the community-maintained code. This is about Toolforge tools, bots, gadgets, and user scripts that use IP address data or that are available for logged-out users. The Trust and Safety Product team wants to identify this code, monitor it, and assist in updating it ahead of the deployment to minimize disruption to workflows. The team asks technical editors and volunteer developers to help identify such tools by adding them to [[mw:Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers/Impacted tools|this list]]. In addition, review the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|updated documentation]] to learn how to adjust the tools. Join the discussions on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|project talk page]] or in the [[discord:channels/221049808784326656/1227616742340034722|dedicated thread]] on the [[w:Wikipedia:Discord|Wikimedia Community Discord server (in English)]] for support and to share feedback. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. desember 2024 kl. 22:23 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27873992 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Technical documentation contributors can find updated resources, and new ways to connect with each other and the Wikimedia Technical Documentation Team, at the [[mw:Special:MyLanguage/Documentation|Documentation hub]] on MediaWiki.org. This page links to: resources for writing and improving documentation, a new <bdi lang="zxx" dir="ltr">#wikimedia-techdocs</bdi> IRC channel on libera.chat, a listing of past and upcoming documentation events, and ways to request a documentation consultation or review. If you have any feedback or ideas for improvements to the documentation ecosystem, please [[mw:Wikimedia Technical Documentation Team#Contact us|contact the Technical Documentation Team]]. '''Updates for editors''' [[File:Edit Check on Desktop.png|thumb|Layout change for the Edit Check feature]] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit Check]] will be relocated to a sidebar on desktop. Edit check is the feature for new editors to help them follow policies and guidelines. This layout change creates space to present people with [[mw:Edit check#1 November 2024|new Checks]] that appear ''while'' they are typing. The [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#Reference Check A/B Test|initial results]] show newcomers encountering Edit Check are 2.2 times more likely to publish a new content edit that includes a reference and is not reverted. * The Chart extension, which enables editors to create data visualizations, was successfully made available on MediaWiki.org and three pilot wikis (Italian, Swedish, and Hebrew Wikipedias). You can see a working examples [[testwiki:Charts|on Testwiki]] and read [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|the November project update]] for more details. * Translators in wikis where the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation/Section translation#Try the tool|mobile experience of Content Translation is available]], can now discover articles in Wikiproject campaigns of their interest from the "[https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=specialcx&filter-type=automatic&filter-id=collections&active-list=suggestions&from=es&to=en All collection]" category in the articles suggestion feature. Wikiproject Campaign organizers can use this feature, to help translators to discover articles of interest, by adding the <code dir=ltr><nowiki><page-collection> </page-collection></nowiki></code> tag to their campaign article list page on Meta-wiki. This will make those articles discoverable in the Content Translation tool. For more detailed information on how to use the tool and tag, please refer to [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists/How to use the features|the step-by-step guide]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378958] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Nuke]] feature, which enables administrators to mass delete pages, now has a [[phab:T376379#10310998|multiselect filter for namespace selection]]. This enables users to select multiple specific namespaces, instead of only one or all, when fetching pages for deletion. * The Nuke feature also now [[phab:T364225#10371365|provides links]] to the userpage of the user whose pages were deleted, and to the pages which were not selected for deletion, after page deletions are queued. This enables easier follow-up admin-actions. Thanks to Chlod and the Moderator Tools team for both of these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T364225#10371365] * The Editing Team is working on making it easier to populate citations from archive.org using the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|Citoid]] tool, the auto-filled citation generator. They are asking communities to add two parameters preemptively, <code dir=ltr>archiveUrl</code> and <code dir=ltr>archiveDate</code>, within the TemplateData for each citation template using Citoid. You can see an [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACite_web%2Fdoc&diff=1261320172&oldid=1260788022 example of a change in a template], and a [https://global-search.toolforge.org/?namespaces=10&q=%5C%22citoid%5C%22%3A%20%5C%7B&regex=1&title= list of all relevant templates]. [https://phabricator.wikimedia.org/T374831] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikivoyage}} in [[d:Q9240|Indonesian]] ([[voy:id:|<code>voy:id:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T380726] * Last week, all wikis had problems serving pages to logged-in users and some logged-out users for 30–45 minutes. This was caused by a database problem, and investigation is ongoing. [https://www.wikimediastatus.net/incidents/3g2ckc7bp6l9] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add Link]] feature has been fixed. Previously, the list of sections which are excluded from Add Link was partially ignored in certain cases. [https://phabricator.wikimedia.org/T380455][https://phabricator.wikimedia.org/T380329] '''Updates for technical contributors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, now has an early-stage [[gitiles:design/codex-php|implementation in PHP]]. It is available for general use in MediaWiki extensions and Toolforge apps through [https://packagist.org/packages/wikimedia/codex Composer], with use in MediaWiki core coming soon. More information is available in [[wmdoc:design-codex-php/main/index.html|the documentation]]. Thanks to Doğu for the inspiration and many contributions to the library. [https://phabricator.wikimedia.org/T379662] * [https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/ Wikimedia REST API] users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. On December 4, the MediaWiki Interfaces team began rerouting page/revision metadata and rendered HTML content endpoints on [[testwiki:|testwiki]] from RESTbase to comparable MediaWiki REST API endpoints. The team encourages active users of these endpoints to verify their tool's behavior on testwiki and raise any concerns on the related [[phab:T374683|Phabricator ticket]] before the end of the year, as they intend to roll out the same change across all Wikimedia projects in early January. These changes are part of the work to replace the outdated [[mw:RESTBase/deprecation|RESTBase]] system. * The [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/986172 2024 Developer Satisfaction Survey] is seeking the opinions of the Wikimedia developer community. Please take the survey if you have any role in developing software for the Wikimedia ecosystem. The survey is open until 3 January 2025, and has an associated [[foundation:Legal:Developer Satisfaction Survey 2024 Privacy Statement|privacy statement]]. * There is no new MediaWiki version this week. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation discussions with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Event:Commons community discussion - 12 December 2024 08:00 UTC|December 12 at 8:00 UTC]] and [[m:Event:Commons community discussion - 12_December 2024 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is new media and new contributors. Contributors from all wikis are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. desember 2024 kl. 22:16 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27919424 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2024-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2024-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Interested in improving event management on your home wiki? The [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents|CampaignEvents extension]] offers organizers features like event registration management, event/wikiproject promotion, finding potential participants, and more - all directly on-wiki. If you are an organizer or think your community would benefit from this extension, start a discussion to enable it on your wiki today. To learn more about how to enable this extension on your wiki, visit the [[m:CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|deployment status page]]. '''Updates for editors''' * Users of the iOS Wikipedia App in Italy and Mexico on the Italian, Spanish, and English Wikipedias, can see a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review|personalized Year in Review]] with insights based on their reading and editing history. * Users of the Android Wikipedia App in Sub-Saharan Africa and South Asia can see the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Rabbit Holes|Rabbit Holes]] feature. This feature shows a suggested search term in the Search bar based on the current article being viewed, and a suggested reading list generated from the user’s last two visited articles. * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|global reminder bot]] is now active and running on nearly 800 wikis. This service reminds most users holding temporary rights when they are about to expire, so that they can renew should they want to. See [[m:Global reminder bot/Technical details|the technical details page]] for more information. * The next issue of Tech News will be sent out on 13 January 2025 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was [[phab:T374988|fixed]] in the Android Wikipedia App which had caused translatable SVG images to show the wrong language when they were tapped. '''Updates for technical contributors''' * There is no new MediaWiki version next week. The next deployments will start on 14 January. [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/Deployments/Yearly_calendar/2025] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2024-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. desember 2024 kl. 22:25 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=27942374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Single User Login system is being updated over the next few months. This is the system which allows users to fill out the login form on one Wikimedia site and get logged in on all others at the same time. It needs to be updated because of the ways that browsers are increasingly restricting cross-domain cookies. To accommodate these restrictions, login and account creation pages will move to a central domain, but it will still appear to the user as if they are on the originating wiki. The updated code will be enabled this week for users on test wikis. This change is planned to roll out to all users during February and March. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and a timeline. '''Updates for editors''' * On wikis with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments|PageAssessments]] installed, you can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:PageAssessments#Search|filter search results]] to pages in a given WikiProject by using the <code dir=ltr>inproject:</code> keyword. (These wikis: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwikivoyage/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-huwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-newiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}) [https://phabricator.wikimedia.org/T378868] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q34129|Tigre]] ([[w:tig:|<code>w:tig:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T381377] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with updating a user's edit-count after making a rollback edit, which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382592] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia REST API users, such as bot operators and tool maintainers, may be affected by ongoing upgrades. Starting the week of January 13, we will begin rerouting [[phab:T374683|some page content endpoints]] from RESTbase to the newer MediaWiki REST API endpoints for all wiki projects. This change was previously available on testwiki and should not affect existing functionality, but active users of the impacted endpoints may raise issues directly to the [[phab:project/view/6931/|MediaWiki Interfaces Team]] in Phabricator if they arise. * Toolforge tool maintainers can now share their feedback on Toolforge UI, an initiative to provide a web platform that allows creating and managing Toolforge tools through a graphic interface, in addition to existing command-line workflows. This project aims to streamline active maintainers’ tasks, as well as make registration and deployment processes more accessible for new tool creators. The initiative is still at a very early stage, and the Cloud Services team is in the process of collecting feedback from the Toolforge community to help shape the solution to their needs. [[wikitech:Wikimedia Cloud Services team/EnhancementProposals/Toolforge UI|Read more and share your thoughts about Toolforge UI]]. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] For tool and library developers who use the OAuth system: The identity endpoint used for [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user|OAuth 1]] and [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#Identifying the user 2|OAuth 2]] returned a JSON object with an integer in its <code>sub</code> field, which was incorrect (the field must always be a string). This has been fixed; the fix will be deployed to Wikimedia wikis on the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T382139] * Many wikis currently use [[:mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|Cite CSS]] to render custom footnote markers in Parsoid output. Starting January 20 these rules will be disabled, but the developers ask you to ''not'' clean up your <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi> until February 20 to avoid issues during the migration. Your wikis might experience some small changes to footnote markers in Visual Editor and when using experimental Parsoid read mode, but if there are changes these are expected to bring the rendering in line with the legacy parser output. [https://phabricator.wikimedia.org/T370027] '''Meetings and events''' * The next meeting in the series of [[c:Special:MyLanguage/Commons:WMF support for Commons/Commons community calls|Wikimedia Foundation Community Conversations with the Wikimedia Commons community]] will take place on [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 08:00 UTC|January 15 at 8:00 UTC]] and [[m:Special:MyLanguage/Event:Commons community discussion - 15 January 2025 16:00 UTC|at 16:00 UTC]]. The topic of this call is defining the priorities in tool investment for Commons. Contributors from all wikis, especially users who are maintaining tools for Commons, are welcome to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14. janúar 2025 kl. 01:42 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28048614 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can mass-delete multiple pages created by a user or IP address using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Nuke|Extension:Nuke]]. It previously only allowed deletion of pages created in the last 30 days. It can now delete pages from the last 90 days, provided it is targeting a specific user or IP address. [https://phabricator.wikimedia.org/T380846] * On [[phab:P72148|wikis that use]] the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Patrolled edits|Patrolled edits]] feature, when the rollback feature is used to revert an unpatrolled page revision, that revision will now be marked as "manually patrolled" instead of "autopatrolled", which is more accurate. Some editors that use [[mw:Special:MyLanguage/Help:New filters for edit review/Filtering|filters]] on Recent Changes may need to update their filter settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T302140] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Visual Editor's "Insert link" feature did not always suggest existing pages properly when an editor started typing, which has now been [[phab:T383497|fixed]]. '''Updates for technical contributors''' * The Structured Discussion extension (also known as Flow) is being progressively removed from the wikis. This extension is unmaintained and causes issues. It will be replaced by [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]], which is used on any regular talk page. [[mw:Special:MyLanguage/Structured Discussions/Deprecation#Deprecation timeline|The last group of wikis]] ({{int:project-localized-name-cawikiquote/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fiwikimedia/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-gomwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kabwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwikibooks/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-sewikimedia/en}}) will soon be contacted. If you have questions about this process, please ping [[m:User:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]] at your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T380912] * The latest quarterly [[mw:Technical_Community_Newsletter/2025/January|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: updates about services from the Data Platform Engineering teams, information about Codex from the Design System team, and more. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. janúar 2025 kl. 01:37 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28129769 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Patrollers and admins - what information or context about edits or users could help you to make patroller or admin decisions more quickly or easily? The Wikimedia Foundation wants to hear from you to help guide its upcoming annual plan. Please consider sharing your thoughts on this and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|13 other questions]] to shape the technical direction for next year. '''Updates for editors''' * iOS Wikipedia App users worldwide can now access a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Personalized Wikipedia Year in Review/How your data is used|personalized Year in Review]] feature, which provides insights based on their reading and editing history on Wikipedia. This project is part of a broader effort to help welcome new readers as they discover and interact with encyclopedic content. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Edit patrollers now have a new feature available that can highlight potentially problematic new pages. When a page is created with the same title as a page which was previously deleted, a tag ('Recreated') will now be added, which users can filter for in [[{{#special:RecentChanges}}]] and [[{{#special:NewPages}}]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T56145] * Later this week, there will be a new warning for editors if they attempt to create a redirect that links to another redirect (a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Redirects#Double redirects|double redirect]]). The feature will recommend that they link directly to the second redirect's target page. Thanks to the user SomeRandomDeveloper for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T326056] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Wikimedia wikis allow [[w:en:WebAuthn|WebAuthn]]-based second factor checks (such as hardware tokens) during login, but the feature is [[m:Community Wishlist Survey 2023/Miscellaneous/Fix security key (WebAuthn) support|fragile]] and has very few users. The MediaWiki Platform team is temporarily disabling adding new WebAuthn keys, to avoid interfering with the rollout of [[mw:MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3]] (single user login version 3). Existing keys are unaffected. [https://phabricator.wikimedia.org/T378402] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For developers that use the [[wikitech:Data Platform/Data Lake/Edits/MediaWiki history dumps|MediaWiki History dumps]]: The Data Platform Engineering team has added a couple of new fields to these dumps, to support the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Temporary Accounts]] initiative. If you maintain software that reads those dumps, please review your code and the updated documentation, since the order of the fields in the row will change. There will also be one field rename: in the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>mediawiki_user_history</code></bdi> dump, the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>anonymous</code></bdi> field will be renamed to <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>is_anonymous</code></bdi>. The changes will take effect with the next release of the dumps in February. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LKMFDS62TXGDN6L56F4ABXYLN7CSCQDI/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. janúar 2025 kl. 22:15 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28149374 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use the "Special characters" editing-toolbar menu can now see the 32 special characters you have used most recently, across editing sessions on that wiki. This change should help make it easier to find the characters you use most often. The feature is in both the 2010 wikitext editor and VisualEditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T110722] * Editors using the 2010 wikitext editor can now create sublists with correct indentation by selecting the line(s) you want to indent and then clicking the toolbar buttons.[https://phabricator.wikimedia.org/T380438] You can now also insert <code><nowiki><code></nowiki></code> tags using a new toolbar button.[https://phabricator.wikimedia.org/T383010] Thanks to user stjn for these improvements. * Help is needed to ensure the [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]] works properly on each wiki. ** (1) Administrators should update the local versions of the page <code dir=ltr>MediaWiki:Citoid-template-type-map.json</code> to include entries for <code dir=ltr>preprint</code>, <code dir=ltr>standard</code>, and <code dir=ltr>dataset</code>; Here are example diffs to replicate [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1189164774&oldid=1165783565 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki%3ACitoid-template-type-map.json&diff=1270832208&oldid=1270828390 for 'standard' and 'dataset']. ** (2.1) If the citoid map in the citation template used for these types of references is missing, [[mediawikiwiki:Citoid/Enabling Citoid on your wiki#Step 2.a: Create a 'citoid' maps value for each citation template|one will need to be added]]. (2.2) If the citoid map does exist, the TemplateData will need to be updated to include new field names. Here are example updates [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270829051&oldid=1262470053 for 'preprint'] and [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Template%3ACitation%2Fdoc&diff=1270831369&oldid=1270829480 for 'standard' and 'dataset']. The new fields that may need to be supported are <code dir=ltr>archiveID</code>, <code dir=ltr>identifier</code>, <code dir=ltr>repository</code>, <code dir=ltr>organization</code>, <code dir=ltr>repositoryLocation</code>, <code dir=ltr>committee</code>, and <code dir=ltr>versionNumber</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T383666] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q15637215|Central Kanuri]] ([[w:knc:|<code>w:knc:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T385181] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mediawikiwiki:Special:MyLanguage/Help:Extension:Wikisource/Wikimedia OCR|OCR (optical character recognition) tool]] used for Wikisource now supports a new language, Church Slavonic. [https://phabricator.wikimedia.org/T384782] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. febrúar 2025 kl. 00:09 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28203495 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Product and Technology Advisory Council (PTAC) has published [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|a draft of their recommendations]] for the Wikimedia Foundation's Product and Technology department. They have recommended focusing on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback/Mobile experiences|mobile experiences]], particularly contributions. They request community [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/February 2025 draft PTAC recommendation for feedback|feedback at the talk page]] by 21 February. '''Updates for editors''' * The "Special pages" portlet link will be moved from the "Toolbox" into the "Navigation" section of the main menu's sidebar by default. This change is because the Toolbox is intended for tools relating to the current page, not tools relating to the site, so the link will be more logically and consistently located. To modify this behavior and update CSS styling, administrators can follow the instructions at [[phab:T385346|T385346]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T333211] * As part of this year's work around improving the ways readers discover content on the wikis, the Web team will be running an experiment with a small number of readers that displays some suggestions for related or interesting articles within the search bar. Please check out [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments#Experiment 1: Display article recommendations in more prominent locations, search|the project page]] for more information. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template editors who use TemplateStyles can now customize output for users with specific accessibility needs by using accessibility related media queries (<code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-motion prefers-reduced-motion]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-reduced-transparency prefers-reduced-transparency]</code>, <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/prefers-contrast prefers-contrast]</code>, and <code dir=ltr>[https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/CSS/@media/forced-colors forced-colors]</code>). Thanks to user Bawolff for these improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T384175] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:22}} community-submitted {{PLURAL:22|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the global blocks log will now be shown directly on the {{#special:CentralAuth}} page, similarly to global locks, to simplify the workflows for stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T377024] '''Updates for technical contributors''' * Wikidata [[d:Special:MyLanguage/Help:Default values for labels and aliases|now supports a special language as a "default for all languages"]] for labels and aliases. This is to avoid excessive duplication of the same information across many languages. If your Wikidata queries use labels, you may need to update them as some existing labels are getting removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T312511] * The function <code dir="ltr">getDescription</code> was invoked on every Wiki page read and accounts for ~2.5% of a page's total load time. The calculated value will now be cached, reducing load on Wikimedia servers. [https://phabricator.wikimedia.org/T383660] * As part of the RESTBase deprecation [[mw:RESTBase/deprecation|effort]], the <code dir="ltr">/page/related</code> endpoint has been blocked as of February 6, 2025, and will be removed soon. This timeline was chosen to align with the deprecation schedules for older Android and iOS versions. The stable alternative is the "<code dir="ltr">morelike</code>" action API in MediaWiki, and [[gerrit:c/mediawiki/services/mobileapps/+/982154/13/pagelib/src/transform/FooterReadMore.js|a migration example]] is available. The MediaWiki Interfaces team [[phab:T376297|can be contacted]] for any questions. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/GFC2IJO7L4BWO3YTM7C5HF4MCCBE2RJ2/] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/January|Language and Internationalization newsletter]] is available. It includes: Updates about the "Contribute" menu; details on some of the newest language editions of Wikipedia; details on new languages supported by the MediaWiki interface; updates on the Community-defined lists feature; and more. * The latest [[mw:Extension:Chart/Project/Updates#January 2025: Better visibility into charts and tabular data usage|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on the progress towards bringing better visibility into global charts usage and support for categorizing pages in the Data namespace on Commons. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11. febrúar 2025 kl. 00:12 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28231022 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Communities using growth tools can now showcase one event on the <code>{{#special:Homepage}}</code> for newcomers. This feature will help newcomers to be informed about editing activities they can participate in. Administrators can create a new event to showcase at <code>{{#special:CommunityConfiguration}}</code>. To learn more about this feature, please read [[diffblog:2025/02/12/community-updates-module-connecting-newcomers-to-your-initiatives/|the Diff post]], have a look [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Community updates module|at the documentation]], or contact [[mw:Talk:Growth|the Growth team]]. '''Updates for editors''' [[File:Page Frame Features on desktop.png|thumb|Highlighted talk pages improvements]] * Starting next week, talk pages at these wikis – {{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}} – will get [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|a new design]]. This change was extensively tested as a Beta feature and is the last step of [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|talk pages improvements]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379102] * You can now navigate to view a redirect page directly from its action pages, such as the history page. Previously, you were forced to first go to the redirect target. This change should help editors who work with redirects a lot. Thanks to user stjn for this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T5324] * When a Cite reference is reused many times, wikis currently show either numbers like "1.23" or localized alphabetic markers like "a b c" in the reference list. Previously, if there were so many reuses that the alphabetic markers were all used, [[MediaWiki:Cite error references no backlink label|an error message]] was displayed. As part of the work to [[phab:T383036|modernize Cite customization]], these errors will no longer be shown and instead the backlinks will fall back to showing numeric markers like "1.23" once the alphabetic markers are all used. * The log entries for each change to an editor's user-groups are now clearer by specifying exactly what has changed, instead of the plain before and after listings. Translators can [[phab:T369466|help to update the localized versions]]. Thanks to user Msz2001 for these improvements. * A new filter has been added to the [[{{#special:Nuke}}]] tool, which allows administrators to mass delete pages, to enable users to filter for pages in a range of page sizes (in bytes). This allows, for example, deleting pages only of a certain size or below. [https://phabricator.wikimedia.org/T378488] * Non-administrators can now check which pages are able to be deleted using the [[{{#special:Nuke}}]] tool. Thanks to user MolecularPilot for this and the previous improvements. [https://phabricator.wikimedia.org/T376378] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:25}} community-submitted {{PLURAL:25|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed in the configuration for the AV1 video file format, which enables these files to play again. [https://phabricator.wikimedia.org/T382193] '''Updates for technical contributors''' * Parsoid Read Views is going to be rolling out to most Wiktionaries over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyage to Parsoid Read Views last year. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/T385923][https://phabricator.wikimedia.org/T371640] * Developers of tools that run on-wiki should note that <code dir=ltr>mw.Uri</code> is deprecated. Tools requiring <code dir=ltr>mw.Uri</code> must explicitly declare <code dir=ltr>mediawiki.Uri</code> as a ResourceLoader dependency, and should migrate to the browser native <code dir=ltr>URL</code> API soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T384515] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. febrúar 2025 kl. 21:17 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28275610 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators can now customize how the [[m:Special:MyLanguage/User language|Babel feature]] creates categories using [[{{#special:CommunityConfiguration/Babel}}]]. They can rename language categories, choose whether they should be auto-created, and adjust other settings. [https://phabricator.wikimedia.org/T374348] * The <bdi lang="en" dir="ltr">[https://www.wikimedia.org/ wikimedia.org]</bdi> portal has been updated – and is receiving some ongoing improvements – to modernize and improve the accessibility of our portal pages. It now has better support for mobile layouts, updated wording and links, and better language support. Additionally, all of the Wikimedia project portals, such as <bdi lang="en" dir="ltr">[https://wikibooks.org wikibooks.org]</bdi>, now support dark mode when a reader is using that system setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T373204][https://phabricator.wikimedia.org/T368221][https://meta.wikimedia.org/wiki/Project_portals] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33965|Santali]] ([[wikt:sat:|<code>wikt:sat:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386619] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that prevented clicking on search results in the web-interface for some Firefox for Android phone configurations. [https://phabricator.wikimedia.org/T381289] '''Meetings and events''' * The next Language Community Meeting is happening soon, February 28th at [https://zonestamp.toolforge.org/1740751200 14:00 UTC]. This week's meeting will cover: highlights and technical updates on keyboard and tools for the Sámi languages, Translatewiki.net contributions from the Bahasa Lampung community in Indonesia, and technical Q&A. If you'd like to join, simply [[mw:Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#28 February 2025|sign up on the wiki page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25. febrúar 2025 kl. 00:42 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28296129 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * All logged-in editors using the mobile view can now edit a full page. The "{{int:Minerva-page-actions-editfull}}" link is accessible from the "{{int:minerva-page-actions-overflow}}" menu in the toolbar. This was previously only available to editors using the [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Advanced mobile contributions|Advanced mobile contributions]] setting. [https://phabricator.wikimedia.org/T387180] * Interface administrators can now help to remove the deprecated Cite CSS code matching "<code dir="ltr">mw-ref</code>" from their local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Common.css]]</bdi>. The list of wikis in need of cleanup, and the code to remove, [https://global-search.toolforge.org/?q=mw-ref%5B%5E-a-z%5D&regex=1&namespaces=8&title=.*css can be found with this global search] and in [https://ace.wikipedia.org/w/index.php?title=MediaWiki:Common.css&oldid=145662#L-139--L-144 this example], and you can learn more about how to help on the [[mw:Parsoid/Parser Unification/Cite CSS|CSS migration project page]]. The Cite footnote markers ("<code dir="ltr">[1]</code>") are now rendered by [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid|Parsoid]], and the deprecated CSS is no longer needed. The CSS for backlinks ("<code dir="ltr">mw:referencedBy</code>") should remain in place for now. This cleanup is expected to cause no visible changes for readers. Please help to remove this code before March 20, after which the development team will do it for you. * When editors embed a file (e.g. <code><nowiki>[[File:MediaWiki.png]]</nowiki></code>) on a page that is protected with cascading protection, the software will no longer restrict edits to the file description page, only to new file uploads.[https://phabricator.wikimedia.org/T24521] In contrast, transcluding a file description page (e.g. <code><nowiki>{{:File:MediaWiki.png}}</nowiki></code>) will now restrict edits to the page.[https://phabricator.wikimedia.org/T62109] * When editors revert a file to an earlier version it will now require the same permissions as ordinarily uploading a new version of the file. The software now checks for 'reupload' or 'reupload-own' rights,[https://phabricator.wikimedia.org/T304474] and respects cascading protection.[https://phabricator.wikimedia.org/T140010] * When administrators are listing pages for deletion with the Nuke tool, they can now also list associated talk pages and redirects for deletion, alongside pages created by the target, rather than needing to manually delete these pages afterwards. [https://phabricator.wikimedia.org/T95797] * The [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/03|previously noted]] update to Single User Login, which will accommodate browser restrictions on cross-domain cookies by moving login and account creation to a central domain, will now roll out to all users during March and April. The team plans to enable it for all new account creation on [[wikitech:Deployments/Train#Tuesday|Group0]] wikis this week. See [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3#Deployment|the SUL3 project page]] for more details and an updated timeline. * Since last week there has been a bug that shows some interface icons as black squares until the page has fully loaded. It will be fixed this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T387351] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q2044560|Sylheti]] ([[w:syl:|<code>w:syl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T386441] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed with loading images in very old versions of the Firefox browser on mobile. [https://phabricator.wikimedia.org/T386400] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.19|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. mars 2025 kl. 02:31 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28334563 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors who use password managers at multiple wikis may notice changes in the future. The way that our wikis provide information to password managers about reusing passwords across domains has recently been updated, so some password managers might now offer you login credentials that you saved for a different Wikimedia site. Some password managers already did this, and are now doing it for more Wikimedia domains. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|SUL3 project]] which aims to improve how our unified login works, and to keep it compatible with ongoing changes to the web-browsers we use. [https://phabricator.wikimedia.org/T385520][https://phabricator.wikimedia.org/T384844] * The Wikipedia Apps Team is inviting interested users to help improve Wikipedia’s offline and limited internet use. After discussions in [[m:Afrika Baraza|Afrika Baraza]] and the last [[m:Special:MyLanguage/ESEAP Hub/Meetings|ESEAP call]], key challenges like search, editing, and offline access are being explored, with upcoming focus groups to dive deeper into these topics. All languages are welcome, and interpretation will be available. Want to share your thoughts? [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Improving Wikipedia Mobile Apps for Offline & Limited Internet Use|Join the discussion]] or email <bdi lang="en" dir="ltr">aramadan@wikimedia.org</bdi>! * All wikis will be read-only for a few minutes on March 19. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 14:00 UTC]. More information will be published in Tech News and will also be posted on individual wikis in the coming weeks. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/33|Growth newsletter]] is available. It includes: the launch of the Community Updates module, the most recent changes in Community Configuration, and the upcoming test of in-article suggestions for first-time editors. * An old API that was previously used in the Android Wikipedia app is being removed at the end of March. There are no current software uses, but users of the app with a version that is older than 6 months by the time of removal (2025-03-31), will no longer have access to the Suggested Edits feature, until they update their app. You can [[diffblog:2025/02/24/sunset-of-wikimedia-recommendation-api/|read more details about this change]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. mars 2025 kl. 23:10 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28372257 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Twice a year, around the equinoxes, the Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team performs [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|a datacenter server switchover]], redirecting all traffic from one primary server to its backup. This provides reliability in case of a crisis, as we can always fall back on the other datacenter. [http://listen.hatnote.com/ Thanks to the Listen to Wikipedia] tool, you can hear the switchover take place: Before it begins, you'll hear the steady stream of edits; Then, as the system enters a brief read-only phase, the sound stops for a couple of minutes, before resuming after the switchover. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. If you want to keep an ear out for the next server switchover, listen to the wikis on [https://zonestamp.toolforge.org/1742392800 March 19 at 14:00 UTC]. '''Updates for editors''' * The [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=es improved Content Translation tool dashboard] is now available in [[phab:T387820|10 Wikipedias]] and will be available for all Wikipedias [[phab:T387821|soon]]. With [[mw:Special:MyLanguage/Content translation#Improved translation experience|the unified dashboard]], desktop users can now: Translate new sections of an article; Discover and access topic-based [https://ig.m.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&active-list=suggestions&from=en&to=ig&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits article suggestion filters] (initially available only for mobile device users); Discover and access the [[mw:Special:MyLanguage/Translation suggestions: Topic-based & Community-defined lists|Community-defined lists]] filter, also known as "Collections", from wiki-projects and campaigns. * On Wikimedia Commons, a [[c:Commons:WMF support for Commons/Upload Wizard Improvements#Improve category selection|new system to select the appropriate file categories]] has been introduced: if a category has one or more subcategories, users will be able to click on an arrow that will open the subcategories directly within the form, and choose the correct one. The parent category name will always be shown on top, and it will always be possible to come back to it. This should decrease the amount of work for volunteers in fixing/creating new categories. The change is also available on mobile. These changes are part of planned improvements to the UploadWizard. * The Community Tech team is seeking wikis to join a pilot for the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] feature and a refreshed Special:Block page in late March. Multiblocks enables administrators to impose multiple different types of blocks on the same user at the same time. If you are an admin or steward and would like us to discuss joining the pilot with your community, please leave a message on the [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|project talk page]]. * Starting March 25, the Editing team will test a new feature for Edit Check at [[phab:T384372|12 Wikipedias]]: [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi-check|Multi-Check]]. Half of the newcomers on these wikis will see all [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#ref|Reference Checks]] during their edit session, while the other half will continue seeing only one. The goal of this test is to see if users are confused or discouraged when shown multiple Reference Checks (when relevant) within a single editing session. At these wikis, the tags used on edits that show References Check will be simplified, as multiple tags could be shown within a single edit. Changes to the tags are documented [[phab:T373949|on Phabricator]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T379131] * The [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], which is a service for notifying users that their temporary user-rights are about to expire, now supports using the localized name of the user-rights group in the message heading. Translators can see the [[m:Global reminder bot/Translation|listing of existing translations and documentation]] to check if their language needs updating or creation. * The [[Special:GlobalPreferences|GlobalPreferences]] gender setting, which is used for how the software should refer to you in interface messages, now works as expected by overriding the local defaults. [https://phabricator.wikimedia.org/T386584] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:26}} community-submitted {{PLURAL:26|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Wikipedia App for Android had a bug fixed for when a user is browsing and searching in multiple languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T379777] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, the way that Codex styles are loaded will be changing. There is a small risk that this may result in unstyled interface message boxes on certain pages. User generated content (e.g. templates) is not impacted. Gadgets may be impacted. If you see any issues [[phab:T388847|please report them]]. See the linked task for details, screenshots, and documentation on how to fix any affected gadgets. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. mars 2025 kl. 23:48 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28412594 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation is seeking your feedback on the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|drafts of the objectives and key results that will shape the Foundation's Product and Technology priorities]] for the next fiscal year (starting in July). The objectives are broad high-level areas, and the key-results are measurable ways to track the success of their objectives. Please share your feedback on the talkpage, in any language, ideally before the end of April. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] will be released to multiple wikis (see [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|deployment plan]] for details) in April 2025, and the team has begun the process of engaging communities on the identified wikis. The extension provides tools to organize, manage, and promote collaborative activities (like events, edit-a-thons, and WikiProjects) on the wikis. The extension has three tools: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation Lists]]. It is currently on 13 Wikipedias, including English Wikipedia, French Wikipedia, and Spanish Wikipedia, as well as Wikidata. Questions or requests can be directed to the [[mw:Help talk:Extension:CampaignEvents|extension talk page]] or in Phabricator (with <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). * Starting the week of March 31st, wikis will be able to set which user groups can view private registrants in [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], as part of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension. By default, event organizers and the local wiki admins will be able to see private registrants. This is a change from the current behavior, in which only event organizers can see private registrants. Wikis can change the default setup by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|requesting a configuration change]] in Phabricator (and adding the <bdi lang="en" dir="ltr" style="white-space: nowrap;">#campaigns-product-team</bdi> tag). Participants of past events can cancel their registration at any time. * Administrators at wikis that have a customized <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Sidebar]]</bdi> should check that it contains an entry for the {{int:specialpages}} listing. If it does not, they should add it using <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">* specialpages-url|specialpages</code>. Wikis with a default sidebar will see the link moved from the page toolbox into the sidebar menu in April. [https://phabricator.wikimedia.org/T388927] * The Minerva skin (mobile web) combines both Notice and Alert notifications within the bell icon ([[File:OOjs UI icon bell.svg|16px|link=|class=skin-invert]]). There was a long-standing bug where an indication for new notifications was only shown if you had unseen Alerts. This bug is now fixed. In the future, Minerva users will notice a counter atop the bell icon when you have 1 or more unseen Notices and/or Alerts. [https://phabricator.wikimedia.org/T344029] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * VisualEditor has introduced a [[mw:VisualEditor/Hooks|new client-side hook]] for developers to use when integrating with the VisualEditor target lifecycle. This hook should replace the existing lifecycle-related hooks, and be more consistent between different platforms. In addition, the new hook will apply to uses of VisualEditor outside of just full article editing, allowing gadgets to interact with the editor in DiscussionTools as well. The Editing Team intends to deprecate and eventually remove the old lifecycle hooks, so any use cases that this new hook does not cover would be of interest to them and can be [[phab:T355555|shared in the task]]. * Developers who use the <code dir=ltr>mw.Api</code> JavaScript library, can now identify the tool using it with the <code dir=ltr>userAgent</code> parameter: <code dir=ltr>var api = new mw.Api( { userAgent: 'GadgetNameHere/1.0.1' } );</code>. If you maintain a gadget or user script, please set a user agent, because it helps with library and server maintenance and with differentiating between legitimate and illegitimate traffic. [https://phabricator.wikimedia.org/T373874][https://foundation.wikimedia.org/wiki/Policy:Wikimedia_Foundation_User-Agent_Policy] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24. mars 2025 kl. 22:43 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28443127 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Editing team is working on a new [[mw:Special:MyLanguage/Edit Check|Edit check]]: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check#26 March 2025|Peacock check]]. This check's goal is to identify non-neutral terms while a user is editing a wikipage, so that they can be informed that their edit should perhaps be changed before they publish it. This project is at the early stages, and the team is looking for communities' input: [[phab:T389445|in this Phabricator task]], they are gathering on-wiki policies, templates used to tag non-neutral articles, and the terms (jargon and keywords) used in edit summaries for the languages they are currently researching. You can participate by editing the table on Phabricator, commenting on the task, or directly messaging [[m:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Platform Team/SUL3|Single User Login]] has now been updated on all wikis to move login and account creation to a central domain. This makes user login compatible with browser restrictions on cross-domain cookies, which have prevented users of some browsers from staying logged in. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:35}} community-submitted {{PLURAL:35|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting on March 31st, the MediaWiki Interfaces team will begin a limited release of generated OpenAPI specs and a SwaggerUI-based sandbox experience for [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API|MediaWiki REST APIs]]. They invite developers from a limited group of non-English Wikipedia communities (Arabic, German, French, Hebrew, Interlingua, Dutch, Chinese) to review the documentation and experiment with the sandbox in their preferred language. In addition to these specific Wikipedia projects, the sandbox and OpenAPI spec will be available on the [[testwiki:Special:RestSandbox|on the test wiki REST Sandbox special page]] for developers with English as their preferred language. During the preview period, the MediaWiki Interfaces Team also invites developers to [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|share feedback about your experience]]. The preview will last for approximately 2 weeks, after which the sandbox and OpenAPI specs will be made available across all wiki projects. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.23|MediaWiki]] '''In depth''' * Sometimes a small, [[gerrit:c/operations/cookbooks/+/1129184|one line code change]] can have great significance: in this case, it means that for the first time in years we're able to run all of the stack serving <bdi lang="en" dir="ltr">[http://maps.wikimedia.org/ maps.wikimedia.org]</bdi> - a host dedicated to serving our wikis and their multi-lingual maps needs - from a single core datacenter, something we test every time we perform a [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter switchover]]. This is important because it means that in case one of our datacenters is affected by a catastrophe, we'll still be able to serve the site. This change is the result of [[phab:T216826|extensive work]] by two developers on porting the last component of the maps stack over to [[w:en:Kubernetes|kubernetes]], where we can allocate resources more efficiently than before, thus we're able to withstand more traffic in a single datacenter. This work involved a lot of complicated steps because this software, and the software libraries it uses, required many long overdue upgrades. This type of work makes the Wikimedia infrastructure more sustainable. '''Meetings and events''' * [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025|MediaWiki Users and Developers Workshop Spring 2025]] is happening in Sandusky, USA, and online, from 14–16 May 2025. The workshop will feature discussions around the usage of MediaWiki software by and within companies in different industries and will inspire and onboard new users. Registration and presentation signup is now available at the workshop's website. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1. apríl 2025 kl. 00:05 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28473566 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From now on, [[m:Special:MyLanguage/Interface administrators|interface admins]] and [[m:Special:MyLanguage/Central notice administrators|centralnotice admins]] are technically required to enable [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] before they can use their privileges. In the future this might be expanded to more groups with advanced user-rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T150898] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The Design System Team is preparing to release the next major version of Codex (v2.0.0) on April 29. Editors and developers who use CSS from Codex should see the [[mw:Codex/Release Timeline/2.0|2.0 overview documentation]], which includes guidance related to a few of the breaking changes such as <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">font-size</code>, <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">line-height</code>, and <code dir=ltr style="white-space: nowrap;">size-icon</code>. * The results of the [[mw:Developer Satisfaction Survey/2025|Developer Satisfaction Survey (2025)]]  are now available. Thank you to all participants. These results help the Foundation decide what to work on next and to review what they recently worked on. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.24|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]] will take place in Istanbul, Turkey, between 2–4 May. Registration for attending the in-person event will close on 13 April. Before registering, please note the potential need for a [https://www.mfa.gov.tr/turkish-representations.en.mfa visa] or [https://www.mfa.gov.tr/visa-information-for-foreigners.en.mfa e-visa] to enter the country. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 7. apríl 2025 kl. 18:53 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28507470 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Later this week, the default thumbnail size will be increased from 220px to 250px. This changes how pages are shown in all wikis and has been requested by some communities for many years, but wasn't previously possible due to technical limitations. [https://phabricator.wikimedia.org/T355914] * File thumbnails are now stored in discrete sizes. If a page specifies a thumbnail size that's not among the standard sizes (20, 40, 60, 120, 250, 330, 500, 960), then MediaWiki will pick the closest larger thumbnail size but will tell the browser to downscale it to the requested size. In these cases, nothing will change visually but users might load slightly larger images. If it doesn't matter which thumbnail size is used in a page, please pick one of the standard sizes to avoid the extra in-browser down-scaling step. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Images#Thumbnail_sizes][https://phabricator.wikimedia.org/T355914] '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation are working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]] which will enable [[:w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[:w:en:Denial-of-service attack|Distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is so that they can more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. * To improve security for users, a small percentage of logins will now require that the account owner input a one-time password [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:EmailAuth|emailed to their account]]. It is recommended that you [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|check]] that the email address on your account is set correctly, and that it has been confirmed, and that you have an email set for this purpose. [https://phabricator.wikimedia.org/T390662] * "Are you interested in taking a short survey to improve tools used for reviewing or reverting edits on your Wiki?" This question will be [[phab:T389401|asked at 7 wikis starting next week]], on Recent Changes and Watchlist pages. The [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools|Moderator Tools team]] wants to know more about activities that involve looking at new edits made to your Wikimedia project, and determining whether they adhere to your project's policies. * On April 15, the full Wikidata graph will no longer be supported on <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi>. After this date, scholarly articles will be available through <bdi lang="zxx" dir="ltr" style="white-space:nowrap;">[https://query-scholarly.wikidata.org/ query-scholarly.wikidata.org]</bdi>, while the rest of the data hosted on Wikidata will be available through the <bdi lang="zxx" dir="ltr">[https://query.wikidata.org/ query.wikidata.org]</bdi> endpoint. This is part of the scheduled split of the Wikidata Graph, which was [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/September 2024 scaling update|announced in September 2024]]. More information is [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS graph split|available on Wikidata]]. * The latest quarterly [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Newsletter/First quarter of 2025|Wikimedia Apps Newsletter]] is now available. It covers updates, experiments, and improvements made to the Wikipedia mobile apps. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The latest quarterly [[mw:Technical Community Newsletter/2025/April|Technical Community Newsletter]] is now available. This edition includes: an invitation for tool maintainers to attend the Toolforge UI Community Feedback Session on April 15th; recent community metrics; and recent technical blog posts. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. apríl 2025 kl. 00:25 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28540654 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] is now integrated with [[w:dag:Solɔɣu|Dagbani Wikipedia]] since April 15. It is the first project that will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in articles. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. [https://www.wikifunctions.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status_updates/2025-04-16] * A new type of lint error has been created: [[Special:LintErrors/empty-heading|{{int:linter-category-empty-heading}}]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Lint errors/empty-heading|documentation]]). The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Linter|Linter extension]]'s purpose is to identify wikitext patterns that must or can be fixed in pages and provide some guidance about what the problems are with those patterns and how to fix them. [https://phabricator.wikimedia.org/T368722] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Following its publication on HuggingFace, the "Structured Contents" dataset, developed by Wikimedia Enterprise, is [https://enterprise.wikimedia.com/blog/kaggle-dataset/ now also available on Kaggle]. This Beta initiative is focused on making Wikimedia data more machine-readable for high-volume reusers. They are releasing this beta version in a location that open dataset communities already use, in order to seek feedback, to help improve the product for a future wider release. You can read more about the overall [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-snapshot-api/#open-datasets Structured Contents project], and about the [https://enterprise.wikimedia.com/blog/structured-contents-wikipedia-infobox/ first release that's freely usable]. * There is no new MediaWiki version this week. '''Meetings and events''' * The Editing and Machine Learning Teams invite interested volunteers to a video meeting to discuss [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Peacock check|Peacock check]], which is the latest [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|Edit check]] that will detect "peacock" or "overly-promotional" or "non-neutral" language whilst an editor is typing. Editors who work with newcomers, or help to fix this kind of writing, or are interested in how we use artificial intelligence in our projects are encouraged to attend. The [[mw:Special:MyLanguage/Editing team/Community Conversations#Next Conversation|meeting will be on April 28, 2025]] at [https://zonestamp.toolforge.org/1745863200 18:00–19:00 UTC] and hosted on Zoom. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. apríl 2025 kl. 21:01 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28578245 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Event organizers who host collaborative activities on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#Global Deployment Plan|multiple wikis]], including Bengali, Japanese, and Korean Wikipedias, will have access to the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] this week. Also, admins in the Wikipedia where the extension is enabled will automatically be granted the event organizer right soon. They won't have to manually grant themselves the right before they can manage events as [[phab:T386861|requested by a community]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The release of the next major version of [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the design system for Wikimedia, is scheduled for 29 April 2025. Technical editors will have access to the release by the week of 5 May 2025. This update will include a number of [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Breaking_changes|breaking changes]] and minor [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release_Timeline/2.0#Visual_changes|visual changes]]. Instructions on handling the breaking and visual changes are documented on [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Release Timeline/2.0#|this page]]. Pre-release testing is reported in [[phab:T386298|T386298]], with post-release issues tracked in [[phab:T392379|T392379]] and [[phab:T392390|T392390]]. * Users of [[wikitech:Special:MyLanguage/Help:Wiki_Replicas|Wiki Replicas]] will notice that the database views of <code dir="ltr">ipblocks</code>, <code dir="ltr">ipblocks_ipindex</code>, and <code dir="ltr">ipblocks_compat</code> are [[phab:T390767|now deprecated]]. Users can query the <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_table|block]]</code> and <code dir="ltr">[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block_target_table|block_target]]</code> new views that mirror the new tables in the production database instead. The deprecated views will be removed entirely from Wiki Replicas in June, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.27|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes an overview of the improved [https://test.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&campaign=contributionsmenu&to=es&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en#/ Content Translation Dashboard Tool], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Language Support for New and Existing Languages|support for new languages]], [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/April#Wiki Loves Ramadan Articles Made In Content Translation Mobile Workflow|highlights from the Wiki Loves Ramadan campaign]], [[m:Special:MyLanguage/Research:Languages Onboarding Experiment 2024 - Executive Summary|results from the Language Onboarding Experiment]], an analysis of topic diversity in articles, and information on upcoming community meetings and events. '''Meetings and events''' * The [[Special:MyLanguage/Grants:Knowledge_Sharing/Connect/Calendar|Let's Connect Learning Clinic]] will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1745937000 April 29 at 14:30 UTC]. This edition will focus on "Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects". You can [[m:Special:MyLanguage/Event:Learning Clinic %E2%80%93 Understanding and Navigating Conflict in Wikimedia Projects (Part_1)|register now]] to attend. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Hackathon 2025|2025 Wikimedia Hackathon]], which brings the global technical community together to connect, brainstorm, and hack existing projects, will take place from May 2 to 4th, 2025, at Istanbul, Turkey. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 28. apríl 2025 kl. 19:32 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28585685 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared the latest draft update to their [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|annual plan]] for next year (July 2025–June 2026). This includes an [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|executive summary]] (also on [[diffblog:2025/04/25/sharing-the-wikimedia-foundations-2025-2026-draft-annual-plan/|Diff]]), details about the three main [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals|goals]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Product & Technology OKRs|Infrastructure]], [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Volunteer Support|Volunteer Support]], and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Goals/Effectiveness|Effectiveness]]), [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Global Trends|global trends]], and the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Budget Overview|budget]] and [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026/Financial Model|financial model]]. Feedback and questions are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|talk page]] until the end of May. '''Updates for editors''' * For wikis that have the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|CampaignEvents extension enabled]], two new feature improvements have been released: ** Admins can now choose which namespaces are permitted for [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] via [[mw:Special:MyLanguage/Community Configuration|Community Configuration]] ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Permitted namespaces|documentation]]). The default setup is for event registration to be permitted in the Event namespace, but other namespaces (such as the project namespace or WikiProject namespace) can now be added. With this change, communities like WikiProjects can now more easily use Event Registration for their collaborative activities. ** Editors can now [[mw:Special:MyLanguage/Transclusion|transclude]] the Collaboration List on a wiki page ([[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Collaboration list/Transclusion|documentation]]). The Collaboration List is an automated list of events and WikiProjects on the wikis, accessed via {{#special:AllEvents}} ([[w:en:Special:AllEvents|example]]). Now, the Collaboration List can be added to all sorts of wiki pages, such as: a wiki mainpage, a WikiProject page, an affiliate page, an event page, or even a user page. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers who use the <code dir=ltr>moment</code> library in gadgets and user scripts should revise their code to use alternatives like the <code dir=ltr>Intl</code> library or the new <code dir=ltr>mediawiki.DateFormatter</code> library. The <code dir=ltr>moment</code> library has been deprecated and will begin to log messages in the developer console. You can see a global search for current uses, and [[phab:T392532|ask related questions in this Phabricator task]]. * Developers who maintain a tool that queries the Wikidata term store tables (<code dir=ltr style="white-space: nowrap;">wbt_*</code>) need to update their code to connect to a separate database cluster. These tables are being split into a separate database cluster. Tools that query those tables via the wiki replicas must be adapted to connect to the new cluster instead. [[wikitech:News/2025 Wikidata term store database split|Documentation and related links are available]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T390954] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.44/wmf.28|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates|Chart Project newsletter]] is available. It includes updates on preparing to expand the deployment to additional wikis as soon as this week (starting May 6) and scaling up over the following weeks, plus exploring filtering and transforming source data. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. maí 2025 kl. 00:15 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28665011 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|"Get shortened URL"]] link on the sidebar now includes a [[phab:T393309|QR code]]. Wikimedia site users can now use it by scanning or downloading it to quickly share and access shared content from Wikimedia sites, conveniently. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Foundation is working on a system called [[m:Edge Uniques|Edge Uniques]], which will enable [[w:en:A/B testing|A/B testing]], help protect against [[w:en:Denial-of-service attack|distributed denial-of-service attacks]] (DDoS attacks), and make it easier to understand how many visitors the Wikimedia sites have. This is to help more efficiently build tools which help readers, and make it easier for readers to find what they are looking for. Tech News has [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/16|previously written about this]]. The deployment will be gradual. Some might see the Edge Uniques cookie the week of 19 May. You can discuss this on the [[m:Talk:Edge Uniques|talk page]]. * Starting May 19, 2025, Event organisers in wikis with the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled can use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] in the project namespace (e.g., Wikipedia namespace, Wikidata namespace). With this change, communities don't need admins to use the feature. However, wikis that don't want this change can remove and add the permitted namespaces at [[Special:CommunityConfiguration/CampaignEvents]]. * The Wikipedia project now has a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q36720|Nupe]] ([[w:nup:|<code>w:nup:</code>]]). This is a language primarily spoken in the North Central region of Nigeria. Speakers of this language are invited to contribute to [[w:nup:Tatacin feregi|new Wikipedia]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Developers can now access pre-parsed Dutch Wikipedia, amongst others (English, German, French, Spanish, Italian, and Portuguese) through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/snapshot/#structured-contents-snapshot-bundle-info-beta Structured Contents snapshots (beta)]. The content includes parsed Wikipedia abstracts, descriptions, main images, infoboxes, article sections, and references. * The <code dir="ltr">/page/data-parsoid</code> REST API endpoint is no longer in use and will be deprecated. It is [[phab:T393557|scheduled to be turned off]] on June 7, 2025. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.1|MediaWiki]] '''In depth''' * The [https://wikitech.wikimedia.org/wiki/News/2025_Cloud_VPS_VXLAN_IPv6_migration IPv6 support] is a newly introduced Cloud virtual network that significantly boosts Wikimedia platforms' scalability, security, and readiness for the future. If you are a technical contributor eager to learn more, check out [https://techblog.wikimedia.org/2025/05/06/wikimedia-cloud-vps-ipv6-support/ this blog post] for an in-depth look at the journey to IPv6. '''Meetings and events''' * The 2nd edition of 2025 of [[m:Special:MyLanguage/Afrika Baraza|Afrika Baraza]], a virtual platform for African Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747328400 May 15 at 17:00 UTC]. This edition will focus on discussions regarding [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2025-2026|Wikimedia Annual planning and progress]]. * The [[m:Special:MyLanguage/MENA Connect Community Call|MENA Connect Community Call]], a virtual meeting for [[w:en:Middle East and North Africa|MENA]] Wikimedians to connect, will take place on [https://zonestamp.toolforge.org/1747501200 May 17 at 17:00 UTC]. You can [[m:Event:MENA Connect (Wiki_Diwan) APP Call|register now]] to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. maí 2025 kl. 22:38 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28714188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Edit check/Peacock check|Peacock check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Peacock language model for the following languages: Arabic, Spanish, Portuguese, English, and Japanese. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Edit check/Peacock check/model test|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on May 23, which will be the start date of the test. '''Updates for editors''' * From May 20, 2025, [[m:Special:MyLanguage/Oversight policy|oversighters]] and [[m:Special:MyLanguage/Meta:CheckUsers|checkusers]] will need to have their accounts secured with two-factor authentication (2FA) to be able to use their advanced rights. All users who belong to these two groups and do not have 2FA enabled have been informed. In the future, this requirement may be extended to other users with advanced rights. [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|Learn more]]. * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|Multiblocks]] will begin mass deployment by the end of the month: all non-Wikipedia projects plus Catalan Wikipedia will adopt Multiblocks in the week of May 26, while all other Wikipedias will adopt it in the week of June 2. Please [[m:Talk:Community Wishlist Survey 2023/Multiblocks|contact the team]] if you have concerns. Administrators can test the new user interface now on your own wiki by browsing to [{{fullurl:Special:Block|usecodex=1}} {{#special:Block}}?usecodex=1], and can test the full multiblocks functionality [[testwiki:Special:Block|on testwiki]]. Multiblocks is the feature that makes it possible for administrators to impose different types of blocks on the same user at the same time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|help page]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * Later this week, the [[{{#special:SpecialPages}}]] listing of almost all special pages will be updated with a new design. This page has been [[phab:T219543|redesigned]] to improve the user experience in a few ways, including: The ability to search for names and aliases of the special pages, sorting, more visible marking of restricted special pages, and a more mobile-friendly look. The new version can be [https://meta.wikimedia.beta.wmflabs.org/wiki/Special:SpecialPages previewed] at Beta Cluster now, and feedback shared in the task. [https://phabricator.wikimedia.org/T219543] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is being enabled on more wikis. For a detailed list of when the extension will be enabled on your wiki, please read the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project#Deployment Timeline|deployment timeline]]. * [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Main Page|Wikifunctions]] will be deployed on May 27 on five Wiktionaries: [[wikt:ha:|Hausa]], [[wikt:ig:|Igbo]], [[wikt:bn:|Bengali]], [[wikt:ml:|Malayalam]], and [[wikt:dv:|Dhivehi/Maldivian]]. This is the second batch of deployment planned for the project. After deployment, the projects will be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them in their pages. A function is something that takes one or more inputs and transforms them into a desired output, such as adding up two numbers, converting miles into metres, calculating how much time has passed since an event, or declining a word into a case. Wikifunctions will allow users to do that through a simple call of [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Catalogue|a stable and global function]], rather than via a local template. * Later this week, the Wikimedia Foundation will publish a hub for [[diffblog:2024/07/09/on-the-value-of-experimentation/|experiments]]. This is to showcase and get user feedback on product experiments. The experiments help the Wikimedia movement [[diffblog:2023/07/13/exploring-paths-for-the-future-of-free-knowledge-new-wikipedia-chatgpt-plugin-leveraging-rich-media-social-apps-and-other-experiments/|understand new users]], how they interact with the internet and how it could affect the Wikimedia movement. Some examples are [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Generated Video|generated video]], the [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Roblox game|Wikipedia Roblox speedrun game]] and [[m:Special:MyLanguage/Future Audiences/Discord bot|the Discord bot]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a bug with creating an account using the API, which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T390751] '''Updates for technical contributors''' * Gadgets and user scripts that interact with [[{{#special:Block}}]] may need to be updated to work with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|manage blocks interface]]. Please review the [[mw:Help:Manage blocks/Developers|developer guide]] for more information. If you need help or are unable to adapt your script to the new interface, please let the team know on the [[mw:Help talk:Manage blocks/Developers|talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T377121] * The <code dir=ltr>mw.title</code> object allows you to get information about a specific wiki page in the [[w:en:Wikipedia:Lua|Lua]] programming language. Starting this week, a new property will be added to the object, named <code dir=ltr>isDisambiguationPage</code>. This property allows you to check if a page is a disambiguation page, without the need to write a custom function. [https://phabricator.wikimedia.org/T71441] * [[File:Octicons-tools.svg|15px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] User script developers can use a [[toolforge:gitlab-content|new reverse proxy tool]] to load javascript and css from [[gitlab:|gitlab.wikimedia.org]] with <code dir=ltr>mw.loader.load</code>. The tool's author hopes this will enable collaborative development workflows for user scripts including linting, unit tests, code generation, and code review on <bdi lang="zxx" dir="ltr">gitlab.wikimedia.org</bdi> without a separate copy-and-paste step to publish scripts to a Wikimedia wiki for integration and acceptance testing. See [[wikitech:Tool:Gitlab-content|Tool:Gitlab-content on Wikitech]] for more information. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.2|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The 12th edition of [[m:Special:MyLanguage/Wiki Workshop 2025|Wiki Workshop 2025]], a forum that brings together researchers that explore all aspects of Wikimedia projects, will be held virtually on 21-22 May. Researchers can [https://pretix.eu/wikimedia/wikiworkshop2025/ register now]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. maí 2025 kl. 23:13 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28724712 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A community-wide discussion about a very delicate issue for the development of [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]] is now open on Meta: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. The discussion is open until June 12 at [[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]], and every opinion is welcomed. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. '''Updates for editors''' * Since last week, on all wikis except [[phab:T388604|the largest 20]], people using the mobile visual editor will have [[phab:T385851|additional tools in the menu bar]], accessed using the new <code>+</code> toolbar button. To start, the new menu will include options to add: citations, hieroglyphs, and code blocks. Deployment to the remaining wikis is [[phab:T388605|scheduled]] to happen in June. * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] The <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserFunctions##ifexist|#ifexist]]</code> parser function will no longer register a link to its target page. This will improve the usefulness of [[{{#special:WantedPages}}]], which will eventually only list pages that are the target of an actual red link. This change will happen gradually as the source pages are updated. [https://phabricator.wikimedia.org/T14019] * This week, the Moderator Tools team will launch [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], starting at Indonesian Wikipedia. This new filter highlights edits that are likely to be reverted. The goal is to help Recent Changes patrollers identify potentially problematic edits. Other wikis will benefit from this filter in the future. * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading. The feature will be available on both desktop and mobile. Readers of Catalan, Hebrew, and Italian Wikipedias and some sister projects will receive the change between May 21 and mid-June. Readers of other wikis will receive the change later. The goal is to encourage users to read the wikis more. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * Some users of the Wikipedia Android app can use a new feature for readers, [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|WikiGames]], a daily trivia game based on real historical events. The release has started as an A/B test, available to 50% of users in the following languages: English, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Newsletter|Newsletter extension]] that is available on MediaWiki.org allows the creation of [[mw:Special:Newsletters|various newsletters]] for global users. The extension can now publish new issues as section links on an existing page, instead of requiring a new page for each issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T393844] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The previously deprecated <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Ipblocks table|ipblocks]]</code> views in [[wikitech:Help:Wiki Replicas|Wiki Replicas]] will be removed in the beginning of June. Users are encouraged to query the new <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block table|block]]</code> and <code dir=ltr>[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block target table|block_target]]</code> views instead. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects|Wikidata and Sister Projects]] is a multi-day online event that will focus on how Wikidata is integrated to Wikipedia and the other Wikimedia projects. The event runs from May 29 – June 1. You can [[d:Special:MyLanguage/Event:Wikidata and Sister Projects#Sessions|read the Program schedule]] and [[d:Special:RegisterForEvent/1291|register]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. maí 2025 kl. 20:05 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28788673 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Chart extension]] is now available on all Wikimedia wikis. Editors can use this new extension to create interactive data visualizations like bar, line, area, and pie charts. Charts are designed to replace many of the uses of the legacy [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Graph|Graph extension]]. '''Updates for editors''' * It is now easier to configure automatic citations for your wiki within the visual editor's [[mw:Special:MyLanguage/Citoid/Enabling Citoid on your wiki|citation generator]]. Administrators can now set a default template by using the <code dir=ltr>_default</code> key in the local <bdi lang="en" dir="ltr">[[MediaWiki:Citoid-template-type-map.json]]</bdi> page ([[mw:Special:Diff/6969653/7646386|example diff]]). Setting this default will also help to future-proof your existing configurations when [[phab:T347823|new item types]] are added in the future. You can still set templates for individual item types as they will be preferred to the default template. [https://phabricator.wikimedia.org/T384709] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Starting the week of June 2, bots logging in using <code dir=ltr>action=login</code> or <code dir=ltr>action=clientlogin</code> will fail more often. This is because of stronger protections against suspicious logins. Bots using [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Bot passwords|bot passwords]] or using a loginless authentication method such as [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/Owner-only consumers|OAuth]] are not affected. If your bot is not using one of those, you should update it; using <code dir=ltr>action=login</code> without a bot password was deprecated [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/message/3EEMN7VQX5G7WMQI5K2GP5JC2336DPTD/|in 2016]]. For most bots, this only requires changing what password the bot uses. [https://phabricator.wikimedia.org/T395205] * From this week, Wikimedia wikis will allow ES2017 features in JavaScript code for official code, gadgets, and user scripts. The most visible feature of ES2017 is <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code>async</code>/<code>await</code></bdi> syntax, allowing for easier-to-read code. Until this week, the platform only allowed up to ES2016, and a few months before that, up to ES2015. [https://phabricator.wikimedia.org/T381537] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.4|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Scholarship applications to participate in the [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025|GLAM Wiki Conference 2025]] are now open. The conference will take place from 30 October to 1 November, in Lisbon, Portugal. GLAM contributors who lack the means to support their participation can [[m:Special:MyLanguage/GLAM Wiki 2025/Scholarships|apply here]]. Scholarship applications close on June 7th. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. júní 2025 kl. 23:55 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28819186 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product|Trust and Safety Product team]] is finalizing work needed to roll out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] on large Wikipedias later this month. The team has worked with stewards and other users with extended rights to predict and address many use cases that may arise on larger wikis, so that community members can continue to effectively moderate and patrol temporary accounts. This will be the second of three phases of deployment – the last one will take place in September at the earliest. For more information about the recent developments on the project, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|see this update]]. If you have any comments or questions, write on the [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|talk page]], and [[m:Event:CEE Catch up Nr. 10 (June 2025)|join a CEE Catch Up]] this Tuesday. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist expiry|watchlist expiry]] feature allows editors to watch pages for a limited period of time. After that period, the page is automatically removed from your watchlist. Starting this week, you can set a preference for the default period of time to watch pages. The [[Special:Preferences#mw-prefsection-watchlist-pageswatchlist|preferences]] also allow you to set different default watch periods for editing existing pages, pages you create, and when using rollback. [https://phabricator.wikimedia.org/T265716] [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * The appearance of talk pages will change at almost all Wikipedias ([[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2024/19|some]] have already received this design change, [[phab:T379264|a few]] will get these changes later). You can read details about the changes [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. It is possible to opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing-discussion|in user preferences]] ("{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}"). [https://phabricator.wikimedia.org/T319146][https://phabricator.wikimedia.org/T392121] * Users with specific extended rights (including administrators, bureaucrats, checkusers, oversighters, and stewards) can now have IP addresses of all temporary accounts [[phab:T358853|revealed automatically]] during time-limited periods where they need to combat high-speed account-hopping vandalism. This feature was requested by stewards. [https://phabricator.wikimedia.org/T386492] * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to several more Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-afwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-bnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cywiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hawwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-iswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-simplewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * AbuseFilter editors active on Meta-Wiki and large Wikipedias are kindly asked to update AbuseFilter to make it compatible with temporary accounts. A link to the instructions and the private lists of filters needing verification are [[phab:T369611|available on Phabricator]]. * Lua modules now have access to the name of a page's associated thumbnail image, and on [https://gerrit.wikimedia.org/g/operations/mediawiki-config/+/2e4ab14aa15bb95568f9c07dd777065901eb2126/wmf-config/InitialiseSettings.php#10849 some wikis] to the WikiProject assessment information. This is possible using two new properties on [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#added-by-extensions|mw.title objects]], named <code dir=ltr>pageImage</code> and <code dir=ltr>pageAssessments</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T131911][https://phabricator.wikimedia.org/T380122] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. júní 2025 kl. 01:17 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28846858 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * You can [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/359761?lang=en nominate your favorite tools] for the sixth edition of the [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|Coolest Tool Award]]. Nominations are anonymous and will be open until June 25. You can re-use the survey to nominate multiple tools. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:33}} community-submitted {{PLURAL:33|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.6|MediaWiki]] '''In depth''' * Foundation staff and technical volunteers use Wikimedia APIs to build the tools, applications, features, and integrations that enhance user experiences. Over the coming years, the MediaWiki Interfaces team will be investing in Wikimedia web (HTTP) APIs to better serve technical volunteer needs and protect Wikimedia infrastructure from potential abuse. You can [https://techblog.wikimedia.org/2025/06/12/apis-as-a-product-investing-in-the-current-and-next-generation-of-technical-contributors/ read more about their plans to evolve the APIs in this Techblog post]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. júní 2025 kl. 23:39 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-26</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W26"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * This week, the Moderator Tools and Machine Learning teams will continue the rollout of [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|a new filter to Recent Changes]], releasing it to the third and last batch of Wikipedias. This filter utilizes the Revert Risk model, which was created by the Research team, to highlight edits that are likely to be reverted and help Recent Changes patrollers identify potentially problematic contributions. The feature will be rolled out to the following Wikipedias: {{int:project-localized-name-azwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-lawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mkwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-mrwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nnwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-pawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-swwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-tlwiki/en}}. The rollout will continue in the coming weeks to include [[mw:Special:MyLanguage/2025 RecentChanges Language Agnostic Revert Risk Filtering|the rest of the Wikipedias in this project]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T391964] '''Updates for editors''' * Last week, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] were rolled out on Czech, Korean, and Turkish Wikipedias. This and next week, deployments on larger Wikipedias will follow. [[mw:Talk:Trust and Safety Product/Temporary Accounts|Share your thoughts]] about the project. [https://phabricator.wikimedia.org/T340001] * Later this week, the Editing team will release [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Multi check|Multi Check]] to all Wikipedias (except English Wikipedia). This feature shows multiple [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Reference check|Reference checks]] within the editing experience. This encourages users to add citations when they add multiple new paragraphs to a Wikipedia article. This feature was previously available as an A/B test. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/multi_check_ab_test_report_final.html#summary-of-results The test shows] that users who are shown multiple checks are 1.3 times more likely to add a reference to their edit, and their edit is less likely to be reverted (-34.7%). [https://phabricator.wikimedia.org/T395519] * A few pages need to be renamed due to software updates and to match more recent Unicode standards. All of these changes are related to title-casing changes. Approximately 71 pages and 3 files will be renamed, across 15 wikis; the complete list is in [[phab:T396903|the task]]. The developers will rename these pages next week, and they will fix redirects and embedded file links a few minutes later via a system settings update. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused pages to scroll upwards when text near the top was selected. [https://phabricator.wikimedia.org/T364023] '''Updates for technical contributors''' * Editors can now use Lua modules to filter and transform tabular data for use with [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart|Extension:Chart]]. This can be used for things like selecting a subset of rows or columns from the source data, converting between units, statistical processing, and many other useful transformations. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Chart/Transforms|Information on how to use transforms is available]]. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Extension:Chart/Project/Updates] * The <code dir=ltr>all_links</code> variable in [[Special:AbuseFilter|AbuseFilter]] is now renamed to <code dir=ltr>new_links</code> for consistency with other variables. Old usages will still continue to work. [https://phabricator.wikimedia.org/T391811] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.7|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Newsletters/34|Growth newsletter]] is available. It includes: the recent updates for the "Add a Link" Task, two new Newcomer Engagement Features, and updates to Community Configuration. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/26|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W26"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. júní 2025 kl. 23:21 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28870688 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-27</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W27"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled on all Wikipedias. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Campaigns/Foundation Product Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status#How to Request the CampaignEvents Extension for your wiki|Deployment information page]]. '''Updates for editors''' * AbuseFilter maintainers can now [[mw:Special:MyLanguage/Extension:IPReputation/AbuseFilter variables|match against IP reputation data]] in [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter|AbuseFilters]]. IP reputation data is information about the proxies and VPNs associated with the user's IP address. This data is not shown publicly and is not generated for actions performed by registered accounts. [https://phabricator.wikimedia.org/T354599] * Hidden content that is within [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Collapsible elements|collapsible parts of wikipages]] will now be revealed when someone searches the page using the web browser's "Find in page" function (Ctrl+F or ⌘F) in supporting browsers. [https://phabricator.wikimedia.org/T327893][https://developer.mozilla.org/en-US/docs/Web/HTML/Reference/Global_attributes/hidden#browser_compatibility] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature, called [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery|Favourite Templates]], will be deployed later this week on all projects (except English Wikipedia, which will receive the feature next week), following a piloting phase on Polish and Arabic Wikipedia, and Italian and English Wikisource. The feature will provide a better way for new and experienced contributors to recall and discover templates via the template dialog, by allowing users to put templates on a special "favourite list". The feature works with both the visual editor and the wikitext editor. The feature is a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|community wishlist focus area]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that had caused some Notifications to be sent multiple times. [https://phabricator.wikimedia.org/T397103] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.8|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/27|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W27"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. júní 2025 kl. 23:41 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28917415 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-28</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W28"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Temporary accounts|Temporary accounts]] have been rolled out on 18 large and medium-sized Wikipedias, including German, Japanese, French, and Chinese. Now, about 1/3 of all logged-out activity across wikis is coming from temporary accounts. Users involved in patrolling may be interested in two new documentation pages: [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Access to IP|Access to IP]], explaining everything related to access to temporary account IP addresses, and [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Repository|Repository]] with a list of new gadgets and user scripts. '''Updates for editors''' * Anyone can play an experimental new game, [[mw:Special:MyLanguage/New Engagement Experiments/WikiRun|WikiRun]], that lets you race through Wikipedia by clicking from one article to another, aiming to reach a target page in as few steps and in as little time as possible. The project's goal is to explore new ways of engaging readers. [https://wikirun-game.toolforge.org/ Try playing the game] and let the team know what you think [[mw:Talk:New Engagement Experiments/WikiRun|on the talk page]]. * Users of the Wikipedia Android app in some languages can now play the new [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/TrivaGame|trivia game]]. ''Which came first?'' is a simple history game where you guess which of two events happened earlier on today's date. It was previously available as an A/B test. It is now available to all users in English, German, French, Spanish, Portuguese, Russian, Arabic, Turkish, and Chinese. The goal of the feature is to help engage with new generations of readers. [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Tech/News/2025/22] * Users of the iOS Wikipedia App in some languages may see a new tabbed browsing feature that enables you to open multiple tabs while reading. This feature makes it easier to explore related topics and switch between articles. The A/B test is currently running in Arabic, English, and Japanese in selected regions. More details are available on the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)|Tabbed Browsing project page]]. * Bureaucrats on Wikimedia wikis can now use [[{{#special:VerifyOATHForUser}}]] to check if users have enabled [[mw:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T265726] * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] A new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed later this week to all Wikimedia projects: a [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Template categories|template category browser]] will be introduced to assist users in finding templates to put in their “favourite” list. The browser will allow users to browse a list of templates which have been organised into a given category tree. The feature has been requested by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Select templates by categories|through the Community Wishlist]]. * It is now possible to access watchlist preferences from the watchlist page. Also the redundant button to edit the watchlist has been removed. [https://www.mediawiki.org/wiki/Moderator_Tools/Watchlist] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of [[mw:MediaWiki_1.44|MediaWiki 1.44]] there is now a unified built-in Notifications system that makes it easier for developers to send, manage, and customize notifications. Check out the updated documentation at [[mw:Manual:Notifications|Manual:Notifications]], information about migration in [[phab:T388663|T388663]] and details on deprecated hooks in [[phab:T389624|T389624]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.9|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[d:Special:MyLanguage/Event:WikidataCon 2025|WikidataCon 2025]], the conference dedicated to Wikidata is now open for [https://pretalx.com/wikidatacon-2025/cfp session proposals] and for [[d:Special:RegisterForEvent/1340|registration]]. This year's event will be held online from October 31 – November 02 and will explore on the theme of "Connecting People through Linked Open Data". '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/28|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W28"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. júlí 2025 kl. 00:06 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28930584 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-29</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W29"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateData/Template discovery#Featured templates|Featured templates]], a new feature related to [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Focus areas/Template recall and discovery|Template Recall and Discovery]] will be deployed this week to all Wikimedia projects: With this feature, editors will be able to quickly access a list of templates that are likely to be useful. These templates will be displayed in a list, under the "featured" tab of the template discovery interface. Administrators can define the list via the Community Configuration interface. The feature fulfills a request by the community [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Easy access Templates|through the Community Wishlist]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T367428][https://phabricator.wikimedia.org/T392896] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the request to add Malayalam fonts in the [[oldWikisource:Special:MyLanguage/Wikisource:WS Export|Wikisource Book Export Tool]] was resolved and now, the rendering of Malayalam letters in exported Wikisource books are accurate. [https://phabricator.wikimedia.org/T374457] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.10|MediaWiki]] '''In depth''' * Developers, designers, and all Wikimedians are invited to [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/7953/ submit a project idea] for the Wikimania Hackathon 2025. Read [https://diff.wikimedia.org/2025/06/30/call-for-projects-wikimania-hackathon-2025-is-coming-to-nairobi/ this Diff blog post] for more details. '''Meetings and events''' * [[m:WikiIndaba conference 2025|WikiIndaba 2025]] scholarship application and program submission is open until 23:59 GMT on July 20. WikiIndaba is a regional conference for African Wikimedians both on the continent and in the diaspora to unite and grow together. Submit [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdJTv68R1OPASXXDfpIl8EWiMLTM-TDwh6_5gNVvFuWccFZ2Q/viewform your scholarship application] and [https://ee.kobotoolbox.org/x/BI3omIfH program proposal] now! * [https://br.wikimedia.org/wiki/WikiCon_Brasil_2025 WikiCon Brasil 2025] will take place on July 19-20 in Salvador, Bahia, Brazil. The Brazilian community members are encouraged to register and attend! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/29|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W29"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 14. júlí 2025 kl. 20:10 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=28980963 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-30</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W30"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Translation Suggestions feature in the [[mw:Special:MyLanguage/Content translation|Content Translation tool]] now has another level of article filters added to the "[https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Special:ContentTranslation&filter-type=automatic&filter-id=previous-edits&active-list=suggestions&from=en&to=fi#/ ... More]" category. Translators who use the Suggestions feature can now select and receive article suggestions that are customized to geographical locations of their interest using the new "{{int:Cx-sx-suggestions-filters-tab-regions}}" filter. [https://phabricator.wikimedia.org/T113257] * Administrators can now limit "Add a Link" to newcomers. The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|"Add a Link"]] Structured Task [[mw:Special:MyLanguage/Growth/Constructive activation experimentation#Enwiki A/B test & "Add a Link" Improvements (Wiki Experiences 1.2.11 & 1.2.16)|helps new account holders start editing]], but some communities have requested the ability to restrict it to its intended audience: newcomers. Administrators can configure this setting within the [[Special:CommunityConfiguration/GrowthSuggestedEdits|Community Configuration]] feature. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:29}} community-submitted {{PLURAL:29|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * For AbuseFilter editors on [[phab:T392144|some wikis]], it is now possible to filter edits based on the RevertRisk score of the edit being attempted. It is only populated if the action being evaluated is an edit. For more information, please see the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ORES/AbuseFilter variables#What variables are available for use|ORES/AbuseFilter variables]] documentation. * The [[mw:Special:MyLanguage/Beta Cluster|Beta Cluster]] wikis have [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/YDABPV75LADRQCXMJAFWUP256N4EQ25B/|been moved]] from <code dir=ltr>beta.wmflabs.org</code> to <code dir=ltr>beta.wmcloud.org</code>. Users may need to update URLs in any tools, or in their password managers. Any related issues can be [[phab:T289318|reported in the task]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.11|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[m:Special:MyLanguage/WikiCite 2025|WikiCite 2025]] will take place from 29–31 August, both online and in-person in Bern, Switzerland. The event's goals are to reconnect communities, institutions, and individuals working with open citations, bibliographic data, and the Wikidata/Wikibase ecosystem. Registration is open and the call for proposals will be announced soon. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikidata@lists.wikimedia.org/message/KQZUG3ETKLBWPBYSB2YAWZIRPWHS24TG/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/30|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W30"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 21. júlí 2025 kl. 23:43 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29005283 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-31</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W31"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Community Tech team will be focusing on wishes related to Watchlists and Recent Changes pages, over the next few months. They are looking for feedback. Please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#July 24, 2025: Watchlists and Recent Changes pages|read the latest update]], and if you have ideas, please [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist|submit a wish]] on the topic. '''Updates for editors''' * The Wikimedia Commons community has decided to block [[:mw:Special:MyLanguage/Upload dialog|cross-wiki uploads]] to Wikimedia Commons, for all users without autoconfirmed rights on that wiki, starting on August 16. This is because of [[:c:Commons:Cross-wiki media upload tool/History|widespread problems]] related to files that are uploaded by newcomers. Users who are affected by this will get an error message with a link to the less restrictive UploadWizard on Commons. Please help translating the [[:c:Special:MyLanguage/MediaWiki:Abusefilter-disallowed-cross-wiki-upload|message]] or give feedback on the message text. Please also update your local help pages to explain this restriction. [https://phabricator.wikimedia.org/T370598] * On wikis with temporary accounts enabled and Meta-Wiki, administrators may now set up a footer for the Special:Contributions pages of temporary accounts, similar to those which can be shown on IP and user-account pages. They may do it by creating the page named <code dir=ltr>MediaWiki:Sp-contributions-footer-temp</code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T398347] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KFEFVG/ Temporary Accounts: Enhancing privacy for our unregistered editors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TVCVAB/ Building a Sustainable Future for Wikimedia Contributors] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/WTRQCJ/ A dozen visions for wikitext!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/8YKKP9/ Coordinate Across Stakeholders with the Product and Technology Advisory Council] * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Fall 2025|MediaWiki Users and Developers Conference, Fall 2025]] will be held 28–30 October 2025 in Hanover, Germany. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/31|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W31"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. júlí 2025 kl. 00:27 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29051727 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-32</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W32"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Editors can now enable the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info card]]. This feature adds an icon next to usernames on history pages and similar user-contribution log pages. When you tap or click on the icon, it displays data related to that user account such as the number of edits, reverted edits, blocks, and more. It's part of a broader project to make it easier for moderators to evaluate account trustworthiness. The feature can be enabled in [[testwiki:Special:GlobalPreferences#mw-prefsection-rendering|your global preferences]], and later this week it will be available in local preferences. [https://phabricator.wikimedia.org/T386439] * Everybody is invited to share comments on [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative Contributions]], a project recently launched by the [[m:Special:MyLanguage/Connection Team|Connection team]]. The project aims to create a new way to display the impact of collaborative editing activities (such as edit-a-thons, backlog drives, and WikiProjects) on the wikis. Post your comments on the [[m:Talk:CampaignEvents/Collaborative contributions|project talk page]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T378035] * Administrators can now define the default block duration for temporary accounts. To do that, they need to create a page named <code dir=ltr>MediaWiki:Ipb-default-expiry-temporary-account</code> and use a value defined in <code dir=ltr>MediaWiki:Ipboptions</code>. This allows administrators to easily block temporary accounts for 90 days, which is functionally equivalent to an indefinite block. The advantage of this solution is that it does not clutter Special:BlockList. [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Block and unblock#Default block duration options|More documentation]] is available. [https://phabricator.wikimedia.org/T398626] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Gadgets can now include <code dir=ltr>.vue</code> files. This makes it easier to develop modern user interfaces using [[mw:Vue.js|Vue.js]], in particular using [[mw:Special:MyLanguage/Codex|Codex]], the official design system of Wikimedia. [[wmdoc:codex/latest/icons/overview.html|Codex icons]] can be loaded through the gadget definition. [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Gadgets#Pages|The documentation]] has examples. For user scripts that use Vue.js, an [[mw:API:CodexIcons|API module]] now exists to load Codex icons. [https://phabricator.wikimedia.org/T340460][https://phabricator.wikimedia.org/T311099] * Module developers can now use a [[mw:Help:Extension:Translate/Message Bundles/Lua reference|Lua interface]] to simplify the preparation of Lua modules for translation on Meta-Wiki. This improvement makes it easier for translators to find and edit module strings without dealing with raw Lua code. It helps prevent mistakes that could break the module during translation. Module developers and translators are invited to [[commons:File:Translatable modules video demo July 2025.webm|watch the demo video]], read more about [[mw:Special:MyLanguage/Translatable modules|translatable modules]] to understand how it works, refer to Meta-Wiki's [[m:Module:User Wikimedia project|Module:User Wikimedia project]] for example usage, and [[mw:Talk:Translatable modules|share their feedback]] on how well it addresses the challenges in their workflow. The interface still has some performance issues, so it should not be used in widely used modules yet. [https://phabricator.wikimedia.org/T359918] * Developers of external tools that connect to Wikimedia pages must set a user-agent that complies with [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|the user-agent policy]]. This policy will start to be more strongly enforced in August because of external crawlers that are [[diffblog:2025/04/01/how-crawlers-impact-the-operations-of-the-wikimedia-projects/|overusing]] Wikimedia's resources. Tools that are hosted on Wikimedia's Toolforge or Cloud VPS will not be affected by this for now, but should still set a user-agent. [[phab:T400119|More technical details are available]], and related questions are welcome in that task. * Parsoid Read Views is going to be rolling out to some smaller Wikipedias over the next few weeks, following the successful transition of Wikivoyages and Wiktionaries to Parsoid Read Views. For more information, see the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parsoid/Parser Unification]] project page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/profile/7694/] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.13|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Wikimania|Wikimania 2025]] will run from August 6–9. The [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/schedule/ program is available] for you to plan which sessions you want to attend. Most sessions will be live-streamed, with exceptions for those that show the "no camera" icon. If you are joining online to watch live-streams and use the interactive features, please [[wmania:Special:MyLanguage/2025:Registration|register]] for a free virtual ticket. For example, you may be interested in technical sessions such as: ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/GEH9DH/ Wikimedia’s knowledge infrastructure in a changing internet: Establishing sustainable pathways for content reuse] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/7ELN9Q/ Wikifunctions is coming soon to a wiki near you!] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/ZMGVJV/ Shaping the Future of Wikipedia’s Reader Experience] ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/KCKTFZ/ Making Wikipedia More Readable: What Comes Next] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/32|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W32"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 5. ágúst 2025 kl. 03:41 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29083927 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-33</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W33"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The WikiEditor toolbar now includes [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:WikiEditor#Keyboard shortcuts|its keyboard shortcuts]] in the tooltips for its buttons. This will help to improve the discoverability of this feature. [https://phabricator.wikimedia.org/T400583] * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] published a set of [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|proposed experiments]] the Wikimedia Foundation can try to improve communication with community. Feedback on the proposals are welcomed until August 22 on [[m:Talk:Product and Technology Advisory Council/August 2025 draft PTAC proposals for feedback|this talk page]]. * The search bar on the Minerva skin (mobile) has been updated to use the same type-ahead search component that is used on the Vector 2022 skin. There are no changes in search functionality but there are minor visual changes. Specifically, the close-search button has been changed from an "X" to a back arrow. This helps to distinguish it from the other "X" button that is used to clear any text. [https://phabricator.wikimedia.org/T393944] * Editors on some wikis will see a new toggle for "Group results by page" on watchlist, related changes, and recent changes pages. This is [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment|an A/B experiment]] that is planned to start on August 11, and will run for 3–6 weeks on the Bengali, Chinese, Czech, French, Greek, Portuguese, and Urdu Wikipedias. The experiment will examine how making this feature more discoverable might affect editors' ability to find the edits they are looking for. [https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * The multiwiki datasets of [[:wikt:en:Module:Unicode data|Unicode data]] have been moved to [[c:Category:Unicode Module Datasets|Category:Unicode Module Datasets]] on Wikimedia Commons, to follow the idea of "One common data source, multiple local wikis". Most wikis have been updated to use the Commons version. You can ask questions at [[c:Category talk:Unicode Module Datasets|the talkpage]]. [https://en.wiktionary.org/wiki/Module_talk:Unicode_data#Data_from_commons] * Lua code can add warnings when something is wrong, by using the <code dir=ltr>mw.addWarning()</code> function. It is now possible to add more than one warning, instead of new warnings replacing old ones. If you maintain a Lua module that used warnings, you should check it still works as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T398390] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.14|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/33|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W33"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11. ágúst 2025 kl. 23:30 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29106516 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-34</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W34"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Later this week, people who are logged-in and have the "[[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary|Discussion tools]]" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|Beta Feature]] enabled will gain the ability to "Thank" individual comments directly from talk pages, rather than needing to navigate to page history. [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Comment actions|Learn more about this feature]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400849] * An A/B test comparing two versions of the desktop donate link launched on testwiki on 12 August and on English Wikipedia 14 August for 0.1% of logged out users on the desktop site. The experiment will run for three weeks, ending on 12 September. [https://phabricator.wikimedia.org/T395716] * An A/A test to measure the baseline for reader retention was launched 12 August using [[wikitech:Experimentation Lab|Experimentation Lab]]. This measures the percentage of users who revisit a wiki after their initial visit over a 14-day period. No visual changes are expected. The experiment will run through 31 August. [https://phabricator.wikimedia.org/T399227] * Five new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q34057|Tagalog]] ([[s:tl:|<code>s:tl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T388639] ** a {{int:project-localized-name-group-wikisource/en}} in [[d:Q36213|Madurese]] ([[s:mad:|<code>s:mad:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T391747] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia/en}} in [[d:Q3450749|Rakhine]] ([[w:rki:|<code>w:rki:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T392490] ** a {{int:project-localized-name-group-wikibooks/en}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[b:min:|<code>b:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T395452] ** a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q7598268|Standard Moroccan Amazigh]] ([[wikt:zgh:|<code>wikt:zgh:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T399684] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:46}} community-submitted {{PLURAL:46|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.15|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/34|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W34"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. ágúst 2025 kl. 00:39 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29127690 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-35</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W35"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-gift.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Template authors can now use additional CSS properties, since the CSS sanitizer used by [[mw:Special:MyLanguage/Help:TemplateStyles|TemplateStyles]] was updated. For example: <code>width: fit-content</code>; <code>ruby-align</code>; relative units such as <code>lh</code>; and custom strings in <code>list-style-type</code>. These improvements are a [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Wishes/Allow use of modern CSS in templates by updating the TemplateStyles CSS sanitizer|Community Wishlist wish]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T271958][https://phabricator.wikimedia.org/T277755][https://phabricator.wikimedia.org/T293633][https://phabricator.wikimedia.org/T295088][https://phabricator.wikimedia.org/T326906][https://phabricator.wikimedia.org/T340057][https://phabricator.wikimedia.org/T360725][https://phabricator.wikimedia.org/T371809][https://phabricator.wikimedia.org/T375344][https://phabricator.wikimedia.org/T394619] * On large wikis, the default time period to display edits from, within the Special:RecentChanges page, has been changed from 7 days to 1 day. This is part of a performance improvement project. This should have no user-facing impact due to the quantity of edits on these wikis. [https://phabricator.wikimedia.org/T399455] * Administrators can now access the [[{{#special:BlockedExternalDomains}}]] page from the [[{{#special:CommunityConfiguration}}]] list page. This makes it easier to find. [https://phabricator.wikimedia.org/T393240] * Wikimedia Commons videos were not shown in the Videos tab in Google Search. The problem was investigated and reported to Google who have now fixed the issue. [https://phabricator.wikimedia.org/T396168][https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/Wishes/Do_something_about_Google_%26_DuckDuckGo_search_not_indexing_media_files_and_categories_on_Commons] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wiktionary/en}} in [[d:Q33014|Betawi]] ([[wikt:bew:|<code>wikt:bew:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T402130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:39}} community-submitted {{PLURAL:39|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * Two fields of the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Recentchanges table|recentchanges database table]] are being removed. <code>rc_new</code> and <code>rc_type</code> are being removed in favor of <code>rc_source</code>. Queries to these older fields will start to fail starting this week and developers should use <code>rc_source</code> instead. These older fields were deprecated over 10 years ago and should not be in use. This is part of work to improve the performance and stability of queries to the recentchanges table. [https://phabricator.wikimedia.org/T400696] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.16|MediaWiki]] '''In depth''' * The latest quarterly [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Newsletter/2025/July|Language and Internationalization Newsletter]] is now available. This edition includes: support for new languages in MediaWiki and translatewiki; the start of the Language Onboarding and Development project to help support the growth of new and small wikis; updates on research projects; and more. '''Meetings and events''' * The next [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Language and Product Localization/Community meetings#29 August 2025|Language Community Meeting]] is happening soon, August 29th at [https://zonestamp.toolforge.org/1756479600 15:00 UTC]. This week's meeting will cover: the Avro keyboard developers from Wikimedia Bangladesh, who were recently awarded a national award for their contributions to this keyboard; and other topics. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/35|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W35"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. ágúst 2025 kl. 00:13 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29175124 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-36</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W36"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team wants to compile a list of templates, jargon terms, and policies used in edit summaries when a copyright violation is removed. This will help them identify the number of edits reverted due to copyright issues. We invite community members from the following Wikis to list these terms in [[Phab:T402601|T402601]], or to share their list with [[User:Trizek (WMF)|Trizek_(WMF)]]: {{int:project-localized-name-arwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-cswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-dewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-enwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-eswiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-fawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-frwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-hewiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-idwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-itwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-jawiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-kowiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-nlwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-plwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ptwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-trwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-ukwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-viwiki/en}}{{int:comma-separator/en}}{{int:project-localized-name-zhwiki/en}}. This project is open until September 9th 2025. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] has been enabled for all Wikisources. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. The extension has three features: [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]], [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaboration list|Collaboration List]], and [[m:Special:MyLanguage/Connection Team/Invitation list|Invitation List]]. To request the extension for your wiki, visit the Deployment information page. [https://meta.wikimedia.org/wiki/CampaignEvents/Deployment_status#How_to_Request_the_CampaignEvents_Extension_for_your_wiki] * The lists in the footer of the editing interface, such as "Templates used on this page," will now be organized into columns when there is enough space. This enhancement minimizes scrolling when editing lengthy articles on Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T401066] * On September 3rd, 2025 we will increase the sampling percentages of our [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Watchlist/Experiment#Scope of the experiment|group by toggle experiment]] of the <code>Special:RecentChanges</code>, <code>Special:Watchlist</code>, and <code>Special:RelatedChanges</code> pages on the Chinese, French, and Portuguese Wikipedias to 100 percent, allowing more editors to be part of this experiment. This adjustment is intended to ensure we have sufficient data to make informed decisions when evaluating the experiment results. [https://phabricator.wikimedia.org/T402958][https://phabricator.wikimedia.org/T396789] * Upon clicking an empty search bar, logged-out users will see suggestions of articles for further reading on English Wikipedia beginning the week of September 22. The feature will be available on both desktop and mobile. All non-English wikis received this change in June and July. The goal is to make it easier for users to find articles. [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Content Discovery Experiments/Search Suggestions|Learn more]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:37}} community-submitted {{PLURAL:37|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.17|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions now has a new capability called "lightweight enumeration types", an enumeration type is simply a fixed set of values that's in the type's definition. This capability makes it quick and easy to define such a type, and allows for the reuse of values that are already present in Wikidata. Here is [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-07-19|a newsletter]] to learn more. * The latest [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Newsletter updates#August 2025: Newsletter #1|Readers Newsletter]] is now available. This edition includes: the formation of two new teams — Reader Growth and Reader Experience; insights into declining pageviews and account creations; highlights from the Wikimania Nairobi panel on improving the reading experience; upcoming experiments to engage new and existing readers; and more. '''Meetings and events''' * Spotlight on some Wikimania 2025 Sessions: ** Identifying AI-generated text by searching for ISBNs whose checksums fail: Mathias Schindler of WMDE [https://www.youtube.com/watch?v=Dw9o8Lsl974&t=15910s shared tools to help communities search for these]. ** [https://wikimedia.eventyay.com/talk/wikimania2025/talk/TCHZKH/ La durabilité du mouvement Wikimedia face aux défis actuels et futurs]: This session explored how Wikimedia can stay a trusted source of knowledge in the age of generative AI, information overload, and disinformation. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/36|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W36"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1. september 2025 kl. 20:51 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29196010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-37</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W37"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Editing team is working on a new check: [[mw:Special:MyLanguage/Paste check|Paste check]]. This check informs newcomers who paste text into Wikipedia that the content might not be accepted. This check is an effort to increase the likelihood that the new content people are adding to Wikipedia is aligned with the Movement's commitment to offering information under a free content license. This check will soon be tested at a few wikis. If your community is interested in this test, please [[phab:T403680|tell us in this task]], or [[mw:Talk:Edit check|contact the team]]. '''Updates for editors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will be able to use a [[w:en:Lint (software)|linting tool]] to see errors or other potential problems in wikitext in real time. See the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|help page for more information]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T381577] * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|class=skin-invert|Advanced item]] When browsing a wiki (like <code dir=ltr>en.wikipedia.org</code>), the software responds in one of two ways: a desktop page, or a redirect to a mobile version on an "m" domain (like <code dir=ltr>en.m.wikipedia.org</code>). Over the next three weeks, MediaWiki will start displaying the mobile version to mobile devices directly on the standard domain, without this redirect. This change does not affect existing m-dot URLs, or the "Desktop view" opt-out. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * When an edit changes the categories of a page, the changes to the category membership counts are now happening asynchronously. This improves the speed of saving edits, especially when moving many pages to or from the same category, and reduces the risk of site outages, but it means that the counts can show outdated information for a few minutes. [https://phabricator.wikimedia.org/T365303] * Edits on Wikidata to qualifiers (properties and values) and references (properties and values) in a Wikidata item statement will now not add entries to the RecentChanges or Watchlist pages on all other Wikis. This is a temporary change to improve performance while other solutions are created. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: Turn off (temporarily) Qualifiers and References Wikidata edits to the Recent Changes tables|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401286][https://phabricator.wikimedia.org/T400698] * Japanese-language wikis have had a major upgrade to the way that search works. The new search should generally give more accurate and more relevant search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T318269] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/37|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W37"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. september 2025 kl. 01:15 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29238161 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-38</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W38"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * References lists that are made using the <code dir=ltr><nowiki><references/></nowiki></code> [[mw:Special:MyLanguage/Help:Cite#references-tag|tag]] will now automatically display with columns in Vector 2022 when readers are using its 'standard' settings for text-size and page-width. [https://phabricator.wikimedia.org/T334941] * Starting in the week of October 6, on [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small wikis]] and [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] that have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] enabled, all autoconfirmed users will be able to use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] as an organizer. No changes will be made for [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/large.dblist|large wikis]] unless requested in Phabricator. This change is being made to make it easier for more people to use Event Registration, especially on wikis that are less likely to have policies related to the Event Organizer right. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Proposal to grant autoconfirmed users on small and medium wikis the organizer access to the event registration tool|Learn more]]. * Users that search using regular expressions (regex) can now use additional features including: ** for the <code dir=ltr>intitle:</code> keyword: [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Metacharacters|metacharacters]] for start-of-line (<code dir=ltr>^</code>) and end-of-line (<code dir=ltr>$</code>) anchors [https://phabricator.wikimedia.org/T317599] ** for both <code dir=ltr>intitle:</code> and <code dir=ltr>insource:</code> keywords: shorthand [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Character_Classes|character classes]] for digits (<code dir=ltr>\d</code>), whitespace (<code dir=ltr>\s</code>), and word characters (<code dir=ltr>\w</code>); and [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#Escape codes|escape codes]] for line feed (<code dir=ltr>\r</code>), newline (<code dir=ltr>\n</code>), tab (<code dir=ltr>\t</code>), and unicode (e.g. <code dir=ltr>\uHHHH</code>). [https://phabricator.wikimedia.org/T403212] * When you search for text that looks like an IP, the system will now show search results. It used to take you to the contributions for that IP instead of showing search results. [https://phabricator.wikimedia.org/T306325] * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on September 24. This is planned at [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests which happen twice a year. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the background and details of this process on the Diff blog]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug was fixed that affected users who used the page-tabs to switch from wikitext editing of a section into the visualeditor. [https://phabricator.wikimedia.org/T401043] '''Updates for technical contributors''' * The MediaWiki Interfaces team is redesigning the Wikimedia REST API Sandbox with Codex. If you have feedback on improvements for the API documentation or what makes developer experiences smooth (or frustrating), you’re invited to [https://calendar.google.com/calendar/u/0/appointments/schedules/AcZssZ2aZzbXeQvjOF7gB1fJXiwAYemQjKf4sXNaRODPA7_obFyNBwkzNkoVCoTF-aeov89kIjXHbCQm join an upcoming discovery interview], or [[mw:MediaWiki Interfaces Team/Developer Feedback/Wikimedia Web APIs|leave feedback onwiki]]. [[listarchive:list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/C4FBAOA57PH6G5ORVMAUF5TGYBLZDU5Q/|Learn more]]. * Edits to Wikidata aliases (an alternative name for an item or a property) will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [[m:Wikidata For Wikimedia Projects/Reduce change propagation noise#Phase 1: More granular Alias tracking|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401288] * The new [https://www.unicode.org/versions/Unicode17.0.0/ Unicode 17.0] version has been released. The [[:c:Category:Unicode Module Datasets|datasets on Commons]] for the [[:d:Q39301585|Module:Unicode data]] have been updated. Wikipedias that do not use the Commons datasets should either update their own data or switch to the Commons datasets. * Users of the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] Structured Contents endpoints can now access [https://enterprise.wikimedia.com/blog/parsed-wikipedia-tables/ Parsed Tables]. The new Parsed Tables feature extracts and represents Wikipedia tables in structured JSON. This improves machine accessibility as part of the [https://enterprise.wikimedia.com/api/structured-contents/ Structured Contents initiative]. Structured Contents output is freely available through the [https://enterprise.wikimedia.com/docs/on-demand/#article-structured-contents-beta On-demand API], or through Wikimedia Cloud Services. * A [https://www.kaggle.com/datasets/wikimedia-foundation/english-wikipedia-people-dataset dataset of English Wikipedia biographical information] from [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise|Wikimedia Enterprise]] has been published on Kaggle, for evaluation and research. This provides structured data from more than 1.5 million biographies, including birth and death dates, education, affiliations, careers, awards, and more (from a June 2024 snapshot). * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.19|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Scholarships|Scholarship applications]] for Wikimania 2026 in Paris, France, are open until October 31. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/38|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W38"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. september 2025 kl. 17:08 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29263921 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-39</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W39"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [https://zonestamp.toolforge.org/1758726000 On September 24th at 15:00 UTC], all Wikimedia sites users will experience a brief read-only period due to a scheduled [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|datacenter server switchover]]. The Wikimedia Foundation's Site Reliability Engineering (SRE) team will redirect all traffic from one primary server to its backup. You can listen to the switchover using the [http://listen.hatnote.com/ "Listen to Wikipedia"] tool, where you will hear edits stop for a few minutes during the read-only phase, then resume. This twice-yearly datacenter server switchover ensures reliability by testing the backup datacenter, so that our sites can stay online even if the primary datacenter fails. You can [[diffblog:2025/03/12/hear-that-the-wikis-go-silent-twice-a-year/|read more about the process on the Diff blog]]. '''Updates for editors''' * Editors of [[f:Special:Mylanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-09-12#Next round of Wiktionaries to receive embedded Wikifunctions calls|60 more Wiktionaries]] will soon be able to call [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Introduction|functions from Wikifunctions]] and integrate them into their pages. A function takes one or more inputs and transforms them into a desired output, like adding numbers, converting miles to meters, calculating elapsed time, or declining a word into a case. They will join the other [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-29#Wikifunctions available on 65 Wiktionaries|65 Wiktionary language editions]], which already have access to embedded Wikifunctions calls. Later this year, plans are in place to expand to more Wiktionaries and the Incubator. * A new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#Technical metadata of another page|parser function]] has been added: <code><nowiki>{{#contentmodel}}</nowiki></code>. Template editors and admins can use it to get the localized or canonical name of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|content model]] of a specific page. The function makes it easier to create and edit system messages, such as ''MediaWiki:editinginterface'', even when you switch types of pages, like wiki, JavaScript, CSS or JSON page. [https://phabricator.wikimedia.org/T328254] * Adding or editing a <code>DISPLAYTITLE</code> for an article using VisualEditor will no longer be broken. Editors who use VisualEditor mode to modify the <code><nowiki>{{DISPLAYTITLE}}</nowiki></code> would no longer have the literal text "DISPLAYTITLE" or its localized variant added to their articles. A list of pages that may have been affected and might need cleanup is documented in [[phab:P83438|this ticket]]. * Beta users of the Wikipedia Android app can now try the redesigned [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Android/Activity Tab Experiment|Activity tab]], which replaces the Edits tab. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:12}} community-submitted {{PLURAL:12|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * Wikifunctions users can now import many essential facts involving [[f:Special:MyLanguage/Z6011|geo-coordinates]], [[f:Special:MyLanguage/Z6010|quantities]] and [[f:Special:MyLanguage/Z6064|time]] values from Wikidata. This is made possible by the creation of Wikifunctions types for these values, which makes them available for use by functions in Wikifunctions. Learn more about how this works in [[c:File:ImportingWikidataDatatypesIntoWikifunctions.webm|this video]] and Wikifunctions' [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-01#News in Types I: Wikidata quantity|August 1 newsletter]] (for quantities) and [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2025-08-22#News in Types: Wikidata geo-coordinate|August 22 newsletter]] (for geo-coordinates). '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/39|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W39"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22. september 2025 kl. 22:56 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29305556 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-40</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W40"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * A major software upgrade has been made to [[phab:|Phabricator]]. The update introduces performance improvements, a refreshed search interface, enhancements to Maniphest task search, updates to user profile pages and project workboards, new Herald automation features, as well as general text input, mobile experience improvements and more. [https://phabricator.wikimedia.org/phame/post/view/321/iterative_improvements_september_2025/] '''Updates for editors''' * The Community Tech team will release the new Community Wishlist extension on October 1, that will improve the way wishes will be submitted. The new extension will allow users to add tags to their wishes to better categorise them, and (in a future iteration) to filter them by status, tags and focus areas. It will also be possible to support individual wishes again, as requested by the community in many instances. The old system will be retired. There will be a brief period of downtime while the extension is deployed and wishes are migrated to the new system. You can read more about this [[:m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|in the latest update]] or you can consult the [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CommunityRequests|current documentation on MediaWiki]]. * As announced [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|on Diff blog]], the production trial of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|hCaptcha]] service for bot detection has begun. The trial is currently using hCaptcha to protect account creation on Chinese, Persian, Portuguese, Indonesian, Japanese, and Turkish Wikipedias, where it will replace our existing [[mw:Special:MyLanguage/Extension:ConfirmEdit#FancyCaptcha|CAPTCHA]] (FancyCaptcha). The goal with the trial is to better block bots while also improving usability and accessibility for users who encounter CAPTCHA challenges. * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CampaignEvents|CampaignEvents]] extension has been [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|deployed]] to Wikimedia Commons. The extension makes it easier to organize and participate in collaborative activities, like edit-a-thons and WikiProjects, on the wikis. On Commons, anyone who is a registered user can use it as an event participant. To use it as an organizer, someone needs to have the [[c:Special:MyLanguage/Commons:Event organizers|event organizer right]]. * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to German Wikipedia. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|test the feature]] on testwiki or [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing on betawiki] as well. Please share your thoughts on [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Templates used in sub-references|using templates in sub-references]] or [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|volunteer to become a pilot wiki]]. * On wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Mentorship|Mentorship]] system, communities can now opt experienced editors out of Mentorship through [[{{#special:CommunityConfiguration/Mentorship}}]]. Within this setting, communities may define thresholds, based on edit count and account age, to decide when an editor is considered experienced enough to no longer receive Mentorship. [https://phabricator.wikimedia.org/T403563] * The Editing Team and the Machine Learning Team are working on a new check for newcomers: [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tone Check|Tone check]]. Using a prediction model, this check will encourage editors to improve the tone of their edits, using artificial intelligence. We invite volunteers to review the first version of the Tone language model for the following languages: Arabic, Czech, German, Hebrew, Indonesian, Dutch, Polish, Russian, Turkish, Chinese, Farsi, Italian, Norwegian, Romanian and Latvian. Users from these wikis interested in reviewing this model are [[mw:Special:MyLanguage/Edit_check/Tone_Check/Model_evaluation|invited to sign up at MediaWiki.org]]. The deadline to sign up is on October 3, which will be the start date of the test. * The rollout of [[:mw:Special:MyLanguage/Help:Manage blocks|multiblocks]] had the side effect that non-active block logs may have been shown on {{#special:Contributions}} and on blocked users' user and user_talk pages. This issue will be fully resolved in a few days. As part of the fix, [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=sp-contributions-blocked-notice}} messages prefixed with <code>sp-contributions-blocked-notice</code>] will be removed and replaced with [{{fullurl:Special:Allmessages|prefix=blocked-notice-logextract}} those prefixed with <code>blocked-notice-logextract</code>] in a few weeks. Please help translate the new messages and update any local overrides if needed. * There was a bug with links added using visual editor if they included characters such as <code dir=ltr><nowiki>[ ] |</nowiki></code> after the fragment identifier (<code><nowiki>#</nowiki></code>). They were not encoded properly creating an incorrect link. This has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T404823] * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikiquote/en}} in [[d:Q9237|Malay]] ([[q:ms:|<code>q:ms:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404698] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/User Info|User Info Card]] now displays currently active global lock/blocks. [https://phabricator.wikimedia.org/T401128] '''Updates for technical contributors''' * Later this week, editors using Lua modules will be able to use the <code>[[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.title.newBatch|mw.title.newBatch]]</code> function to look up the existence of up to 25 pages at once, in a way that only increases the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parser functions#Expensive parser functions|expensive function]] count once. * A new [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Unsupported Tools Working Group]] has been formed as part of ongoing efforts to collectively determine technical work priorities, similar to the [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product & Technology Advisory Council]] (PTAC). The working group will help prioritize and review requests for support of unmaintained extensions, gadgets, bots, and tools. For the first cycle, the group will be prioritizing an unsupported Wikimedia Commons tool. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.21|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/40|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W40"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 29. september 2025 kl. 20:54 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29355230 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-41</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W41"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#paste|Paste Check]] is a new Edit Check feature to help avoid and fight copyright violations. When editors paste text into an article, Paste Check prompts them to confirm the origin and licensing of the content. Starting Wednesday, 8 October, [[phab:T403680|22 wikis will test Paste Check]]. Paste Check will help new volunteers understand and follow the policies and guidelines necessary to make constructive contributions to Wikipedia projects. '''Updates for editors''' * Mobile devices will receive mobile articles directly on the standard domain (like <code>en.wikipedia.org</code>), instead of via a redirect to an "m" domain (like <code>en.m.wikipedia.org</code>). This change improves performance. This week it will be enabled on Wikipedias. The existing mobile URLs and the "Desktop view" opt-out remain available. [[mw:Requests for comment/Mobile domain sunsetting/2025 Announcement|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T214998] * New [[mw:Special:MyLanguage/Help:CirrusSearch#creationdate and lasteditdate|date filters]], <code dir=ltr>creationdate:</code> and <code dir=ltr>lasteditdate:</code>, are now available in the wiki search engine. This allows users to filter search results by a page's first or last revision date. The filters support comparison operators (e.g. <code dir=ltr>>2024</code>) and relative dates (e.g. <code dir=ltr>today-1d</code>), making it easier to find recently updated content or pages within specific age ranges. [https://phabricator.wikimedia.org/T403593] * [[f:|Wikifunctions]] now supports rich text in embedded calls across the 150 wikis where it's enabled. To showcase this, the team created a [[f:Z26333|Latin declination table]] that Wiktionary editors can use to automatically generate noun forms, producing clear, formatted results — see an [[f:Wikifunctions:Embedded function calls/Wiktionary tables demonstration|example output]]. If you need any help or have any feedback, please [[f:Wikifunctions:Project chat|contact the Wikifunctions Team]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T397402] * An edit link will now appear inside the categories box on article pages for logged in users, which will directly launch the VisualEditor category dialog. [https://phabricator.wikimedia.org/T291691] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a problem downloading pdf files last week and that has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T405957] '''Updates for technical contributors''' * The field <code dir=ltr>rev_sha1</code> in the revision database table is being removed in favor of <code dir=ltr>content_sha1</code> in the content database table. See [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud@lists.wikimedia.org/thread/2D2M3SP4WHR6BXXKTZ2PBLZQYR3EGQVR/ the announcement] for more information. * The [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web|Reader Experience team]] will roll out [[w:en:Light-on-dark color scheme|Dark Mode]] user interface on all Wikimedia sites on October 29, 2025. All anonymous users of Wikimedia sites will have the option to activate a color scheme that features light-colored text on a dark background. This is designed to provide a more comfortable reading experience, especially in low-light situations. Template authors and technical contributors are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Reading/Web/Accessibility for reading/Updates/2024-04|learn how to make pages ready for Dark mode]] and address any compatibility issues found in templates in their wiki before the enablement. Please contact the Web team for questions or any support on [[mw:Talk:Reading/Web/Accessibility for reading#|this talk page]] before the enablement. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Starting on Monday, October 6, API endpoints under the <code>rest.php</code> path will be rerouted through a new internal API Gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T400130] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/41|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W41"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. október 2025 kl. 17:24 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29400897 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-42</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W42"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Last week, improvements to account security and two-factor authentication (2FA) features were enabled across all wikis. These changes include user interface improvements for [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity], the support of multiple 2FA methods via authenticator apps and portable security keys (previously users could only enable one method), and a new Recovery Codes module which facilitates fewer account lockouts due to lost two-factor apps and devices. As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project, work is continuing through the rest of 2025 on further user experience improvements, and support for passkeys as an alternate second factor. '''Updates for editors''' * Another part of the Account security project is making 2FA generally available to all users. Along with editors with advanced privileges, such as administrators and bureaucrats, 40% of editors now have access to 2FA. You can check if you have access at [https://auth.wikimedia.org/metawiki/wiki/Special:AccountSecurity Special:AccountSecurity]. Instructions for activation are on the linked page. The plan is to continue increasing availability if it is determined that the user support capabilities are able to support global usage. [https://phabricator.wikimedia.org/T400579] * This week, users at wikis where talk page [[mw:Special:MyLanguage/Talk pages project/Usability|Usability Improvements]] are already available by default (everywhere ''except'' the 12 wikis listed in [[phab:T379264|T379264]]) will gain the ability to Thank a comment directly from the talk page it appears on. Before this change, Thanking could only be done by visiting the revision history of the talk page. You can [[diffblog:2025/10/13/revolutionizing-gratitude-a-new-era-of-thanking-comments/|learn more about this change]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T366095] * Users who have not [[Special:Preferences#mw-prefsection-personal-email|verified their email address]] will soon be receiving monthly Notification reminders to do so. This is because users who have verified their email can more easily recover their account. These reminders will not be sent if the user is inactive or removes the unverified email from their account. [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/Help:Email_confirmation][https://phabricator.wikimedia.org/T58074] * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a fix was made for an occasional error with saving translated paragraphs in the Content Translation tool, and the related error messages are now easier to see. [https://phabricator.wikimedia.org/T376531] '''Updates for technical contributors''' * The Unsupported Tools Working Group has chosen [[c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] as the first tool for its pilot cycle. The group will explore ways to improve and sustain the tool over the coming months. [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|Learn more on Meta]]. * [[File:Octicons-sync.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/42|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W42"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. október 2025 kl. 19:00 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29434481 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-43</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W43"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * To optimize how user data is stored in our databases, the saved preferences of users who haven't logged in for over five years and have fewer than 100 edits will be cleared. When those users return, default settings will apply. [https://phabricator.wikimedia.org/T406724] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, there was a broken link from the GlobalContributions interface message to the XTools GlobalContributions page which has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406415] '''Updates for technical contributors''' * The work to reroute all traffic to API endpoints under the <code dir=ltr><nowiki>rest.php</nowiki></code> route through a common API gateway is now complete. If any issues are observed, please file a phabricator ticket to the [[phab:tag/serviceops/|Service Ops team board]]. * Edits to Wikidata references or qualifiers will now be shown in RecentChanges and Watchlist entries on other wikis less often, reducing unnecessary notifications. This will reduce the overall quantity of 'noisy' entries. Wikidata's own pages remain unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T401290] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/43|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W43"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. október 2025 kl. 19:37 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29478670 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-44</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W44"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia iOS app has launched an A/B/C test of improvements made to the tabbed browsing feature for select regions and languages. The test, named “More dynamic tabs”, explores new tab experiences and includes “Did you know” and “Because you read” article recommendations. You can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/Tabbed Browsing (Tabs)/New Tab Experience and Recommendations Experiment|read more on the project page]]. * Autoconfirmed users on [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/small.dblist|small]] and [[gitiles:operations/mediawiki-config/+/a2d2aaab9ace84280dd2f4c70a33bb69cd73850f/dblists/medium.dblist|medium wikis]] with the CampaignEvents extension can now use [[m:Special:MyLanguage/Event Center/Registration|Event Registration]] without the Event Organizer right. This feature lets organizers enable registration, manage participants, and lets users register with one click instead of signing event pages. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue of flashing colors when holding or pressing the arrow keys under the dark mode settings in Vector 2022 has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T402285] '''Updates for technical contributors''' * The CampaignEvents extension will be deployed to all remaining wikis during the week of 17 November 2025. The extension currently includes three features: Event Registration, Collaboration List, and Invitation List. For this rollout, Invitation List will not be enabled on Wikifunctions and MediaWiki unless requested by those communities. [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Deployment status|Visit the deployment page to learn more]]. * The SwaggerUI-based REST sandbox experience is now live on all wiki projects. The sandbox can be accessed through the [[{{#special:RestSandbox}}]] page. Please report any issues to the MediaWiki Interfaces team board, or join the discussion on the [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team/Feature Feedback/REST Sandbox|project launch]] page. [https://phabricator.wikimedia.org/project/board/6931/] * Transform endpoints with a trailing slash path in the MediaWiki REST API are now marked as deprecated. They will remain functional during this time, but removal is expected by the end of January 2026. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found and tested using the [https://test.wikipedia.org/w/index.php?api=mw-extra&title=Special%3ARestSandbox REST Sandbox]. See the [[mw:API/Deprecation|MediaWiki REST API Deprecation]] page for more detailed information about the API deprecation policies and procedures. * A dedicated [[mw:API:REST API/Changelog|changelog now exists for the MediaWiki REST API]]. The changelog provides an overview of these changes, making it easier for developers to keep track of improvements and iterations. Announcements will also continue to flow through the standard communication channels, including Tech News and email distribution lists, but can now be more easily referenced from a central location. If you have feedback about the style, structure, or content of this changelog, please [[mw:API talk:REST API/Changelog|join the discussion]]. * Administrators can delete the tracking category which was previously added by the JsonConfig extension, as it is no longer used. See the categories linked from [[d:Q130635582#sitelinks-wikipedia|Q130635582]]. It is OK if there are still pages listed in the category as that is just a caching issue, and they will be automatically cleared out the next time each page is edited. [https://phabricator.wikimedia.org/T378352] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.25|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W44"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. október 2025 kl. 19:32 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29513638 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-45</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W45"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Administrators will now find that [[{{#special:MergeHistory}}]] is now significantly more flexible about what it can merge. It can now merge sections taken from the middle of the history of the source (rather than only the start) and insert revisions anywhere in the history of the destination page (rather than only the start). [https://phabricator.wikimedia.org/T382958] * For users with "{{int:discussiontools-preference-autotopicsub}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|enabled in their preferences]], starting a new topic or adding a reply to an existing topic will now subscribe them to replies to that topic. Previously, this would only happen if the DiscussionTools "{{int:Skin-action-addsection}}" or "{{int:Discussiontools-replybutton}}" widgets were used. When DiscussionTools was originally launched existing accounts were not opted in to automatic topic subscriptions, so this change should primarily affect newer accounts and users who have deliberately changed their preferences since that time. [https://phabricator.wikimedia.org/T290778] * Scribunto modules can now be used to [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#SVG library|generate SVG images]]. This can be used to build charts, graphics and other visualizations dynamically through Lua, reducing the need to compose them externally and upload them as files. [https://phabricator.wikimedia.org/T405861] * Wikimedia sites now provide all anonymous users with the option to enable a dark mode color scheme, featuring light-colored text on a dark background. This enhancement aims to deliver a more enjoyable reading experience, especially in dimly lit environments. [https://phabricator.wikimedia.org/T395628] * Users with large watchlists have long faced timeouts when editing [[Special:EditWatchlist|Special:EditWatchlist]]. The page now loads entries in smaller sections instead of all at once due to a paging update, allowing everyone to edit their watchlists smoothly. As part of the database update, sorting by expiry has been removed because it was over 100× slower than sorting by title. A [https://meta.wikimedia.org/wiki/Community_Wishlist/W454 community wish] has been created to explore alternative ways to restore sort-by-expiry. If this feature is important to you, please support the wish! [https://phabricator.wikimedia.org/T41510] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:31}} community-submitted {{PLURAL:31|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the fixing of the persisting highlighting when using VisualEditor find and replace during a query. [https://phabricator.wikimedia.org/T407318] '''Updates for technical contributors''' * Since 2019 the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia URL Shortener|Wikimedia URL Shortener]] at https://w.wiki is available for all Wikimedia wikis to create short links to articles, permalinks, diffs, etc. It is available in the sidebar as "Get shortened URL". There are 30 wikis that also install an older "ShortUrl" extension. The old extension will soon be removed. This means <code>/s/</code> URLs will not be advertised under article titles via HTML <code dir=ltr>class="title-shortlink"</code>. The <code>/s/</code> URLs will keep working. [https://phabricator.wikimedia.org/T107188] * On Thursday, October 30, the [[:mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Interfaces Team|MediaWiki Interfaces]] and [[:mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Service Operations]] teams began rerouting Action API traffic through a common API gateway. Individual wikis will be updated based on the standard release groups, with total traffic increased over time. This change is expected to be non-breaking and non-disruptive. If any issues are observed, please file a Phabricator ticket to the [https://phabricator.wikimedia.org/tag/serviceops/ Service Ops team] board. * MediaWiki Train deployments will pause for the final two weeks of 2025: 22 December and 29 December. Backport windows will also pause between Monday, 22 December 2025 and Thursday, 2 January 2026. A backport window is a scheduled time to add things like bug fixes and configuration changes. There are seven deployment trains remaining for 2025. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/SMWTEAES4SDLDUSK4HMWNBSKNCXZAWYN/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.45/wmf.26|MediaWiki]] '''In depth''' * In 2025, the Wikimedia Foundation reported that AI systems and search engines increasingly use Wikipedia content without driving users to the site, contributing to an 8% drop in human pageviews compared to 2024. After detecting bots disguised as humans, Wikimedia updated its traffic data to reflect this shift. Read more about current user trends on Wikipedia in [[diffblog:2025/10/17/new-user-trends-on-wikipedia/|a Diff blog post]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/45|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W45"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 3. nóvember 2025 kl. 19:35 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29552512 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-46</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W46"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translations]] are available. '''Updates for editors''' [[File:Talk pages default look (April 2023).jpg|thumb|alt=Screenshot of the visual improvements made on talk pages|Example of a talk page with the new design, in French.]] * Starting November 12, users will see a change in the [[m:Special:MyLanguage/Talk pages project/Feature summary#Usability improvements|appearance of talk pages]] on [[Phab:T379264|some Wikipedias]]. Almost [[phab:T392121|all wikis]] have received this design change; [[phab:T409297|English Wikipedia]] will get these changes later. You can read more [[diffblog:2024/05/02/making-talk-pages-better-for-everyone/|on ''Diff'']]. Users can opt out of these changes [[Special:Preferences#mw-prefsection-editing|in their user preferences]] in "{{int:discussiontools-preference-visualenhancements}}". [https://phabricator.wikimedia.org/T379264] * MediaWiki can now display a [[mw:Special:MyLanguage/Help:Protection indicators|page indicator]] automatically while a page is protected. This feature is disabled by default. It can be enabled by [[m:Special:MyLanguage/Requesting wiki configuration changes|community request]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T12347] * Using the "{{int:showpreview}}" or "{{int:showdiff}}" buttons in the wikitext editor will now carry over certain URL parameters like '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#useskin|useskin]]', '[[mw:Special:MyLanguage/Manual:Parameters to index.php#uselang|uselang]]' and '[[mw:Special:MyLanguage/Help:Section#Editing sections|section]]'. This update also fixes an issue where, if the browser crashed while previewing an edit to a single section, saving this edit could overwrite the entire page with just that section’s content. [https://phabricator.wikimedia.org/T62744][https://phabricator.wikimedia.org/T24029][https://phabricator.wikimedia.org/T155097] * Wikivoyage wikis can use [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:Kartographer#Markers and counters|colored map markers in the article text]]. The text of these markers will now be shown in contrasting black or white color, instead of always being white. Local workarounds for the problem can be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T369454] * The Activity tab in the Wikipedia Android app is now available for all users. The new tab offers personalized insights into reading, editing, and donation activity, while simplifying navigation and making app use more engaging. [https://www.mediawiki.org/wiki/Wikimedia_Apps/Team/Android/Activity_Tab_Experiment] * The Reader Growth team is launching an experiment called "Image browsing" to test how to make it easier for readers to browse and discover images on Wikipedia articles. This experiment, a mobile-only A/B test, will go live on English Wikipedia in the week of November 17 and will run for four weeks, affecting 0.05% of users on English wiki. The test launched on November 3 on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese wikis, affecting up to 10% of users on those wikis. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Reader_Growth/WE3.1.3_Image_Browsing] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example the inability to lock accounts on mobile sites has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T256185] '''Updates for technical contributors''' * [[wikitech:Help talk:Toolforge/Toolforge standards committee#November 2025 committee nominations|Nominations are open on Wikitech]] for new [[wikitech:Help:Toolforge/Toolforge standards committee|Toolforge standards committee]] members. The committee oversees the Toolforge [[wikitech:Help:Toolforge/Right to fork policy|Right to fork policy]] and [[wikitech:Help:Toolforge/Abandoned tool policy|Abandoned tool policy]] among other duties. Nominations will remain open through 2025-11-28. * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT issuer field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]] has been changed to <code><nowiki>https://meta.wikimedia.org</nowiki></code>. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * The [[w:JSON Web Token#Standard fields|JWT subject field]] in [[mw:Special:MyLanguage/OAuth/For Developers#OAuth 2|OAuth 2 access tokens]] will soon change from <code><user id></code> to <code dir=ltr style="white-space:nowrap">mw:<identity type>:<user id></code>, where <code><identity type></code> is typically <code dir=ltr>CentralAuth:</code><!-- not a typo --> (for [[m:Special:MyLanguage/Help:Unified login|SUL wikis]]) or <code dir=ltr style="white-space:nowrap">local:<wiki id></code> (for other wikis). This is to avoid conflicts between different user ID types, and to make OAuth 2 access tokens and the <code>sessionJwt</code> cookie more similar. Old access tokens will still work. [https://phabricator.wikimedia.org/T399199] * MediaWiki's block messages ([[MediaWiki:Blockedtext|blockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-partial|blockedtext-partial]], [[MediaWiki:Autoblockedtext|autoblockedtext]], [[MediaWiki:Systemblockedtext|systemblockedtext]], [[MediaWiki:Blockedtext-tempuser|blockedtext-tempuser]], [[MediaWiki:Autoblockedtext-tempuser|autoblockedtext-tempuser]]) now support additional parameters indicating whether the user is blocked from editing their own user talk page <code><nowiki>$9</nowiki></code> or emailing other users <code><nowiki>$</nowiki><nowiki>10</nowiki></code>. [https://phabricator.wikimedia.org/T285612] * A <code>REL1_45</code> branch for MediaWiki core and each of the extensions and skins in Wikimedia git has been created. This is the first step in the release process for MediaWiki 1.45.0, scheduled for late November 2025. If you are working on a critical bug fix or working on a new feature, you may need to take note of this change. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/ZUY7TY3Z6XPZWZVAZV63OPO5OW52Q6GE/] * The process for generating CirrusSearch dumps has been updated due to slowing performance. If you encounter any issues migrating to the replacement dumps, please contact the Search Platform Team for support. [https://phabricator.wikimedia.org/T366248][https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/3KQPOR6ACVN6OVLMLZPIBXQSWQKW4E3K/] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/46|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W46"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 10. nóvember 2025 kl. 20:38 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29606150 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-47</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W47"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is experimenting with [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4_Reading lists|reading lists on mobile web]], allowing logged-in readers with no edits to save private lists of articles for later. The experiment is running on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias since the week of 10 November, and will begin on English Wikipedia the week of 17 November. * Users who can’t receive their email verification code during login can now get help by submitting a form on a new special page. This update is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. If your account has an email address, please make sure you still have access to it. When logging in from a new device or location without 2FA, you may be asked to enter a 6-digit code sent by email to finish logging in. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Why are you requiring me to enter a code from my email to log in? Can I opt out of this?|Learn more]]. * One new wiki has been created: a {{int:project-localized-name-group-wikisource}} in [[d:Q13324|Minangkabau]] ([[s:min:|<code>s:min:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408317] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * As part of the [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification|Parser Unification]] project, the Content Transform Team rolled out Parsoid as the default parser to many low-traffic Wikipedias and is preparing the next step to high traffic ones. This message is an invitation for you to opt-in to Parsoid, as described in the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:ParserMigration|Extension:ParserMigration]] documentation, and identify any issues you might encounter with your own workflow using bots, gadgets, or user scripts. Please, let us know through the ''"Report Visual Bug"'' link in the Tools sidebar or create a phab ticket and tag the [[phab:project/view/5846|Content Transform Team in Phabricator]]. * Unsupported Tools: Several issues with [[:c:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons|Video2Commons]] have been fixed, including filename-related upload failures, black-video imports, and retry handling. AV1 support has also been added. Ongoing work focuses on backend stability, ffmpeg errors, subtitle imports, metadata handling, and playlist uploads. To track specific tasks, check the [[phab:tag/video2commons/|Phabricator board]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.3|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * Save the date for the next Wikimedia Hackathon happening in Milan, Italy from May 1–3, 2026. Registration will open in January 2026. [https://pretix.eu/wikimedia/Hackathon-2026/ Scholarship applications are currently open], and will close on November 28, 2025. If you have any questions, please email <bdi lang="en" dir="ltr">hackathon@wikimedia.org</bdi>. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/47|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W47"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 17. nóvember 2025 kl. 17:27 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29627455 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-48</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W48"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Wikimedia Search Team]] recreated the "DWIM" (Do What I Mean) gadget functionality server-side, for Russian and Hebrew Wikipedias. This feature adds cross-keyboard suggestions to the standard search-box suggestions. For example, searching for ''<span lang="und" dir="ltr">cxfcnmt</span>'' on Russian Wikipedia will now add suggestions for ''<span lang="ru" dir="ltr">счастье</span>'' ("happiness") that the user probably intended. They plan to enable this feature for other Russian and Hebrew wikis this week. [https://phabricator.wikimedia.org/T408734] * Later this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have syntax highlighting available in [[mw:Special:MyLanguage/Help:DiscussionTools|DiscussionTools]]. This requires that the "{{int:discussiontools-preference-sourcemodetoolbar}}" preference be set. [https://phabricator.wikimedia.org/T407918] * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|Campaign events extension]] – the set of tools for coordinating events and other on-wiki collaborations has now been deployed to all Wikimedia wikis. A new feature known as [[m:Special:MyLanguage/CampaignEvents/Collaborative contributions|Collaborative contribution]] to help organizers and participants see the impact of activities has also been added. Join the upcoming [[m:Special:MyLanguage/Event:Connection learning session 3|learning session]] to see the new feature in action and share your feedback. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:24}} community-submitted {{PLURAL:24|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug which stopped CodeReviewBot from working, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T410417] '''Updates for technical contributors''' * Users of Wikimedia API can join a usability study to help validate the new design of Wikimedia REST API sandboxes. Interested participants should fill the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/487662 recruitment survey]. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/IREJRRWTZTGCYWQHDMSNJFTQAEPOOAE3/] * The MediaWiki Interfaces team is deprecating XSLT stylesheets within the Action API. Support for <code dir=ltr>format=xml'''&xlst={stylesheet}'''</code> will be removed from Wikimedia projects by the end of November, 2025. In addition, it will soon be disabled by default in MediaWiki release versions: v1.43 (LTS), v1.44, and v1.45. Support for XSLT stylesheets will be fully removed from MediaWiki v1.46 (expected to release between April and May 2026). [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/5AX7UWAVVUNUSBOIRHMNOKWOZ5EZI3JX/] * The WDQS legacy endpoint ([https://query-legacy-full.wikidata.org/ query-legacy-full.wikidata.org]) will be decommissioned at the end of December 2025, and finally closed down on 7th January 2026. After this date, users should expect requests to query.wikidata.org that require the full graph to fail or return invalid results if they are not rewritten to use SPARQL federation. The team encourages users to ensure that tools and workflows use the supported WDQS endpoints (<span dir=ltr><nowiki>https://query.wikidata.org/</nowiki></span> - Main graph or <span dir=ltr><nowiki>https://query-scholarly.wikidata.org/</nowiki></span> - Scholarly graph). For support with migrating use cases, please review the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Data_access|Data Access]] and [[d:Wikidata:Request_a_query|Request a Query]] pages for details and assistance on alternative access methods. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/48|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W48"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 24. nóvember 2025 kl. 15:57 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29702226 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-49</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W49"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The Wikipedia Year in Review 2025 will be available on December 2 for users of iOS and Android Wikipedia apps, featuring new personalized insights, updated reading highlights, and refreshed designs. Learn more on the review's [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/Updates|project page]]. * The Growth team is working on improving the text and presentation of the Verification Email sent to new users to make them more welcoming, useful and informative. Some new text have been drafted for A/B testing and you can help by translating them. See [[phab:T396155|Phabricator]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] will now be deployed at Japanese, Urdu and Chinese Wikipedias on December 2. Add a link is based on a prediction model that suggests links to be added to articles. While this feature has already been available on most Wikipedias, the prediction model could not support certain languages. A new model has now been developed to handle these languages, and it will be gradually rolled out to other Wikipedias over time. If you would like to know more, please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:34}} community-submitted {{PLURAL:34|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where search boxes on some Commons pages showed no results due to switch from SpecialSearch to MediaSearch, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T399476] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q36846|Toki Pona]] ([[w:tok:|<code>w:tok:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T404457] ** a {{int:project-localized-name-group-wikiquote}} in [[d:Q33655|Nigerian Pidgin]] ([[q:pcm:|<code>q:pcm:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T408318] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.5|MediaWiki]] '''In depth''' * The Wikimedia Foundation is in the early stages of exploring approaches to '''Article guidance'''. The initiative aims to identify interventions that could help new editors easily understand and apply existing Wikipedia practices and policies when creating an article. The project is in the exploration and early experimental design phase. All community members are encouraged to [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|learn more]] about the project, and share their thoughts on [[mw:Special:MyLanguage/Talk:Article guidance|the talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/49|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W49"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1. desember 2025 kl. 18:58 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29732328 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-50</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W50"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Anybody who wishes to secure their user account can now use [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). This is available to all registered users of all Wikimedia projects. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] initiative. Later, 2FA will be required for all users who can take security- or privacy-sensitive actions. '''Updates for editors''' * Following last week's deployments, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Growth/Tools/Add a link|Add a link]] feature, which allows editors to add suggested links during editing, will be available to an additional [[Phab:T410469|33 Wikipedias]] starting on 9 December. This expansion is possible thanks to the new prediction model that now supports all languages, including those that were previously not covered. While the feature has been available on most Wikipedias for some time, this rollout brings us closer to using the improved model everywhere. If you have any questions or would like more details please contact [[mw:user:Trizek (WMF)|Trizek (WMF)]]. * Last week, the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Search Platform|Search Platform team]] added [[w:en:Transliteration|transliterated]] as-you-type search suggestions to Georgian wikis. If there are only a few regular search suggestions, then queries in Latin or Cyrillic script [[phab:T127003|are now rewritten into Georgian script]] to look for more matches. For example, searching for either <bdi lang="ka-Latn" dir="ltr">''bedniereba''</bdi> or <bdi lang="ka-Cyrl" dir="ltr">''бедниереба''</bdi> will now suggest the existing article about <bdi lang="ka" dir="ltr">ბედნიერება</bdi> ("happiness"). You can recommend other languages where transliterated suggestions would be useful [[phab:T375215|on Phabricator]] for future development. * Later this week, a controlled experiment will begin for editors on the 100 largest Wikipedias who are editing a section in the mobile web visual editor. 50% of these editors will notice a new "Edit full page" button that will enable them to expand their editing session to the whole page. This feature is intended to make it easier for people on mobile web to edit any article section, regardless of which section-edit icon they tapped to begin. The experiment will last ~4 weeks. You can find [[phab:T409112|more details]] about the project. * Later this week, the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] will launch a [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.1.14 Expanded Mobile Sections|mobile web experiment]] to expand all article sections by default (currently they are collapsed by default) and pin the section header the user is currently reading to the top of the page. The experiment will affect 10% of users on Arabic, Chinese, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. [https://phabricator.wikimedia.org/T409485] * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Wikipedia Year in Review/2025 Year in Review|Wikipedia Year in Review 2025]], a feature in the Wikipedia mobile apps (iOS and Android) that provides users with a personalised summary of their engagement with Wikipedia over the year, is now available on the iOS and Android apps. This edition includes expanded personalised insights, improved reading highlights, new donor messaging, and updated designs. Open the app to view your Year in Review and explore your reading journey from 2025. * A recent software bug caused edits made with VisualEditor to make unintended changes to wikitext, including removing whitespace and replacing spaces with underscores in wikilinks inside citations. This was partially fixed last week, and further fixes are in progress. Editors who used VisualEditor between November 28 and December 2 should review their edits for unexpected modifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T411238] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the incorrect handling of URLs copied from the address bar of Microsoft Edge users, has been resolved. [https://phabricator.wikimedia.org/T341281] '''Updates for technical contributors''' * Starting this week, users of the "{{int:codemirror-beta-feature-title}}" [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta feature]] will have [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] as the editor for Lua, JavaScript, CSS, JSON and Vue content models, instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]]. With this, the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linters]] will be upgraded. This is part of a larger effort to eventually replace CodeEditor and provide a consistent code editing experience. [https://phabricator.wikimedia.org/T373711] * Developers are encouraged to take the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/552643 2025 Developer Satisfaction Survey], which remains open until 5 January 2026. If you build software for the Wikimedia ecosystem and would like to share your experiences or feedback, your participation is greatly appreciated. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/W4WBKO6Q55UWWCCSFWQATKEXBEHP3QNR/] * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/50|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W50"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. desember 2025 kl. 17:46 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29738112 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-51</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W51"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, one of the fixes addressed an issue for temporary accounts adding an external URL, which triggered an hCaptcha request in more cases than intended, and did not display the required popup on the first attempt to publish the edit. [https://phabricator.wikimedia.org/T411927] '''Updates for technical contributors''' * To improve database and site performance, external links to Wikimedia projects will no longer be stored in the database. This means they will not be searchable in [[{{#special:LinkSearch}}]], will not be checked by the Spam Blacklist or AbuseFilter as new links, and will not be in the <code dir=ltr>externallinks</code> table on database replicas. In the future this may be extended to other highly-linked trusted websites on a per-wiki basis, such as Creative Commons links on Wikimedia Commons. [https://phabricator.wikimedia.org/T405005] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.7|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/51|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W51"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. desember 2025 kl. 19:03 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29796010 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2025-52</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2025-W52"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * From January, edit filters [[mw:Special:MyLanguage/Extension:AbuseFilter/Access flags|can be set]] to automatically suppress their details such as rules and list of attempted edits and actions. This will help oversighters use edit filters to prevent doxxing or other suppressible material. [https://phabricator.wikimedia.org/T290324] * The next issue of Tech News will be sent out on 12 January 2026 because of the end of year holidays. Thank you to all of the translators, and people who submitted content or feedback, this year. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:16}} community-submitted {{PLURAL:16|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the crash that occurred when tapping "First Steps" in the Wikipedia Android Year in Review has now been fixed, and the feature opens as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T411546] '''Updates for technical contributors''' * Interface elements such as diffs and categories generated by MediaWiki used to have the attribute <code dir=ltr>data-mw="interface"</code> to distinguish from wiki content. The attribute has been replaced with <code dir=ltr>data-mw-interface=""</code>, to avoid potential conflicts with other <code dir=ltr>data-mw</code> attributes, which are generated by Parsoid. [https://phabricator.wikimedia.org/T409187] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] There is no new MediaWiki version this week or next week. '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications just opened mid-December and will close in mid-January or earlier if capacity is reached. With space for approximately 100 participants, early application is encouraged. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/52|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2025-W52"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 22. desember 2025 kl. 21:45 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29831856 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-03</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W03"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''Updates for editors''' * As part of the current work of Community Tech team on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W372|Multiple watchlists]] project, the display of [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]] will be updated as a first step towards multiple watchlists. Additionally, the pagination on [[Special:Search|Search]] will be updated too, as a part of the work on the [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/W186|Revamp pagination / page navigation]] wish. [https://phabricator.wikimedia.org/T411596] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] is a MediaWiki [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that lets you see your watchlists from different wikis on the same page. It was recently updated to look more like the regular [[Special:Watchlist|Watchlist]], such as preparing it for temporary accounts in IP masking (including rerouting user links to contributions pages), making page titles bold, and opening links in edit summaries and tags in new browser tabs. [https://phabricator.wikimedia.org/T398361][https://phabricator.wikimedia.org/T298919][https://phabricator.wikimedia.org/T273526][https://phabricator.wikimedia.org/T286309] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where global blocks did not have the option to disable sending emails, has now been fixed, and will be available for use in the week of January 13. [https://phabricator.wikimedia.org/T401293] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Citation tool|VisualEditor citation tool]] and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] now support "map" as a reference type. [https://phabricator.wikimedia.org/T411083] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.10|MediaWiki]]/[[mw:MediaWiki 1.46/wmf.11|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/03|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W03"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 12. janúar 2026 kl. 19:34 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29907192 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-04</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W04"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The tray shown on [[Special:Diff|Special:Diff]] in mobile view has been redesigned. It is now collapsed by default, and incorporates a link to undo the edit being viewed, making it easier for mobile editors and reviewers to take action while keeping the interface uncluttered. [https://phabricator.wikimedia.org/T402297] * [[m:Special:GlobalWatchlist|The Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now automatically determines the text direction (ensuring correct display of sites with unusual domain names) and shows detailed descriptions for log actions. Later this week, a new permanent link for page creations and CSS classes for each entry element will be added. [https://phabricator.wikimedia.org/T412505][https://phabricator.wikimedia.org/T287929][https://phabricator.wikimedia.org/T262768][https://phabricator.wikimedia.org/T414135] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the previously observed issue in Vector 2022, where anchor link targets were obscured by the sticky header, has now been addressed. [https://phabricator.wikimedia.org/T406114] '''Updates for technical contributors''' * As mentioned in the [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2025/44|October 2025 deprecation announcement]], MediaWiki Interfaces team will begin sunsetting all transform endpoints containing a trailing slash from the MediaWiki REST API the week of January 26. Changes are expected to roll out to all wikis on or before January 30th. All API users currently calling them are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. Both endpoint variations can be found, compared, and tested using the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox]. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in Phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * Interactive reference documentation for the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia REST API|Wikimedia REST API]] has moved. Requests to API docs previously hosted through [[mw:Special:MyLanguage/RESTBase|RESTBase]] (e.g.: <code dir=ltr>https://en.wikipedia.org/api/rest_v1/</code>) are now redirected to the [[w:en:Special:RestSandbox|REST Sandbox]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|WMF Wikidata Platform team]] (WDP) has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|January 2026 newsletter]]. It includes updates on the legacy full-graph endpoint decommissioning, the User-Agent policy change, the monthly Blazegraph migration office hours, and efforts to reduce regressions caused by the legacy endpoint shutdown. As a reminder, you can [[m:Special:MyLanguage/Global message delivery/Targets/WDP team updates|subscribe to the WDP newsletter]]! * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.12|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026|Wikimedia Hackathon Northwestern Europe 2026]] will take place on 13-14 March 2026 in Arnhem, the Netherlands. Applications opened mid-December and will close soon or when capacity is reached. It's a two-day, technically oriented hackathon bringing together Wikimedians from the region. Hope to see you there! '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/04|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W04"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 19. janúar 2026 kl. 20:30 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29943403 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-05</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W05"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * Wikimedia Foundation invites comments on [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Year1 Reflections and Proposed Way Forward 2026 Update|proposed future]] of the [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] until 28 February. * All users with registered accounts can now use passkeys for [[m:Special:MyLanguage/Help:Two-factor authentication|two-factor authentication]] (2FA). Passkeys are a simple way to log in without using a second device. They verify the user's identity using a fingerprint, face scan, or a PIN code. To set up a passkey, first set up a regular 2FA method. Currently, to log in with a passkey, users must also use a password. Later this quarter, passwordless login will allow users to log in with a single click and a passkey. Users with advanced rights will also be required to have 2FA enabled. This is part of the [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security|Account Security]] project. * Unregistered contributors on blocked IPs or blocked IP ranges can now interact on-wiki to appeal a block by creating a temporary account to appeal a block on the user talk page, unless the "prevent this user from editing their own talk page" is enabled. This solves the problem of logged-out users unable to use the default unblock process via user talk page. [https://phabricator.wikimedia.org/T398673] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:20}} community-submitted {{PLURAL:20|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the Two-Factor Authentication (2FA) methods description on the management page has been updated. It is now clearer and easier for users to understand and make use of. [https://phabricator.wikimedia.org/T332385] '''Updates for technical contributors''' * A new AbuseFilter variable, <code>account_type</code>, has been added to provide a reliable way to determine the account type being created in the <code>createaccount</code> and <code>autocreateaccount</code> actions. As part of this change, the variable <code>accountname</code> has been renamed to <code>account_name</code>, and <code>accountname</code> is now deprecated. Edit filter managers should update any filters that use hardcoded account type checks or the deprecated variable. [https://phabricator.wikimedia.org/T414049] * Image thumbnails that are requested in non-standard sizes, and using non-standard methods such as direct requests to <code dir=ltr><nowiki>upload.wikimedia.org/…</nowiki></code> will stop working in the near future. This change is to prevent ongoing external abuse by web-scrapers and bots. Some users with custom CSS/JS, Interface Admins who can fix gadgets and local skins, and Tool-authors, will need to update their code to use standard thumbnail sizes. [[phab:T414805|Details, search-links, and examples of how to fix them, are available in the task]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.13|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/05|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W05"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 26. janúar 2026 kl. 21:18 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=29969530 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-06</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W06"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The "{{int:pageinfo-toolboxlink}}" feature, which gives validating information about a page ([{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=info}} example]), now automatically includes a table of contents. If there is a local [[{{ns:8}}:Pageinfo-header]] page created by individual users, it can now be removed. [https://phabricator.wikimedia.org/T363726] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, VisualEditor previously added bold or italic formatting inside link descriptions, making the wikicode complex. This has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T409669] '''Updates for technical contributors''' * There was no XML dump on 20 January. Additionally, from now on, dumps will be generated once per month only. [https://phabricator.wikimedia.org/T414389] * The MediaWiki Interfaces team removed support for all transform endpoints containing a trailing slash from the [https://www.mediawiki.org/wiki/Special:MyLanguage/API:REST%20API MediaWiki REST API]. All API users currently calling those endpoints are encouraged to transition to the non-trailing slash versions. If you have questions or encounter any problems, please file a ticket in phabricator to the [https://phabricator.wikimedia.org/project/view/6931/ #MW-Interfaces-Team board]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.14|MediaWiki]] '''Weekly highlight''' * Users are reminded that the Wikimedia Foundation has shared some guiding questions for the July 2026–June 2027 Annual Plan on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027/Product & Technology OKRs|Meta]] and ''[[diffblog:2025/12/10/shaping-wikimedia-foundations-2026-2027-annual-goals-key-questions-for-the-wikimedia-movement/|Diff]]''. These focus on global trends, faster and healthier experimentation, better support for newcomers, strengthening editors and advanced users, improving collaboration across projects, and growing and retaining readership. Feedback and ideas are welcome on the [[m:Talk:Wikimedia Foundation Annual Plan/2026-2027|talk page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/06|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W06"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. febrúar 2026 kl. 17:44 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30000986 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-07</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W07"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] Logged-in contributors who manage large or complex watchlists can now organise and filter watched pages in ways that improve their workflows with the new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|Watchlist labels]] feature. By adding custom labels (for example: pages you created, pages being monitored for vandalism, or discussion pages) users can more quickly identify what needs attention, reduce cognitive load, and respond more efficiently. This improves watchlist usability, especially for highly active editors. * A new feature available on [[Special:Contributions|Special:Contributions]] shows [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] that are likely operated by the same person, and so makes patrolling less time-consuming. Upon checking contributions of a temporary account, users with access to temporary account IP addresses can now see a view of contributions from the related temporary accounts. The feature looks up all the IPs associated with a given temporary account within the data retention period and shows all the contributions of all temporary accounts that have used these IPs. [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts#February 2026: Improvements to the patroller tooling|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T415674] * When editors preview a wikitext edit, the reminder box that they are only seeing a preview (which is shown at the top), now has a grey/neutral background instead of a yellow/warning background. This makes it easier to distinguish preview notes from actual warnings (for example, edit conflicts or problematic redirect targets), which will now be shown in separate warning or error boxes. [https://phabricator.wikimedia.org/T414742] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] continues to improve — it now properly supports more than one Wikibase site, for example both [[d:|Wikidata]] and [[testwikidata:|testwikidata]]. In addition, issues regarding text direction have been fixed for users who prefer Wikidata or other Wikibase sites in right-to-left (RTL) languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T415440][https://phabricator.wikimedia.org/T415458] * The automatic "magic links" for ISBN, RFC, and PMID numbers have been [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic links|deprecated in wikitext since 2021]] due to inflexibility and difficulties with localization. Several wikis have successfully replaced RFC and PMID magic links with equivalent external links, but a template was often required to replace the functionality of the ISBN magic link. There is now a new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Magic words#isbn|built-in parser function]] <code dir=ltr><nowiki>{{#isbn}}</nowiki></code> available to replace the basic functionality of the ISBN magic link. This makes it easier for wikis who wish to migrate off of the deprecated magic link functionality to do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T145604] * Two new wikis have been created: ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q35401|Jju]] ([[w:kaj:|<code>w:kaj:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413283] ** a {{int:project-localized-name-group-wikipedia}} in [[d:Q1186896|Nawat]] ([[w:ppl:|<code>w:ppl:</code>]]) [https://phabricator.wikimedia.org/T413273] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * A new global user group has been created: [[{{int:grouppage-local-bot}}|{{int:group-local-bot}}]]. It will be used internally by the software to allow community bots to bypass rate limits that are applied to abusive [[w:en:Web scraping|web scrapers]]. Accounts that are approved as bots on at least one Wikimedia wiki will be automatically added to this group. It will not change what user permissions the bot has. [https://phabricator.wikimedia.org/T415588] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.15|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * The [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Users and Developers Conference Spring 2026|MediaWiki Users and Developers Conference, Spring 2026]] will be held March 25–27 in Salt Lake City, USA. This event is organized by and for the third-party MediaWiki community. You can propose sessions and register to attend. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/AZBWVI46SDEB65PGR5J6E4TYOQQEZXM7/] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W07"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. febrúar 2026 kl. 23:31 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30026671 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-08</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W08"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Site Reliability Engineering|SRE Team]] will be performing a cleanup of Wikimedia's [[m:Special:MyLanguage/Etherpad|Etherpad]] instance, the web-based editor for real-time collaborative document editing. All pads will be permanently deleted after 30 April, 2026 – if there are still migration projects in progress at that point the team can revisit the date on a case by case basis. Please create local backups of any content you wish to keep, as deleted data cannot be recovered. This cleanup helps reduce database size and minimize infrastructure footprint. Etherpad will continue to support real-time collaboration, but long-term storage should not be expected. Additional cleanups may occur in the future without prior notice. [https://phabricator.wikimedia.org/T415237] '''Updates for editors''' * The Information Retrieval team will be launching an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|Android mobile app experiment]] that tests hybrid search capabilities which can handle both semantic and keyword queries. The improvement of on-platform search will enable readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. The experiment will first be launched on Greek Wikipedia in late February, followed by English, French, and Portuguese in March. [https://diff.wikimedia.org/2026/01/08/semantic-search-making-it-easier-to-find-the-information-readers-want/ Read more] on Diff blog. [https://www.mediawiki.org/wiki/Readers/Information_Retrieval] * The Reader Growth team will run [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/WE3.10.2 Mobile Table of Contents|an experiment]] for mobile web users, that adds a table of contents and automatically expands all article sections, to learn more about navigation issues they face. The test will be available on Arabic, Chinese, English, French, Indonesian, and Vietnamese Wikipedias. * Previously, site notices ([[{{ns:8}}:Sitenotice]] and [[{{ns:8}}:Anonnotice]]) would only render on the desktop site. Now, they will render on all platforms. Users on mobile web will now see these notices and be informed. Site administrators should be prepared to test and fix notices on mobile devices to avoid interference with articles. To opt out, interface admins can add <code dir="ltr">#siteNotice { display: none; }</code> to [[{{ns:8}}:Minerva.css]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T138572][https://phabricator.wikimedia.org/T416644] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:19}} community-submitted {{PLURAL:19|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue on [[Special:RecentChanges|Special:RecentChanges]] has been fixed. Previously, clicking hide in the active filters caused the "view new changes since…" button to disappear, though it should have remained visible. The button now behaves as expected. [https://phabricator.wikimedia.org/T406339] '''Updates for technical contributors''' * New documentation is now available to help editors debug on-site search features. It supports troubleshooting when pages do not appear in results, when ranking seems unexpected, and when you need to inspect what content is being indexed, helping make search behavior easier to understand and analyze. [[mw:Help:CirrusSearch/Debug|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T411169] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.16|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/08|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W08"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. febrúar 2026 kl. 19:17 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30086330 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-09</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W09"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Reference Check|Reference Check]] has been deployed to English Wikipedia, completing its rollout across all Wikipedias. The feature prompts newcomers to add a citation before publishing new content, helping reduce common citation-related reverts and improve verifiability. In A/B testing, the impact was substantial: newcomers shown Reference Check were approximately 2.2 times more likely to include a reference on desktop and about 17.5 times more likely on mobile web. [https://analytics.wikimedia.org/published/reports/editing/reference_check_ab_test_report_final_2025.html] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:InterwikiSorting|InterwikiSorting extension]], which allowed for the [[m:Special:MyLanguage/Interwiki sorting order|sorting of interwiki links]], has been undeployed from Wikipedia. As a result, editors who had enabled interwiki link sorting in non-compact mode (full list format) will now see links reordered. The links moving forward will be listed in the alphabetical order of language code. [https://phabricator.wikimedia.org/T253764] * Later this week, people who are editing a page-section using the mobile visual editor, will notice a new "Edit full page" button. When tapped, you will be able to edit the entire article. This helps when the change you want to make is outside the section you initially opened. [https://phabricator.wikimedia.org/T387175][https://phabricator.wikimedia.org/T409112] * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|The Reader Experience team]] is inviting editors to assess whether dark mode should still be considered "beta" on their wiki, based on their experience of how well it functions on desktop and mobile. If the feature is deemed mature, editors can update the interface messages in <code dir=ltr>MediaWiki:skin-theme-description</code> and <code dir=ltr>MediaWiki:Vector-night-mode-beta-tag</code> to indicate that dark mode is ready and no longer considered beta. * The improved [[mw:Wikimedia_Apps/Team/iOS/Activity_Tab|Activity tab]] which displays user-insights is now available to all users of the Wikipedia iOS app (version 7.9.0 and later). Following earlier A/B testing that showed higher account creation among users with access to the feature, it has been rolled out to 100% of users along with some updates. The Activity tab now shows your edited articles in the timeline, offers editing impact insights like contribution counts and article view trends, and customization options to improve in-app experience for users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, a bug that prevented [[mw:Special:MyLanguage/Extension:DiscussionTools|DiscussionTools]] from working on mobile has now been fixed, restoring full functionality. [https://phabricator.wikimedia.org/T415303] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] lets you view your watchlists from multiple wikis on one page. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] that makes this possible continues to improve. The latest upgrade is the inclusion of a [[mw:Extension:GlobalWatchlist#hook|new hook]], <code dir=ltr>ext.globalwatchlist.rebuild</code>, which fires after each watchlist rebuild. This allows you to run gadgets and user scripts for the Special page. [https://phabricator.wikimedia.org/T275159] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.17|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/09|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W09"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. febrúar 2026 kl. 19:04 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30119102 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-10</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W10"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikipedia 25 [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments|Birthday mode]] is now live on Betawi, Breton, Chinese, Czech, Dutch, English, French, Gorontalo, Indonesian, Italian, Luxembourgish, Madurese, Sicilian, Spanish, Thai, and Vietnamese Wikipedias! This limited-time campaign feature celebrates 25 years of Wikipedia with a birthday mascot, Baby Globe. When turned on, Baby Globe is shown on [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments/article configuration|~2,500 articles]], waiting to be discovered by readers. Communities can choose to turn Birthday mode on by getting consensus from their community and asking an admin to enable the feature and customize it via [[m:Special:MyLanguage/Wikipedia 25/Easter egg experiments#Community Configuration Demo|community configuration]] on the local wiki. '''Updates for editors''' * [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new feature to re-use references with different details has been released to Swedish Wikipedia, Polish Wikipedia and [[:phab:T418209|a couple of other wikis]]. You can [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#test|try the feature]] on these projects or on testwiki and [https://en.wikipedia.beta.wmcloud.org/wiki/Sub-referencing betawiki]. Learnings from the first pilot wiki German Wikipedia have been [[:m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing/Learnings|published in a report]]. Reach out to the Wikimedia Deutschland team if you are [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing#Pilot wikis|interested in becoming a pilot wiki]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste check|Paste Check]] will become available at all Wikipedias this week. The feature prompts newcomers who are pasting text they are not likely to have written into VisualEditor to consider whether doing so risks a copyright violation. Paste Check [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|tags]] all edits where it is shown for potential review. Local administrators can configure various aspects of the feature via [[{{#special:EditChecks}}]]. [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Paste Check#A/B Experiment|Research]] across 22 wikis found that Paste Check resulted in an 18% decrease in relative reverted-edits compared to the control group. Translators can [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-visualeditor-ve-mw-editcheck&filter=&optional=1&action=translate help to localize] this and related features. * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] will be standardizing the user menu in the top right for all mobile users so that it is closer to the desktop experience. Currently this user menu is only visible to users with Advanced Mobile Controls (AMC) turned on. The only change is that a couple buttons previously in the left-side menu will move to the top right for users who do not have AMC turned on. This change is expected to go out March 9 and seeks to improve the user interface. [https://phabricator.wikimedia.org/T413912] * Starting in the week of March 2, the emails sent out when an email address was added, removed, or changed for an account will switch to a substantially nicer and clearer HTML email from the prior plaintext one. [https://phabricator.wikimedia.org/T410807] * Notifications are currently limited to 2,000 historic entries per user, and extend back to 2013 when the feature was released. This is going to be changed to only store Notifications from the last 5 years, but up to 10,000 of them. This will help with long-term infrastructure health and help to prevent more recent notifications from disappearing too soon. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]] which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page continues to see improvements. The latest update improves label usage experience. The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:GlobalWatchlist|extension]] now allows activating the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Language#Fallback languages|language fallback system]] for Wikidata items without labels in the viewed language, and showing those labels in the user’s preferred Wikidata language if no <code dir=ltr>uselang=</code> URL parameter is provided. [https://phabricator.wikimedia.org/T373686][https://phabricator.wikimedia.org/T416111] * The Wikipedia Android team has started a beta test of [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Information Retrieval/Phase 1|hybrid search]] on Greek Wikipedia. Hybrid search capabilities can handle both semantic and keyword queries enabling readers to find what they’re looking for directly on Wikipedia more easily. * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Currently, 2FA is required to use the group, but not to be a member of it. Given that this model still has some vulnerabilities, the situation will [[phab:T418580|gradually change in March]]. Members of these groups will be unable to disable last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the second half of March, users without 2FA will be removed from these groups. This applies to: CentralNotice administrators, checkusers, interface administrators, suppressors, Wikidata staff, Wikifunctions staff, WMF Office IT and WMF Trust & Safety. Nothing will change for other users. See the linked task for deployment schedule. [https://phabricator.wikimedia.org/T418580] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue preventing users from creating an instance in [https://www.wikibase.cloud/ Wikibase.cloud] has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416807] '''Updates for technical contributors''' * To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], over the next month the Wikimedia Foundation will implement global API rate limits across our APIs. In early March, stricter limits will be applied to unidentified requests from outside Toolforge/WMCS and API requests that are made from web browsers. In April, higher limits will be applied to identified traffic. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The Wikidata Query Service Linked Data Fragment (LDF) endpoint will be decommissioned in February. This endpoint served limited traffic, which was successfully migrated to other data access methods that were better suited to support existing use cases. The hardware used to support the LDF endpoint will be reallocated to support the ongoing backend migration efforts. [https://phabricator.wikimedia.org/T415696] * The new Parsoid parser [[mw:Special:MyLanguage/Parsoid/Parser Unification/Updates|continues to be deployed to additional wikis]], improving platform sustainability and making it easier to introduce new reading and editing features. Parsoid is now the default parser on 488 WMF wikis (268 Wikipedias), now covering more than 10% of all Wikipedia page views. * The process and criteria for [[Special:MyLanguage/Wikimedia Enterprise#Access|requesting exceptional access]] to the high volume feed of the ''Wikimedia Enterprise'' APIs (at no cost for mission-aligned usecases), [[m:Talk:Wikimedia Enterprise#Exceptional access criteria|have now been published]]. This is to provide more thorough and clearer documentation for users. * [https://techblog.wikimedia.org/ Tech Blog], the blog dedicated to the Wikimedia technical community [https://techblog.wikimedia.org/2026/02/24/a-tech-blog-diff/ will be migrating] to [[diffblog:|Diff]], the community news and event blog. The migration should be complete in April 2026, after which new posts will be accepted for publishing. Readers will be able to access posts – old and new – on the landing page at https://diff.wikimedia.org/techblog. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.18|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/10|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W10"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 2. mars 2026 kl. 17:52 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30137798 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-11</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W11"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. * Last week, all wikis had 2 hours of read-only time, and extended unavailability for user-scripts and gadgets. This was due to a security incident which has since been resolved. Work is ongoing to prevent re-occurrences. For current information please see the [[m:Steward's noticeboard#Statement on Meta about today's user script security incident|post on the Stewards' noticeboard]] ([[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Product and Technology/Product Safety and Integrity/March 2026 User Script Incident|translations]]). '''Updates for editors''' * Users facing multiple blocks on mobile will now see the reasons for each block separately, instead of a generic message. This helps them understand why they are blocked and what steps they can take to resolve the issue. For example, users affected for using common VPNs (such as [[Special:MyLanguage/Apple iCloud Private Relay|iCloud Private Relay]]) will receive clearer guidance on what they need to do to start editing again. [https://phabricator.wikimedia.org/T357118] * Later this week, [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] will become available as a beta feature within the visual editor at all Wikipedias. This feature proactively suggests various types of actions that people can consider taking to improve Wikipedia articles, and learn about related guidelines. The feature is locally configurable, and can also be locally expanded with custom Suggestions. Current settings can be seen at [[Special:EditChecks]] and there are [[mw:Special:MyLanguage/Help:Suggestion mode#For administrators %E2%80%93 local customization|instructions for how administrators can customize]] the links to point to local guidelines. The feature is connected to [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check|Edit check]] which suggests improvements while someone is writing new content. In the future, the Editing team plans to evaluate the feature's impact with newcomers through a controlled experiment. [https://phabricator.wikimedia.org/T404600] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where the cursor became misaligned during the use of CodeMirror’s syntax highlighting, which makes wikitext and code easier to read, has now been fixed. This problem specifically affected users who defined a font rule in a custom stylesheet while creating a new topic with DiscussionTools. [https://phabricator.wikimedia.org/T418793] '''Updates for technical contributors''' * API rate limiting update: To help ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]], global API rate limits will be applied this week to requests without a compliant User-Agent that originate from outside Toolforge/WMCS and to unauthenticated requests made from web browsers. Higher limits will be applied to identified traffic in April. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]]. * The new GraphQL API has been released. The API was developed as a flexible alternative to select features of the Wikidata Query Service (WDQS), to improve developer experience and foster adaptability, and efficient data access. Try it out and [[d:Wikidata:Wikibase GraphQL#Feedback and development|give feedback]]. You can also [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/GraphQLAPI/apply sign up for usability tests]. * The [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group|PTAC Unsupported Tools Working Group]] continued improvements to [[commons:Special:MyLanguage/Commons:Video2commons#|Video2Commons]] in February, with fixes addressing authentication errors, large-file handling, task queue visibility, and clearer upload behavior. Work is still ongoing in some areas, including changes related to deprecated server-side uploads. Read [[m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/Unsupported Tools Working Group#February 2026|this update]] to learn more. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.19|MediaWiki]] '''In depth''' * The Article Guidance team invites experienced Wikipedia editors from selected [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators#Collaborators|pilot wikis]] and interested contributors from other Wikipedias to fill out this questionnaire which is available in [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfmLeVWnxmsCbPoI_UF2jyRcn73WRGWCVPHzerXb4Cz97X_Ag/viewform English], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSd6rzr4XXQw8r4024fE3geTPFe13M_6w7Mitj-YJi0sOlWTAw/viewform?usp=header Arabic], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdok3-RfB18lcugYTUMGkpwmqG_8p760Wv4dCXitOXOszjUDw/viewform?usp=header Bengali], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSfjTfYp4jEo0akA4B1e-Nfg3QZPCudUjhJzHzzDi6AHyAaMGA/viewform?usp=header Japanese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScteVoI29Aue4xc72dekk-6RYtvmMgQxzMI900UOawrFrSTWg/viewform?usp=header Portuguese], [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSetdxnYwL3ub2vqA7awCg5hJZPMIYcDPaiTe12rY9h0GYnVlw/viewform?usp=header Persian], and [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLScNvfJF-Ot-4pzA4qAN771_0QDJ4Li19YcUsaTgSKW8Nc7U_Q/viewform?usp=header Turkish]. Your answers will help the team customize guidance for less experienced editors and help them learn community policies and practices while creating an article. Learn more [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|on the project page]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/11|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W11"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 9. mars 2026 kl. 18:53 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30213008 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-12</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W12"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature, also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], has been used for wikitext syntax highlighting since November 2024. It will be promoted out of beta by May 2026 in order to bring improvements and new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Features|features]] to all editors who use the standard syntax highlighter. If you have any questions or concerns about promoting the feature out of beta, [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|please share]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * Some changes to local user groups are performed by stewards on Meta-Wiki and logged there only. Now, interwiki rights changes will be logged both on Meta-Wiki and the wiki of the target user to make it easier to access a full record of user's rights changes on a local wiki. Past log entries for such changes will be backfilled in the coming weeks. [https://phabricator.wikimedia.org/T6055] * On wikis using [[m:Special:MyLanguage/Flagged Revisions|Flagged Revisions]], the number of pending changes shown on [[{{#Special:PendingChanges}}]] previously counted pages which were no longer pending review, because they have been removed from the system without being reviewed, e.g. due to being deleted, moved to a different namespace, or due to wiki configuration changes. The count will be correct now. On some wikis the number shown will be much smaller than before. There should be no change to the list of pages itself. [https://phabricator.wikimedia.org/T413016] * Wikifunctions composition language has been rewritten, resulting in a new version of the language. This change aims to increase service stability by reducing the orchestrator's memory consumption. This rewrite also enables substantial latency reduction, code simplification, and better abstractions, which will open the door to later feature additions. Read more about [[f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-11|the changes]]. * Users can now sort search results alphabetically by page title. The update gives an additional option to finding pages more easily and quickly. Previously, results could be sorted by Edit date, Creation date, or Relevance. To use the new option, open 'Advanced Search' on the search results page and select 'Alphabetically' under 'Sorting Order'. [https://phabricator.wikimedia.org/T403775] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:28}} community-submitted {{PLURAL:28|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented UploadWizard on Wikimedia Commons from importing files from Flickr has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419263] '''Updates for technical contributors''' * A new special page, [[{{#special:LintTemplateErrors}}]], has been created to list transcluded pages that are flagged as containing lint errors to help users discover them easily. The list is sorted by the number of transclusions with errors. For example: [[{{#special:LintTemplateErrors}}/night-mode-unaware-background-color]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T170874] * Users of the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature have been using [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages, for some time now. Along with promoting CodeMirror 6 out of beta, the plan is to replace CodeEditor as the standard editor for these content models by May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Help talk:Extension:CodeMirror|Feedback or concerns are welcome]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] JavaScript modules will soon be upgraded to CodeMirror 6. Leading up to the upgrade, loading the <code dir=ltr>ext.CodeMirror</code> or <code dir=ltr>ext.CodeMirror.lib</code> modules from gadgets and user scripts was deprecated in July 2025. The use of the <code dir=ltr>ext.CodeMirror.switch</code> hook was also deprecated in March 2025. Contributors can now make their scripts or gadgets compatible with CodeMirror 6. See the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror#Gadgets and user scripts|migration guide]] for more information. [https://phabricator.wikimedia.org/T373720] * The MediaWiki Interfaces team is expanding coverage of REST API module definitions to include [[mw:Special:MyLanguage/API:REST API/Extensions|extension APIs]]. REST API modules are groups of related endpoints that can be independently managed and versioned. Modules now exist for [https://phabricator.wikimedia.org/T414470 GrowthExperiments] and [https://phabricator.wikimedia.org/T419053 Wikifunctions] APIs. As we migrate extension APIs to this structure, documentation will move out of the main MediaWiki OpenAPI spec and REST Sandbox view, and will instead be accessible via module-specific options in the dropdown on the [https://test.wikipedia.org/wiki/Special:RestSandbox REST Sandbox] (i.e., [[{{#Special:RestSandbox}}]], available on all wiki projects). * The [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto|Scribunto]] extension provides different pieces of information about the wiki where the module is being used via the [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual|mw.site]] library. Starting last week, the library also provides a [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#mw.site.wikiId|way]] of accessing the [[mw:Special:MyLanguage/Manual:Wiki ID|wiki ID]] that can be used to facilitate cross-wiki module maintenance. [https://phabricator.wikimedia.org/T146616] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.20|MediaWiki]] '''In depth''' * The [[m:Special:MyLanguage/Coolest Tool Award|2026 Coolest Tool Award]] celebrating outstanding community tools, is now open for nominations! Nominate your favorite tool using the [https://wikimediafoundation.limesurvey.net/435684?lang=en nomination survey] form by 23 March 2026. For more information on privacy and data handling, please see the [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Coolest_Tool_Award_2026_Survey_Privacy_Statement|survey privacy statement]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/12|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W12"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 16. mars 2026 kl. 19:36 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30260505 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-13</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W13"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia site users can now log in without a password using passkeys. This is a secure method supported by fingerprint, facial recognition, or PIN. With this change, all users who opt for passwordless login will find it easier, faster, and more secure to log in to their accounts using any device. The new passkey login option currently appears as an autofill suggestion in the username field. An additional [[phab:T417120|"Log in with passkey" button]] will soon be available for users who have already registered a passkey. This update will improve security and user experience. The [[c:File:Passwordless_login_screencast.webm|screen recording]] demonstrates the passwordless login process step by step. * [[m:Special:MyLanguage/Tech/Server switch|All wikis will be read-only]] for a few minutes on Wednesday, 25 March 2026 at [https://zonestamp.toolforge.org/1774450800 15:00 UTC]. This is for the datacenter server switchover backup tests, [[wikitech:Deployments/Yearly calendar|which happen twice a year]]. During the switchover, all Wikimedia website traffic is shifted from one primary data center to the backup data center to test availability and prevent service disruption even in emergencies. '''Updates for editors''' * Wikimedia site users can now export their notifications older than 5 years using a [[toolforge:echo-chamber|new Toolforge tool]]. This will ensure that users retain their important notifications and avoid them being lost based on the planned change to delete notifications older than 5 years, as previously announced. [https://phabricator.wikimedia.org/T383948] * Wikipedia editors in Indonesian, Thai, Turkish, and Simple English now have access to Special:PersonalDashboard. This is an [[mw:Special:MyLanguage/Moderator Tools/Dashboard|early version of an experience]] that introduces newer editors to patrolling workflows, making it easier for them to move from making edits to participating in more advanced moderation work on their project. [https://phabricator.wikimedia.org/T402647] * The [[Special:Block]] now has two minor interface changes. Administrators can now easily perform indefinite blocks through a dedicated radio button in the expiry section. Also, choosing an indefinite expiry provides a different set of common reasons to select from, which can be changed at: [[MediaWiki:Ipbreason-indef-dropdown]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T401823] * Mobile editors [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#Logged-out|at several wikis]] can now see an improved logged-out edit warning, thanks to the recent updates from the Growth team. These changes released last week are part of ongoing efforts and tests to enhance [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments|account creation experience on mobile]] and then increase participation. [https://phabricator.wikimedia.org/T408484] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:36}} community-submitted {{PLURAL:36|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the bug that prevented mobile web users from seeing the block information when affected by multiple blocks has been fixed. They can now see messages of all the blocks currently affecting them when they access Wikipedia. '''Updates for technical contributors''' * Images built using Toolforge will soon get the upgraded buildpacks version, bringing support for newer language versions and other upstream improvements and fixes. If you use Toolforge Build Service, review the recent [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/cloud-announce@lists.wikimedia.org/thread/EMYTA32EV2V5SQ2JIEOD2CL66YFIZEKV/ cloud-announce email] and update your build configuration as necessary to ensure your tools are compatible. [https://wikitech.wikimedia.org/w/index.php?title=Help:Toolforge/Building_container_images&oldid=2392097#Buildpack_environment_upgrade_process][https://phabricator.wikimedia.org/T380127] * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal] documentation wiki will shut down in June 2026. API keys created on the API Portal will continue to work normally. api.wikimedia.org endpoints will be deprecated gradually starting in July 2026. Documentation on the API Portal is moving to [[mw:Wikimedia APIs|mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.21|MediaWiki]] '''In depth''' * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] is considering improvements to [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|automatically generated reference names in VisualEditor]]. Please check out the [[m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|proposed solutions]] and participate in the [[m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|request for comment]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/13|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W13"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 23. mars 2026 kl. 16:51 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30268305 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-14</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W14"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Beta version of [[abstract:|Abstract Wikipedia]] a new Wikimedia project which is language-independent, was launched last week. The project allows communities to build Wikipedia articles in their native language, which can be readily accessed by other users in their own languages. The wiki is powered by instructions from Wikifunctions and also based on structured content from Wikidata. [[:f:Special:MyLanguage/Wikifunctions:Status updates/2026-03-26|Read more]]. '''Updates for editors''' * The Growth team is running an A/B test to evaluate a clearer, more user-friendly message that promotes account creation on wikis. Currently when logged-out mobile users begin editing, they see a jarring warning message that can feel abrupt and discouraging. This also presents temporary account editing as the default rather than encouraging account creation. The test is running on ten Wikipedias, including Arabic, French, Spanish and German. [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#2. Improve logged-out warning message (T415160)|Read more]]. * The Wikimedia Apps team is inviting feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Future of Editing on the Mobile Apps|how editing should work on the Wikipedia mobile apps]]. The discussion focuses on improving how users access editing tools when they tap "Edit". This is part of a broader effort to convert readers who develop an interest in editing, to access a more user-friendly pathway to start contributing. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:45}} community-submitted {{PLURAL:45|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where citation fetching from the large newspaper archive [https://www.newspapers.com Newspapers.com] was no longer working, due to a block in [[mw:Special:MyLanguage/Citoid|Citoid]] requests, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419903] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.22|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/14|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W14"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 30. mars 2026 kl. 19:26 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30329462 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-15</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W15"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]] now includes a new group goal-setting feature, enabling organizers to set and track event goals such as the number of articles created and participating contributors in real time. Similarly, participants can work toward shared targets and see their collective impact as the event unfolds. The feature is now available on all Wikimedia wikis. Learn more in [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CampaignEvents/Registration/Collaborative contributions#Goal setting|the documentation]]. * [[File:Maki-gift-15.svg|12px|link=|class=skin-invert|Wishlist item]] The new [[mw:Special:MyLanguage/Help:Watchlist labels|watchlist labels]] feature (announced in [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/07|Tech News 2026-07]]) is now available via VisualEditor, the source editor, and the 'watchstar' (or watch link, for skins that don't have a star icon). Previously it was only possible to assign labels via [[Special:EditWatchlist|EditWatchlist]]. In all three places it is a new field following the expiry field. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:23}} community-submitted {{PLURAL:23|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where talk pages on mobile with Parsoid are unusable after empty section headers, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T419171] '''Updates for technical contributors''' * The [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]], which lets editors add details to an existing reference without duplicating it, will be gradually rolled out to [[phab:T414094|more wikis]] later this year. Wikis using the [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]] gadget are encouraged to update their version (typically at [[m:MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js|MediaWiki:Gadget-ReferenceTooltips.js]] as shown [https://en.wikipedia.org/w/index.php?diff=1344408362 here]) to ensure compatibility. Other reference-related gadgets may also be affected. [https://phabricator.wikimedia.org/T416304] * All Wikinews editions will be closed and switched to read-only mode on 4 May 2026. Content will remain accessible, but no new edits or articles can be added. This closure was approved by the Board of Trustees of the Wikimedia Foundation following extended discussions. [[m:Wikimedia Foundation Board noticeboard#Board of Trustees Approves Closure of Wikinews|Read more]]. * The [[:mw:Special:MyLanguage/API:Action API|Action API]] has had several formats for requested output. One of them, <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>format=php</nowiki></code></bdi>, is being removed soon. Please ensure your scripts or bots use the [[mw:Special:MyLanguage/API:Data formats#Output|JSON format]]. This removal should affect very few scripts and bots. [https://phabricator.wikimedia.org/T118538] * The [[Special:NamespaceInfo|Special:NamespaceInfo]] page now includes namespace aliases. For example "WP" for the "Project" ("Wikipedia") namespace on the German Wikipedia. [https://phabricator.wikimedia.org/T381455] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.23|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/15|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W15"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 6. apríl 2026 kl. 16:19 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30362761 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-16</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W16"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Experienced editors are invited to [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Main_Page test] the [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature, designed to help less-experienced editors create well-structured, policy-compliant Wikipedia articles. Testing instructions are [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide|available]]. Also, after reviewing [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance the outlines], please provide feedback on the [[mw:Talk:Article guidance|project talk page]]. Based on your input, the feature will be refined and transferred to the pilot Wikipedias to translate and adapt. Check out [[c:File:Article Guidance workflow demo - April 2026.webm|the video]] explaining the feature. '''Updates for editors''' * On most wikis, all autoconfirmed users can now use [[Special:ChangeContentModel|Special:ChangeContentModel]] page to [[mw:Special:MyLanguage/Help:ChangeContentModel|create new pages with custom content models]], such as mass message lists, making custom page formats more accessible. Check [[Special:ListGroupRights|Special:ListGroupRights]] for the status of your wiki. [https://phabricator.wikimedia.org/T248294] * The Growth team has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account_Creation_Experiments|account creation experiment]] to evaluate whether adding an account creation button to the mobile web header increases new account registrations and encourages more mobile users to contribute to the wikis. The experiment is currently live on Hindi, Indonesian, Bengali, Thai, and Hebrew Wikipedia, and targets 10% of logged-out mobile web users. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where VisualEditor could get stuck loading on Windows devices with animations turned off, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T382856] '''Updates for technical contributors''' * Starting later this week, {{int:group-abusefilter}} who have the [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]] beta feature enabled will have [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] as the editor at [[Special:AbuseFilter|Special:AbuseFilter]]. This is part of the broader effort to make the user experience more consistent across all editors. [https://phabricator.wikimedia.org/T399673][https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * Tools and bots that access the [[mw:Special:MyLanguage/Notifications/API|Notifications API]] (<bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>action=query&meta=notifications</nowiki></code></bdi>) will need to update their OAuth or BotPassword grants to also include access to private notifications. [https://phabricator.wikimedia.org/T421991] * Due to a library upgrade, listings on category pages may be displayed out of order starting on Monday, 20th April. A migration script will be run to correct this, and will take hours to days depending on the size of the wiki (up to a week for English Wikipedia). [https://phabricator.wikimedia.org/T422544] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.24|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/16|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W16"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 13. apríl 2026 kl. 15:19 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30380527 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-17</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W17"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * After two years of development, [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|{{int:codemirror-beta-feature-title}}]], also known as [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror 6]], is to be promoted out of beta on Tuesday, April 21. It brings better code and wikitext readability, reduction in typing errors, and other [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|benefits]] to all users of the standard syntax highlighter. A huge thank you to volunteer [https://phabricator.wikimedia.org/p/Bhsd/ Bhsd] who developed many of the new features, including [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Code folding|code folding]], [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Autocompletion|autocompletion]], and [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror#Linting|linting]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T259059] * A major update to the Wikipedia app for iOS is now rolling out, redesigning the interface to align with Apple's latest "Liquid Glass" visual design. [https://apps.apple.com/us/app/wikipedia/id324715238 Download the latest version] and explore the update. '''Updates for editors''' * [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|Reading lists]] is a feature which allows readers to save articles to a list for reading later. This feature is now in beta on Arabic, French, Indonesian, Vietnamese, and Chinese Wikipedias and by default for all new accounts on all Wikipedias. * An experiment which explores extending [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews|Page Previews to mobile web]] will be launched in the week of April 20 on Arabic, English, French, Italian, Polish, and Vietnamese Wikipedias. Page Previews are pop-ups that display a thumbnail, lead paragraph, and a link to open the full article of a blue link, thereby improving content discovery. The feature is already available on desktop and in the apps. [[m:Special:MyLanguage/List of experiments in Product and Technology#Template|Read more about this experiment and others]]. * On several wikis, logged-in editors who haven't [[mw:Special:MyLanguage/Help:Email confirmation|confirmed their email addresses]] can now see a banner encouraging them to do so. Having the email address confirmed allows a user to restore access to the account if they lose it. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Account Security#Encouraging users to confirm their email addresses|Learn more]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T421366] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:15}} community-submitted {{PLURAL:15|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where editing very large wiki pages in the 2017 wikitext editor caused slow loading, preview and scrolling lag, and performance issues when selecting, cutting, or pasting content, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T184857] '''Updates for technical contributors''' * As part of the promotion of [[mw:Special:MyLanguage/Help:Extension:CodeMirror|CodeMirror]] from a beta feature, all users will use [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeMirror|CodeMirror]] instead of [[mw:Special:MyLanguage/Extension:CodeEditor|CodeEditor]] for syntax highlighting when editing JavaScript, CSS, JSON, Vue and Lua content pages. [https://phabricator.wikimedia.org/T419332] * The <code>mirrors.wikimedia.org</code> service for Debian and Ubuntu users will sunset and stop working on May 15. The resources for the service will be replaced with new and better options. Some users may need to switch to a different server which should take about a minute. [https://lists.wikimedia.org/hyperkitty/list/wikitech-l@lists.wikimedia.org/thread/LJYRIS4WB66HIRCAO4GIDTXCMDVZRBMA/ You can read more]. [https://phabricator.wikimedia.org/T416707] * The <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> table will be removed from [[wikitech:Help:Wiki Replicas|wikireplicas]]. If your tools or queries access <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>image</nowiki></code></bdi> or <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>oldimage</nowiki></code></bdi> directly, please update them to use the <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>file</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>filerevision</nowiki></code></bdi> table before 28 May. [https://phabricator.wikimedia.org/T28741] * Following the recent implementation of global API rate limits on unidentified traffic, the Wikimedia Foundation will continue efforts to ensure [[mw:Special:MyLanguage/MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]] by applying global limits to identified API traffic beginning the last week of April. These limits are intentionally set as high as possible to minimise impact on the community. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, see [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * The [[mw:Special:MyLanguage/Attribution API|Attribution API]] is now available as a [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Stability policy|beta]]. The API fetches information for crediting Wikimedia articles and media files wherever they are used. Reference documentation is available through the REST Sandbox special page available on all Wikimedia wikis (such as the [https://en.wikipedia.org/w/index.php?api=attribution.v0-beta&title=Special%3ARestSandbox REST sandbox on English Wikipedia]). Share your feedback on the [[mw:Talk:Attribution API|project talk page]]. * There is no new MediaWiki version this week. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/17|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W17"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 20. apríl 2026 kl. 15:01 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30432763 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-18</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W18"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * There is a change in how new users are autoconfirmed that will improve anti-vandalism protection. Currently, users who have had an account for a few days and made a few edits are automatically added to the [[{{int:grouppage-autoconfirmed/{{CONTENTLANGUAGE}}}}|{{int:group-autoconfirmed}}]] group. This configuration tends to be exploited by some vandals, who create accounts and start to use them only after some time. To mitigate this, the configuration will be updated next week so that – for the purpose of becoming autoconfirmed – the account age will be counted from their first edit, instead of registration date. The numeric value of the age threshold will remain the same. This change will be deployed only to wikis which require at least one edit as part of the autoconfirmation conditions. [https://phabricator.wikimedia.org/T418484] * All Wikipedia users with new accounts and those who activated the "automatically enable most beta features" option in their preference can now use the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/WE3.3.4 Reading lists|reading lists]] beta feature to save articles for later reading. This helps organize reading interests in one place for convenient access. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the issue where infobox images have huge padding in Firefox, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T423676] '''Updates for technical contributors''' * As a reminder, the global API rate limits will be applied this week to identified API traffic. This is to help ensure [[mw:MediaWiki Product Insights/Responsible Reuse|fair use of infrastructure]]. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki should not be affected for now. However, all developers are advised to follow updated best practices. For more information, including the actual rate limits, see [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|Wikimedia APIs/Rate limits]] and [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits/FAQ|Frequently Asked Questions]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.26|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/18|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W18"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 27. apríl 2026 kl. 18:06 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30458046 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-19</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W19"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] team invites experienced editors of [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Pilot wikis and collaborators|pilot Wikipedias]]—Arabic, Bangla, Japanese, Portuguese, Persian, Turkish, Simple English, Spanish, and French—to help translate and adapt [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Category:Pages_using_article_guidance sample outlines]. These outlines will guide editors in creating clear, well-structured, and policy-compliant articles when using [https://b24e11a4f1.catalyst.wmcloud.org/wiki/Special:NewArticle the feature] once it is launched in May 2026. [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|Simple instructions]] on how to translate and adapt the outlines are available. '''Updates for editors''' * The [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council|Product and Technology Advisory Council]] has published [[:m:Special:MyLanguage/Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|draft recommendations]] on a model that affiliates can follow when contributing to the technical space. Community members are invited to provide feedback on the recommendation until May 8th [[:m:Talk:Product and Technology Advisory Council/May 2026 draft PTAC recommendation for feedback|on the talk page]]. * The number of available thumbnail size preferences in MediaWiki is being reduced to three standardized options—Small (180px), Regular (250px), and Large (400px), as part of ongoing efforts to improve performance and reduce strain on thumbnail services. As a result, existing preferences will be mapped to the nearest new size (for example, smaller selections like 120px or 150px will render at 180px, while larger ones like 300px or 360px will render at 400px). The preferences interface will soon be updated to reflect these changes, and users who wish to opt out or provide feedback can do so. [https://phabricator.wikimedia.org/T424909] * From now on, even when a permission expires automatically, users will receive an Echo notification similar to the standard notification for permission changes. There is a difference between this and [[m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]] in that the latter reminds users a week ''before'' the rights are due to expire, so that they can renew the rights. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:32}} community-submitted {{PLURAL:32|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, the problem where the ULS language selector in [[m:Special:Translate|Special:Translate]] would scroll vertically when it shouldn't, has been resolved. Previously, when users opened the "Translate to English" dropdown and typed certain inputs, the dialog would scroll vertically by a few pixels even when there was enough space to display all results. The dropdown no longer shifts unnecessarily when filtering languages. [https://phabricator.wikimedia.org/T358864] * The [[m:Special:GlobalWatchlist|Global Watchlist]], which lets you view your watchlists from multiple wikis on a single page, continues to improve. For example, watchlists for Wikibase sites such as [[:d:|Wikidata]] now support [[mw:Special:MyLanguage/Extension:EntitySchema|EntitySchema]] elements for better tracking. The Live Updates mode now refreshes the special page every 60 seconds to comply with the updated [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] for improved real-time responsiveness. Additionally, a directionality bug that displayed links as "changes 3" instead of "3 changes" in mixed-direction lists has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T415450][https://phabricator.wikimedia.org/T424422][https://phabricator.wikimedia.org/T418091] '''Updates for technical contributors''' * The second phase of [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits|global API rate limits]] has been rolled out to reduce the [[diffblog:2026/03/26/quo-vadis-crawlers-progress-and-whats-next-on-safeguarding-our-infrastructure/|impact of AI crawlers]] and ensure fair, sustainable access to Wikimedia resources, prioritising human and mission-aligned traffic. [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia APIs/Rate limits#Limits|Limits]] have been shifted from per-hour to per-minute, producing smoother traffic patterns and more predictable API load. Community users are not expected to be affected, and no action is required. Early indications show some User-Agent-based requestors are adjusting behaviour, and around 64% of automated API traffic has been identified. Monitoring continues, and Wikimedia Enterprise remains available for commercial support. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.46/wmf.27|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/19|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W19"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 4. maí 2026 kl. 20:44 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30498077 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-20</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W20"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Community Tech has published [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/How to write a good wish|new guidance]] explaining how wishes on Community Wishlist are triaged and prioritized. The documentation is intended to help contributors write stronger proposals by clarifying the factors that influence prioritization decisions. Beyond vote counts, the guidance highlights considerations such as potential impact on the community when determining which wishes move forward. '''Updates for editors''' * The Reader Growth team is launching an experiment to test a new [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader_Growth/Share_Card|Share Card feature]] that allows readers to create visually engaging cards from Wikipedia articles or selected article sections and share them online, with each card linking back to the original article to help expand readership and article discovery. The mobile-only A/B test will be available to a portion of readers on Arabic, Chinese, French, Vietnamese, and English Wikipedia to better understand reading and sharing habits, and is scheduled to begin the week of May 18 and run for four weeks. * The Android and iOS Wikipedia apps recently released the [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/25th_Birthday_Reading_Challenge|25-day reading challenge]] into Beta, as part of efforts to drive reader engagement by encouraging users to complete reading milestones. To track their reading streak during the challenge, App users can add a widget featuring Baby Globe to their home screen. The challenge officially begins May 11. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:17}} community-submitted {{PLURAL:17|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the global preference for enabling syntax highlighting in wikitext could unexpectedly disable itself after being turned on, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T425286] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Octicons-tools.svg|12px|link=|alt=|Advanced item]] The ResourceLoader module <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mediawiki.ui.input</nowiki></code></bdi>, deprecated since [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2023/39|September 2023]], will be removed this week. There is a [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Migrating_from_MediaWiki_UI|guide for migrating from MediaWiki UI to Codex]] for any tools that use it. [https://phabricator.wikimedia.org/T420125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.2|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/20|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W20"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 11. maí 2026 kl. 19:21 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30524429 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-21</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W21"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The Abstract Wikipedia team has identified five potential pilot wikis to assess their interest in adopting abstract articles on their wikis. The pilots are Malayalam, Bengali, Dagbani, Arabic, and Indonesian Wikipedia. The feedback period will be open until May 22. If your community is interested in becoming a pilot, [[m:Talk:Abstract Wikipedia|let us know on Meta]]. '''Updates for editors''' * An experiment to show [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|Reading Lists]] to logged-out readers on mobile web will launch on May 18 across German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu Wikipedias, and will run for one month. The effort supports broader goals of helping readers save and organize articles for later reading, while encouraging habits that could lead to future Wikipedia contributions. * To support a bookmark button in the Reading List beta feature, the "Tools > Action" menu has been updated to display icons, including the watch star indicator that helps editors identify temporarily watched articles. The icons now also match those used on mobile, improving consistency across platforms. The change is currently limited to the actions menu and mainly affects editors with privileged user rights. [https://phabricator.wikimedia.org/T426008] * [[mw:Special:MyLanguage/VisualEditor/Suggestion Mode|Suggestion Mode]] was released as an [[w:en:A/B test|A/B test]] for newcomer editors on the mobile website at [[phab:T421189|~15 Wikipedias]]. The experiment will measure the impact that Suggestion Mode has on the proportion of newcomer mobile web edit sessions that result in constructive (un-reverted) article edits. The experiment will also evaluate the feature's impact on editor retention, and monitor changes in revert and block rates. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:27}} community-submitted {{PLURAL:27|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue in the Wikipedia Android app where images could sometimes fail to load after opening a recommended reading list notification, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T418231] '''Updates for technical contributors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikidata Platform|Wikidata Platform team]] has published its [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/Backend Replacement|backend replacement recommendation]] and accompanying [[wikitech:Wikidata Query Service/WDQS Architecture re-design|technical architecture]] for the migration of the Wikidata Query Service (WDQS) away from Blazegraph. Feedback is invited until May 25th 2026, especially on potential gaps and impacts on advanced use cases. Wikidata community members and WDQS users are also encouraged to help identify high-impact tools and workflows that may need attention on [[d:Wikidata:SPARQL query service/WDQS backend update/High-Impact Use Cases|this page]]. Feedback can be shared on the [[d:Wikidata talk:SPARQL query service/WDQS backend update|Migration talk page]] or during the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Blazegraph Migration Office Hours|next office hour]]. See the [[d:Special:MyLanguage/Wikidata:Wikidata Platform team/Newsletter|WDP team newsletter]] for more details. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.3|MediaWiki]] '''In depth''' * On English, French, Japanese, and a few other Wikipedias, there was a [[diffblog:2025/09/02/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha/|trial of hCaptcha]], a third-party bot detection service. The trial showed that hCaptcha effectively detects and deters some bad-faith automated activity, on its own and by giving [[w:en:Wikipedia:Village pump (technical)/Archive 225#Introducing SuggestedInvestigations|checkusers and stewards]] signals to look into. Because the results were positive, hCaptcha will be rolled out across all wikis over the next few weeks. [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity/Anti-abuse signals/hCaptcha|See the hCaptcha project page]] for technical information about the implementation and privacy protections. [[diffblog:2026/05/04/better-detecting-bots-and-replacing-our-captcha-part-2/|Learn more]]. * The latest Community Tech update is now available, with progress across several Community Wishlist initiatives, including Reading Lists expansion from the mobile app to the website, new language support for "Who Wrote That" and the Personal Dashboard, improvements to 3D rendering and Charts, and upcoming work on talk page sorting, audio playback, and editing workflows. The update also shares current priorities, wishlist status trends, and opportunities for community feedback on future focus areas and the Wikimedia Foundation’s 2026–2027 Annual Plan. [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 13, 2026: Latest updates from the Community Tech team|Read the full newsletter for details]]. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/21|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W21"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 18. maí 2026 kl. 20:22 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30539262 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-22</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W22"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Following a [[mw:Special:MyLanguage/Contributors/Account Creation Experiments#LOWM|successful account creation experiment]], an improved logged-out edit warning message will be deployed to all Wikimedia wikis in the first week of June. The change will only affect logged-out users on mobile web who open an editing session. The updated experience is designed to encourage account creation more clearly, while still allowing users to edit with temporary accounts. Results from the experiment showed a significant increase in account creation, with a 27% relative lift among users shown the updated message. As expected, as more people funnel into account creation, temporary accounts decreased by a relative 16%. The experiment did not show any significant changes in constructive edit rates or other monitored contributor metrics. [https://phabricator.wikimedia.org/T424595] '''Updates for editors''' * For security reasons, members of certain user groups are [[m:Special:MyLanguage/Mandatory two-factor authentication for users with some extended rights|required to have two-factor authentication]] (2FA) enabled. Members of these groups will be unable to disable the last 2FA method on their account, and it will be impossible to add users without 2FA to these groups. Users will still be able to add new authentication methods or remove them, as long as at least one method is continuously enabled. In the next few weeks, users without 2FA will be removed from these groups. Notably, this applies to bureaucrats. See the linked tasks for deployment schedules. [https://phabricator.wikimedia.org/T423119][https://phabricator.wikimedia.org/T423120] * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]] will run an [[w:en:A/B testing|A/B test]] on [[:phab:T415904|10 wikis]], testing [[m:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|potential improvements for Reference Previews]]. The experiment will run for ~2 weeks at the end of May / beginning of June and will affect 10% of desktop readers on the participating wikis. * After two successful experiments, the Reader Growth team is rolling out an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature for all Wikipedias on mobile on May 25. This means that anyone who has all beta features on by default will start to see this feature, and others can check the box to turn it on in their preferences. The beta feature will include a carousel of all an article's images at the top of the article, with controls for editors to [[mw:Readers/Reader_Growth/Image_Browsing#Phase_2.1_beta_feature|exclude images from the article's carousel or to exclude an article from the feature entirely]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:30}} community-submitted {{PLURAL:30|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, three dimensional STL files were being rendered incorrectly by the media viewer 3D extension which is now fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T416723] '''Updates for technical contributors''' * The legacy CSS classes <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>tright</nowiki></code></bdi> have been replaced with <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> as the former do not work consistently across all MediaWiki platforms, notably mobile web and mobile apps. Projects relying on these classes are encouraged to review related usage and plan for migration. Please note that <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatleft</nowiki></code></bdi> and <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>floatright</nowiki></code></bdi> may also be deprecated in future, although there are currently no plans to do so. [[phab:T426452|Read more]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.4|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/22|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W22"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 25. maí 2026 kl. 21:52 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30584502 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-23</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W23"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translations]] are available. '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience|Reader Experience team]] is conducting an experiment to show the [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists|reading lists]] feature, which is still in development, to logged-out mobile readers to test whether it encourages account creation at a higher rate compared to the watchstar button. The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Experience/Reading lists#Experiment timeline|experiment]] was launched on May 18th on German, Spanish, Italian, Portuguese, Polish, Dutch, Turkish, and Urdu wikis, and it will run for a month. * The Wikimedia Apps team released [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|Phase 1]] of the redesigned Home Feed to the Android Beta app. The new Home Feed includes a refreshed "Community" tab and a personalized "For You" tab featuring daily updated reading recommendations. The redesign is part of a broader effort to improve content discovery and create more engaging learning experiences in the Wikipedia apps. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:18}} community-submitted {{PLURAL:18|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where images could fail to load for some suggested edits on [[w:Special:Homepage|Special:Homepage]], leaving the thumbnail stuck in a loading state, has now been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T424048] '''Updates for technical contributors''' * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.5|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/23|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W23"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 1. júní 2026 kl. 21:09 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30613639 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-24</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W24"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * Wikimedia Enterprise has increased the free usage limits for its API offerings. The monthly request limit for the On-demand API has increased from 5,000 to 50,000 requests, while the Snapshot API limit has increased from 15 to 30 requests per month. In addition, Structured Contents snapshots are now available for free accounts. These changes expand access to Wikimedia Enterprise data for developers, researchers, and organizations using Wikimedia content. [https://enterprise.wikimedia.com/blog/enhanced-free-api] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Explore Feed Refresh/Phase 1|refreshed Explore Feed]], now called the Home Feed, is rolling out to 50% of users of the Wikipedia Android app. The Home Feed helps readers discover relevant content through two new tabs: ''Community'' and ''For You''. The Community tab provides a scrollable feed of curated content and updates from the broader Wikimedia community and movement, while the ''For You'' tab offers a full-screen, swipeable experience that shows content tailored to a user's interests. The redesign is part of a broader effort to improve discovery and enhance the learning experience in the Wikipedia app. * The [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia Apps/Team/iOS/"Which came first?" Game|Which came first?]] daily trivia game is now available in the beta version of the Wikipedia iOS app in English, German, French, Portuguese, Russian, Spanish, Arabic, Chinese, and Turkish. The game uses historical events from Wikipedia's "On This Day" content and challenges readers to guess which of two events happened first. The game was previously released on Android. Communities interested in making the game available in their languages can [[mw:Special:MyLanguage/Wikimedia_Apps/Team/Games#Game availability by language|read the instructions and requirements]]. * [[m:Special:MyLanguage/WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]], a new MediaWiki feature that allows editors to reuse references with different details, will begin rolling out to Wikimedia wikis following a successful pilot phase. Deployment will start on 8 June for most [[wikitech:Deployments/Train#Wednesday|Group 1 wikis]] and French Wikipedia, with additional Wikipedia language editions receiving the feature over the coming months. Communities are encouraged to prepare by checking for [https://translatewiki.net/w/i.php?title=Special%3ATranslate&group=ext-cite&language=en&action_source=search&filter=%21translated&optional=1&action=translate untranslated Cite extension messages] in their language and reviewing any use of [[mw:Special:MyLanguage/Reference Tooltips|Reference Tooltips]], which may require [[:phab:T416304#11668731|updates]] to support the new functionality. Wikis using [[mw:Special:MyLanguage/Help:Reference Previews|Reference Previews]] do not need to take any action. Communities may also wish to create the ''cite-tracking-category-ref-details'' [[Special:TrackingCategories|tracking category]] as a hidden category using <code><nowiki>__HIDDENCAT__</nowiki></code> (or a dedicated template), and connect it to the corresponding Wikidata item [[d:Q129764848]]. [https://phabricator.wikimedia.org/T425662] * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Mobile page previews#Experimentation|Page Previews experiment]] on mobile web has concluded. The team decided not to roll out the feature after the results showed no statistically significant impact on reader retention, as the primary success metric was retention improvement. Page Previews, which are already available on desktop and in the apps, display a thumbnail, lead paragraph, and link to the full article when readers tap a blue link. The experiment tested this experience on mobile web across six Wikipedias. * The [[mw:Special:MyLanguage/Codex/Design/Icons|user interface icon library]] will be [[phab:T399175|updated later this week or next week]]. Most of the ~300 icons have been slightly refined and ~30 new icons have been added. These changes improve the icons to make them more consistent and comprehensible, and provide more visual balance when they are used in groups. * The [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector|Universal Language Selector]] (ULS) interface in MediaWiki, which helps users select content in other languages, has been updated. The new version improves speed and accessibility, and users of Wikimedia projects can now pin languages for quicker language switching. The deployment to Wikimedia sites will happen gradually in the coming weeks. You can test it now as a beta feature by selecting [[Special:Preferences#mw-prefsection-betafeatures|beta features]] in your profile preferences and share your feedback on [[mw:Special:MyLanguage/Universal Language Selector/New ULS|the project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:21}} community-submitted {{PLURAL:21|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. For example, an issue where the Pageviews Analysis dashboard on pageviews.wmcloud.org stopped updating graph data in May 2026, affecting all users, has been fixed. [https://phabricator.wikimedia.org/T427171] '''Updates for technical contributors''' * The function signature for <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink()</nowiki></code></bdi> has been simplified. Developers can now pass a configuration object instead of a list of positional parameters when creating portlet links. The previous function signature remains supported for backwards compatibility. For example, instead of: <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', '#', 'Stub', 'ca-stubtag', 'Add a stub tag to this page');</nowiki></code></bdi> use <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>mw.util.addPortletLink('p-cactions', { href: '#', text: 'Stub', id: 'ca-stubtag', tooltip: 'Add a stub tag to this page' });</nowiki></code></bdi>. Script maintainers are encouraged to review existing uses of <bdi lang="zxx" dir="ltr"><code><nowiki>addPortletLink()</nowiki></code></bdi> and update them where appropriate. This change will be available on all wikis from 11 June. Thanks to community volunteer Gerges for contributing this improvement. [https://phabricator.wikimedia.org/T427945] * '''Community Wishlist discussion''': Product & Technology [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates#May 20, 2026: Community Tech becomes a program|introduced changes]] meant to increase the number and complexity of wishes fulfilled, including the disbanding of the Community Tech team. They are [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|engaging in discussions]] about a [[m:Talk:Community Wishlist#Proposed direction for Wishlist|proposed direction for the wishlist]] from community members. Includes ways to structure annual voting, better tracking of wishes, removing focus areas, and [[m:Special:MyLanguage/Community Wishlist/Updates|staffing updates]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.6|MediaWiki]] '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/24|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W24"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 8. júní 2026 kl. 21:30 (UTC) <!-- Message sent by User:STei (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30650573 --> == <span lang="en" dir="ltr">Tech News: 2026-25</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="technews-2026-W25"/><div class="plainlinks"> Latest '''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|tech news]]''' from the Wikimedia technical community. Please tell other users about these changes. Not all changes will affect you. [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translations]] are available. '''Weekly highlight''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth|Reader Growth team]] has launched an [[mw:Special:MyLanguage/Readers/Reader Growth/Image Browsing|Image Browsing]] beta feature on the mobile web version of all Wikipedias. The feature shows an image carousel at the top of articles with 3 or more images. Editors can configure this feature with the following controls: to hide a specific image from a page, either use <code>class=notpageimage</code> excluding it from thumbnail previews, or <code>class=noviewer</code> excluding it from MediaViewer. The carousel can also be disabled from a page entirely, with the magic word <code><nowiki>__NOMEDIAVIEWERCAROUSEL__</nowiki></code>. To submit feedback or flag bugs, please visit the [[mw:Talk:Readers/Reader Growth/Image Browsing|project page]]. * [[mw:Special:MyLanguage/Help:Tables#class="wikitable"|Wikitables]] can now be [[mw:Special:MyLanguage/Help:Sortable tables#Forcing the initial sort direction|sorted in descending order]] on the first click by adding <code dir=ltr>data-sort-order="desc"</code> to the header cell. Previously, by default, clicking a column header for the first time sorts it in ascending order. This addition to a Wikitable gives it more control and flexibility, while the default behavior for subsequent clicks remains unchanged. [https://phabricator.wikimedia.org/T398416] '''Updates for editors''' * The [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance|Article guidance]] feature is currently being tested with some editors creating new articles on the Simple English, French, and Turkish Wikipedias. The experiment will soon begin on the Arabic and Bangla Wikipedias as well. [[w:simple:Special:NewArticle|This feature]] gives editors community-curated guidance to help them create articles that follow community standards. Experienced editors can continue creating or adapting outlines for specific article types that are commonly created by less experienced contributors. The outlines guide less experienced editors in creating high-quality articles. A quick guide to markups used in outlines can be found on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance/Test feature guide#Markups in outlines|this page]]. [[w:simple:Wikipedia:Article Guidance|Example outlines]] that can be adapted and instructions for how to adapt them are on [[mw:Special:MyLanguage/Article guidance#Adapting a sample outline in a Wikipedia|this section]] of the project page. * Wikis that wish to replace the "indefinitely" button in Special:Block for temporary accounts (for example, wikis that block temporary users only until account expiration) will be able to do so by creating [[MediaWiki:ipb-indefinite-expiry-temporary-account]] with the block duration they want. [https://phabricator.wikimedia.org/T427125] * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] View all {{formatnum:41}} community-submitted {{PLURAL:41|task|tasks}} that were [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Recently resolved community tasks|resolved last week]]. '''Updates for technical contributors''' * By the end of June, a valid user-agent string will be required for automated dumps downloads from the dumps.wikimedia.org website. Automated requests that provide a generic or empty user-agent will be blocked. This [[phab:T400119|extends enforcement]] of the long standing [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Wikimedia Foundation User-Agent Policy|user-agent policy]]. Access to dumps through Wikimedia Cloud Services will not change. * The roll out of global [[mw:Wikimedia APIs/Rate limits|API rate limits]] is now complete, with limits enforced across all APIs and at the documented levels for all groups. Bots running in Toolforge/WMCS or with the bot user right on any wiki remain exempt. All bots should continue to follow the documented best practices to avoid being rate limited. * The [https://api.wikimedia.org/wiki/Main_Page API Portal wiki] will be read only starting this week (June 15-18). The following week (June 22-25), all API Portal wiki URLs will redirect to [[mw:Wikimedia APIs|Wikimedia APIs on mediawiki.org]]. Learn more on the [[wikitech:API Portal/Deprecation|project page]]. * [[File:Reload icon with two arrows.svg|12px|link=|class=skin-invert|Recurrent item]] Detailed code updates later this week: [[mw:MediaWiki 1.47/wmf.7|MediaWiki]] '''Meetings and events''' * On June 17th at 6pm UTC the WMF will be holding Discord call focused on a code review. We've heard through the [[mw:Special:MyLanguage/Developer Satisfaction Survey/2026|Developer Satisfaction Survey]] that volunteers are struggling with code review and we'd like to discuss these experiences with the goal of surfacing workable solutions. You can join the call [https://discord.gg/wikipedia?event=1514727511102062664 via the Wikimedia Community Discord server]. * The [[m:Special:MyLanguage/Conferencia Wikimedia de América Latina 2026|Latin American Wikimedia Conference]] will host a regional hackathon that will bring together the Wikimedia movement’s technical community including developers, system administrators, data scientists, and users with extended rights. Interested technical contributors can [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSf4osJzTHBJjQbYJk7TMVEJjTEQv7IgtsUDfP-o-qTgeRQQxw/viewform apply for a scholarship] to participate until June 21 at midnight (Bolivia time, UTC-4). * Sign up for Wikimania Team Challenges to join this special event. The Team challenges will take place online and in person from July 21 to 22, before Wikimania conference. Everyone is welcome, regardless of skills or Wikimania registration. Teams will work on 10 important challenges supporting the Wikimedia community. For details, visit [[wmania:Special:MyLanguage/2026:Team challenges|the Team Challenges page]] and [https://wikimedia.eventyay.com/wm/teamchallenges/ register there]. Registration closes on June 20th at 11pm UTC. '''''[[m:Special:MyLanguage/Tech/News|Tech news]]''' prepared by [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/Writers|Tech News writers]] and posted by [[m:Special:MyLanguage/User:MediaWiki message delivery|bot]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News#contribute|Contribute]]&nbsp;• [[m:Special:MyLanguage/Tech/News/2026/25|Translate]]&nbsp;• [[m:Tech|Get help]]&nbsp;• [[m:Talk:Tech/News|Give feedback]]&nbsp;• [[m:Global message delivery/Targets/Tech ambassadors|Subscribe or unsubscribe]].'' </div><section end="technews-2026-W25"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]]</bdi> 15. júní 2026 kl. 16:49 (UTC) <!-- Message sent by User:UOzurumba (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/Tech_ambassadors&oldid=30689604 --> ngdv0qap8l5pkgbfldncb6s4lv71tog 0 166265 1967690 1780725 2026-06-15T16:34:23Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967690 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Stropharia.aeruginosa.-.lindsey.jpg | image_caption = ''[[Stropharia aeruginosa]]'' | image_width = 200px | colour = lightblue | regnum = [[Svepparíki]] (''Fungi'') | divisio = [[Kólfsveppir]] (''Basidiomycota'') | classis = [[Agaricomycetes]] | subclassis = [[Homobasidiomycetidae]] | ordo = [[Kempubálkur]] (''Agaricales'') | familia = [[Blínuætt]] (''Strophariaceae'') | genus = ''Stropharia'' | genus_authority = ([[Elias Magnus Fries|Fr.]]) [[Lucien Quelet|Quél.]] (1872) | type_species = ''[[Stropharia aeruginosa]]'' | type_species_authority = ([[William Curtis|Curtis]]) Quél. (1872) | synonyms_ref =<ref name="urlMycoBank Stropharia">{{cite web |title=''Stropharia'' (Fr.) Quél. 1872 |url=http://www.mycobank.org/MycoTaxo.aspx?Link=T&Rec=18613 |publisher=[[MycoBank]]. International Mycological Association |access-date=2011-09-11}}</ref> | synonyms = *''Agaricus'' subgen. ''Stropharia'' <small>Fr. (1849)</small> *''Geophila'' <small>Quél. (1886)</small> }} '''Blína'''<ref>{{Bókaheimild|titill=Sveppabókin|höfundur=Helgi Hallgrímsson|útgefandi=Skrudda|ár=2010|bls=172|Undirtitill=Íslenskir sveppir og sveppafræði|ISBN=978-9979-655-71-8}}</ref> ([[fræðiheiti]] ''Stropharia''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/search/all/key/stropharia/match/1|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 42153400|accessdate= 2019-11-11}}</ref>) er tegund [[sveppir|fansveppa]] sem vaxa aðallega í Evrópu. Yfirleitt ekki taldir matsveppir, jafnvel eitraðir, þó með einni undantekningu: [[matblína]]. Nokkrar tegundir hafa fundist á Íslandi: [[Stropharia semiglobata|S. semiglobata]], [[Stropharia luteonitens|S. luteonitens]], [[Stropharia aeruginosa|S. alpina]], [[Stropharia coronilla|S. coronilla]], [[Stropharia pseudocyanea|S. pseudocyanea]], [[Stropharia caerulea|S. caeurlea]], [[Stropharia albonitens|S. albonitens]] og tvær nýjar tegundir: [[Stropharia arctica|S. arctica]] og [[Stropharia islandica|S. islandica]] (Ilkka Kytövuori 1999). Enn er ekki full eining um flokkun ættkvíslarinnar og hvaða tegundir falla undir hana. Eru gjarnan fluttar í og úr t.d. [[Protostropharia]], [[Psilocybe]] og [[Leratiomyces]]. <gallery> Image:Docs019.jpg| ''[[Stropharia aeruginosa]]'' Image:Stropharia ambigua 4.JPG | ''[[Stropharia ambigua]]'' File:Stropharia inuncta 77505.jpg | ''[[Stropharia inuncta]]'' File:2011-05-19 Stropharia rugosoannulata Farl. ex Murrill 183478.jpg | ''[[Stropharia rugosoannulata]]'' </gallery> == Tegundir == *''[[Stropharia acanthocystis]]'' *''[[Stropharia aeruginosa]]'' - [[Mosablína]] *''[[Stropharia agaricoides]]''<ref name="daSilva 2009">{{cite journal |vauthors=da Silva PS, Cortez VG, ((da Silveira RMB)) |title=New species of ''Stropharia'' from ''Araucaria angustifolia'' forests of southern Brazil |url=https://archive.org/details/mycologia_july-august-2009_101_4/page/539 |journal=Mycologia |year=2009 |volume=101 |issue=4 |pages=539–44 |doi=10.3852/08-097}}</ref> *''[[Stropharia agrocyboides]]'' *''[[Stropharia albivelata]]'' *''[[Stropharia albonitens]]'' - [[Haustblína]] *''[[Stropharia albosulphurea]]'' *''[[Stropharia alpina]]'' - [[Mosablína]] *''[[Stropharia ambigua]]'' *''[[Stropharia araucariae]]''<ref name="Cortez 2008">{{cite journal |vauthors=Cortez VG, ((Silveira RMB)) |title=The agaric genus ''Stropharia'' (Strophariaceae) in Rio Grande do Sul State, Brazil |journal=Fungal Diversity |year=2008 |volume=32 |pages=31–57 |url=http://www.fungaldiversity.org/fdp/sfdp/32-3.pdf |format=PDF}}</ref> *''[[Stropharia aurantiaca]]'' *[[File:Mycomorphbox Inedible.png|20px]]&nbsp;''[[Stropharia caerulea]]'' - [[Bláblína]] *''[[Stropharia chrysocystidia]]'' – Kína<ref name="Tolgor 2008">{{cite journal |vauthors=((Tolgor BAU)), Meng TX |title=Strophariaceae of China (II). ''Stropharia'' |journal=Journal of Fungal Research |year=2008 |volume=6 |issue=1 |pages=1–7}}</ref> *''[[Stropharia cifuentesii]]'' – Mexíkó<ref name="Bandala 2005">{{cite journal |vauthors=Bandala VM, Montoya L, Jarvio D |title=Agarics from coffee plantations in Eastern Mexico: two new records |journal=Fungal Diversity |year=2005 |volume=20 |pages=17–29 |url=http://www.fungaldiversity.org/fdp/sfdp/20-2.pdf |format=PDF}}</ref> *''[[Stropharia coronilla]]'' - [[Krónublína]] *''[[Stropharia farlowiana]]'' *''[[Stropharia formosa]]''<ref name="Ratkowsky 2013">{{cite journal |vauthors=Ratkowsky DA, Gates GM, Chang YS |title=Two new combinations in the Strophariaceae (Agaricales) of Tasmania |journal=Australasian Mycologist |year=2013 |volume=31 |pages=39–40 |url=http://www.australasianmycology.com/pages/pdf/31/AM_31_Ratkowsky.pdf |format=PDF |access-date=2022-01-10 |archive-date=2019-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191106200943/http://www.australasianmycology.com/pages/pdf/31/AM_31_Ratkowsky.pdf |url-status=dead }}</ref> *''[[Stropharia halophila]]'' *[[File:Mycomorphbox Inedible.png|20px]]&nbsp;''[[Stropharia hornemannii]]'' *''[[Stropharia inuncta]]'' *''[[Stropharia kauffmanii]]'' *''[[Stropharia lepiotiformis]]'' *''[[Stropharia luteonitens]]'' *''[[Stropharia mammillata]]'' *''[[Stropharia melanosperma]]'' *''[[Stropharia pseudocyanea]]'' - [[Túnblína]] *''[[Stropharia rubrobrunnea]]'' – Indlandi<ref name="Senthilarasu 2013">{{cite journal |vauthors=Senthilarasu G, Singh SK |title=A new species of ''Stropharia'' from Western Ghats, India |journal=Mycotaxon |year=2013 |volume=123 |pages=213–220 |doi=10.5248/123.213}}</ref> *[[File:Mycomorphbox Choice.png|20px]]&nbsp;''[[Stropharia rugosoannulata]]'' - [[Matblína]] *''[[Protostropharia semiglobata|Stropharia semiglobata]]'' - [[Taðblína]] (nú skráð sem Protostropharia semiglobata) *''[[Stropharia squamulosa]]'' *''[[Stropharia variicolor]]''<ref name="Desjardin 2001">{{cite journal |vauthors=Desjardin DE, Hemmes DE |title=Agaricales of the Hawaiian Islands, 7. Notes on ''Volvariella'', ''Mycena'', ''Physalacria'', ''Porpoloma'' and ''Stropharia'' |journal=Harvard Papers in Botany |year=2001 |volume=6 |pages=85–103 |jstor=41761629}}</ref> *''[[Stropharia venusta]]''<ref name="daSilva 2009"/> == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Stropharia}} {{Wikilífverur|Stropharia}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Strophariaceae]] 79nsxzp7j9eojwqt4l55cd778atigtl 0 166328 1967792 1957944 2026-06-15T17:49:08Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967792 wikitext text/x-wiki [[Mynd:1874_AnneWhitney_bySonrel_ArchivesAmericanArt.png|thumb|right|Anne Whitney árið 1874.]] '''Anne Whitney''' (2. september 1821 – 23. janúar 1915) var [[BNA|bandarískur]] [[höggmyndalist|myndhöggvari]] og [[skáld]] frá [[Massachusetts]]. Hún er meðal annars þekkt fyrir styttur af sögulegum persónum eins og [[Samuel Adams]], [[Harriet Beecher Stowe]], [[Toussaint Louverture]] og [[Leifur Eiríksson|Leifi Eiríkssyni]]. Verk hennar fela oft í sér vísanir í pólitískar skoðanir hennar, en hún var andstæðingur [[þrælahald]]s og fylgjandi auknum [[kvenréttindi|kvenréttindum]] og [[jöfn tækifæri|jöfnum tækifærum]]. Foreldrar hennar voru frjálslyndir [[únitarismi|únitarar]] frá [[Watertown (Massachusetts)|Watertown]] í Massachusetts.<ref name="James">{{cite book |author1= Edward T. James |author2= Janet Wilson James |author3= Paul S. Boyer |author4= Radcliffe College |title= Notable American Women, 1607–1950: A Biographical Dictionary |chapter-url= https://books.google.com/books?id=rVLOhGt1BX0C&pg=RA2-PA600 |year=1971 |publisher= Harvard University Press |isbn= 978-0-674-62734-5 |pages=600–601 |chapter= Whitney, Anne}}</ref> Hún hóf að fást við höggmyndalist án formlegrar listmenntunar sem ekki var talin við hæfi kvenna á þeim tíma, en lærði síðar teikningu við [[Pennsylvania Academy of the Fine Arts]].<ref name="James" /><ref name="Tufts">{{cite journal |author=Eleanor Tufts |title= An American Victorian Dilemma, 1875: Should a Woman Be Allowed to Sculpt a Man? |url=https://archive.org/details/sim_art-journal-uk_spring-1992_51_1/page/51 |journal= Art Journal| volume=51 |number=1 |year=1992 |pages= 51–56 |via=[https://www.jstor.org/stable/777254 JSTOR]|author-link= Eleanor Tufts }}</ref> Ljóð hennar voru birt í tímaritum og hlutu góða dóma.<ref name="Watertown">{{cite web |url=https://www.watertown-ma.gov/DocumentCenter/Home/View/638 |title=Anne Whitney |website=Watertown, Massachusetts Government site |access-date=February 8, 2017 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Árið 1862 kom hún sér upp vinnustofu í [[Boston]] þar sem hún tók að vinna styttur í fullri stærð. Árið 1867 flutti hún til [[Róm]]ar þar sem hún var í tengslum við hóp bandarískra listakvenna sem störfuðu þar. Þar gátu þær notast við naktar karlkyns fyrirsætur sem ekki þótti við hæfi í Bandaríkjunum.<ref name="Watertown" /> Á þeim tíma var mikill órói í landinu í kjölfar [[sameining Ítalíu|sameiningar Ítalíu]] og meðan hún var í heimsókn í Bandaríkjunum 1870 hertók [[Giuseppe Garibaldi]] Róm. Hún flutti aftur til Boston 1871 og bjó þar til æviloka með sambýliskonu sinni, Abby Adeline Manning.<ref name="James" /><ref name="SIRIS Manning">{{Cite web|title = Abby Adeline Manning (1836–1906)|url = http://siris-artinventories.si.edu/ipac20/ipac.jsp?session=X43788H3E8402.263269&profile=ariall&source=~!siartinventories&view=subscriptionsummary&uri=full=3100001~!11098~!6&ri=1&aspect=Keyword&menu=search&ipp=20&spp=20&staffonly=&term=Anne+Whitney&index=.AW&uindex=&aspect=Keyword&menu=search&ri=1|website=Smithsonian Institution Research Information System}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur|myndlist}} {{DEFAULTSORT:Whitney, Anne}} [[Flokkur:Bandarískir myndhöggvarar]] [[Flokkur:Bandarísk skáld]] {{fd|1821|1915}} ou05o1racgyjylunojw4u8uankt7be8 0 166337 1967764 1742196 2026-06-15T17:27:30Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967764 wikitext text/x-wiki [[File:Self-portrait as the Allegory of Painting (La Pittura) - Artemisia Gentileschi.jpg|thumb|Artemisia Gentileschi, ''[[Sjálfsmynd sem allegóría málaralistarinnar]]'', 1638–39, [[Málverkasafn bresku konungsfjölskyldunnar]].]] '''Artemisia Lomi''' eða '''Artemisia Gentileschi''' (8. júlí 1593 – um 1656) var [[ítalía|ítölsk]] [[myndlist]]arkona á [[barokk]]tímanum. Hún er álitin einn af fremstu listmálurum 17. aldar og var hluti af hópi listamanna sem kenndir voru við [[Caravaggio]], ásamt föður sínum, [[Orazio Gentileschi]]. Hún var farin að mála myndir í atvinnuskyni aðeins 15 ára gömul.<ref>{{cite book|last=Garrard|first=Mary D.|author-link=Mary Garrard|title=Artemisia Gentileschi: The Image of the Female Hero in Italian Baroque Art|year=1989|publisher=Princeton University Press|isbn=978-0-691-04050-9}}</ref> Hún var fyrsta konan sem fékk inngöngu í [[Accademia delle Arti del Disegno]] í [[Flórens]] og vann fyrir alþjóðlegan hóp viðskiptavina á tíma þegar konur höfðu annars fá tækifæri til listnáms eða sem atvinnulistamenn.<ref name=Gunnell>{{cite news|date=July 4, 1993 |last=Gunnell |first=Barbara |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/the-rape-of-artemisia-four-hundred-years-ago-this-week-artemisia-genteleschi-was-born-in-rome-today-she-is-recognised-as-a-great-painter-but-for-more-than-three-centuries-her-works-have-regularly-been-attributed-to-other-artists-all-of-them-men-in-1612-she-was-raped-by-a-painter-in-her-fathers-studio-and-so-she-brought-him-to-trial-1482748.html |title=The rape of Artemisia |work=The Independent |access-date=December 28, 2014 |archive-url=https://www.webcitation.org/6V9q1a7fJ?url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/the-rape-of-artemisia-four-hundred-years-ago-this-week-artemisia-genteleschi-was-born-in-rome-today-she-is-recognised-as-a-great-painter-but-for-more-than-three-centuries-her-works-have-regularly-been-attrib |archive-date=28 December 2014 |url-status=dead |mode=cs2 }}</ref><ref>{{citation |last=Bissell |first=R. Ward|author-link=Raymond Ward Bissell|title=Artemisia Gentileschi and the Authority of Art: Critical Reading and Catalogue Raisonné|year=1999|publisher=Pennsylvania University Press|isbn=0-271-02120-9}}</ref> Hún starfaði í Flórens, [[Róm]], [[Napólí]] og á [[England]]i. Ekki er nákvæmlega vitað hvenær andlát hennar bar að en vitað er að hún tók við pöntunum í Napólí fram undir miðjan 6. áratug 17. aldar. Sumir telja að hún hafi látist í [[Napólíplágan|Napólíplágunni]] 1656. Margar af myndum Gentileschi sýna konur úr goðsögum, táknsögum og Biblíusögum.<ref name=Lubbock>{{cite news |newspaper=[[The Independent]] |date=September 30, 2005 |first=Tom |last=Lubbock |title=Great Works: ''Judith and her Maidservant'' |page=30, Review section |location=London |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/great-works/gentileschi-artemisia-judith-and-her-maidservant-16123-798041.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20150502234043/http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/great-works/gentileschi-artemisia-judith-and-her-maidservant-16123-6143440.html |archive-date=May 2, 2015 |url-status=dead |mode=cs2 }}</ref> Meðal þekktustu viðfangsefna hennar eru ''Súsanna og öldungarnir'' (sérstaklega málverk frá 1610 varðveitt í Pommersfelden), ''Júdit og Hólófernes'' (sérstaklega málverk frá 1614-1620 varðveitt í Uffizi-safninu í Flórens) og ''Júdit og þjónustustúlka hennar'' (málverk frá 1625 er varðveitt í Detroit). Gentileschi var þekkt fyrir að mála raunsæja kvenlíkama og fyrir færni sína í að nota liti til að skapa átök og dýpt.<ref>Patrizia Cavazzini, "Artemisia in Her Father's House", in ''Orazio and Artemisia Gentileschi'' (New Haven and London, 2001), pp. 283–295.</ref><ref>[[Mary Garrard|Mary D. Garrard]], "Artemisia Gentileschi's ''Self Portrait as the Allegory of Painting",'' ''The Art Bulletin'', Vol. 62, No.1 (Mar.,1980) pp. 97–112.</ref><ref>Adelina Modesti, "'Il Pennello Virile': Elisabetta Sirani and Artemisia Gentileschi as Masculinized Painters?" in ''Artemisia Gentileschi in a Changing Light,'' ed. Shelia Barker (Turnhout, 2018)</ref><ref>Jesse Locker, "Artemisia in the Eyes of the Neapolitan Poets," from ''Artemisia Gentileschi: The Language of Painting'' (New Haven: Yale University Press, 2015)</ref> Listrænir hæfileikar hennar fengu lengi minni athygli en sagan um það hvernig listamaðurinn [[Agostino Tassi]] nauðgaði henni þegar hún var ung kona og þátttöku hennar í réttarhöldunum yfir honum.<ref>{{Cite journal|last=Cohen|first=Elizabeth S.|date=Spring 2000|title=The Trials of Artemisia Gentileschi: A Rape as History|url=https://archive.org/details/sixteenth-century-journal_spring-2000_31_1/page/47|jstor=2671289|journal=[[Sixteenth Century Journal]]|volume=31|issue=1|pages=47–75|doi=10.2307/2671289}}</ref> Í mörg ár var litið á list hennar sem jaðarfyrirbæri, en seinni tíma rannsóknir listsagnfræðinga hafa leitt til endurmats á henni. Hún er nú talin einn framsæknasti og tjáningarríkasti listmálari sinnar kynslóðar og verk hennar eru áberandi á stórum alþjóðlegum listsýningum.<ref>Davis-Marks, Isis, ''[https://www.smithsonianmag.com/smart-news/national-gallery-exhibits-work-artemisia-gentileschi-180975971/ Why a Long-Awaited Artemisia Gentileschi Exhibition Is So Significant]'', [[Smithsonian (magazine)|Smithsonian]], 2. október, 2020</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Gentileschi, Artemisia}} [[Flokkur:Ítalskir myndlistarmenn]] {{fd|1593|1656}} cdfsyvn0v8tfyn4lwsiu05j8agkitl1 0 166395 1967676 1954775 2026-06-15T16:25:04Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 3 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967676 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightblue | image = Hericium coralloides - Male Karpaty I.jpg | image_caption = ''[[Hericium coralloides]]'' | image_width = 250px | regnum = [[Svepparíki]] (''Fungi'') | divisio = [[Kólfsveppir]] (''Basidiomycota'') | classis = ''[[Agaricomycetes]]'' | subclassis = [[Heilkólfungar]] (''[[Agaricomycetidae]]'') | ordo = [[Broddkóralsbálkur]] (''Hericales'') | familia = [[Broddkóralsætt]] (''Hericiaceae'') | genus = ''Hericium'' | genus_authority = [[Christian Hendrik Persoon|Pers.]] (1794) | type_species = ''[[Hericium coralloides]]'' | type_species_authority = ([[Scop.]]) [[Christian Hendrik Persoon|Pers.]] (1794) }} '''Hericium'''<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2011/search/all/key/hericium/match/1|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2011 Annual Checklist.|author= Bisby F.A., Roskov Y.R., Orrell T.M., Nicolson D., Paglinawan L.E., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., Baillargeon G., Ouvrard D. (red.)|year= 2011|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 24 september 2012}}</ref> er ættkvísl [[ætisveppur|ætisveppa]] af [[Broddkóralsbálkur|broddkóralsbálki]]<ref>{{Bókaheimild|titill=Sveppabókin|höfundur=Helgi Hallgrímsson|útgefandi=Skrudda|ár=2010|bls=187|Undirtitill=Íslenskir sveppir og sveppafræði|ISBN=978-9979-655-71-8}}</ref>. Flestir þeirra eru taldir mjög góðir matsveppir.<ref>''Paul Stamets - Growing Gourmet and Medicinal Mushrooms'' (1996, {{ISBN|1-58008-175-4}}) bls 387</ref> Í Austurlöndum fjær eru þeir auk þess taldir hafa mikinn lækningamátt. == Útbreiðsla == Hericium eru víða á norðurhveli, en ekki algengir vegna skógnýtingar. Auðvelt er hinsvegar að rækta flesta þeirra. == Orðsifjar == Fræðiheitið "Hericium" þýðir [[broddgöltur]] á latínu.<ref>[http://www.wildmushrooms.ws/c/document_library/get_file?uuid=4b1af98b-1acc-40ed-8bb3-92cc049fbec9&groupId=10128 Spore Print] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111009183240/http://www.wildmushrooms.ws/c/document_library/get_file?uuid=4b1af98b-1acc-40ed-8bb3-92cc049fbec9&groupId=10128 |date=2011-10-09 }}, Quarterly Newsletter of the Edmonton Mycological Society</ref> == Flokkun == Hericium eru einna skyldastir hneflum, og er nú jafnvel taldir til þeirra ([[Russulales]]).<ref>{{cite journal |vauthors=Larsson E, Larsson KH |year=2003 |title=Phylogenetic relationships of russuloid basidiomycetes with emphasis on aphyllophoralean taxa |journal=Mycologia |volume=95 |issue=6 |pages=1035–65 |url=http://www.mycologia.org/cgi/content/full/95/6/1037 |pmid=21149013 |doi=10.2307/3761912|jstor=3761912 }}</ref><ref>{{cite journal |vauthors=Miller SL, Larsson E, Larsson KE, Verbeken A, Nuytinck J |year=2006| title=Perspectives in the new Russulales|url=https://archive.org/details/mycologia_november-december-2006_98_6/page/960 | journal=Mycologia |volume=98 | issue=6 |pages=960–70 |doi=10.3852/mycologia.98.6.960 |pmid=17486972}}</ref> [[File:2012-01-06 Hericium erinaceus (Bull.) Pers 193778.jpg|thumb|hægri|Hericium erinaceus tilbúinn í matseldina ]] == Tegundir == {| class="wikitable" |- ! Mynd !! Fræðiheiti !! Lýsing !!Útbreiðsla |- |[[File:Hericium abietis 109093.jpg|120px]]|| ''[[Hericium abietis]]''|| Finnst á dauðum viði barrtrjáa, sérstaklega [[Þinur|þin]] og [[degli]]. ||Norður-Ameríka |- |[[File:Hericium in the Karwendel 3.jpg|120px]]|| ''[[Hericium alpestre]]''|| Evrópsk tegund sem líkist ''H. coralloides'' en var staðfest sem aðskilin tegund 1983. Finnst í fjallendi, vanalega á nýföllnum bolum og stubbum [[Þinur|þintegunda]]. Gró eru 5–6.5 til 4.5–5.5&nbsp;µm.<ref name="Hallenberg1983" /><ref name="Kiyashko&Zmitrovich2013a">{{cite journal |author1=Kiyashko AA |author2=Zmitrovich IV |title=Hericium alpestre Pers. |journal=Red Book of Karachaevo-Cherkessia |year=2013 |pages=212 |url=https://media.wix.com/ugd/b65817_48f4506390d44a77a30f64e029792f65.pdf}}</ref> || Slóvenía |- |[[File:Hericium americanum Ginns 923240.jpg|120px]]|| ''[[Hericium americanum]]'' ||Aðallega á viði lauftrjáa, sjaldan á barrtrjám || Norður-Ameríka |- ||| ''[[Hericium bharengense]]''<ref name=Das2011>{{cite journal |author1=Das K |author2=Stalpers J |author3=Eberhardt U |title=A new species of ''Hericium'' from Sikkim Himalaya (India) |url=https://archive.org/details/cryptogamie-mycologie_2011_32_3/page/285 |journal=Cryptogamie Mycologie |year=2011 |volume=32 |issue=3 |pages=285–93 |doi=10.7872/crym.v32.iss3.2011.285}}</ref>|| ||Sikkim Himalaja (Indland) |- ||| ''[[Hericium botryoides]]''|| Hefur fundist á ''[[Quercus myrsinifolia]].'' ||Sapporo，Japan |- |[[File:Mushroomtime again^^ This Hericium cirrhatum Syn. Creolophus cirrhatus, GB= Tiered Tooth Fungus, D= Dorniger stachelbart Syn. Dorniger Stachelseitling, F= Créolophe ondulé, NL= Gelobde pruikzwam) grows on the same b - panoramio.jpg|120px]]|| ''[[Hericium cirrhatum]]'' || Sveppaldinið greinist í skeljalaga hettur.<ref name=Pegler2003>{{cite journal |last=Pegler DN. |year= 2003|title=Useful fungi of the world: the monkey head fungus |journal=Mycologist |volume= 17|issue=3 |pages=120–21 |doi=10.1017/S0269915X03003069 |first1=D.N. }}</ref>||suður Englandi |- |[[File:Hericium clathroides (Scop.) Pers. (15689953975).jpg|120px]]|| ''[[Hericium clathroides]]''|| ||Evrópa |- |[[File:2009-09-25 Hericium coralloides (Scop.) Pers 58068 crop.jpg|120px]]|| ''[[Hericium coralloides]]''||Hefur fundist á beyki (''[[Fagus sylvatica]]'') og þin. [[Gró]] eru 3.5–5 til 3–4&nbsp;µm.<ref name=Hallenberg1983>{{cite journal |last= Hallenberg N.|year=1983|title=''Hericium coralloides'' and ''H. alpestre'' (Basidiomycetes) in Europe |url= https://archive.org/details/mycotaxon_july-september-1983_18_1/page/181|journal=Mycotaxon |volume=18 |issue=1 |pages=181–89}}</ref>||Útbreiddur í Evrópu |- |[[File:Igelstachelbart, Hericium erinaceus.jpg|120px]]|| ''[[Hericium erinaceus]]'' ||Hefur fundist á lifandi eik og beyki.<ref name=Hallenberg1983/> || Norður-Ameríka, Evrópa og Asía |- |[[File:Hericium fimbriatum GBIF observation 1927782630 1.jpg|120px]] |''[[Hericium fimbriatum]]'' | |Pennsylvania, USA |- | |''[[Hericium fimbrillatum]]''<ref>{{Cite journal |last1=Sugawara |first1=Ryo |last2=Maekawa |first2=Nitaro |last3=Sotome |first3=Kozue |last4=Nakagiri |first4=Akira |last5=Endo |first5=Naoki |date=2022 |title=Systematic revision of Hydnum species in Japan |journal=Mycologia |volume=114 |issue=2 |pages=413–452 |doi=10.1080/00275514.2021.2024407 |issn=1557-2536 |pmid=35394899|s2cid=248050053 }}</ref> | |Austur Asía |- |[[File:Hericium in the Karwendel 3.jpg|120px]]|| ''[[Hericium flagellum]]''|| Evrópsk tegund, staðfest aðskilin frá ''H. coralloides'' 1983. Finnst í fjallendi, yfirleitt á föllnum bolum og stubbum af (''[[Abies]]'' tegundum). Gró eru 5–6.5 til 4.5–5.5&nbsp;μm.<ref name="Hallenberg1983" /><ref name="Kiyashko&Zmitrovich2013">{{cite journal |author1=Kiyashko AA |author2=Zmitrovich IV |title=Hericium alpestre Pers. |journal=Red Book of Karachaevo-Cherkessia |year=2013 |page=212 |url=https://media.wix.com/ugd/b65817_48f4506390d44a77a30f64e029792f65.pdf}}</ref> || Slóvenía |- |[[File:Hericium novae-zealandiae 204071753.jpg|120px]]|| ''[[Hericium novae-zealandiae]]'' ("Pekepeke-Kiore")|| Finnst á rotnandi viði innfæddra tegunda og hluti af [[rongoā]] jurtalækningum<ref>Chen ZG, Bishop KS, Tanambell H, Buchanan P, [[Siew-Young Quek|Quek SY]]. Assessment of In Vitro Bioactivities of Polysaccharides Isolated from Hericium Novae-Zealandiae. ''Antioxidants (Basel)''. 2019 Jul 8;8(7):211. {{doi|10.3390/antiox8070211}} {{PMID|31288400}}</ref><ref>Chen ZG , Bishop KS , Tanambell H , Buchanan P , Smith C , Quek SY . Characterization of the bioactivities of an ethanol extract and some of its constituents from the New Zealand native mushroom Hericium novae-zealandiae. ''Food Funct''. 2019 Oct 16;10(10):6633-6643. {{doi|10.1039/c9fo01672d}} {{PMID|31555775}}</ref> || Nýja-Sjáland |- | |''[[Hericium ptychogasteroides]]'' | Hefur fundist á dauðum bolum ''[[Quercus mongolica]]'' í Ussurisky náttúruverndarsvæðinu.<ref>{{Cite journal|title=Афиллофоровые грибы (Basidiomycota) заповедника Уссурийский(Приморский край, Дальний Восток России)}|author1=Бухарова, НВ| author2=Змитрович, ИВ|author3=Псурцева, НВ|author4=Кияшко, АА|author5=Волобуев, СВ|url=https://www.biosoil.ru/files/publications/00019856.pdf}}</ref> |Rússlandi |- ||| ''[[Hericium rajchenbergii]]'' || ||Argentina<ref name="Hallenberg 2013">{{cite journal |author1=Hallenberg N |author2=Nilsson RH |author3=Robledo G |title=Species complexes in ''Hericium'' (Russulales, Agaricomycota) and a new species - ''Hericium rajchenbergii'' - from southern South America |journal=Mycological Progress |year=2012 |volume=12 |issue=2 |pages=413–20 |doi=10.1007/s11557-012-0848-4}}</ref> |- ||| ''[[Hericium yumthangense]]''<ref name="Das 2013">{{cite journal |author1=Das K |author2=Stalpers JA |author3=Stielow JB |title=Two new species of hydnoid-fungi from India |journal=IMA Fungus |year=2014 |volume=4 |issue=2 |pages=359–69 |doi=10.5598/imafungus.2013.04.02.15|pmid=24563842 |pmc=3905948 }} </ref>|| || Indland: Sikkim |- |} * == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Hericium erinaceus}} {{Wikilífverur|Hericium erinaceus}} {{Stubbur|sveppir}} [[Flokkur:Broddkóralsbálkur]] [[Flokkur:Ætisveppir]] 4zzwp4gp3lu8813vaiuvl6lqgzjb0wb 0 166446 1967685 1961285 2026-06-15T16:32:02Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967685 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Portrait of Billie Holiday and Mister, Downbeat, New York, N.Y., ca. Feb. 1947 (LOC, 5020400274, cropped).jpg|thumb|right|Billie Holiday og hundurinn hennar, Mister, árið 1947.]] '''Billie Holiday''' (fædd '''Eleanora Fagan'''; 7. apríl, 1915 – 17. júlí, 1959) var bandarísk [[djass]]- og [[swing]]-söngkona sem hafði mikil áhrif á djasstónlist á 20. öld. Vinur hennar og samstarfsfélagi, saxófónleikarinn [[Lester Young]] hóf að kalla hana '''Lady Day''' sem festist við hana. Hún skapaði sérstakan söngstíl með óhefðbundnum [[frasi (tónlist)|frösum]] og [[taktur|takti]] og varð þekkt fyrir einstaka raddbeitingu og [[spuni (tónlist)|spuna]]hæfileika.<ref>{{cite journal |title=Review of Lady Day: The Many Faces of Billie Holiday |url=https://archive.org/details/sim_popular-music_1993-05_12_2/page/201 |jstor=931303 |journal=Popular Music |date=January 1, 1993 |pages=201–202 |volume=12 |issue=2 |first=Berndt |last=Ostendorf |doi=10.1017/s0261143000005602}}</ref> Holiday átti erfiða æsku og hóf feril sinn sem næturklúbbasöngkona í [[Harlem]] í [[New York-borg]]. Þar uppgötvaði framleiðandinn [[John Hammond (framleiðandi)|John Hammond]] hana og hún gerði útgáfusamning við [[Brunswick Records]] árið 1935. Samstarf hennar við [[Teddy Wilson]] gat af sér smellinn „What a Little Moonlight Can Do“ sem varð brátt sígilt djasslag. Á 4. og 5. áratug 20. aldar gaf hún út fjölda metsöluplatna hjá [[Columbia Records]] og [[Decca Records]] meðal annarra. Seint á 5. áratugnum lenti hún ítrekað í kasti við lögin vegna [[eiturlyfjafíkn]]ar. Hún sat í fangelsi um stutt skeið en sneri aftur með metsölutónleika í [[Carnegie Hall]]. Síðustu ár hennar kom hún fram á fjölda tónleika sem seldust upp, en vegna breytinga á rödd hennar fengu plötur hennar blendin viðbrögð, þótt þær seldust vel. Síðasta breiðskífa hennar, ''[[Lady in Satin]]'', kom út árið 1958. Holiday lést úr [[skorpulifur]] aðeins 44 ára að aldri. Billie Holiday hlaut fjögur [[Grammýverðlaun]] eftir andlát sitt fyrir bestu sögulegu hljómplötuna. Hún hefur verið skráð í [[Frægðarhöll Grammýverðlaunanna]] og [[Frægðarhöll ryþmablússins]]. Auk þess var hún líka skráð í [[Frægðarhöll rokksins]] en ekki sem rokksöngkona, heldur djasssöngkona. Á vef þeirra stendur að Billie Holiday hafi breytt djassinum til frambúðar.<ref>{{Cite web|url=https://www.rockhall.com/inductees/billie-holiday|title=Billie Holiday &#124; Rock & Roll Hall of Fame|website=Rockhall.com|access-date=July 28, 2021}}</ref> Ævi hennar hefur verið gerð skil í nokkrum kvikmyndum. Nýjasta myndin er ''[[The United States vs. Billie Holiday]]'' frá 2021. == Tilvísanir == {{reflist}} {{DEFAULTSORT:Holiday, Billie}} [[Flokkur:Bandarískar söngkonur]] [[Flokkur:Bandarískir djasssöngvarar]] {{fd|1915|1959}} [[Flokkur:Grammy-verðlaunahafar]] ko8qauvi9q8vsx2xqj5hn077gr7lfqh 0 168006 1967663 1854071 2026-06-15T16:13:00Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967663 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | colour = lightgreen | image = Polypodium_sibiricum_137412761.jpg | image_caption = | divisio = [[Byrkningar]] (''Pteridophyta'') | classis = [[Burknar]] (''Pteridopsida'') | ordo = [[Burknabálkur]] (''Polypodiales'') | familia = [[Polypodiaceae]] | genus = [[Polypodium]] | species = P. sibiricum | binomial = Polypodium sibiricum | binomial_authority = Siplivinsky<ref name = "col54125646">Siplivinsky (1974) , In: Novosti Sist. Vyssh. Rast. 11: 329</ref> }} '''Polypodium sibiricum''' er burkni í [[Polypodiaceae]] ætt.<ref name = "COL">{{cite web|url= http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 54125646|accessdate= 2019-11-11|archive-date= 2019-12-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20191218203746/http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|url-status=dead}}</ref> Hún og vestur Norður-Ameríska tegundin ''[[Polypodium glycyrrhiza]]'' eru taldar hafa blandast og verið foreldrategundir [[köldugras]]s.<ref>{{cite journal | title=Reticulate Evolution in the Polypodium vulgare Complex | url=https://archive.org/details/systematic-botany_april-june-1995_20_2/page/89 | first1=Christopher H. | last1=Haufler | first2=Michael D. | last2=Windham | first3=Eric W. | last3=Rabe | journal=Systematic Botany | volume=20 | issue=2 | year=1995 | pages=89–109 | doi=10.2307/2419442 | jstor=2419442}}</ref> Lífefnafræðilegar upplýsingar vísa á tegund frá Austur-Asíu sem annað mögulegt foreldri. Ættkvíslarnafnið er dregið af "poly" (margir) og pous, "podos" (fótur). ==Útbreiðsla== Polypodium sibiricum vex í Austur-Asíu og Norður-Ameríku til Grænlands.<ref name = "source">Hassler M. (2019). World Ferns: Checklist of Ferns and Lycophytes of the World (version Nov 2018). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> <gallery> Polypodium_sibiricum_42667790.jpg Polypodium_sibiricum_96407654.jpg Polypodium_sibiricum_98019745.jpg </gallery> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Ytri tenglar == * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500981 Efloras.org: Polypodium sibiricum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210226191131/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500981 |date=2021-02-26 }} {{commons|Polypodium sibiricum}} {{wikilífverur|Polypodium sibiricum}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Burknar]] 5xbfjxfj70t3rttkeo2wf11qtjxbx2b 0 168007 1967742 1854070 2026-06-15T17:13:09Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967742 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | colour = lightgreen | image = Polypodium glycyrrhiza.jpg | image_caption = | divisio = [[Byrkningar]] (''Pteridophyta'') | classis = [[Burknar]] (''Pteridopsida'') | ordo = [[Burknabálkur]] (''Polypodiales'') | familia = [[Polypodiaceae]] | genus = [[Polypodium]] | species = P. glycyrrhiza | binomial = Polypodium glycyrrhiza | binomial_authority = [[Daniel Cady Eaton|D.C.Eaton]]<ref name = "col54125619">D. C. Eat. (1856) , In: Amer. J. Sci. Arts, ser. 2, 22: 138</ref> | synonyms = ''Polypodium vulgare occidentale'' <small>[[William Jackson Hooker|Hook.]]</small><br>''Polypodium vulgare falcatum'' <small>([[Albert Kellogg|Kellogg]]) [[Konrad Hermann Christ|H. Christ]]</small><br>''Polypodium vulgare commune'' <small>[[Carl August Julius Milde|Milde]]</small><br>''Polypodium vulgare occidentale'' <small>([[William Jackson Hooker|Hook.]]) [[Oskar Eric Gunnar Hultén|Hultén]]</small><br>''Polypodium vulgare commune'' <small>([[Carl August Julius Milde|Milde]]) M. Broun</small><br>''Polypodium occidentale'' <small>([[William Jackson Hooker|Hook.]]) [[William Ralph Maxon|Maxon]]</small><br>''Polypodium falcatum'' <small>[[Albert Kellogg|Kellogg]]</small><br>''Polypodium aleuticum'' <small>A. Bobrov</small> }} '''Polypodium glycyrrhiza''' er burkni í [[Polypodiaceae]] ætt.<ref name = "COL">{{cite web |url= http://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16558721|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 54125646|accessdate= 2019-11-11}}</ref> Hún og tegundin ''[[Polypodium sibiricum]]'' eru taldar hafa blandast og verið foreldrategundir [[köldugras]]s.<ref>{{cite journal | title=Reticulate Evolution in the Polypodium vulgare Complex | url=https://archive.org/details/systematic-botany_april-june-1995_20_2/page/89 | first1=Christopher H. | last1=Haufler | first2=Michael D. | last2=Windham | first3=Eric W. | last3=Rabe | journal=Systematic Botany | volume=20 | issue=2 | year=1995 | pages=89–109 | doi=10.2307/2419442 | jstor=2419442}}</ref> Lífefnafræðilegar upplýsingar vísa á tegund frá Austur-Asíu sem annað mögulegt foreldri. Ættkvíslarnafnið er dregið af "poly" (margir) og pous, "podos" (fótur). Seinni hlutinn; "glycyrrhiza" vísar í sætt bragðið af stönglinum<ref>{{cite web|url=http://www.npsbc.ca/pdf/Polypodium_glycyrrhiza.pdf|title=Polypodium glycyrrhiza|access-date=2022-06-14|archive-date=2015-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20150701025210/http://www.npsbc.ca/pdf/Polypodium_glycyrrhiza.pdf|url-status=dead}}</ref> sem er vegna [[polypodoside]], sem er 600 sinnum sætara en 6% upplausn af súkrósa.<ref>{{Cite journal|last=Priya|first=Keerthi|title=Natural Sweeteners: A Complete Review|journal=Journal of Pharmacy Research}}</ref> ==Útbreiðsla== Polypodium glycyrrhiza vex í Austur-Asíu og vesturhluta Norður-Ameríku.<ref name = "source">Hassler M. (2019). World Ferns: Checklist of Ferns and Lycophytes of the World (version Nov 2018). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> <gallery> Aerial Garden-Ferns on a tree.jpg Polypodium glycyrrhiza sori.jpg Polypodiumglycyrrhiza.jpg Saint Edward forest.jpg Licorice Root Fern - NARA - 299026.jpg Licoricerootcloseup.jpg </gallery> == Tilvísanir == {{Reflist}} == Ytri tenglar == * [http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500977 Efloras.org: Polypodium glycyrrhiza] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220614005937/http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=1&taxon_id=233500977 |date=2022-06-14 }} {{commons|Polypodium glycyrrhiza}} {{wikilífverur|Polypodium glycyrrhiza}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Burknar]] av8ziz9uczsbkjz63v0ushjgmw6t414 0 168631 1967698 1772329 2026-06-15T16:41:27Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967698 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | image = | image_width = 250px | image_caption = | regnum = [[Dýraríki]] (''[[Animalia]]'') | phylum = [[Liðdýr]] (''[[Arthropoda]]'') | classis = [[Skordýr]] (''[[Insecta]]'') | ordo = [[Æðvængjur]] (''[[Hymenoptera]]'') | subordo = [[Broddvespur]] (''[[Apocrita]]'') | superfamilia = ''[[Apoidea]]'' | familia = ''[[Apidae]]'' | subfamilia = ''[[Apinae]]'' | tribus = ''[[Apini]]'' | genus = ''[[Apis]]'' | species = '''''[[Apis mellifera|A. mellifera]]''''' | binomial_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | trinomial = Apis mellifera anatoliaca | trinomial_authority = Maa, 1953 | synonyms = Apis mellifera anatolica <small>Maa, 1953</small> | synonyms_ref = }} '''Apis mellifera anatoliaca''' er ein undirtegund alibýflugna. Útbreiðsla hennar er í [[Tyrkland]]i.<ref>(''French'') [[Brother Adam]] & G.Ledent [http://perso.fundp.ac.be/~jvandyck/homage/books/FrAdam/voyages/4voy/fr.shtml (perso.fundp.ac.be website)] referenced content within 3rd sentence of ''L'abeille d'Anatolie Centrale'' in BA 29(4) 1965 p81-85 ''of'' La Belgique Apicole,28 & 29 1964–65 [Retrieved 2011-12-21]</ref><ref>{{cite journal |last1=Akyol |first1=Ethem |last2=Yeninar |first2=Halil |last3=Korkmaz |first3=Ali |last4=Çakmak |first4=İbrahim |title=An observation study on the effects of queen age on some characteristics of honey bee colonies |journal=Italian Journal of Animal Science |date=January 2008 |volume=7 |issue=1 |pages=19–25 |doi=10.4081/ijas.2008.19 |s2cid=86656741 |doi-access=free }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Kandemi̇r |first1=İrfan |last2=Kence |first2=Meral |last3=Kence |first3=Aykut |title=Morphometric and Electrophoretic Variation in Different Honeybee (Apis mellifera L.) Populations |journal=Turkish Journal of Veterinary and Animal Sciences |date=30 June 2005 |volume=29 |issue=3 |pages=885–890 |url=https://journals.tubitak.gov.tr/veterinary/abstract.htm?id=7728 |citeseerx=10.1.1.606.5253 }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Bloch |first1=Guy |last2=Francoy |first2=Tiago M. |last3=Wachtel |first3=Ido |last4=Panitz-Cohen |first4=Nava |last5=Fuchs |first5=Stefan |last6=Mazar |first6=Amihai |title=Industrial apiculture in the Jordan valley during Biblical times with Anatolian honeybees |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-06-22_107_25/page/11240 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |date=22 June 2010 |volume=107 |issue=25 |pages=11240–11244 |doi=10.1073/pnas.1003265107 |pmid=20534519 |pmc=2895135 |bibcode=2010PNAS..10711240B |doi-access=free }}</ref> [[Mynd:EU Apis Mellifera L Map.svg|thumb|vinstri|Upprunaleg útbreiðsla undirtegundanna í Evrópu og Austurlöndum nær (eftir síðustu ísöld).]] == Tilvísanir == {{Reflist}} {{commonscat|Apis mellifera anatoliaca}} {{Wikilífverur|Apis mellifera anatoliaca}} [[Flokkur:Býflugur]] 2hs998w6ls8ko2elahcjgwcoilvoqof 0 169133 1967755 1932422 2026-06-15T17:21:34Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967755 wikitext text/x-wiki {{Persóna | nafn = Aleksandr Dúgín | nafn_á_frum = {{nobold|Александр Дугин}} | mynd = Aleksandr Dugin 13981126000.jpg | mynd_texti = Aleksandr Dúgín árið 2020. | fæðingarnafn = | fæðingardagur = {{fæðingardagur og aldur|1962|1|7}} | fæðingarstaður = [[Moskva|Moskvu]], [[Sovétlýðveldið Rússland|rússneska sovétlýðveldinu]], [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] | þjóðerni = [[Rússland|Rússneskur]] | stjórnmálaflokkur = [[Evrasíuflokkurinn]] | maki = Jevgeníja Debrjanskaja<br>Natalja Melentjeva | börn = 2 | háskóli = [[Ríkisháskólinn í Rostov]] (PhD) }} '''Aleksander Geljevítsj Dúgín''' (rússneska: Александр Гельевич Дугин; fæddur 7. janúar 1962) er [[Rússland|rússneskur]] [[Stjórnspeki|stjórnspekingur]] og [[Stjórnmálafræði|stjórnmálaskýrandi]] sem þekktur fyrir [[Fasismi|fasískar]] skoðanir sínar.<ref name="WP-20220512">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2022/05/12/dugin-russia-ukraine-putin/|title=The far-right mystical writer who helped shape Putin's view of Russia – Alexander Dugin sees the Ukraine war as part of a wider, spiritual battle between traditional order and progressive chaos.|last=Burton|first=Tara Isabella|date=12 May 2022|work=[[The Washington Post]]|access-date=21 August 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bigthink.com/the-past/the-dangerous-philosopher-behind-putins-strategy-to-grow-russian-power-at-americas-expense/|title=The Most Dangerous Philosopher in the World|website=Big Think|language=en-US|access-date=13 April 2022}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Shekhovtsov|first=Anton|year=2008|title=The Palingenetic Thrust of Russian Neo-Eurasianism: Ideas of Rebirth in Aleksandr Dugin's Worldview|url=http://www.mod-langs.ox.ac.uk/russian/nationalism/shekhovtsov1.html|journal=[[Totalitarian Movements and Political Religions]]|volume=9|pages=491–506|doi=10.1080/14690760802436142|archive-url=https://web.archive.org/web/20200918015508/https://www.mod-langs.ox.ac.uk/russian/nationalism/shekhovtsov1.html|archive-date=18 September 2020|access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Shekhovtsov|first=Anton|year=2009|title=Aleksandr Dugin's Neo-Eurasianism: The New Right à la Russe|url=http://www.mod-langs.ox.ac.uk/russian/nationalism/shekhovtsov2.html|journal=Religion Compass: Political Religions|volume=3|pages=697–716|doi=10.1111/j.1749-8171.2009.00158.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20201103021517/https://www.mod-langs.ox.ac.uk/russian/nationalism/shekhovtsov2.html|archive-date=3 November 2020|access-date=24 February 2015}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Ingram|first=Alan|date=November 2001|title=Alexander Dugin: geopolitics and neo-fascism in post-Soviet Russia|url=https://archive.org/details/sim_political-geography_2001-11_20_8/page/1029|journal=[[Political Geography (journal)|Political Geography]]|volume=20|issue=8|pages=1029–1051|doi=10.1016/S0962-6298(01)00043-9}}</ref><ref name="VonDrehle">{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/outlook/2022/05/12/dugin-russia-ukraine-putin/|title=The far-right mystical writer who helped shape Putin's view of Russia|last=Burton|first=Tara Isabella|date=12 May 2022|work=[[The Washington Post]]|access-date=21 August 2022|location=Washington D.C.}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.npr.org/2022/03/27/1089047787/russian-intellectual-aleksandr-dugin-is-also-commonly-known-as-putins-brain|title=Russian intellectual Aleksandr Dugin is also commonly known as 'Putin's brain'|last=Rascoe|first=Ayesha|date=27 March 2022|website=NPR News|access-date=21 August 2022}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tec.fsi.stanford.edu/docs/aleksandr-dugins-foundations-geopolitics|title=Aleksandr Dugin's Foundations of Geopolitics|last=Dunlop|first=John B.|date=31 January 2004|website=The Europe Center, Stanford University|access-date=13 May 2022}}</ref><ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1879366510000242]</ref><ref>[https://www.nytimes.com/2022/05/19/opinion/russia-fascism-ukraine-putin.html]</ref> Dúgín er fæddur inn í leyniþjónustufjölskyldu í [[Sovétríkin|Sovétríkjunum]] en var andstæðingur kommúnista á níunda áratugnum.<ref name="andrey-tolstoy">{{Cite journal|last=Tolstoy|first=Andrey|last2=McCaffray|first2=Edmund|year=2015|title=MIND GAMES: Alexander Dugin and Russia's War of Ideas|url=https://archive.org/details/sim_world-affairs-us_march-april-2015_177_6/page/25|journal=World Affairs|volume=177|issue=6|pages=25–30|issn=0043-8200}}</ref> Eftir upplausn Sovétríkjanna stofnaði Dúgín stjórnmálaflokk ásamt Eduard Limonov út frá hugmyndafræði [[Þjóðernisbolsévismi|þjóðernisbolsévíka]], en Dúgín gekk síðar úr honum og starfsemi flokksins var bönnuð.<ref>{{Cite web|url=https://www.rferl.org/a/1058689.html|title=Russia: National Bolsheviks, The Party Of 'Direct Action'|date=29 April 2005|publisher=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]}}</ref> Árið 1997 gaf hann út bókina ''Основы геополитики: геополитическое будущее России'' („Grundvöllur landfræðistjórnmála: Geópólitísk framtíð Rússlands“), þar sem hann lýsti heimsmynd sinni og kallaði eftir því að Rússland endurheimti fyrri áhrif sín með bandalögum og hernaði til að stemma stigu við áhrifum [[Vesturlönd|Vesturlanda]] í heiminum og þá sérstaklega [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]].<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/21/alexander-dugin-who-putin-ally-apparent-car-bombing-target|title=Alexander Dugin: who is Putin ally and apparent car bombing target?|date=21 August 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref><ref>Shekhovtsov, Anton (2018). </ref><ref>{{Cite web|url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2022-03-28/putin-ultranationalism-ideology-russia-ukraine|title=A Russian empire 'from Dublin to Vladivostok'? The roots of Putin's ultranationalism|date=28 March 2022|website=Los Angeles Times|language=en-US|access-date=29 March 2022}}</ref><ref name="bloomberg">{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-21/russia-probes-car-bomb-that-killed-daughter-of-putin-ideologist|title=Russia Probes Car Bomb That Killed Daughter of Putin Ideologist|date=21 August 2022|website=[[Bloomberg News]]}}</ref> Dúgín hélt áfram að þróa hugmyndafræði sína um [[Evrasíuismi|Evrasíuisma]], stofnaði Evrasíuflokkinn árið 2002 og skrifaði fleiri bækur, þar á meðal ''Четвёртая политическая теория'' („Fjórða stjórnmálakenningin“, 2009).<ref name="guardian-bio" /><ref name="andrey-tolstoy" /> Umdeilt er hversu mikil áhrif Dúgín og kenningar hans hafa í rússneska stjórnkerfinu eða á [[Vladímír Pútín]] forseta.<ref name="guardian-bio">{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2022/aug/21/alexander-dugin-who-putin-ally-apparent-car-bombing-target|title=Alexander Dugin: who is Putin ally and apparent car bombing target?|date=21 August 2022|website=[[The Guardian]]}}</ref> Hann hefur engin opinber tengsl við stjórnvöld, en hefur verið nefndur „heili Pútíns“ eða „[[Grígoríj Raspútín|Raspútín]] Pútíns“ af fjölmiðlum og sagður hafa mikil áhrif á mótun rússneskrar utanríkisstefnu.<ref name="reuters-bio">{{Cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/who-is-alexander-dugin-russian-nationalist-whose-daughter-died-car-bomb-attack-2022-08-21/|title=Factbox: Alexander Dugin advocates a vast new Russian empire|date=21 August 2022|website=[[Reuters]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/2022/03/27/1089047787/russian-intellectual-aleksandr-dugin-is-also-commonly-known-as-putins-brain|title=Russian intellectual Aleksandr Dugin is also commonly known as 'Putin's brain'|access-date=13 April 2022|publisher=NPR|language=en}}</ref><ref name="Newman2">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-28229785|title=Russian nationalist thinker Dugin sees war with Ukraine|last=Newman|first=Dina|date=10 July 2014|work=[[BBC News]]|access-date=22 March 2022|location=London}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.haaretz.com/world-news/.premium.HIGHLIGHT.MAGAZINE-to-understand-putin-you-first-need-to-get-inside-aleksandr-dugin-s-head-1.10682008|title=To Understand Putin, You First Need to Get Inside Aleksandr Dugin's Head|work=Haaretz|access-date=13 April 2022|language=en}}</ref><ref name="Burbank2">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2022/03/22/opinion/russia-ukraine-putin-eurasianism.html|title=The Grand Theory Driving Putin to War|last=Burbank|first=Jane|date=22 March 2022|work=[[The New York Times]]|access-date=23 March 2022|location=New York City}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.abc.net.au/news/2022-08-22/alexander-dugin-daughter-darya-dugina-vladimir-putin-ally/101356250|title=What we know about the father of Darya Dugina, who was killed in a suspected car bombing in Russia|date=22 August 2022|work=ABC News}}</ref> Aðrir halda því fram að raunveruleg áhrif Dúgíns séu verulega ýkt og að lítil tengsl séu á milli verka hans og rússneskrar utanríkisstefnu í framkvæmd.<ref>{{Cite book|title=Eurasianism and the European Far Right : Reshaping the Europe-Russia Relationship|last=Laruelle|first=Marlène|date=2015|isbn=9781498510691|location=Lanham|page=59}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2022/08/22/putin-under-fire-from-the-ultranationalists-after-daria-dugina-s-assassination_5994386_4.html|title=Putin under fire from the ultranationalists after Daria Dugina's assassination|date=22 August 2022|website=[[Le Monde]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2022-08-21/russia-probes-car-bomb-that-killed-daughter-of-putin-ideologist|title=Russia Probes Car Bomb That Killed Daughter of Putin Ideologist|date=21 August 2022|website=[[Bloomberg News]]}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://providencemag.com/2019/07/west-overestimates-aleksandr-dugins-influence-russia/|title=The West Overestimates Aleksandr Dugin's Influence in Russia|last=July 8|first=George Barros on|last2=2019|date=2019-07-08|website=Providence|language=en-US|access-date=2022-08-20}}</ref> Dóttir Dúgíns, sjónvarpskonan [[Darja Dúgína]], var myrt fyrir framan hann þegar [[bílsprengja]] sprakk í bíl hennar nærri [[Moskva|Moskvu]] þann 20. ágúst 2022.<ref>{{Vefheimild|titill=Dóttir „heila Pútíns“ talin hafa látist í bíla­sprengju|url=https://www.visir.is/g/20222300515d|útgefandi=''[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]''|höfundur=Árni Sæberg|ár=2022|mánuður=20. ágúst|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=29. ágúst}}</ref> Talið er að Dúgín hafi verið skotmark árásarinnar. Rússneska leynilögreglan [[FSB]] sakaði [[Úkraína|úkraínsk]] stjórnvöld um að standa fyrir morðinu vegna stuðnings Dúgín-feðginanna við [[Innrás Rússa í Úkraínu 2022|innrás Rússa í Úkraínu]]. Úkraínumenn hafa neitað sök.<ref>{{Vefheimild|titill=FSB fullyrðir að Úkraínumenn hafi myrt Dariu Dugina|url=https://www.ruv.is/frett/2022/08/22/fsb-fullyrdir-ad-ukrainumenn-hafi-myrt-dariu-dugina|útgefandi=[[RÚV]]|höfundur=Ólöf Rún Erlendsdóttir|ár=2022|mánuður=22. ágúst|árskoðað=2022|mánuðurskoðað=29. ágúst}}</ref> ==Heimildir== {{Reflist|30em}} ==Tenglar== * [https://www.ruv.is/frett/2022/08/23/ofgaheimur-midalda-rettlaeting-innrasar-russlands Öfgaheimur miðalda réttlæting innrásar Rússlands - RUV.is] {{DEFAULTSORT:Dúgín, Aleksandr}} [[Flokkur:Fólk fætt árið 1962]] [[Flokkur:Rússneskir rithöfundar]] [[Flokkur:Rússneskir stjórnmálamenn]] 8mq4g279w5qz7im0difaxqceuu79l64 0 169315 1967775 1848913 2026-06-15T17:36:59Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967775 wikitext text/x-wiki [[Mynd:John Bates Clark.jpg|thumb|John Bates Clark.]] '''John Bates Clark''' (26. janúar, 1847 – 21. mars, 1938) var bandarískur hagfræðingur. John Clark var einn af frumkvöðlum jaðarbyltingarinnar og frumkvöðlum [[Nýklassísk hagfræði|nýklassískrar hagfræði]] í Bandaríkjunum. Hann var lengst af prófessor við [[Columbia-háskóli|Columbia-háskóla]]. Clark var einn af stofnendum fyrstu heildarsamtaka bandarískra hagfræðinga, ''The American Economic Association'' árið 1885. Clark er einna þekktastur fyrir að hafa sett fram sjálfstæða kenningu um jaðarábata, án þess að hafa haft vitneskju um fyrri skrif annarra frumherja jaðarbyltingarinnar, [[William Stanley Jevons]], [[Carl Menger]] og [[Léon Walras]]. ==Æviágrip== John Clark fæddist og ólst upp í [[Providence]], [[Rhode Island]]. Hann hóf nám við Amherst College í Massachusetts og útskrifaðist þaðan 25 ára gamall. Frá árunum 1872 til 1875 stundaði hann nám í háskólanum Zürich og við háskólann í Heidelberg þar sem hann lærði hjá Karl Knies, sem var einn af leiðtogum hins [[Þýski söguskólinn (hagfræði)|þýska söguskóla]]. Eftir heimkomu úr námi kenndi Clark fyrst sem prófessor í hagfræði við [[Carleton College]] í [[Minnesota]] frá 1875 til 1881. Clark kenndi um skeið við Johns Hopkins háskóla en flutti sig árið 1895 til [[Columbia-háskóli|Columbia]]. Meðal nemenda Clark við Carleton var [[Thorstein Veblen|Thorsten Veblen]]. Veblen og Clark áttu síðar eftir að takast hart á í akademískum deilum, en Clark var einn helsti skotspónn Veblen og annarra meðlima bandarískrar stofnanahagfræði.<ref>{{Cite journal|last=Arrow|first=Kenneth J.|date=1975-03|title=Thorstein Veblen as an Economic Theorist|url=https://archive.org/details/sim_american-economist_spring-1975_19_1/page/5|journal=The American Economist|volume=19|issue=1|pages=5–9|doi=10.1177/056943457501900101|issn=0569-4345}}</ref> Fyrstu árin efitir heimkomuna var Clark undir sterkum áhrifum af hugmyndum hagfræðinga hins þýska söguskóla, sem aðhylltust virk ríkisafskipti og véfengdu skilvirkni og réttlæti samkeppnismarkaða. Skrif hans voru því mjög gagnrýnin á kapítalisma og kapítalískt þjóðskipulag. Eftir komuna til Columbia snéri Clark við blaðinu og gerðist eindreginn talsmaður samkeppni og kapítalisma. Hann var einn af hörðustu gagnrýnendum bandaríska stofnanahagfræðiskólans.<ref>{{Cite web|url=https://www.hetwebsite.net/het/profiles/clark.htm|title=John Bates Clark|website=www.hetwebsite.net|access-date=2022-09-06}}</ref> ===Framlög til hagfræði=== Mikilvægasta rit Clark er The Philosophy of Wealth (1886), sem var í grunninn safnrit ritgerða og greina sem hann hafði skrifað að námi loknu. Í bókinni setti hann fram ítarlega kenningu um eðli auðs sem lagði áherslu á mikilvægi stofnana, sérstaklega laga og einkaeignarréttar. Mikilvægasta framlag ritsins var hins vegar frumútgáfa af hugmyndinni um jaðarábata og nyt, meginreglu sem hafði þá þegar verið sett fram af Jevons (1871), Menger (1871) og Walras (1878), sem hver um sig höfðu þróað kenninguna sjálfstætt og án vitneskju af skrifum hvors annars. Clark á því tilkall til að teljast einn af upphafsmönnum jaðarbyltingarinnar.<ref>{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/1192834360|title="A certain rude honesty": John Bates Clark as a pioneering neoclassical economist|last=C.|first=LEONARD, Thomas|oclc=1192834360}}</ref> == Tilvísanir == <references/> {{DEFAULTSORT:Clark, John Bates}} {{fd|1847|1938}} [[Flokkur:bandarískir hagfræðingar]] tbnj23hydju8zjvmg9nvfz9y149dnxp 0 169316 1967725 1848914 2026-06-15T16:59:56Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967725 wikitext text/x-wiki '''Gerard de Malynes.''' (1585–1627/1641) var enskur embættis- og stjórnmálamaður, og hagfræðingur. Malynes er talinn með mikilvægustu fulltrúum [[Merkantílismi|kaupauðgisstefnunnar]]. Hann er þekktastur fyrir ádeilu sína á einokunarfyrirtæki, sérstaklega Breska Austur-Indíafélagið, og ritdeilu við [[Thomas Mun]] og [[Edward Misselden]] um orsakir efnahagskreppu sem gekk yfir England á árunum 1618-1622 og hlut gullflæðis og gengis enska pundsins sem orsakavalda kreppunnar. Malynes fæddist í Antwerpen í Belgíu, en flutti ungur að árum ásamt fjölskyldu sinni til Englands þar sem faðir hans hafði sterk tengsl. Margt er á huldu um ævi Malynes, þar á meðal bæði fæðingarár hans og dánarár. Þannig greinir heimildir á um hvort hann hafi látist árið 1627 eða 1641. Yfirleitt er miðað við síðara ártalið. Hann átti giftusaman feril sem embættismaður, bæði sem ráðgjafi krúnu og þings í málefnum sem snertu peninga- og utanríkisviðskipti í tíð [[Elísabet 1.|Elisabetar I]] og [[Jakob 1. Englandskonungur|Jakobs I]]. Malynes reyndi einnig fyrir sér í viðskiptum, en tapaði stórfé á misheppnuðu viðskiptaævintýri, sem endaði með því að Malynes dvaldi þrjú ár í skuldafangelsi. Talið er að þessi reynsla hafi haft áhrif á viðhorf hans til einokunarfyrirtækja og okurlánara.<ref>{{Cite web|url=https://www.hetwebsite.net/het/profiles/malynes.htm|title=Gerard de Malynes|website=www.hetwebsite.net|access-date=2022-09-16}}</ref> == Framlög til hagfræði == Malynes er oft nefndur sem dæmi um góðmálmaáherslu (enska: bullionist) fyrstu fulltrúa kaupauðgisstefnunnar. Hann taldi að auðlegð þjóða væri mæld, eða byggðist á gulleign þeirra, og að milliríkjaviðskipti gætu verið uppspretta auðs, ef þau leiddu til innflæðis, frekar en útflæðis gulls. Þar sem kaupmenn væru knúnir áfram af eigin hagsmunum, frekar en hagsmunum heildarinnar (þ.e. krúnunnar) þyrfti að setja lög til að hafa hemil á þeim. Malynes taldi ennfremur að spákaupmennska og óheiðarleg samsæri erlendra peningamanna og kaupmanna græfu undan gengi enska pundsins. Spákaupmennsku taldi hann form okurs og því siðferðilega ranga. Rót efnahagsvandræða Englands væri að finna í alþjóðlegum peningamörkuðum og samsæris hollenskra og gyðinglegra fjármálamanna gegn enska pundinu, og tap á gulli úr landi sem rýrði auð Englands. Auður ríkja var mældur í gullforða, að mati hagfræðinga sem tilheyrðu kaupauðgisstefnunni. Malynes taldi að framboð og eftirspurn útflutningsvöru væri óverðtegin og óháð breytingum á peningamagni í umferð og verðlagi. Minni innflutningstekjur réðust því alfarið af lágu gengi pundsins utan Englands, sem leiddi til þess að enskir kaupmenn fengu minna greitt fyrir útflutningsvörur en greiddu meira fyrir innflutningsvörur. Af þessu orsakaðist útflæði gulls, sem orsakaði verðhjöðnun og kreppu í Englandi. Þar sem myntin væri gefin út af krúnunni, ætti krúnan (ríkið) að geta ákvarðar gengi myntarinnar. Malynes talaði fyrir ströngum höftum á gjaldeyrismörkuðum og ströngu eftirliti með stórum verslunarfyrirtækjum. Malynes skrifaði sex rit um efnahagsleg málefni. Hann er þekktastur fyrir "Ritgerð um krankleika auðlegðar Englands," ''A Treatise of the Canker of Englands Common Wealth'' (1601) þar sem hann setti fram hugmyndir sínar um erlenda peningamarkaði sem uppsprettu þeirra "sjúkdóma" sem hrjáðu enskt efnahagslíf, og ''The Center of the Circle of Commerce'' (1623) sem var svar við skrifum Edward Misselden sem hafnaði hugmyndum Malynes.<ref>{{Citation|last=Magnusson|first=Lars G.|title=Mercantilism|doi=10.1002/9780470999059.ch4|work=A Companion to the History of Economic Thought|pages=46–60|publisher=Blackwell Publishing Ltd|access-date=2022-09-16}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Phillips|first=William H.|date=1976-10|title=Gerrard De Malynes and the Inverse Cause-Effect Relationship of the Exchange Rate and the Balance of Payments|url=https://archive.org/details/sim_american-economist_fall-1976_20_2/page/47|journal=The American Economist|volume=20|issue=2|pages=47–50|doi=10.1177/056943457602000208|issn=0569-4345}}</ref> == Tilvísanir == <references/> [[Flokkur:Enskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Enskir hagfræðingar]] r914ct9n6seof731s8n4v10osu3fqe8 0 169404 1967768 1813554 2026-06-15T17:33:40Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967768 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | image = Bidens-Apis dorsata-pollen baskets.jpg | image_caption = Risabý á ''[[Bidens]]'' | image2 = Honeybee on Mimosa pudica at Kadavoor.jpg | image2_caption = Risabý á ''[[Mimosa pudica]]'' | image_width = 250px | regnum = [[Dýraríki]] (''[[Animalia]]'') | phylum = [[Liðdýr]] (''[[Arthropoda]]'') | classis = [[Skordýr]] (''[[Insecta]]'') | ordo = [[Æðvængjur]] (''[[Hymenoptera]]'') | subordo = [[Broddvespur]] (''[[Apocrita]]'') | superfamilia = ''[[Apoidea]]'' | familia = ''[[Apidae]]'' | subfamilia = ''[[Apinae]]'' | tribus = ''[[Apini]]'' | genus = ''[[Apis|Apis (Megapis)]]'' | species = '''''[[Apis dorsata|A. dorsata]]''''' | binomial_authority = [[Johan Christian Fabricius|Fabricius]], 1787 | range_map = Apis dorsata distribution map.svg | range_map_caption = | synonyms = * Apis bicolor <small>Klug, 1807</small> * Apis dorsata indica <small>Sharma & Thakur, 1999</small> * Apis dorsata torsada <small>Engel, 2003</small> * Apis nigripennis <small>Latreille, 1804</small> * Megapis dorsata <small>(Fabricius, 1793)</small> * Megapis zonata <small>(Smith, 1859)</small> * Apis testacea <small>Smith, 1857 (Ambiguous)</small> * Apis zonata <small>Smith, 1859 (Ambiguous)</small> | synonyms_ref = Catalouge of life<ref name = "COL"/> }} '''Risabý''' ([[fræðiheiti]]: ''Apis dorsata''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/FMZZ|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53616418|accessdate= 2019-11-11}}</ref>) er býflugnategund með útbreiðslu í suður og suðaustur Asíu. Tegundin er með þeim stærstu innan ættkvíslarinnar (aðeins [[himalajabý]] er stærri, en hún var áður talin undirtegund risabýs). [[File:Natural Beehive and Honeycombs.jpg|vinstri|Bú ''A. dorsata'', samanstendur af stakri hangandi vaxköku|thumb]] Á Borneó geta ''[[Apis koschevnikovi]]'' og ''Apis dorsata'' deilt búsvæði, ekki síst vegna munar á stærð og tungulengd.<ref name=":0">{{Cite book|publisher = Springer New York|date = 2005-01-01|isbn = 978-0-387-21309-5|pages = 89–103|series = Ecological Studies|doi = 10.1007/0-387-27161-9_8|first = David W.|last = Roubik|editor-first = David W.|editor-last = Roubik|editor-first2 = Shoko|editor-last2 = Sakai|editor-first3 = Abang A. Hamid|editor-last3 = Karim|title = Pollination Ecology and the Rain Forest|volume = 174|chapter = Honeybees in Borneo}}</ref> == Undirtegundir == [[Michael S. Engel]] greindi á milli eftirfarandi undirtegunda:<ref name="Engel99">{{cite journal |author=Michael S. Engel |year=1999 |title=The taxonomy of recent and fossil honey bees (Hymenoptera: Apidae: ''Apis'') |journal=[[Journal of Hymenoptera Research]] |volume=8 |pages=165–196|author-link=Michael S. Engel }}</ref> *''A. d. dorsata;'' aðallega á [[Indland]]i *''A. d. binghami'' <small>[[Theodore Cockerell|Cockerell]]</small>; frá [[Malasía|Malasíu]] og [[Indónesía|Indónesíu]] *''A. d. breviligula'' <small>Maa</small>; frá [[Filippseyjar|Filippseyjum]] *''[[Apis laboriosa|A. d. laboriosa]]'' <small>[[Johan Christian Fabricius|Fabricius]]</small>; Himalajabý, frá Himalajafjöllum ([[Indland]], [[Nepal]], [[Bútan]], [[Myanmar]], [[Laos]], [[Víetnam]] og suður [[Kína]].<ref name="KitnyaEtAl">Kitnya N, Prabhudev MV, Bhatta CP, Pham TH, Nidup T, Megu K, Chakravorty J, Brockmann A, Otis GW (2020) Geographical distribution of the giant honey bee ''Apis laboriosa'' Smith, 1871 (Hymenoptera, Apidae). ZooKeys 951: 67-81. https://doi.org/10.3897/zookeys.951.49855</ref> Nýlegar rannsóknir sýna fram á að hún er sjálfstæð tegund.<ref name="Arias">{{cite journal |author=Maria C. Arias & Walter S. Sheppard |year=2005 |title=Phylogenetic relationships of honey bees (Hymenoptera: Apinae: Apini) inferred from nuclear and mitochondrial DNA sequence data |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2005_37_1/page/25 |journal=[[Molecular Phylogenetics and Evolution]] |volume=37 |issue=1 |pages=25–35 |doi=10.1016/j.ympev.2005.02.017 |pmid=16182149}}<br />{{cite journal |author=Maria C. Arias & Walter S. Sheppard |year=2005 |title=Corrigendum to "Phylogenetic relationships of honey bees (Hymenoptera: Apinae: Apini) inferred from nuclear and mitochondrial DNA sequence data" [Mol. Phylogenet. Evol. 37 (2005) 25–35] |journal=[[Molecular Phylogenetics and Evolution]] |volume=40 |issue=1 |page=315 |doi=10.1016/j.ympev.2006.02.002}}</ref> == Tilvísanir == {{Reflist}} * Friedrich Ruttner: ''Naturgeschichte der Honigbienen''. Franckh-Kosmos-Verlag, Stuttgart 1992, ISBN 3-440-09125-2 {{commonscat|Apis dorsata}} {{Wikilífverur|Apis dorsata}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Býflugur]] 1o6ki7cg1r52wc76qazntaoyz1avxs3 0 169407 1967662 1767785 2026-06-15T16:12:28Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967662 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | image = ApisLaboriosa1.jpg | image_caption = | image_width = 250px | regnum = [[Dýraríki]] (''[[Animalia]]'') | phylum = [[Liðdýr]] (''[[Arthropoda]]'') | classis = [[Skordýr]] (''[[Insecta]]'') | ordo = [[Æðvængjur]] (''[[Hymenoptera]]'') | subordo = [[Broddvespur]] (''[[Apocrita]]'') | superfamilia = ''[[Apoidea]]'' | familia = ''[[Apidae]]'' | subfamilia = ''[[Apinae]]'' | tribus = ''[[Apini]]'' | genus = ''[[Apis|Apis (Megapis)]]'' | species = '''''[[Apis laboriosa|A. laboriosa]]''''' | binomial = [[Apis laboriosa]] | binomial_authority = [[Frederick Smith (skordýrafræðingur)|Smith]], 1871 | range_map = | range_map_caption = | synonyms = * Apis binghami sladeni <small>Cockerell, 1914</small> * Apis dorsata laboriosa <small>Smith, 1871</small> * Megapis laboriosa <small>(Smith, 1871)</small> | synonyms_ref = Catalouge of life<ref name = "COL"/> }} '''Himalajabý''' ([[fræðiheiti]]: ''Apis laboriosa''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/FN3F|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53616418|accessdate= 2019-11-11}}</ref>) er býflugnategund með útbreiðslu í Himalajafjöllum (á milli 2,500 og 3,000 mhys. í [[Indland]], [[Nepal]], [[Bútan]], [[Myanmar]], [[Laos]], [[Víetnam]] og suður [[Kína]]). Tegundin er sú stærsta innan ættkvíslarinnar, allt að 3 sm að lengd. Hún var áður talin undirtegund [[risabý]]s, en nýlegar rannsóknir sýna fram á að hún er sjálfstæð tegund.<ref name="Arias">{{cite journal |author=Maria C. Arias & Walter S. Sheppard |year=2005 |title=Phylogenetic relationships of honey bees (Hymenoptera: Apinae: Apini) inferred from nuclear and mitochondrial DNA sequence data |url=https://archive.org/details/molecular-phylogenetics-and-evolution_2005_37_1/page/25 |journal=[[Molecular Phylogenetics and Evolution]] |volume=37 |issue=1 |pages=25–35 |doi=10.1016/j.ympev.2005.02.017 |pmid=16182149}}<br />{{cite journal |author=Maria C. Arias & Walter S. Sheppard |year=2005 |title=Corrigendum to "Phylogenetic relationships of honey bees (Hymenoptera: Apinae: Apini) inferred from nuclear and mitochondrial DNA sequence data" [Mol. Phylogenet. Evol. 37 (2005) 25–35] |journal=[[Molecular Phylogenetics and Evolution]] |volume=40 |issue=1 |page=315 |doi=10.1016/j.ympev.2006.02.002}}</ref> Himalajabý safnar hunangslegi úr [[lyngrós]]um og vegna efna í þeim (grayanotoxin) getur hunangið valdið ofskynjunum. Er það fimmfalt verðmætara en venjulegt hunang. Einungis himalajabý og [[Apis mellifera caucasica|kákasusbý]] virðast hafa þol gegn eitrun af því. == Tilvísanir == {{Reflist}} * Friedrich Ruttner: ''Naturgeschichte der Honigbienen''. Franckh-Kosmos-Verlag, Stuttgart 1992, ISBN 3-440-09125-2 * Ahmad Farooq, Joshi, S. R.; Gurung, M. B. (2003): "The Himalayan Cliff Bee Apis laboriosa and the Honey Hunters of Kaski: Indigenous Honeybees of the Himalayas" http://books.icimod.org/index.php/search/publication/124. 1: 52. * Ahmad Farooq (2007): The Importance of honey bees. https://web.archive.org/web/20080116042803/http://www.bees4livelihood.icimod.org/home/?q=node%2F103 * Underwood B.A. (1990) Time of drone flight of Apis laboriosa Smith in Nepal. Apidologie 21, 501–504.doi:10.1051/apido:19900602 * Underwood B.A. (1990) Seasonal nesting cycle and migration patterns of the Himalayan honey bee Apis laboriosa. Natl. Geogr. Res. 6, 276–290. * Woyke J., Wilde J., Wilde M. (2001) A scientific note on Apis laboriosa winter nesting and brood rearing in the Himalayas. Apidologie 32, 601–602. doi:10.1051/apido:2001104 {{commonscat|Apis laboriosa}} {{Wikilífverur|Apis laboriosa}} {{Stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Býflugur]] b193u47y0h0z1cpeymjsqqsk938s0dj 0 169568 1967827 1952140 2026-06-15T22:45:22Z ~2026-32114-88 117710 /* */ 1967827 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Birnir | undirtitill = | mynd = {{CSS image crop|Image=Birnir Live-i-KR-heimilinu 2026-03-24.jpg|cWidth=220|cHeight=250|oTop=480|oLeft=600|bSize=1400|Location=center}} | stærð = | myndatexti = | nafn = Birnir Sigurðarson | fæðing = {{Fæðingardagur og aldur|1996|4|28}} | fæðingarstaður = | dauði = | dánarstaður = | dánarorsök = | uppruni = [[Kópavogur]] | nefni = | titill = | ár = 2017- | stefna = [[Rapp]] | hljóðfæri = | gerð = | rödd = | útgefandi = | samvinna = | vefsíða = https://www.brnir.is/ | meðlimir = | fyrri_meðlimir = | undirskrift = | bakgrunnur = }} '''Birnir Sigurðarson''' (f. 28. apríl 1916), betur þekktur sem einfaldlega '''Birnir''', er íslenskur [[tónlistarmaður]] og rappari. Birnir hlaut tvenn verðlaun á [[Íslensku tónlistarverðlaunin|Íslensku tónlistarverðlaununum]] árið 2022, annars vegar fyrir rapplag ársins (''Vogur'') og hins vegar fyrir bestu rappplötu ársins (''Bushido'').<ref>https://www.visir.is/g/20222242346d</ref> ==Útgefið efni== ===Breiðskífur=== * ''Matador'' (2018) * ''Bushido'' (2021) * ''1000 orð'' (2024) ásamt [[Bríet (söngkona)|Bríeti]] * ''Dyrnar'' (2025) ===Smáskífur=== * ''Moodboard'' (2019) ásamt [[Brynjar Barkarson|Lil Binna]], [[Whyrun]] og [[Geitin sjálf|Ferrari Aroni]] ===Stökur=== * ''„''Sama tíma“ (2017) * „Ekki switcha“ (2017) * „Já ég veit“ (2017) ásamt [[Herra Hnetusmjör]] * „Út í geim“ (2017) * „OMG“ (2018) ásamt [[Floni|Flona]] og [[Joey Christ]] * „BRB Freestyle“ (2020) ásamt [[Brynjar Barkarson|Lil Binna]] og [[Ra:tio]] * „Spurningar“ (2021) ásamt [[Páll Óskar|Páli Óskari]] * „Racks“ (2021) * „F.C.K“ (2021) ásamt [[Aron Can|Aroni Can]] * „I Don't Care“ (2021) ásamt La Melo og Bussines * „F'ed Up“ (2021) ásamt La Melo og Bussines * „Slæmir Ávanar“ (Young Nazareth Remix) (2022) * „Bakka ekki út“ (2023) ásamt [[Aron Can]] * „400 mg“ (2023) * „Eða?“ (2023) ásamt [[GusGus]] * „Win win“ (2024) * „Hjörtu“ (2025) áamt [[Daniil]] * „Bleikur Range Rover“ (2025) ásamt [[Geitin sjálf|Aroni Kristni]] * „LXS“ (2025) * „Englar“ (2025) * „Far“ (2025) * „SOS“ (2025) ásamt [[Alaska1867]] * „Fyrirgefðu“ (2025) ásamt [[Lexi Picasso|Lexa Picasso]] * „Efsta hæð“ (2025) ásamt [[Tatjana (tónlistarmaður)|tatjönu]] * „Lífstíll“ (2025) ásamt [[Floni|Flona]] ==Tenglar== * [https://www.instagram.com/brnir/ Birnir á Instagram] ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1996]] [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] kqmrph1499l0fd1yuyb0l2sg54dgayi 1967830 1967827 2026-06-15T22:47:12Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-32114-88|~2026-32114-88]] ([[User talk:~2026-32114-88|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Cinquantecinq|Cinquantecinq]] 1952140 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Birnir | undirtitill = | mynd = {{CSS image crop|Image=Birnir Live-i-KR-heimilinu 2026-03-24.jpg|cWidth=220|cHeight=250|oTop=480|oLeft=600|bSize=1400|Location=center}} | stærð = | myndatexti = | nafn = Birnir Sigurðarson | fæðing = {{Fæðingardagur og aldur|1996|4|28}} | fæðingarstaður = | dauði = | dánarstaður = | dánarorsök = | uppruni = [[Kópavogur]] | nefni = | titill = | ár = 2017- | stefna = [[Rapp]] | hljóðfæri = | gerð = | rödd = | útgefandi = | samvinna = | vefsíða = https://www.brnir.is/ | meðlimir = | fyrri_meðlimir = | undirskrift = | bakgrunnur = }} '''Birnir Sigurðarson''' (f. 28. apríl 1996), betur þekktur sem einfaldlega '''Birnir''', er íslenskur [[tónlistarmaður]] og rappari. Birnir hlaut tvenn verðlaun á [[Íslensku tónlistarverðlaunin|Íslensku tónlistarverðlaununum]] árið 2022, annars vegar fyrir rapplag ársins (''Vogur'') og hins vegar fyrir bestu rappplötu ársins (''Bushido'').<ref>https://www.visir.is/g/20222242346d</ref> ==Útgefið efni== ===Breiðskífur=== * ''Matador'' (2018) * ''Bushido'' (2021) * ''1000 orð'' (2024) ásamt [[Bríet (söngkona)|Bríeti]] * ''Dyrnar'' (2025) ===Smáskífur=== * ''Moodboard'' (2019) ásamt [[Brynjar Barkarson|Lil Binna]], [[Whyrun]] og [[Geitin sjálf|Ferrari Aroni]] ===Stökur=== * ''„''Sama tíma“ (2017) * „Ekki switcha“ (2017) * „Já ég veit“ (2017) ásamt [[Herra Hnetusmjör]] * „Út í geim“ (2017) * „OMG“ (2018) ásamt [[Floni|Flona]] og [[Joey Christ]] * „BRB Freestyle“ (2020) ásamt [[Brynjar Barkarson|Lil Binna]] og [[Ra:tio]] * „Spurningar“ (2021) ásamt [[Páll Óskar|Páli Óskari]] * „Racks“ (2021) * „F.C.K“ (2021) ásamt [[Aron Can|Aroni Can]] * „I Don't Care“ (2021) ásamt La Melo og Bussines * „F'ed Up“ (2021) ásamt La Melo og Bussines * „Slæmir Ávanar“ (Young Nazareth Remix) (2022) * „Bakka ekki út“ (2023) ásamt [[Aron Can]] * „400 mg“ (2023) * „Eða?“ (2023) ásamt [[GusGus]] * „Win win“ (2024) * „Hjörtu“ (2025) áamt [[Daniil]] * „Bleikur Range Rover“ (2025) ásamt [[Geitin sjálf|Aroni Kristni]] * „LXS“ (2025) * „Englar“ (2025) * „Far“ (2025) * „SOS“ (2025) ásamt [[Alaska1867]] * „Fyrirgefðu“ (2025) ásamt [[Lexi Picasso|Lexa Picasso]] * „Efsta hæð“ (2025) ásamt [[Tatjana (tónlistarmaður)|tatjönu]] * „Lífstíll“ (2025) ásamt [[Floni|Flona]] ==Tenglar== * [https://www.instagram.com/brnir/ Birnir á Instagram] ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Íslenskir rapparar]] [[Flokkur:Fólk fætt árið 1996]] [[Flokkur:Íslenskir tónlistarmenn]] 8chyo45x80q80lho70bfnww5k0t9oz9 0 169903 1967790 1932874 2026-06-15T17:47:26Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967790 wikitext text/x-wiki {{Vísindamaður | svæði = Efnafræði| tímabil = 20. og 21. öld| color = #B0C4DE | image_name = Carolyn Bertozzi by Christopher Michel in 2022 4.jpg | nafn = Carolyn Ruth Bertozzi | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1966|10|10}} [[Boston]], [[Massachusetts]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] | svið = [[Efnafræði]]| helstu_viðfangsefni = [[Líffræðileg þverstæðuefnafræði]] | alma mater = [[Harvard-háskóli]] ([[BS-gráða|BS]])<br>[[Kaliforníuháskóli í Berkeley]] ([[M.S.]], [[Philosophiae Doctor|PhD]])| stofnun = [[Stanford-háskóli]]<br>[[Kaliforníuháskóli í Berkeley]]<br>[[Lawrence Berkeley-þjóðarrannsóknarstofan]]<br>[[Kaliforníuháskóli í San Francisco]]| verðlaun_nafnbætur = [[File:Nobel prize medal.svg|15px]] [[Nóbelsverðlaunin í efnafræði]] (2022)| }} '''Carolyn Ruth Bertozzi''' (f. 10. október 1966) er [[Bandaríkin|bandarískur]] [[efnafræði]]ngur sem er þekkt fyrir umfangsmikil störf sín í bæði efnafræði og [[líffræði]]. Hún fann upp hugtakið „[[líffræðileg þverstæðuefnafræði]]“<ref>{{Cite web|url=https://www.hhmi.org/scientists/carolyn-r-bertozzi|title=Carolyn R. Bertozzi|website=HHMI.org|language=en|access-date=2020-02-05}}</ref><ref>{{Vefheimild|titill=Fá Nóbelsverðlaun fyrir þróun á smellefnafræði|url=https://www.ruv.is/frett/2022/10/05/fa-nobelsverdlaun-fyrir-throun-a-smellefnafraedi|dags=5. október 2022|útgefandi=[[RÚV]]|skoðað=5. október 2022|höfundur=Pétur Magnússon}}</ref> til að lýsa [[efnahvörf]]um sem geta orðið innan lífkerfa án þess að hafa áhrif á lífsferla þess. Meðal nýlegri starfa hennar má nefna rannsóknir hennar á sykrum á yfirborði frumna, svokölluðum [[Glýkanar|glýkönum]], og hvernig þær hafa áhrif á sjúkdóma eins og krabbamein, bólgur og veirusjúkdóma eins og COVID-19.<ref>{{Cite web |title=Carolyn Bertozzi {{!}} Department of Chemistry |url=https://chemistry.stanford.edu/people/carolyn-bertozzi |access-date=2022-03-16 |website=chemistry.stanford.edu}}</ref> Bertozzi er ''Anne T. og Robert M. Bass''-prófessor við hug- og raunvísindadeild [[Stanford-háskóli|Stanford-háskóla]].<ref name=Adams>{{cite news|last1=Adams|first1=Amy|title=Stanford chemist explains excitement of chemistry to students, the public|url=http://news.stanford.edu/news/2015/june/chemistry-bertozzi-qna-060515.html|accessdate=19 July 2015|agency=Stanford News|archive-date=5 janúar 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220105013818/https://news.stanford.edu/news/2015/june/chemistry-bertozzi-qna-060515.html|url-status=dead}}</ref> Bertozzi er jafnframt rannsakandi við [[Howard Hughes-læknisfræðistofnunin]]a<ref name="GLBT">{{cite news|title=Carolyn Bertozzi honored by GLBT organization|url=http://berkeley.edu/news/berkeleyan/2007/02/21_awards.shtml|accessdate=8 February 2013|newspaper=UC Berkeley News|date=27 February 2007}}</ref> og fyrrum framkvæmdastjóri [[Molecular Foundry]], [[örtækni]]rannsóknarstofu við [[Lawrence Berkeley-þjóðarrannsóknarstofan|Lawrence Berkeley-þjóðarrannsóknarstofuna]].<ref name="HHMI Bio" /> Bertozzi hlaut [[MacArthur Fellowship|MacArthur-verðlaun]] fyrir snilligáfu þegar hún var 33 ára.<ref>{{cite web|title=Carolyn Bertozzi, Organic Chemist|url=http://www.macfound.org/fellows/600/|website=MacArthur Foundation|accessdate=3 February 2015}}</ref> Árið 2010 varð hún fyrst kvenna til að hljóta hin virtu [[Lemelson-MIT-verðlaunin|Lemelson-MIT-verðlaun]]. Hún er meðlimur í [[Bandaríska vísindaakademían|bandarísku vísindaakademíunni]] (2005), [[National Academy of Medicine|Læknisfræðiakademíu Bandaríkjanna]] (2011) og [[National Academy of Inventors|Uppfinningaakademíu Bandaríkjanna]] (2013). Árið 2014 var tilkynnt að Bertozzi myndi ritstýra ''[[ACS Central Science]]'', fyrsta ritrýnda tímariti [[Bandaríska efnafræðiakademían|Bandarísku efnafræðiakademíunnar]] sem er aðgengilegt almenningi án endurgjalds.<ref>{{Cite web|title = Carolyn Bertozzi To Lead ACS Central Science {{!}} Chemical & Engineering News|url = http://cen.acs.org/articles/92/web/2014/09/Carolyn-Bertozzi-Lead-ACS-Central.html|website = cen.acs.org|accessdate = 2015-08-19|first = Linda|last = Wang}}</ref> Nemendur og samstarfsfólk Bertozzi hafa litið til hennar, sem er [[lesbía]], sem fyrirmyndar í fræða- og vísindasamfélaginu.<ref name="Cassell">{{cite news|last1=Cassell|first1=Heather|title=Two Bay Area gay scientists honored|url=http://www.ebar.com/news/article.php?sec=news&article=1587|accessdate=24 October 2015|work=Bay Area Reporter|date=February 22, 2007|archive-date=12 júní 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143533/http://www.ebar.com/news/article.php?sec=news&article=1587|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |title=NOGLSTP to Honor Bertozzi, Gill, Mauzey, and Bannochie at 2007 Awards Ceremony in February |accessdate=2019-02-19 |url=https://www.noglstp.org/publications-documents/announcements/2007-01-21-noglstp-to-honor-bertozzi-gill-mauzey-and-bannochie-at-2007-awards-ceremony-in-february/ |publisher=NOGLSTP}}</ref> Bertozzi vann [[Nóbelsverðlaunin í efnafræði]] árið 2022 ásamt [[Morten P. Meldal]] og [[Karl Barry Sharpless]], „fyrir þróun [[smellefnafræði]] og líffræðilegrar þverstæðuefnafræði.“ ==Menntun== Carolyn Bertozzi útskrifaðist ''summa cum laude'' með [[Baccalaureus Artium|A.B.-gráðu]] í efnafræði úr [[Harvard-háskóli|Harvard-háskóla]] og vann þar með prófessornum Joe Grabowski við hönnun og byggingu ljóshljóðunar-hitaeiningamælis.<ref>{{cite journal |pages=214–26 |doi=10.1016/0003-2697(92)90003-P |title=Fluorescence probes in biochemistry: An examination of the non-fluorescent behavior of dansylamide by photoacoustic calorimetry |url=https://archive.org/details/analytical-biochemistry_1992-12_207_2/page/214 |year=1992 |last1=Grabowski |first1=Joseph J. |journal=Analytical Biochemistry |volume=207 |issue=2 |pmid=1481973 |last2=Bertozzi |first2=Carolyn R. |last3=Jacobsen |first3=John R. |last4=Jain |first4=Ahamindra |last5=Marzluff |first5=Elaine M. |last6=Suh |first6=Annie Y.}}</ref> Á meðan Bertozzi var í grunnnámi spilaði hún með nokkrum hljómsveitum. Sú merkasta var Bored of Education, sem taldi meðal annars til sín verðandi gítarleikara [[Rage Against the Machine]], [[Tom Morello]].<ref name="NIGMS Bio">{{cite web|title=Meet Carolyn Bertozzi|url=http://publications.nigms.nih.gov/chemhealth/chemist_bertozzi.htm|publisher=NIGMS|accessdate=8 February 2013|archive-date=5 október 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005223521/https://publications.nigms.nih.gov/chemhealth/chemist_bertozzi.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|last=Houlton|first=Sarah|date=Jan 12, 2018|title=Carolyn Bertozzi|url=https://www.chemistryworld.com/features/carolyn-bertozzi/3008380.article|access-date=Oct 7, 2020|website=Chemistry World}}</ref> Eftir útskrift vann hún hjá Bell Labs með Chris Chidsey.<ref>{{Cite web|url=https://inchemistry.acs.org/content/inchemistry/en/acs-and-you/carolyn-bertozzi.html|title=Carolyn Bertozzi' s Winding Road to an Extraordinary Career – inChemistry|website=inchemistry.acs.org|access-date=2020-02-17}}</ref> Bertozzi lauk doktorsgráðu í efnafræði við [[Kaliforníuháskóli í Berkeley|Kaliforníuháskóla í Berkeley]] árið 1993 undir umsjá Marks Bednarski og vann við [[efnasmíði]] [[Fásykrur|fásykra]].<ref name=Infectious>{{cite journal|title=Bertozzi: Infectious In Her Enthusiasm|journal=Chemical & Engineering News|date=January 31, 2000|volume=78|issue=5|pages=26–35}}</ref> Á námsárum sínum í Berkeley uppgötvaði hún að veirur geta bundið sig við sykrur í líkamanum.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://lemelson.mit.edu/winners/carolyn-bertozzi|title=Carolyn Bertozzi {{!}} Lemelson-MIT Program|website=lemelson.mit.edu|access-date=2020-02-05|archive-date=2020-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810095535/https://lemelson.mit.edu/winners/carolyn-bertozzi|url-status=dead}}</ref> Uppgötvunin leiddi Bertozzi in á fræðabraut [[fásykrulíffræði]]. Á þriðja ári Bertozzi í framhaldsnámi var Bednarski greindur með ristilkrabbamein, sem leiddi til þess að hann tók sér leyfi frá störfum og gekk í læknaskóla. Bertozzi og rannsóknarstofan luku því doktorsnámi án beinnar umsjónar.<ref>{{Cite web|last=Azvolunsky|first=Anna|date=May 31, 2016|title=Carolyn Bertozzi: Glycan Chemist|url=https://www.the-scientist.com/profile/carolyn-bertozzi-glycan-chemist-33453|access-date=Oct 7, 2020|website=The Scientist Magazine|archive-date=desember 9, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209202522/https://www.the-scientist.com/profile/carolyn-bertozzi-glycan-chemist-33453|url-status=dead}}</ref> ==Starfsferill og rannsóknir== Eftir að Bertozzi útskrifaðist úr doktorsnámi í Berkeley hlaut hún eftirdoktorsstyrk til náms við [[Kaliforníuháskóli í San Francisco|Kaliforníuháskóla í San Francisco]] (UCSF) með Steven Rosen, þar sem hún rannsakaði virkni fásykra [[æðaþel]]sins við að stuðla að [[frumuviðloðun]] á [[Bólga|bólgusvæðum]].<ref name="Davis" /><ref name="Gardiner">{{cite journal|last1=Gardiner|first1=Mary Beth|title=The Right Chemistry|journal=HHMI Bulletin|date=2005|volume=Winter 2005|pages=8–12|url=https://www.hhmi.org/sites/default/files/Bulletin/2005/Winter/winter2005_fulltext.pdf|accessdate=24 October 2015}}</ref> Á meðan Bertozzi vann með Rosen við UCSF tókst henni að breyta prótíni og sykursameindum í veggjum lifandi frumna til þess að þær tækju við aðkomuefni eins og ígræðslum.<ref name="CHFBio">{{cite web|url=http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/chemistry-in-history/themes/biomolecules/proteins-and-sugars/bertozzi.aspx |title=Carolyn Bertozzi|website=Chemical Heritage Foundation |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160712164415/http://www.chemheritage.org/discover/online-resources/chemistry-in-history/themes/biomolecules/proteins-and-sugars/bertozzi.aspx|archive-date=July 12, 2016}}</ref> Bertozzi hlaut starf við Berkeley árið 1996.<ref name="Davis">{{cite journal|last1=Davis|first1=T.|title=Profile of Carolyn Bertozzi|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2010-02-16_107_7/page/2737|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|date=16 February 2010|volume=107|issue=7|pages=2737–2739|doi=10.1073/pnas.0914469107|pmid=20160128|pmc=2840349|bibcode=2010PNAS..107.2737D|doi-access=free}}</ref> Hún hefur verið rannsakandi við [[Howard Hughes-læknisfræðistofnunin]]a (HHMI) frá árinu 2000.<ref name="HHMI Bio">{{cite web|title=Carolyn Bertozzi|url=http://www.hhmi.org/research/investigators/bertozzi_bio.html|publisher=HHMI|accessdate=8 February 2013|archive-date=5 október 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221005113841/https://www.hhmi.org/scientists/carolyn-r-bertozzi|url-status=dead}}</ref> Árið 1999, á meðan Bertozzi vann hjá HHMI og Berkeley, lagði hún grunn að fræðigreininni [[Líffræðileg þverstæðuefnafræði|líffræðilegri þverstæðuefnafræði]], og gaf henni nafn sitt árið 2003.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://cen.acs.org/people/profiles/Carolyn-Bertozzis-glycorevolution/98/i5|title=Carolyn Bertozzi's glycorevolution|website=Chemical & Engineering News|language=en|access-date=2020-02-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.invent.org/inductees/carolyn-bertozzi|title=NIHF Inductee Carolyn Bertozzi Invented Bioorthogonal Chemistry|website=www.invent.org|language=en|access-date=2020-02-05}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Sletten|first1=Ellen M.|last2=Bertozzi|first2=Carolyn R.|date=2011-09-20|title=From Mechanism to Mouse: A Tale of Two Bioorthogonal Reactions|journal=Accounts of Chemical Research|volume=44|issue=9|pages=666–676|doi=10.1021/ar200148z|issn=0001-4842|pmc=3184615|pmid=21838330}}</ref> Þetta nýja fræðasvið og aðferðir þess gera rannsakendum kleift að efnabreyta sameindum í lifandi verum án þess að trufla virkni frumunnar.<ref>{{Cite journal|last1=Sletten|first1=Ellen M.|last2=Bertozzi|first2=Carolyn R.|date=2009|title=Bioorthogonal Chemistry: Fishing for Selectivity in a Sea of Functionality|journal=Angewandte Chemie International Edition in English|volume=48|issue=38|pages=6974–6998|doi=10.1002/anie.200900942|issn=1433-7851|pmc=2864149|pmid=19714693}}</ref> Árið 2015 flutti Bertozzi til Stanford-háskóla til að ganga til liðs við ChEM-H-stofnunina.<ref>{{cite web|url=https://bertozzigroup.stanford.edu/bio.htm|title=Carolyn R. Bertozzi|website=bertozzigroup.stanford.edu|access-date=2018-04-13|archive-date=2019-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190806163551/https://bertozzigroup.stanford.edu/bio.htm|url-status=dead}}</ref> Bertozzi rannsakar fásykrufræðilega þætti undirliggjandi sjúkdóma eins og [[krabbamein]]s, bólgusjúkdóma eins og [[liðagigt]]ar og [[Smitsjúkdómur|smitsjúkdóma]] eins og [[Berklar|berkla]]. Með rannsóknum sínum hefur hún aukið skilning því hvernig fásykrur á yfirborði frumna gera þeim kleift að bera kennsl hver á aðra og eiga samskipti sín á milli. Bertozzi hefur beitt aðferðum líffræðilegrar þverstæðuefnafræði til að rannsaka [[Sykurhismi|sykurhismann]], sykrurnar sem umlykja frumuhimnuna.<ref>{{Cite journal|last1=Xiao|first1=Han|last2=Woods|first2=Elliot C.|last3=Vukojicic|first3=Petar|last4=Bertozzi|first4=Carolyn R.|date=2016-08-22|title=Precision glycocalyx editing as a strategy for cancer immunotherapy|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|language=en|volume=113|issue=37|pages=10304–10309|doi=10.1073/pnas.1608069113|pmid=27551071|pmc=5027407|bibcode=2016PNAS..11310304X |issn=0027-8424|doi-access=free}}</ref> Rannsóknarstofa Bertozzi hefur jafnframt þróað rannsóknarverkfæri. Meðal annars hefur hún búið til efnafræðiverkfæri til að rannsaka [[Glýkanar|glýkana]] í lífkerfum.<ref name="HHMI Bio" /> Þróun rannsóknarstofunnar á [[örtækni|örtækjum]] sem rannsaka lífkerfi leiddi til þróunar fljótvirkra berklaskoðunartækja árið 2018.<ref name=lemelson>{{cite web|title=Carolyn Bertozzi 2010 Lemelson-MIT Prize|url=http://lemelson.mit.edu/winners/carolyn-bertozzi|publisher=MIT|accessdate=13 May 2014|archive-date=10 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200810095535/https://lemelson.mit.edu/winners/carolyn-bertozzi|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Kamariza|first1=Mireille|last2=Shieh|first2=Peyton|last3=Ealand|first3=Christopher S.|last4=Peters|first4=Julian S.|last5=Chu|first5=Brian|last6=Rodriguez-Rivera|first6=Frances P.|last7=Babu Sait|first7=Mohammed R.|last8=Treuren|first8=William V.|last9=Martinson|first9=Neil|last10=Kalscheuer|first10=Rainer|last11=Kana|first11=Bavesh D.|date=2018|title=Rapid detection of Mycobacterium tuberculosis in sputum with a solvatochromic trehalose probe|journal=Science Translational Medicine|volume=10|issue=430|pages=eaam6310|doi=10.1126/scitranslmed.aam6310|issn=1946-6242|pmc=5985656|pmid=29491187}}</ref> Árið 2017 var Bertozzi boðið að taka til máls á [[TED talk]]-fundi vegna uppgötvunar rannsóknarstofu hennar á sykrum á yfirburði krabbameinsfrumna og getu þeirra til að forðast varnir ónæmiskerfisins.<ref>{{Cite web|url=https://www.ted.com/speakers/carolyn_bertozzi|title=Carolyn Bertozzi {{!}} Speaker {{!}} TED|last=Bertozzi|first=Carolyn|website=www.ted.com|language=en|access-date=2020-02-05}}</ref> ==Útgefin verk== Bertozzi er með rúmlega 600 greinar á Web of Science. Oftast hefur verið vísað í eftirfarandi: *{{cite journal|pages=6974–98|doi=10.1002/anie.200900942|title=Bioorthogonal Chemistry: Fishing for Selectivity in a Sea of Functionality|year=2009|last1=Sletten|first1=EM|journal=Angewandte Chemie International Edition in English|volume=48|issue=38|pmid=19714693|pmc=2864149|last2=Bertozzi|first2=CR}} *{{cite journal |pages=2357–64 |doi=10.1126/science.1059820 |title=Chemical Glycobiology |url=https://archive.org/details/sim_science_2001-03-23_291_5512/page/2356 |year=2001 |last1=Bertozzi |first1=Carolyn R. |journal=Science |volume=291 |issue=5512 |pmid=11269316 |last2=Kiessling |first2=Laura L.|s2cid=9585674 |bibcode = 2001Sci...291.2357B }} *{{cite journal |pages=2007–10 |doi=10.1126/science.287.5460.2007 |title=Cell Surface Engineering by a Modified Staudinger Reaction |url=https://archive.org/details/sim_science_2000-03-17_287_5460/page/2006 |year=2000 |last1=Saxon |first1=Eliana |journal=Science |volume=287 |issue=5460 |pmid=10720325 |last2=Bertozzi |first2=Carolyn R.|s2cid=19720277 |bibcode = 2000Sci...287.2007S }} *{{cite journal|pages=15046–15047|doi=10.1021/ja044996f|title=A Strain-Promoted [3 + 2] Azide−Alkyne Cycloaddition for Covalent Modification of Biomolecules in Living Systems|year=2005|last1=Agard|first1=Nicholas J.|last2=Prescher|first2=Jennifer A.|last3=Bertozzi|first3=Carolyn R.|journal=Journal of the American Chemical Society|volume=126|pmid=15547999|issue=46}} *{{Cite journal|last1=Dube|first1=DH|last2=Bertozzi|first2=CR|title=Glycans in cancer and inflammation—potential for therapeutics and diagnostics|journal= Nature Reviews Drug Discovery|volume=4|issue=6|pages=477–88|doi=10.1038/nrd1751|pmid=15931257|year=2005|s2cid=22525932}} ==Tilvísanir== <references/> {{Nóbelsverðlaun í efnafræði}} {{DEFAULTSORT:Bertozzi, Carolyn R.}} {{f|1966}} [[Flokkur:Bandarískir efnafræðingar]] [[Flokkur:Nóbelsverðlaunahafar í efnafræði]] smc7q1clblcy1kkktoks229ei8qalv6 0 170231 1967740 1875288 2026-06-15T17:12:04Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967740 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Vibrio vulnificus | image = Vibrio vulnificus_01.png | image_width = 250px | image_caption = Litbreytt rafeindasmásjármynd af ''Vibrio vulnificus''. | regnum = ''[[Bacteria]]'' | phylum = [[Pseudomonadota]] | classis = [[Gammaproteobacteria]] | ordo = [[Vibrionales]] | familia = [[Vibrionaceae]] | genus = [[Vibrio]] | species = V. vulnificus | binomial = Vibrio vulnificus | binomial_authority = (Reichelt et al. 1976)<ref name="pmid1015934" /><br />Farmer 1979<ref name="pmid90993">{{cite journal |author=Farmer JJ |title=Vibrio ("Beneckea") vulnificus, the bacterium associated with sepsis, septicaemia, and the sea |journal=Lancet |volume=314 |issue=8148 |pages=903 |date=October 1979 |pmid=90993 |doi=10.1016/S0140-6736(79)92715-6|s2cid=34979437 }}</ref> | synonyms = *''[[Beneckea]] vulnifica'' <small></small><ref name="pmid1015934">{{cite journal |vauthors=Reichelt JL, Baumann P, Baumann L |title=Study of genetic relationships among marine species of the genera ''Beneckea'' and ''Photobacterium'' by means of in vitro DNA/DNA hybridization |url=https://archive.org/details/archives-of-microbiology_1976-10_110_1/page/101 |journal=Arch. Microbiol. |volume=110 |issue=1 |pages=101–20 |date=October 1976 |pmid=1015934 |doi=10.1007/bf00416975|s2cid=23759213 }}</ref> }} Vibrio vulnificus er tegund af Gram-neikvæðum, hreyfanlegum, sveigðum staflaga [[Baktería|bakteríum]] í ættkvíslinni [[Vibrio]]. Hún fyrirfinnst í sjávarumhverfi, svo sem árósum, ísöltum tjörnum eða strandsvæðum. V. vulnificus er sjúkdómsvaldandi eins og skyld tegund; ''[[Vibrio cholerae|''V. cholerae'']]'', sem veldur [[Kólera|kóleru]].<ref name=Doyle_2001_species>{{cite book | vauthors = Oliver JD, Kaper J | title = Vibrio species. pp. 263-300 In: Food Microbiology: Fundamentals and Frontiers. (Doyle MP et al., editors) | edition = 2nd | publisher = ASM Press | year = 2001 | isbn = 978-1-55581-117-4 | url-access = registration | url = https://archive.org/details/foodmicrobiology0000unse_u0k4 }}</ref><ref name=Oliver_2005_Wound>{{cite journal | author=Oliver JD | title=Wound infections caused by ''Vibrio vulnificus'' and other marine bacteria | url=https://archive.org/details/sim_epidemiology-and-infection_2005-06_133_3/page/383 | journal=Epidemiol Infect | year=2005 | pages=383–91 | volume=133 | issue=3 | pmid=15962544 | doi=10.1017/S0950268805003894 | pmc=2870261}}</ref> Að minnsta kosti eitt afbrigði af V. vulnificus er með [[Lífljómun|lífljóma]].<ref>{{Cite web|url=https://seafood.oregonstate.edu/sites/agscid7/files/snic/glowing-seafood.pdf|title="Glowing" Seafood?"|publisher=U.S. Food And Drug Administration Seafood Products Research Center}}</ref> Sýking af V. vulnificus veldur blóðeitrun eða [[vefjadrep]]i sem getur breiðst hratt út.<ref name="Andrews">{{cite book |author=James, William D. |title=Andrews' Diseases of the Skin: Clinical Dermatology |url=https://archive.org/details/andrewsdiseaseso0000jame_10ed |publisher=Saunders Elsevier |year=2006 |isbn=978-0-7216-2921-6 |last2=Berger |first2=Timothy G. }}</ref> Hún var fyrst greind sem sjúkdómsvaldur 1976.<ref name="pmid1262454">{{cite journal |vauthors=Hollis DG, Weaver RE, Baker CN, Thornsberry C |title=Halophilic ''Vibrio'' species isolated from blood cultures |journal=J. Clin. Microbiol. |volume=3 |issue=4 |pages=425–31 |date=April 1976 |doi=10.1128/jcm.3.4.425-431.1976 |pmid=1262454 |pmc=274318 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-clinical-microbiology_1976-04_3_4/page/425}}</ref> Tegundin finnst aðallega í Mexíkóflóa þar sem hún hefur valdið mörgum dauðsföllum, ýmist með sýkingar í sár, inntöku á sjó eða við át á hráu eða vanelduðu fiskmeti þaðan. Dánartíðni getur verið um 33%. Sýklalyf ins og cephalosporin og tetracycline eru helsta vörnin. ==Tilvísanir== {{reflist}} {{commonscat|Vibrio vulnificus}} {{Wikilífverur|Vibrio vulnificus}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Bakteríur]] [[Flokkur:Smitsjúkdómar]] sa64ofwisxh7ch8qsb0hhh2enrgbx1w 0 170411 1967703 1960216 2026-06-15T16:44:23Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 3 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967703 wikitext text/x-wiki '''Þróun''' [[lífvera]] felst í breytingum á [[erfðaeinkenni|erfðaeinkennum]] tiltekins [[stofn (líffræði)|stofns]] eftir því sem kynslóðum hans vindur fram.<ref>{{harvnb|Hall |Hallgrímsson |2008 |pp=[https://books.google.com/books?id=jrDD3cyA09kC&pg=PA4 4–6]}}</ref><ref>{{cite web |title=Evolution Resources |location=Washington, DC |publisher=[[National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine]] |year=2016 |url=http://www.nas.edu/evolution/index.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603230514/http://www.nas.edu/evolution/index.html |archive-date=3 June 2016}}</ref> Erfðaeinkennin eru [[genatjáning]] sem flyst frá foreldri til afkvæmis við [[æxlun]]. Innan hvers stofns er hægt að finna ólík einkenni vegna [[stökkbreyting]]a, [[endurröðun erfðavísa|endurröðunar erfðavísa]] og annarra ástæðna [[erfðabreytileiki|erfðabreytileika]].<ref name="Futuyma2017c">{{harvnb|Futuyma |Kirkpatrick |2017 |pp=79–102 |loc=Chapter 4: Mutation and Variation}}</ref> Þróun á sér stað þegar þróunarferlar, eins og [[náttúruval]] (þar á meðal [[kynval]] og [[genaflökt]]) hafa áhrif á þennan breytileika þannig að tiltekin einkenni verða algengari eða sjaldgæfari innan stofnsins.<ref name="Scott-Phillips">{{cite journal |last1=Scott-Phillips |first1=Thomas C. |last2=Laland |first2=Kevin N. |author2-link=Kevin Laland |last3=Shuker |first3=David M. |last4=Dickins |first4=Thomas E. |last5=West |first5=Stuart A. |author-link5=Stuart West |display-authors=3 |date=May 2014 |title=The Niche Construction Perspective: A Critical Appraisal |url=https://archive.org/details/sim_evolution_2014-05_68_5/page/n2 |journal=[[Evolution (tímarit)|Evolution]] |volume=68 |issue=5 |pages=1231–1243 |doi=10.1111/evo.12332 |issn=0014-3820 |pmid=24325256 |pmc=4261998 |quote=Evolutionary processes are generally thought of as processes by which these changes occur. Four such processes are widely recognized: natural selection (in the broad sense, to include sexual selection), genetic drift, mutation, and migration (Fisher 1930; Haldane 1932). The latter two generate variation; the first two sort it.}}</ref> [[Valþrýstingur]] sem hefur áhrif á það hvaða einkenni verða algeng eða sjaldgæf innan stofns breytist stöðugt, sem veldur breytingum í arfgengum einkennum yfir margar kynslóðir. Þetta ferli hefur skapað [[líffjölbreytni]] á öllum stigum [[líffræðileg skipun|líffræðilegrar skipunar]], meðal annars [[tegund (líffræði)|tegunda]], einstakra [[lífvera]] og [[sameinaþróun|sameinda]].<ref>{{harvnb|Hall|Hallgrímsson|2008|pp=3–5}}</ref><ref name="Voet2016a">{{harvnb|Voet|Voet|Pratt|2016|pp=1–22|loc=Chapter 1: Introduction to the Chemistry of Life}}</ref> [[Vísindaleg kenning]] um þróun með náttúruvali var mótuð um miðja 19. öld bæði af [[Charles Darwin]] og [[Alfred Russel Wallace]]. Henni var lýst nákvæmlega í bók Darwins, ''[[Uppruni tegundanna]]'' 1859.<ref>{{harvnb|Darwin|1859}}</ref> Fyrsta athugunin sem sýndi fram á náttúruval var sú staðreynd að fleiri afkvæmi fæðast en gætu með nokkru móti lifað af. Í framhaldi af því koma þrjár staðreyndir um lífverur: (1) einkenni þeirra eru breytileg milli einstaklinga, bæði hvað varðar útlit, líffærafræði og atferli (breytileiki [[svipgerð]]a), (2) ólík einkenni hafa mismunandi áhrif á afkomu og æxlun (ólík [[hæfni (líffræði)|hæfni]]) og (3) erfðaeinkenni erfast milli kynslóða ([[arfgengi]] þessarar hæfni).<ref name="Lewontin70">{{cite journal |last=Lewontin |first=Richard C. |author-link=Richard Lewontin |date=November 1970 |title=The Units of Selection |url=http://joelvelasco.net/teaching/167/lewontin%2070%20-%20the%20units%20of%20selection.pdf |journal=[[Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics|Annual Review of Ecology and Systematics]] |volume=1 |pages=1–18 |doi=10.1146/annurev.es.01.110170.000245 |jstor=2096764 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150206172942/http://joelvelasco.net/teaching/167/lewontin%2070%20-%20the%20units%20of%20selection.pdf |archive-date=6 February 2015}}</ref> Eftir því sem kynslóðunum vindur fram er því líklegra að afkvæmi foreldra með hagstæð einkenni sem gerðu þeim kleift að lifa af og eignast afkvæmi í því [[umhverfi]] sem stofninn lifir í, hafi tekið við af fyrri kynslóðum. Snemma á 20. öld var öðrum hugmyndum um þróun sem byggðust ekki á náttúruvali, eins og [[stökkbreytingahyggja|stökkbreytingahyggju]] og [[réttstefnuþróun]], hafnað þegar [[þróunarkenning Darwins]] var samræmd við [[klassísk erfðafræði|klassíska erfðafræði]] og það var staðfest að [[aðlögun (líffræði)|aðlögun]] stafaði af náttúruvali.<ref name="Futuyma2017a">{{harvnb|Futuyma |Kirkpatrick |2017 |pp=3–26 |loc=Chapter 1: Evolutionary Biology}}</ref> Í þessari samrunakenningu eru [[DNA]]-sameindir grundvöllur þróunar, þar sem þær skila upplýsingum til næstu kynslóða. Meðal þess sem veldur breytingum á DNA-sameindum í stofni er náttúruval, genaflökt, [[stökkbreyting]]ar, og [[genastreymi]].<ref name="Scott-Phillips-2014">{{cite journal |last1=Scott-Phillips |first1=Thomas C. |last2=Laland |first2=Kevin N. |author2-link=Kevin Laland |last3=Shuker |first3=David M. |last4=Dickins |first4=Thomas E. |last5=West |first5=Stuart A. |author-link5=Stuart West |display-authors=3 |date=Maí 2014 |title=The Niche Construction Perspective: A Critical Appraisal |url=https://archive.org/details/sim_evolution_2014-05_68_5/page/n2 |journal=[[Evolution (journal)|Evolution]] |volume=68 |issue=5 |pages=1231–1243 |doi=10.1111/evo.12332 |issn=0014-3820 |pmid=24325256 |pmc=4261998 |bibcode=2014Evolu..68.1231S}}</ref> Allt líf á jörðinni ([[þróun mannsins|maðurinn]] þar á meðal) á sér [[síðasti sameiginlegi forveri alls lífs|sameiginlegan forvera]],<ref name="Kampourakis-2014">{{harvnb|Kampourakis |2014 |pp=127–129}}</ref><ref name="Doolittle-2000">{{cite journal |last=Doolittle |first=W. Ford|date=Febrúar 2000 |title=Uprooting the Tree of Life |url=http://shiva.msu.montana.edu/courses/mb437_537_2004_fall/docs/uprooting.pdf |journal=[[Scientific American]] |issn=0036-8733 |volume=282 |issue=2 |pages=90–95 |doi=10.1038/scientificamerican0200-90 |pmid=10710791}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Glansdorff |first1=Nicolas |author2=Ying Xu |last3=Labedan |first3=Bernard |date=9. júlí 2008 |title=The Last Universal Common Ancestor: emergence, constitution and genetic legacy of an elusive forerunner |journal=Biology Direct|volume=3|issue=1|article-number=29 |doi=10.1186/1745-6150-3-29 |issn=1745-6150 |pmc=2478661 |pmid=18613974 |doi-access=free}}</ref> sem lifði fyrir um 3,5-3,8 milljörðum ára.<ref name="Schopf-2007">{{cite journal |last1=Schopf |first1=J. William |author-link1=J. William Schopf |last2=Kudryavtsev |first2=Anatoliy B. |last3=Czaja |first3=Andrew D. |last4=Tripathi |first4=Abhishek B. |date=5 October 2007 |title=Evidence of Archean life: Stromatolites and microfossils |url=https://archive.org/details/sim_precambrian-research_2007-10-05_158_3-4/page/141 |journal=Precambrian Research|volume=158|pages=141–155|issue=3–4 |doi=10.1016/j.precamres.2007.04.009 |issn=0301-9268}}</ref> [[Steingervingur|Steingervingasagan]] sýnir hvernig líf þróaðist frá lífkynja [[grafít]]i<ref name="Ohtomo-2014">{{cite journal |last1=Ohtomo |first1=Yoko |last2=Kakegawa |first2=Takeshi |last3=Ishida |first3=Akizumi |last4=Nagase |first4=Toshiro |last5=Rosing |first5=Minik T. |display-authors=3 |date=Janúar 2014 |title=Evidence for biogenic graphite in early Archaean Isua metasedimentary rocks |journal=[[Nature Geoscience]] |volume=7 |issue=1 |pages=25–28|doi=10.1038/ngeo2025 |issn=1752-0894}}</ref> að [[örveruþekja|örveruþekjum]]<ref name="Borenstein-2013">{{cite news |last=Borenstein |first=Seth |title=Hints of life on what was thought to be desolate early Earth |url=http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |date=19. október 2015 |work=Excite|location=Yonkers, NY |publisher=Mindspark Interactive Network |agency=[[Associated Press]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20151023200248/http://apnews.excite.com/article/20151019/us-sci--earliest_life-a400435d0d.html |archive-date=23. október 2015 |access-date=8. október 2018}}</ref><ref name="Pearlman-2013">{{cite news |last=Pearlman |first=Jonathan |date=13. nóvember 2013 |title=Oldest signs of life on Earth found |url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/10445788/Oldest-signs-of-life-on-Earth-found.html |newspaper=[[The Daily Telegraph]] |location=London |access-date=15. desember 2014 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141216062531/http://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/10445788/Oldest-signs-of-life-on-Earth-found.html |archive-date=16. desember 2014}}</ref><ref name="Noffke-2013">{{cite journal |last1=Noffke |first1=Nora |author1-link=Nora Noffke |last2=Christian |first2=Daniel |last3=Wacey |first3=David |last4=Hazen |first4=Robert M. |author-link4=Robert Hazen |date=16 November 2013 |title=Microbially Induced Sedimentary Structures Recording an Ancient Ecosystem in the ''ca.'' 3.48 Billion-Year-Old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia |journal=Astrobiology|volume=13 |issue=12 |pages=1103–1124|doi=10.1089/ast.2013.1030 |issn=1531-1074 |pmc=3870916 |pmid=24205812}}</ref> að [[fjölfrumungur|fjölfruma lífverum]]. Líffjölbreytni samtímans hefur mótast af endurteknum [[tegundamyndun|myndunum nýrra tegunda]], þróun innan tegundar, og [[útdauði|útdauða]] tegunda, frá upphafi [[saga lífs|sögu lífs]] á jörðinni.<ref name="Futuyma04">{{harvnb|Futuyma|2004|p=33}}</ref> Formfræðileg og lífefnafræðileg einkenni eru oftast svipuð hjá tegundum sem eiga sér sameiginlegan forvera nær í tíma. Áður voru þessi einkenni undirstaða þróunarfræðilegrar flokkkunar, en í dag er algengara að bera beint saman erfðaraðir ólíkra tegunda.<ref name="Panno 2005">{{harvnb|Panno|2005|pp=xv-16}}</ref><ref>{{cite book|title=Science, Evolution, and Creationism|year=2008|publisher=National Academy of Sciences Institute of Medicine|url=http://www.nap.edu/openbook.php?record_id=11876&page=17|page=17}}</ref> [[Þróunarlíffræði]]ngar rannsaka ýmsar hliðar þróunarinnar með því að setja fram og prófa [[tilgáta|tilgátur]], og byggja [[kenning]]ar á raungögnum úr vettvangsrannsóknum eða tilraunum, og á gögnum frá [[stærðfræðileg líffræði|stærðfræðilegri líffræði]]. Uppgötvanir þeirra hafa haft áhrif á þróun [[líffræði]] og fleiri sviða, eins og [[landbúnaður|landbúnaðar]], [[lyfjafræði]], og [[tölvunarfræði]].<ref name="Futuyma-1999">{{cite web |url=http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf |title=Evolution, Science, and Society: Evolutionary Biology and the National Research Agenda |year=1999|editor-last=Futuyma |editor-first=Douglas J.|publisher=[[Rutgers University]]|location=New Brunswick, New Jersey|type=Executive summary|oclc=43422991|archive-url=https://web.archive.org/web/20120131174727/http://www.rci.rutgers.edu/~ecolevol/fulldoc.pdf|archive-date=31. janúar 2012|access-date=24. nóvember 2014}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} == Heimildir == {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Darwin |first=Charles |author-link=Charles Darwin |year=1859 |title=On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life |edition=1st |location=London |publisher=[[John Murray (publishing house)|John Murray]] |lccn=06017473 |oclc=741260650 |title-link=On the Origin of Species}} The book is available from [http://darwin-online.org.uk/content/frameset?pageseq=1&itemID=F373&viewtype=side The Complete Work of Charles Darwin Online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150127124331/http://darwin-online.org.uk/content/frameset?itemID=F373&viewtype=side&pageseq=1 |date=27 January 2015 }} * {{cite book |last=Futuyma |first=Douglas J. |author-link=Douglas J. Futuyma |year=2004 |chapter=The Fruit of the Tree of Life: Insights into Evolution and Ecology |editor1-last=Cracraft |editor1-first=Joel |editor2-last=Donoghue |editor2-first=Michael J. |title=Assembling the Tree of Life |location=Oxford; New York |publisher=[[Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-517234-8 |lccn=2003058012 |oclc=61342697}} * {{cite book |last1=Hall |first1=Brian K. |author-link1=Brian K. Hall |last2=Hallgrímsson |first2=Benedikt |title=Strickberger's Evolution |url=https://archive.org/details/strickbergersevo0000hall |url-access=registration |year=2008 |edition=4th |location=Sudbury, Massachusetts |publisher=Jones and Bartlett Publishers |isbn=978-0-7637-0066-9 |lccn=2007008981 |oclc=85814089}} * {{cite book |last=Kampourakis |first=Kostas |year=2014 |title=Understanding Evolution |location=Cambridge; New York |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-03491-4 |lccn=2013034917 |oclc=855585457 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/understandingevo0000kamp}} * {{cite book |last=Panno |first=Joseph |title=The Cell: Evolution of the First Organism |year=2005 |series=Facts on File science library |location=New York |publisher=[[Facts on File]] |isbn=978-0-8160-4946-2 |lccn=2003025841 |oclc=53901436}} * {{cite book |last1=Voet |first1=Donald |author-link1=Donald Voet |last2=Voet |first2=Judith G. |author-link2=Judith G. Voet |last3=Pratt |first3=Charlotte W. |author-link3=Charlotte W. Pratt |year=2016 |title=Fundamentals of Biochemistry: Life at the Molecular Level |url=https://archive.org/details/isbn_9781119300885 |edition=Fifth |location=[[Hoboken, New Jersey]] |publisher=[[John Wiley & Sons]] |isbn=978-1-118-91840-1 |lccn=2016002847 |oclc=939245154}} {{Refend}} {{stubbur|líffræði}} [[Flokkur:Þróun| ]] [[Flokkur:Erfðafræði]] pwf24psffpvcwju69bfrnxqg7pn95e2 0 171000 1967666 1786025 2026-06-15T16:16:23Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967666 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Eriophyes tulipae'' | status = | image = | image_caption = | domain = | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Liðdýr]] (''Arthropoda'') | classis = [[Áttfætlur]] (''Arachnida'') | ordo = ''[[Acariformes]]'' | subordo = [[Prostigmata]] | familia = [[Eriophyidae]] | genus = [[Eriophyes]] | species = '''E. tulipae''' | binomial = Eriophyes tulipae | binomial_authority = [[Hartford H Keifer|Keifer]], 1938 | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Aceria tulipae'' (Keifer, 1938) }} ''Eriophyes tulipae''<ref>{{cite web |url=https://www.invasive.org/browse/subthumb.cfm?sub=7217 |title=Dry bulb mite: ''Eriophyes tulipae'' Keifer, 1938 |publisher=Invasive.org |accessdate=7 October 2017}}</ref> er sníkill sem sýgur safa blaða tegunda af [[liljuætt]] og veldur allnokkrum skaða í laukrækt.<ref>[https://bladmineerders.nl/parasites/animalia/arthropoda/acari/actinotrichida/prostigmata/eleutherengona/eriophyoidea/eriophyidae/eriophyinae/acerini/aceria/aceria-tulipae/ Aceria tulipae (Keifer, 1938)] - [https://bladmineerders.nl/ Plant Parasites of Europe]</ref> Sem viðbragð við efnum frá mítlinum myndar plantan gall utan um hann. Áður var talið að hann legðist á grastegundir einnig, en það mun vera lík tegund: ''[[Aceria tosichella]]''.<ref>{{cite journal |author1=Halliday, R.B. |author2=Knihinicki, Danuta K. |year=2004 |title=The occurrence of ''Aceria tulipae'' (Keifer) and ''Aceria tosichella'' Keifer in Australia (Acari: Eriophyidae) |url=https://archive.org/details/international-journal-of-acarology_2004-06_30_2/page/113 |journal=International Journal of Acarology |volume=30 |issue=2 |pages=113–118 |doi=10.1080/01647950408684378 }}</ref> == Annað == *[[Gall]] == Tenglar == {{reflist}} {{commonscat|Eriophyes tulipae}} {{wikilífverur|Eriophyes tulipae}} {{stubbur|liðdýr}} [[Flokkur:Sníkjudýr]] [[Flokkur:Meindýr]] [[Flokkur:Mítlar]] b8wv7h930wqnahsbzj3vgxxv83ga9gi 0 171097 1967814 1967596 2026-06-15T19:13:23Z Friðþjófur 104929 /* Riðill F */ 1967814 wikitext text/x-wiki [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark.svg|thumbnail]] '''Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026''' eða '''HM 2026''' verður haldið í [[Mexíkó|Mexíkó]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og [[Kanada]] í júní og júlí 2026. Þetta verður [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla|heimsmeistarakeppni]] númer 23 og sú fyrsta sem haldin verður sameiginlega af fleiri en tveimur löndum. Þátttökuliðum á mótinu verður fjölgað í 48 sem er umtalsverð aukning. ==Val á gestgjöfum== [[FIFA|Alþjóðaknattspyrnusambandið]] hefur í gegnum tíðina breytt fram og til baka reglum um með hvaða hætti tryggja skyldi að HM dreifðist milli heimsálfa. Snemma árs 2017 var staðfest að þar sem [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|HM 2018]] og [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|2022]] hefðu farið fram í [[Rússland|Rússlandi]] og [[Katar]] kæmu boð frá [[Evrópa|Evrópu]] og [[Asía|Asíu]] ekki til álita fyrir keppnina 2026. Að lokum fór svo að einungis tvö boð bárust. Annað frá Norður-Ameríkulöndunum þremur en hitt frá [[Marokkó]] í [[Afríka|Afríku]]. Kosið var á allsherjarþingi FIFA þann 13. júní 2018. Norður-ameríska tilboðið hlaut 134 atkvæði en Marokkó 65. Þrjú lönd sátu hjá en [[Íran|Íranir]] kusu gegn báðum valkostum. [[Ísland|Íslendingar]] fylgdu öðrum [[Norðurlönd|Norðurlandaþjóðum]] í stuðningi við þriggja ríkja framboðið. ==Staðfest lið== {{col-begin}} {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] * [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] * [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] * [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] * [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] * [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] * [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] * [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] * [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] * [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] * [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] * [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] * [[Mynd:Flag_of_Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] * [[Mynd:Flag_of_Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi Arabía]] * [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] * [[Mynd:Flag_of_England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] * [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] * [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] * [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] * [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] * [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] * [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] * [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] * [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] * [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] * [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] * [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] * [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] * [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] * [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] * [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] * [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haítí]] * [[Mynd:Flag_of Curacao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] * [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] * [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] * [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] * [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] * [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] * [[Mynd:Flag_of Cabo Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] * [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] * [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] * [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] * [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] {{col-end}} == Keppnin == === Riðlakeppnin === Keppt verður í tólf riðlum, hverjum með fjórum keppnisliðum. Tvö efstu liðin fara í 32-liða úrslit sem og átta stigahæstu liðin í þriðja sæti. ==== Riðill A ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]]||[[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]]||1||1||0||0||2||0||+2||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]]||[[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]]||1||1||0||0||2||1||+1||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]]|| [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]]||1||0||0||1||1||2||-1||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]]||[[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |skýrsla= |mörk1= [[Julián Quiñones|Quiñones]] 9, [[Raúl Jiménez|Jiménez]] 67 |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= 80.824 |dómari= Wilton Sampaio, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |úrslit= 2 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Hwang In-beom]] 67, [[Oh Hyeon-gyu]] 80 |mörk2= [[Ladislav Krejčí|Krejčí]] 59 |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= 44.985 |dómari= Amin Mohamed Omar, [[Egyptaland|Egyptalandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BBVA leikvangurinn, Guadalupe |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill B ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]]||[[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |2||[[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]]||[[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]]||[[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]]||[[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |skýrsla= |mörk1= [[Cyle Larin|Larin]] 78 |mörk2= [[Jovo Lukić|Lukić]] 21 |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= 43.002 |dómari= Facundo Tello, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |skýrsla= |mörk1= [[Boualem Khoukhi|Khoukhi]] 90+4 |mörk2= [[Breel Embolo|Embolo]] 17 (vítasp.) |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= 67.966 |dómari= Saíd Martínez, [[Hondúras]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill C ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]]||[[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]]||1||1||0||0||1||0||+1||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]]||[[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]]||[[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]]||[[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haítí]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |skýrsla= |mörk1= [[Vinícius Júnior|Vinícius Jr.]] 32 |mörk2=[[Ismael Saibari|Saibari]] 21 |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= 80.663 |dómari= Slavko Vinčić, [[Slóvenía|Slóveníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= [[John McGinn|McGinn]] 28 |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= 64.146 |dómari= Mustapha Ghorbal, [[Alsír]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill D ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]]||[[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]]||1||1||0||0||4||1||+3||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]]||[[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]]||1||1||0||0||2||0||+2||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]]||[[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]]||[[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]]||1||0||0||1||1||4||-3||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |úrslit= 4 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |skýrsla= |mörk1= [[Damián Bobadilla|Bobadilla]] 7 (sjálfsm.), [[Folarin Balogun|Balogun]] 31, 45+5, [[Giovanni Reyna|Reyna]] 90+8 |mörk2= [[Maurício]] 73 |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.492 |dómari= Danny Makkelie, [[Holland|Hollandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Nestory Irankunda|Irankunda]] 27, [[Connor Metcalfe|Metcalfe]] 75 |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= 52.497 |dómari= Jesús Valenzuela, [[Venesúela]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill E ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]]||[[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]]||1||1||0||0||7||1||+6||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]]||[[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]]||1||1||0||0||1||0||+1||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]]||[[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]]||[[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]]||1||0||0||1||1||7||-6||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |úrslit= 7 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |skýrsla= |mörk1= [[Felix Nmecha|Nmecha]] 6, [[Nico Schlotterbeck|Schlotterbeck]] 38, [[Kai Havertz|Havertz]] 45+5 (vítasp.), 88, [[Jamal Musiala|Musiala]] 46, [[Nathaniel Brown|Brown]] 68, [[Deniz Undav|Undav]] 78 |mörk2= [[Livano Comenencia|Comenencia]] 21 |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= 68.021 |dómari= Jalal Jayed, [[Marokkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |skýrsla= |mörk1= [[Amad Diallo|Diallo]] 90 |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= 68.274 |dómari= François Letexier, [[Frakkland|Frakklandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill F ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]]||[[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]]||1||1||0||0||5||1||+4||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]]||[[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]]||[[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]]||[[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]]||1||0||0||1||1||5||-4||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |úrslit= 2 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |skýrsla= |mörk1= [[Virgil van Dijk|van Dijk]] 51, [[Crysencio Summerville|Summerville]] 64 |mörk2= [[Keito Nakamura|Nakamura]] 57, [[Kōki Ogawa|Ogawa]] 89 |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington (Texas)|Arlington]] |áhorfendur= 69.285 |dómari= Ismail Elfath, [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |úrslit= 5 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |skýrsla= |mörk1= [[Yasin Ayari|Ayari]] 7, 90+6, [[Alexander Isak|Isak]] 30, [[Viktor Gyökeres|Gyökeres]] 59, [[Mattias Svanberg|Svanberg]] 84 |mörk2= [[Omar Rekik|Rekik]] 43 |leikvangur= Estadio BBVA, Guadalupe |áhorfendur= 50.987 |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Estadio BBVA, Guadalupe |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill G ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]]||[[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]]||[[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]]||[[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]]||[[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFile leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= César Arturo Ramos, [[Mexíkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= Ramon Abatti, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill H ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]]||[[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]]||[[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]]||[[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]]||[[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= Adham Makhadmeh, [[Jórdanía|Jórdaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= Maurizio Mariani, [[Ítalía|Ítalíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill I ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of France.svg|20px]]||[[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]]||[[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]]||[[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]]||[[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= Alireza Faghani, [[Ástralía|Ástralíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= Pierre Atcho, [[Gabon]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill J ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]]||[[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]]||[[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]]||[[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]]||[[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= Szymon Marciniak, [[Pólland|Póllandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= Dahane Beida, [[Máritanía|Máritaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill K ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]]||[[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]]||[[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]]||[[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]]||[[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill L ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of England.svg|20px]]||[[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]]||[[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]]||[[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]]||[[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington (Texas)|Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gilletta leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==Röð 3ja sætis liða== Átta stigahæstu liðin sem hafna í þriðja sæti komast í útsláttarkeppnina. {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]]||[[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]]||[[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |3||[[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]]||[[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |4|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |5|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |6|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |7|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |8|| || || || || || || || || ||'' '' |- |9|| || || || || || || || || ||'' '' |- |10||[[Mynd:Flag_of Czech Republic.svg|20px]]||[[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]]||1||0||0||1||1||2||-1||''0'' |- |11||[[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]]||[[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |12|| [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]]||[[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |} [[Flokkur:Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla]] [[Flokkur:2026]] 5yg7hvsrxy9460mynqclc6h9hgdgoeq 1967815 1967814 2026-06-15T19:14:28Z Friðþjófur 104929 /* Riðill H */ 1967815 wikitext text/x-wiki [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark.svg|thumbnail]] '''Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026''' eða '''HM 2026''' verður haldið í [[Mexíkó|Mexíkó]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og [[Kanada]] í júní og júlí 2026. Þetta verður [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla|heimsmeistarakeppni]] númer 23 og sú fyrsta sem haldin verður sameiginlega af fleiri en tveimur löndum. Þátttökuliðum á mótinu verður fjölgað í 48 sem er umtalsverð aukning. ==Val á gestgjöfum== [[FIFA|Alþjóðaknattspyrnusambandið]] hefur í gegnum tíðina breytt fram og til baka reglum um með hvaða hætti tryggja skyldi að HM dreifðist milli heimsálfa. Snemma árs 2017 var staðfest að þar sem [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|HM 2018]] og [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|2022]] hefðu farið fram í [[Rússland|Rússlandi]] og [[Katar]] kæmu boð frá [[Evrópa|Evrópu]] og [[Asía|Asíu]] ekki til álita fyrir keppnina 2026. Að lokum fór svo að einungis tvö boð bárust. Annað frá Norður-Ameríkulöndunum þremur en hitt frá [[Marokkó]] í [[Afríka|Afríku]]. Kosið var á allsherjarþingi FIFA þann 13. júní 2018. Norður-ameríska tilboðið hlaut 134 atkvæði en Marokkó 65. Þrjú lönd sátu hjá en [[Íran|Íranir]] kusu gegn báðum valkostum. [[Ísland|Íslendingar]] fylgdu öðrum [[Norðurlönd|Norðurlandaþjóðum]] í stuðningi við þriggja ríkja framboðið. ==Staðfest lið== {{col-begin}} {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] * [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] * [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] * [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] * [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] * [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] * [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] * [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] * [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] * [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] * [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] * [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] * [[Mynd:Flag_of_Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] * [[Mynd:Flag_of_Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi Arabía]] * [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] * [[Mynd:Flag_of_England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] * [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] * [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] * [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] * [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] * [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] * [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] * [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] * [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] * [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] * [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] * [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] * [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] * [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] * [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] * [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] * [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haítí]] * [[Mynd:Flag_of Curacao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] * [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] * [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] * [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] * [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] * [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] * [[Mynd:Flag_of Cabo Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] * [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] * [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] * [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] * [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] {{col-end}} == Keppnin == === Riðlakeppnin === Keppt verður í tólf riðlum, hverjum með fjórum keppnisliðum. Tvö efstu liðin fara í 32-liða úrslit sem og átta stigahæstu liðin í þriðja sæti. ==== Riðill A ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]]||[[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]]||1||1||0||0||2||0||+2||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]]||[[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]]||1||1||0||0||2||1||+1||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]]|| [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]]||1||0||0||1||1||2||-1||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]]||[[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |skýrsla= |mörk1= [[Julián Quiñones|Quiñones]] 9, [[Raúl Jiménez|Jiménez]] 67 |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= 80.824 |dómari= Wilton Sampaio, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |úrslit= 2 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Hwang In-beom]] 67, [[Oh Hyeon-gyu]] 80 |mörk2= [[Ladislav Krejčí|Krejčí]] 59 |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= 44.985 |dómari= Amin Mohamed Omar, [[Egyptaland|Egyptalandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BBVA leikvangurinn, Guadalupe |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill B ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]]||[[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |2||[[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]]||[[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]]||[[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]]||[[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |skýrsla= |mörk1= [[Cyle Larin|Larin]] 78 |mörk2= [[Jovo Lukić|Lukić]] 21 |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= 43.002 |dómari= Facundo Tello, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |skýrsla= |mörk1= [[Boualem Khoukhi|Khoukhi]] 90+4 |mörk2= [[Breel Embolo|Embolo]] 17 (vítasp.) |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= 67.966 |dómari= Saíd Martínez, [[Hondúras]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill C ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]]||[[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]]||1||1||0||0||1||0||+1||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]]||[[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]]||[[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]]||[[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haítí]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |skýrsla= |mörk1= [[Vinícius Júnior|Vinícius Jr.]] 32 |mörk2=[[Ismael Saibari|Saibari]] 21 |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= 80.663 |dómari= Slavko Vinčić, [[Slóvenía|Slóveníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= [[John McGinn|McGinn]] 28 |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= 64.146 |dómari= Mustapha Ghorbal, [[Alsír]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill D ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]]||[[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]]||1||1||0||0||4||1||+3||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]]||[[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]]||1||1||0||0||2||0||+2||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]]||[[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]]||[[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]]||1||0||0||1||1||4||-3||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |úrslit= 4 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |skýrsla= |mörk1= [[Damián Bobadilla|Bobadilla]] 7 (sjálfsm.), [[Folarin Balogun|Balogun]] 31, 45+5, [[Giovanni Reyna|Reyna]] 90+8 |mörk2= [[Maurício]] 73 |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.492 |dómari= Danny Makkelie, [[Holland|Hollandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Nestory Irankunda|Irankunda]] 27, [[Connor Metcalfe|Metcalfe]] 75 |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= 52.497 |dómari= Jesús Valenzuela, [[Venesúela]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill E ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]]||[[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]]||1||1||0||0||7||1||+6||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]]||[[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]]||1||1||0||0||1||0||+1||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]]||[[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]]||[[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]]||1||0||0||1||1||7||-6||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |úrslit= 7 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |skýrsla= |mörk1= [[Felix Nmecha|Nmecha]] 6, [[Nico Schlotterbeck|Schlotterbeck]] 38, [[Kai Havertz|Havertz]] 45+5 (vítasp.), 88, [[Jamal Musiala|Musiala]] 46, [[Nathaniel Brown|Brown]] 68, [[Deniz Undav|Undav]] 78 |mörk2= [[Livano Comenencia|Comenencia]] 21 |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= 68.021 |dómari= Jalal Jayed, [[Marokkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |skýrsla= |mörk1= [[Amad Diallo|Diallo]] 90 |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= 68.274 |dómari= François Letexier, [[Frakkland|Frakklandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill F ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]]||[[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]]||1||1||0||0||5||1||+4||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]]||[[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]]||[[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]]||[[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]]||1||0||0||1||1||5||-4||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |úrslit= 2 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |skýrsla= |mörk1= [[Virgil van Dijk|van Dijk]] 51, [[Crysencio Summerville|Summerville]] 64 |mörk2= [[Keito Nakamura|Nakamura]] 57, [[Kōki Ogawa|Ogawa]] 89 |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington (Texas)|Arlington]] |áhorfendur= 69.285 |dómari= Ismail Elfath, [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |úrslit= 5 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |skýrsla= |mörk1= [[Yasin Ayari|Ayari]] 7, 90+6, [[Alexander Isak|Isak]] 30, [[Viktor Gyökeres|Gyökeres]] 59, [[Mattias Svanberg|Svanberg]] 84 |mörk2= [[Omar Rekik|Rekik]] 43 |leikvangur= Estadio BBVA, Guadalupe |áhorfendur= 50.987 |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Estadio BBVA, Guadalupe |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill G ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]]||[[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]]||[[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]]||[[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]]||[[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFile leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= César Arturo Ramos, [[Mexíkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= Ramon Abatti, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill H ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]]||[[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]]||1||0||1||0||0||0||0||''1'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]]||[[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]]||1||0||1||0||0||0||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]]||[[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]]||[[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= 0 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= 67.640 |dómari= Adham Makhadmeh, [[Jórdanía|Jórdaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= Maurizio Mariani, [[Ítalía|Ítalíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill I ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of France.svg|20px]]||[[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]]||[[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]]||[[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]]||[[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= Alireza Faghani, [[Ástralía|Ástralíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= Pierre Atcho, [[Gabon]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill J ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]]||[[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]]||[[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]]||[[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]]||[[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= Szymon Marciniak, [[Pólland|Póllandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= Dahane Beida, [[Máritanía|Máritaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill K ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]]||[[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]]||[[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]]||[[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]]||[[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill L ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of England.svg|20px]]||[[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]]||[[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]]||[[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]]||[[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington (Texas)|Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gilletta leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==Röð 3ja sætis liða== Átta stigahæstu liðin sem hafna í þriðja sæti komast í útsláttarkeppnina. {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]]||[[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]]||[[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |3||[[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]]||[[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |4|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |5|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |6|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |7|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |8|| || || || || || || || || ||'' '' |- |9|| || || || || || || || || ||'' '' |- |10||[[Mynd:Flag_of Czech Republic.svg|20px]]||[[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]]||1||0||0||1||1||2||-1||''0'' |- |11||[[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]]||[[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |12|| [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]]||[[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |} [[Flokkur:Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla]] [[Flokkur:2026]] 89keq89g0lxh1gn944801wfu5maku73 1967822 1967815 2026-06-15T22:16:07Z Friðþjófur 104929 /* Riðill G */ 1967822 wikitext text/x-wiki [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark.svg|thumbnail]] '''Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026''' eða '''HM 2026''' verður haldið í [[Mexíkó|Mexíkó]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og [[Kanada]] í júní og júlí 2026. Þetta verður [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla|heimsmeistarakeppni]] númer 23 og sú fyrsta sem haldin verður sameiginlega af fleiri en tveimur löndum. Þátttökuliðum á mótinu verður fjölgað í 48 sem er umtalsverð aukning. ==Val á gestgjöfum== [[FIFA|Alþjóðaknattspyrnusambandið]] hefur í gegnum tíðina breytt fram og til baka reglum um með hvaða hætti tryggja skyldi að HM dreifðist milli heimsálfa. Snemma árs 2017 var staðfest að þar sem [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|HM 2018]] og [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|2022]] hefðu farið fram í [[Rússland|Rússlandi]] og [[Katar]] kæmu boð frá [[Evrópa|Evrópu]] og [[Asía|Asíu]] ekki til álita fyrir keppnina 2026. Að lokum fór svo að einungis tvö boð bárust. Annað frá Norður-Ameríkulöndunum þremur en hitt frá [[Marokkó]] í [[Afríka|Afríku]]. Kosið var á allsherjarþingi FIFA þann 13. júní 2018. Norður-ameríska tilboðið hlaut 134 atkvæði en Marokkó 65. Þrjú lönd sátu hjá en [[Íran|Íranir]] kusu gegn báðum valkostum. [[Ísland|Íslendingar]] fylgdu öðrum [[Norðurlönd|Norðurlandaþjóðum]] í stuðningi við þriggja ríkja framboðið. ==Staðfest lið== {{col-begin}} {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] * [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] * [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] * [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] * [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] * [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] * [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] * [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] * [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] * [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] * [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] * [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] * [[Mynd:Flag_of_Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] * [[Mynd:Flag_of_Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi Arabía]] * [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] * [[Mynd:Flag_of_England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] * [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] * [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] * [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] * [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] * [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] * [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] * [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] * [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] * [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] * [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] * [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] * [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] * [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] * [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] * [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] * [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haítí]] * [[Mynd:Flag_of Curacao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] * [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] * [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] * [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] * [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] * [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] * [[Mynd:Flag_of Cabo Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] * [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] * [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] * [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] * [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] {{col-end}} == Keppnin == === Riðlakeppnin === Keppt verður í tólf riðlum, hverjum með fjórum keppnisliðum. Tvö efstu liðin fara í 32-liða úrslit sem og átta stigahæstu liðin í þriðja sæti. ==== Riðill A ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]]||[[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]]||1||1||0||0||2||0||+2||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]]||[[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]]||1||1||0||0||2||1||+1||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]]|| [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]]||1||0||0||1||1||2||-1||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]]||[[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |skýrsla= |mörk1= [[Julián Quiñones|Quiñones]] 9, [[Raúl Jiménez|Jiménez]] 67 |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= 80.824 |dómari= Wilton Sampaio, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |úrslit= 2 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Hwang In-beom]] 67, [[Oh Hyeon-gyu]] 80 |mörk2= [[Ladislav Krejčí|Krejčí]] 59 |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= 44.985 |dómari= Amin Mohamed Omar, [[Egyptaland|Egyptalandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BBVA leikvangurinn, Guadalupe |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill B ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]]||[[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |2||[[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]]||[[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]]||[[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]]||[[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |skýrsla= |mörk1= [[Cyle Larin|Larin]] 78 |mörk2= [[Jovo Lukić|Lukić]] 21 |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= 43.002 |dómari= Facundo Tello, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |skýrsla= |mörk1= [[Boualem Khoukhi|Khoukhi]] 90+4 |mörk2= [[Breel Embolo|Embolo]] 17 (vítasp.) |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= 67.966 |dómari= Saíd Martínez, [[Hondúras]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill C ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]]||[[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]]||1||1||0||0||1||0||+1||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]]||[[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]]||[[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]]||[[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haítí]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |skýrsla= |mörk1= [[Vinícius Júnior|Vinícius Jr.]] 32 |mörk2=[[Ismael Saibari|Saibari]] 21 |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= 80.663 |dómari= Slavko Vinčić, [[Slóvenía|Slóveníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= [[John McGinn|McGinn]] 28 |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= 64.146 |dómari= Mustapha Ghorbal, [[Alsír]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill D ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]]||[[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]]||1||1||0||0||4||1||+3||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]]||[[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]]||1||1||0||0||2||0||+2||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]]||[[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]]||[[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]]||1||0||0||1||1||4||-3||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |úrslit= 4 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |skýrsla= |mörk1= [[Damián Bobadilla|Bobadilla]] 7 (sjálfsm.), [[Folarin Balogun|Balogun]] 31, 45+5, [[Giovanni Reyna|Reyna]] 90+8 |mörk2= [[Maurício]] 73 |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.492 |dómari= Danny Makkelie, [[Holland|Hollandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Nestory Irankunda|Irankunda]] 27, [[Connor Metcalfe|Metcalfe]] 75 |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= 52.497 |dómari= Jesús Valenzuela, [[Venesúela]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill E ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]]||[[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]]||1||1||0||0||7||1||+6||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]]||[[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]]||1||1||0||0||1||0||+1||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]]||[[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]]||[[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]]||1||0||0||1||1||7||-6||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |úrslit= 7 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |skýrsla= |mörk1= [[Felix Nmecha|Nmecha]] 6, [[Nico Schlotterbeck|Schlotterbeck]] 38, [[Kai Havertz|Havertz]] 45+5 (vítasp.), 88, [[Jamal Musiala|Musiala]] 46, [[Nathaniel Brown|Brown]] 68, [[Deniz Undav|Undav]] 78 |mörk2= [[Livano Comenencia|Comenencia]] 21 |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= 68.021 |dómari= Jalal Jayed, [[Marokkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |skýrsla= |mörk1= [[Amad Diallo|Diallo]] 90 |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= 68.274 |dómari= François Letexier, [[Frakkland|Frakklandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill F ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]]||[[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]]||1||1||0||0||5||1||+4||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]]||[[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]]||[[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]]||[[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]]||1||0||0||1||1||5||-4||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |úrslit= 2 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |skýrsla= |mörk1= [[Virgil van Dijk|van Dijk]] 51, [[Crysencio Summerville|Summerville]] 64 |mörk2= [[Keito Nakamura|Nakamura]] 57, [[Kōki Ogawa|Ogawa]] 89 |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington (Texas)|Arlington]] |áhorfendur= 69.285 |dómari= Ismail Elfath, [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |úrslit= 5 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |skýrsla= |mörk1= [[Yasin Ayari|Ayari]] 7, 90+6, [[Alexander Isak|Isak]] 30, [[Viktor Gyökeres|Gyökeres]] 59, [[Mattias Svanberg|Svanberg]] 84 |mörk2= [[Omar Rekik|Rekik]] 43 |leikvangur= Estadio BBVA, Guadalupe |áhorfendur= 50.987 |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Estadio BBVA, Guadalupe |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill G ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]]||[[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]]||[[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]]||[[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]]||[[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |skýrsla= |mörk1= [[Mohamed Hany|Hany]] 66 (sjálfsm.) |mörk2= [[Emam Ashour|Ashour]] 19 |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= Ramon Abatti, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFile leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= César Arturo Ramos, [[Mexíkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill H ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]]||[[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]]||1||0||1||0||0||0||0||''1'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]]||[[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]]||1||0||1||0||0||0||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]]||[[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]]||[[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= 0 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= 67.640 |dómari= Adham Makhadmeh, [[Jórdanía|Jórdaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= Maurizio Mariani, [[Ítalía|Ítalíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill I ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of France.svg|20px]]||[[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]]||[[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]]||[[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]]||[[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= Alireza Faghani, [[Ástralía|Ástralíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= Pierre Atcho, [[Gabon]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill J ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]]||[[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]]||[[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]]||[[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]]||[[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= Szymon Marciniak, [[Pólland|Póllandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= Dahane Beida, [[Máritanía|Máritaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill K ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]]||[[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]]||[[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]]||[[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]]||[[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill L ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of England.svg|20px]]||[[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]]||[[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]]||[[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]]||[[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington (Texas)|Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gilletta leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==Röð 3ja sætis liða== Átta stigahæstu liðin sem hafna í þriðja sæti komast í útsláttarkeppnina. {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]]||[[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]]||[[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |3||[[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]]||[[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |4|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |5|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |6|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |7|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |8|| || || || || || || || || ||'' '' |- |9|| || || || || || || || || ||'' '' |- |10||[[Mynd:Flag_of Czech Republic.svg|20px]]||[[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]]||1||0||0||1||1||2||-1||''0'' |- |11||[[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]]||[[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |12|| [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]]||[[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |} [[Flokkur:Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla]] [[Flokkur:2026]] lej81d5vh1r1v5geu4ooipfsoyd9o2p 1967847 1967822 2026-06-16T10:11:20Z Friðþjófur 104929 /* Riðill G */ 1967847 wikitext text/x-wiki [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark.svg|thumbnail]] '''Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026''' eða '''HM 2026''' verður haldið í [[Mexíkó|Mexíkó]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og [[Kanada]] í júní og júlí 2026. Þetta verður [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla|heimsmeistarakeppni]] númer 23 og sú fyrsta sem haldin verður sameiginlega af fleiri en tveimur löndum. Þátttökuliðum á mótinu verður fjölgað í 48 sem er umtalsverð aukning. ==Val á gestgjöfum== [[FIFA|Alþjóðaknattspyrnusambandið]] hefur í gegnum tíðina breytt fram og til baka reglum um með hvaða hætti tryggja skyldi að HM dreifðist milli heimsálfa. Snemma árs 2017 var staðfest að þar sem [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|HM 2018]] og [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|2022]] hefðu farið fram í [[Rússland|Rússlandi]] og [[Katar]] kæmu boð frá [[Evrópa|Evrópu]] og [[Asía|Asíu]] ekki til álita fyrir keppnina 2026. Að lokum fór svo að einungis tvö boð bárust. Annað frá Norður-Ameríkulöndunum þremur en hitt frá [[Marokkó]] í [[Afríka|Afríku]]. Kosið var á allsherjarþingi FIFA þann 13. júní 2018. Norður-ameríska tilboðið hlaut 134 atkvæði en Marokkó 65. Þrjú lönd sátu hjá en [[Íran|Íranir]] kusu gegn báðum valkostum. [[Ísland|Íslendingar]] fylgdu öðrum [[Norðurlönd|Norðurlandaþjóðum]] í stuðningi við þriggja ríkja framboðið. ==Staðfest lið== {{col-begin}} {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] * [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] * [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] * [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] * [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] * [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] * [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] * [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] * [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] * [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] * [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] * [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] * [[Mynd:Flag_of_Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] * [[Mynd:Flag_of_Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi Arabía]] * [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] * [[Mynd:Flag_of_England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] * [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] * [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] * [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] * [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] * [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] * [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] * [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] * [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] * [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] * [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] * [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] * [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] * [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] * [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] * [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] * [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haítí]] * [[Mynd:Flag_of Curacao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] * [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] * [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] * [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] * [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] * [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] * [[Mynd:Flag_of Cabo Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] * [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] * [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] * [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] * [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] {{col-end}} == Keppnin == === Riðlakeppnin === Keppt verður í tólf riðlum, hverjum með fjórum keppnisliðum. Tvö efstu liðin fara í 32-liða úrslit sem og átta stigahæstu liðin í þriðja sæti. ==== Riðill A ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]]||[[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]]||1||1||0||0||2||0||+2||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]]||[[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]]||1||1||0||0||2||1||+1||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]]|| [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]]||1||0||0||1||1||2||-1||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]]||[[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |skýrsla= |mörk1= [[Julián Quiñones|Quiñones]] 9, [[Raúl Jiménez|Jiménez]] 67 |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= 80.824 |dómari= Wilton Sampaio, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |úrslit= 2 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Hwang In-beom]] 67, [[Oh Hyeon-gyu]] 80 |mörk2= [[Ladislav Krejčí|Krejčí]] 59 |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= 44.985 |dómari= Amin Mohamed Omar, [[Egyptaland|Egyptalandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BBVA leikvangurinn, Guadalupe |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill B ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]]||[[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |2||[[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]]||[[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]]||[[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]]||[[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |skýrsla= |mörk1= [[Cyle Larin|Larin]] 78 |mörk2= [[Jovo Lukić|Lukić]] 21 |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= 43.002 |dómari= Facundo Tello, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |skýrsla= |mörk1= [[Boualem Khoukhi|Khoukhi]] 90+4 |mörk2= [[Breel Embolo|Embolo]] 17 (vítasp.) |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= 67.966 |dómari= Saíd Martínez, [[Hondúras]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill C ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]]||[[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]]||1||1||0||0||1||0||+1||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]]||[[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]]||[[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]]||[[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haítí]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |skýrsla= |mörk1= [[Vinícius Júnior|Vinícius Jr.]] 32 |mörk2=[[Ismael Saibari|Saibari]] 21 |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= 80.663 |dómari= Slavko Vinčić, [[Slóvenía|Slóveníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= [[John McGinn|McGinn]] 28 |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= 64.146 |dómari= Mustapha Ghorbal, [[Alsír]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill D ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]]||[[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]]||1||1||0||0||4||1||+3||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]]||[[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]]||1||1||0||0||2||0||+2||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]]||[[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]]||[[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]]||1||0||0||1||1||4||-3||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |úrslit= 4 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |skýrsla= |mörk1= [[Damián Bobadilla|Bobadilla]] 7 (sjálfsm.), [[Folarin Balogun|Balogun]] 31, 45+5, [[Giovanni Reyna|Reyna]] 90+8 |mörk2= [[Maurício]] 73 |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.492 |dómari= Danny Makkelie, [[Holland|Hollandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Nestory Irankunda|Irankunda]] 27, [[Connor Metcalfe|Metcalfe]] 75 |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= 52.497 |dómari= Jesús Valenzuela, [[Venesúela]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill E ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]]||[[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]]||1||1||0||0||7||1||+6||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]]||[[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]]||1||1||0||0||1||0||+1||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]]||[[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]]||[[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]]||1||0||0||1||1||7||-6||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |úrslit= 7 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |skýrsla= |mörk1= [[Felix Nmecha|Nmecha]] 6, [[Nico Schlotterbeck|Schlotterbeck]] 38, [[Kai Havertz|Havertz]] 45+5 (vítasp.), 88, [[Jamal Musiala|Musiala]] 46, [[Nathaniel Brown|Brown]] 68, [[Deniz Undav|Undav]] 78 |mörk2= [[Livano Comenencia|Comenencia]] 21 |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= 68.021 |dómari= Jalal Jayed, [[Marokkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |skýrsla= |mörk1= [[Amad Diallo|Diallo]] 90 |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= 68.274 |dómari= François Letexier, [[Frakkland|Frakklandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill F ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]]||[[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]]||1||1||0||0||5||1||+4||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]]||[[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]]||[[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]]||[[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]]||1||0||0||1||1||5||-4||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |úrslit= 2 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |skýrsla= |mörk1= [[Virgil van Dijk|van Dijk]] 51, [[Crysencio Summerville|Summerville]] 64 |mörk2= [[Keito Nakamura|Nakamura]] 57, [[Kōki Ogawa|Ogawa]] 89 |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington (Texas)|Arlington]] |áhorfendur= 69.285 |dómari= Ismail Elfath, [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |úrslit= 5 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |skýrsla= |mörk1= [[Yasin Ayari|Ayari]] 7, 90+6, [[Alexander Isak|Isak]] 30, [[Viktor Gyökeres|Gyökeres]] 59, [[Mattias Svanberg|Svanberg]] 84 |mörk2= [[Omar Rekik|Rekik]] 43 |leikvangur= Estadio BBVA, Guadalupe |áhorfendur= 50.987 |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Estadio BBVA, Guadalupe |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill G ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]]||[[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]]||[[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]]||[[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]]||[[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |skýrsla= |mörk1= [[Mohamed Hany|Hany]] 66 (sjálfsm.) |mörk2= [[Emam Ashour|Ashour]] 19 |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= Ramon Abatti, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |úrslit= 2 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |skýrsla= |mörk1= [[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] 32, [[Mohammad Mohebi|Mohebi]] 64 |mörk2= [[Elijah Just|Just]] 7, 54 |leikvangur= SoFile leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.108 |dómari= César Arturo Ramos, [[Mexíkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill H ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]]||[[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]]||1||0||1||0||0||0||0||''1'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]]||[[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]]||1||0||1||0||0||0||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]]||[[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]]||[[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= 0 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= 67.640 |dómari= Adham Makhadmeh, [[Jórdanía|Jórdaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= Maurizio Mariani, [[Ítalía|Ítalíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill I ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of France.svg|20px]]||[[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]]||[[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]]||[[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]]||[[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= Alireza Faghani, [[Ástralía|Ástralíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= Pierre Atcho, [[Gabon]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill J ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]]||[[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]]||[[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]]||[[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]]||[[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= Szymon Marciniak, [[Pólland|Póllandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= Dahane Beida, [[Máritanía|Máritaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill K ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]]||[[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]]||[[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]]||[[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]]||[[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill L ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of England.svg|20px]]||[[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]]||[[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]]||[[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]]||[[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington (Texas)|Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gilletta leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==Röð 3ja sætis liða== Átta stigahæstu liðin sem hafna í þriðja sæti komast í útsláttarkeppnina. {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]]||[[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]]||[[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |3||[[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]]||[[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |4|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |5|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |6|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |7|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |8|| || || || || || || || || ||'' '' |- |9|| || || || || || || || || ||'' '' |- |10||[[Mynd:Flag_of Czech Republic.svg|20px]]||[[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]]||1||0||0||1||1||2||-1||''0'' |- |11||[[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]]||[[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |12|| [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]]||[[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |} [[Flokkur:Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla]] [[Flokkur:2026]] q6z3freitlt0te8n6gwrrc695bvoev3 1967848 1967847 2026-06-16T10:12:24Z Friðþjófur 104929 /* Röð 3ja sætis liða */ 1967848 wikitext text/x-wiki [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark.svg|thumbnail]] '''Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026''' eða '''HM 2026''' verður haldið í [[Mexíkó|Mexíkó]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og [[Kanada]] í júní og júlí 2026. Þetta verður [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla|heimsmeistarakeppni]] númer 23 og sú fyrsta sem haldin verður sameiginlega af fleiri en tveimur löndum. Þátttökuliðum á mótinu verður fjölgað í 48 sem er umtalsverð aukning. ==Val á gestgjöfum== [[FIFA|Alþjóðaknattspyrnusambandið]] hefur í gegnum tíðina breytt fram og til baka reglum um með hvaða hætti tryggja skyldi að HM dreifðist milli heimsálfa. Snemma árs 2017 var staðfest að þar sem [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|HM 2018]] og [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|2022]] hefðu farið fram í [[Rússland|Rússlandi]] og [[Katar]] kæmu boð frá [[Evrópa|Evrópu]] og [[Asía|Asíu]] ekki til álita fyrir keppnina 2026. Að lokum fór svo að einungis tvö boð bárust. Annað frá Norður-Ameríkulöndunum þremur en hitt frá [[Marokkó]] í [[Afríka|Afríku]]. Kosið var á allsherjarþingi FIFA þann 13. júní 2018. Norður-ameríska tilboðið hlaut 134 atkvæði en Marokkó 65. Þrjú lönd sátu hjá en [[Íran|Íranir]] kusu gegn báðum valkostum. [[Ísland|Íslendingar]] fylgdu öðrum [[Norðurlönd|Norðurlandaþjóðum]] í stuðningi við þriggja ríkja framboðið. ==Staðfest lið== {{col-begin}} {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] * [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] * [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] * [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] * [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] * [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] * [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] * [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] * [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] * [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] * [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] * [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] * [[Mynd:Flag_of_Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] * [[Mynd:Flag_of_Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi Arabía]] * [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] * [[Mynd:Flag_of_England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] * [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] * [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] * [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] * [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] * [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] * [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] * [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] * [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] * [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] * [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] * [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] * [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] * [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] * [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] * [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] * [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haítí]] * [[Mynd:Flag_of Curacao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] * [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] * [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] * [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] * [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] * [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] * [[Mynd:Flag_of Cabo Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] * [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] * [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] * [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] * [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] {{col-end}} == Keppnin == === Riðlakeppnin === Keppt verður í tólf riðlum, hverjum með fjórum keppnisliðum. Tvö efstu liðin fara í 32-liða úrslit sem og átta stigahæstu liðin í þriðja sæti. ==== Riðill A ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]]||[[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]]||1||1||0||0||2||0||+2||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]]||[[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]]||1||1||0||0||2||1||+1||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]]|| [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]]||1||0||0||1||1||2||-1||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]]||[[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |skýrsla= |mörk1= [[Julián Quiñones|Quiñones]] 9, [[Raúl Jiménez|Jiménez]] 67 |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= 80.824 |dómari= Wilton Sampaio, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |úrslit= 2 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Hwang In-beom]] 67, [[Oh Hyeon-gyu]] 80 |mörk2= [[Ladislav Krejčí|Krejčí]] 59 |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= 44.985 |dómari= Amin Mohamed Omar, [[Egyptaland|Egyptalandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BBVA leikvangurinn, Guadalupe |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill B ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]]||[[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |2||[[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]]||[[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]]||[[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]]||[[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |skýrsla= |mörk1= [[Cyle Larin|Larin]] 78 |mörk2= [[Jovo Lukić|Lukić]] 21 |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= 43.002 |dómari= Facundo Tello, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |skýrsla= |mörk1= [[Boualem Khoukhi|Khoukhi]] 90+4 |mörk2= [[Breel Embolo|Embolo]] 17 (vítasp.) |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= 67.966 |dómari= Saíd Martínez, [[Hondúras]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill C ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]]||[[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]]||1||1||0||0||1||0||+1||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]]||[[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]]||[[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]]||[[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haítí]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |skýrsla= |mörk1= [[Vinícius Júnior|Vinícius Jr.]] 32 |mörk2=[[Ismael Saibari|Saibari]] 21 |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= 80.663 |dómari= Slavko Vinčić, [[Slóvenía|Slóveníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= [[John McGinn|McGinn]] 28 |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= 64.146 |dómari= Mustapha Ghorbal, [[Alsír]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill D ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]]||[[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]]||1||1||0||0||4||1||+3||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]]||[[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]]||1||1||0||0||2||0||+2||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]]||[[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]]||[[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]]||1||0||0||1||1||4||-3||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |úrslit= 4 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |skýrsla= |mörk1= [[Damián Bobadilla|Bobadilla]] 7 (sjálfsm.), [[Folarin Balogun|Balogun]] 31, 45+5, [[Giovanni Reyna|Reyna]] 90+8 |mörk2= [[Maurício]] 73 |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.492 |dómari= Danny Makkelie, [[Holland|Hollandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Nestory Irankunda|Irankunda]] 27, [[Connor Metcalfe|Metcalfe]] 75 |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= 52.497 |dómari= Jesús Valenzuela, [[Venesúela]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill E ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]]||[[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]]||1||1||0||0||7||1||+6||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]]||[[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]]||1||1||0||0||1||0||+1||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]]||[[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]]||[[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]]||1||0||0||1||1||7||-6||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |úrslit= 7 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |skýrsla= |mörk1= [[Felix Nmecha|Nmecha]] 6, [[Nico Schlotterbeck|Schlotterbeck]] 38, [[Kai Havertz|Havertz]] 45+5 (vítasp.), 88, [[Jamal Musiala|Musiala]] 46, [[Nathaniel Brown|Brown]] 68, [[Deniz Undav|Undav]] 78 |mörk2= [[Livano Comenencia|Comenencia]] 21 |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= 68.021 |dómari= Jalal Jayed, [[Marokkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |skýrsla= |mörk1= [[Amad Diallo|Diallo]] 90 |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= 68.274 |dómari= François Letexier, [[Frakkland|Frakklandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill F ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]]||[[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]]||1||1||0||0||5||1||+4||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]]||[[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]]||[[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]]||[[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]]||1||0||0||1||1||5||-4||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |úrslit= 2 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |skýrsla= |mörk1= [[Virgil van Dijk|van Dijk]] 51, [[Crysencio Summerville|Summerville]] 64 |mörk2= [[Keito Nakamura|Nakamura]] 57, [[Kōki Ogawa|Ogawa]] 89 |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington (Texas)|Arlington]] |áhorfendur= 69.285 |dómari= Ismail Elfath, [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |úrslit= 5 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |skýrsla= |mörk1= [[Yasin Ayari|Ayari]] 7, 90+6, [[Alexander Isak|Isak]] 30, [[Viktor Gyökeres|Gyökeres]] 59, [[Mattias Svanberg|Svanberg]] 84 |mörk2= [[Omar Rekik|Rekik]] 43 |leikvangur= Estadio BBVA, Guadalupe |áhorfendur= 50.987 |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Estadio BBVA, Guadalupe |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill G ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]]||[[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]]||[[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]]||[[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]]||[[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |skýrsla= |mörk1= [[Mohamed Hany|Hany]] 66 (sjálfsm.) |mörk2= [[Emam Ashour|Ashour]] 19 |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= Ramon Abatti, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |úrslit= 2 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |skýrsla= |mörk1= [[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] 32, [[Mohammad Mohebi|Mohebi]] 64 |mörk2= [[Elijah Just|Just]] 7, 54 |leikvangur= SoFile leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.108 |dómari= César Arturo Ramos, [[Mexíkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill H ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]]||[[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]]||1||0||1||0||0||0||0||''1'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]]||[[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]]||1||0||1||0||0||0||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]]||[[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]]||[[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= 0 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= 67.640 |dómari= Adham Makhadmeh, [[Jórdanía|Jórdaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= Maurizio Mariani, [[Ítalía|Ítalíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill I ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of France.svg|20px]]||[[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]]||[[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]]||[[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]]||[[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= Alireza Faghani, [[Ástralía|Ástralíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= Pierre Atcho, [[Gabon]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill J ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]]||[[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]]||[[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]]||[[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]]||[[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= Szymon Marciniak, [[Pólland|Póllandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= Dahane Beida, [[Máritanía|Máritaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill K ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]]||[[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]]||[[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]]||[[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]]||[[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill L ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of England.svg|20px]]||[[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]]||[[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]]||[[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]]||[[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington (Texas)|Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gilletta leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==Röð 3ja sætis liða== Átta stigahæstu liðin sem hafna í þriðja sæti komast í útsláttarkeppnina. {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]]||[[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]]||[[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |3||[[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]]||[[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |4||[[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]]||[[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |5|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |6|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |7|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |8|| || || || || || || || || ||'' '' |- |9|| || || || || || || || || ||'' '' |- |10||[[Mynd:Flag_of Czech Republic.svg|20px]]||[[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]]||1||0||0||1||1||2||-1||''0'' |- |11||[[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]]||[[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |12|| [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]]||[[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |} [[Flokkur:Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla]] [[Flokkur:2026]] r7u5hjfd2eiktehfjkdcow12u3u5so7 1967850 1967848 2026-06-16T10:19:39Z Friðþjófur 104929 /* Riðill H */ 1967850 wikitext text/x-wiki [[File:NAFTA logo.png|thumbnail]] [[File:Flag of the North American Free Trade Agreement (standard version).svg|thumbnail]][[File:FIFA World Cup wordmark.svg|thumbnail]] '''Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2026''' eða '''HM 2026''' verður haldið í [[Mexíkó|Mexíkó]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] og [[Kanada]] í júní og júlí 2026. Þetta verður [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla|heimsmeistarakeppni]] númer 23 og sú fyrsta sem haldin verður sameiginlega af fleiri en tveimur löndum. Þátttökuliðum á mótinu verður fjölgað í 48 sem er umtalsverð aukning. ==Val á gestgjöfum== [[FIFA|Alþjóðaknattspyrnusambandið]] hefur í gegnum tíðina breytt fram og til baka reglum um með hvaða hætti tryggja skyldi að HM dreifðist milli heimsálfa. Snemma árs 2017 var staðfest að þar sem [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|HM 2018]] og [[Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla 2018|2022]] hefðu farið fram í [[Rússland|Rússlandi]] og [[Katar]] kæmu boð frá [[Evrópa|Evrópu]] og [[Asía|Asíu]] ekki til álita fyrir keppnina 2026. Að lokum fór svo að einungis tvö boð bárust. Annað frá Norður-Ameríkulöndunum þremur en hitt frá [[Marokkó]] í [[Afríka|Afríku]]. Kosið var á allsherjarþingi FIFA þann 13. júní 2018. Norður-ameríska tilboðið hlaut 134 atkvæði en Marokkó 65. Þrjú lönd sátu hjá en [[Íran|Íranir]] kusu gegn báðum valkostum. [[Ísland|Íslendingar]] fylgdu öðrum [[Norðurlönd|Norðurlandaþjóðum]] í stuðningi við þriggja ríkja framboðið. ==Staðfest lið== {{col-begin}} {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] (gestgjafar) * [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] * [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] * [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] * [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] * [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] * [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] * [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] * [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] * [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] * [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] * [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] * [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] * [[Mynd:Flag_of_Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] * [[Mynd:Flag_of_Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi Arabía]] * [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] * [[Mynd:Flag_of_England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] * [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] * [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] * [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] * [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] * [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] * [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] * [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] * [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] * [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] * [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] * [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] * [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] * [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] * [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] * [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] {{col-3}} * [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] * [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haítí]] * [[Mynd:Flag_of Curacao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] * [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] * [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] * [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] * [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] * [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] * [[Mynd:Flag_of Cabo Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] * [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] * [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] * [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] * [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] {{col-end}} == Keppnin == === Riðlakeppnin === Keppt verður í tólf riðlum, hverjum með fjórum keppnisliðum. Tvö efstu liðin fara í 32-liða úrslit sem og átta stigahæstu liðin í þriðja sæti. ==== Riðill A ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]]||[[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]]||1||1||0||0||2||0||+2||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]]||[[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]]||1||1||0||0||2||1||+1||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]]|| [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]]||1||0||0||1||1||2||-1||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]]||[[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |skýrsla= |mörk1= [[Julián Quiñones|Quiñones]] 9, [[Raúl Jiménez|Jiménez]] 67 |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= 80.824 |dómari= Wilton Sampaio, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 11. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |úrslit= 2 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Hwang In-beom]] 67, [[Oh Hyeon-gyu]] 80 |mörk2= [[Ladislav Krejčí|Krejčí]] 59 |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= 44.985 |dómari= Amin Mohamed Omar, [[Egyptaland|Egyptalandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Czech Republic.svg|20px]] [[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Mexico.svg|20px]] [[Mexíkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Mexíkó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of South Africa.svg|20px]] [[Suður-afríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Afríka]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of South Korea.svg|20px]] [[Suðurkóreska karlalandsliðið í knattspyrnu|Suður-Kórea]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BBVA leikvangurinn, Guadalupe |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill B ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]]||[[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |2||[[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]]||[[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]]||[[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]]||[[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |skýrsla= |mörk1= [[Cyle Larin|Larin]] 78 |mörk2= [[Jovo Lukić|Lukić]] 21 |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= 43.002 |dómari= Facundo Tello, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |skýrsla= |mörk1= [[Boualem Khoukhi|Khoukhi]] 90+4 |mörk2= [[Breel Embolo|Embolo]] 17 (vítasp.) |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= 67.966 |dómari= Saíd Martínez, [[Hondúras]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 18. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Switzerland.svg|20px]] [[Svissneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sviss]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Canada.svg|20px]] [[Kanadíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kanada]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|20px]] [[Bosníska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bosnía og Hersegóvína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]] [[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill C ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]]||[[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]]||1||1||0||0||1||0||+1||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]]||[[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]]||[[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]]||[[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haítí]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |skýrsla= |mörk1= [[Vinícius Júnior|Vinícius Jr.]] 32 |mörk2=[[Ismael Saibari|Saibari]] 21 |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= 80.663 |dómari= Slavko Vinčić, [[Slóvenía|Slóveníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= [[John McGinn|McGinn]] 28 |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= 64.146 |dómari= Mustapha Ghorbal, [[Alsír]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Scotland.svg|20px]] [[Skoska karlalandsliðið í knattspyrnu|Skotland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]] [[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 24. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Morocco.svg|20px]] [[Marokkóska karlalandsliðið í knattspyrnu|Marokkó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Haiti.svg|20px]] [[Haítíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Haití]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill D ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]]||[[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]]||1||1||0||0||4||1||+3||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]]||[[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]]||1||1||0||0||2||0||+2||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]]||[[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]]||[[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]]||1||0||0||1||1||4||-3||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 12. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |úrslit= 4 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |skýrsla= |mörk1= [[Damián Bobadilla|Bobadilla]] 7 (sjálfsm.), [[Folarin Balogun|Balogun]] 31, 45+5, [[Giovanni Reyna|Reyna]] 90+8 |mörk2= [[Maurício]] 73 |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.492 |dómari= Danny Makkelie, [[Holland|Hollandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 13. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |úrslit= 2 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |skýrsla= |mörk1= [[Nestory Irankunda|Irankunda]] 27, [[Connor Metcalfe|Metcalfe]] 75 |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= 52.497 |dómari= Jesús Valenzuela, [[Venesúela]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 19. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]] [[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of United States.svg|20px]] [[Bandaríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Bandaríkin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Paraguay.svg|20px]] [[Paragvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Paragvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Australia.svg|20px]] [[Ástralska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ástralía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill E ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]]||[[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]]||1||1||0||0||7||1||+6||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]]||[[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]]||1||1||0||0||1||0||+1||''3'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]]||[[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]]||[[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]]||1||0||0||1||1||7||-6||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |úrslit= 7 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |skýrsla= |mörk1= [[Felix Nmecha|Nmecha]] 6, [[Nico Schlotterbeck|Schlotterbeck]] 38, [[Kai Havertz|Havertz]] 45+5 (vítasp.), 88, [[Jamal Musiala|Musiala]] 46, [[Nathaniel Brown|Brown]] 68, [[Deniz Undav|Undav]] 78 |mörk2= [[Livano Comenencia|Comenencia]] 21 |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= 68.021 |dómari= Jalal Jayed, [[Marokkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |úrslit= 1 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |skýrsla= |mörk1= [[Amad Diallo|Diallo]] 90 |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= 68.274 |dómari= François Letexier, [[Frakkland|Frakklandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Kansas)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Curaçao.svg|20px]] [[Karlalandsliðið Curaçao í knattspyrnu|Curaçao]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ivory Coast.svg|20px]] [[Karlalandslið Fílabeinsstrandarinnar í knattspyrnu|Fílabeinsströndin]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]] [[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Germany.svg|20px]] [[Þýska karlalandsliðið í knattspyrnu|Þýskaland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill F ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]]||[[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]]||1||1||0||0||5||1||+4||''3'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]]||[[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]]||[[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]]||[[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]]||1||0||0||1||1||5||-4||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |úrslit= 2 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |skýrsla= |mörk1= [[Virgil van Dijk|van Dijk]] 51, [[Crysencio Summerville|Summerville]] 64 |mörk2= [[Keito Nakamura|Nakamura]] 57, [[Kōki Ogawa|Ogawa]] 89 |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington (Texas)|Arlington]] |áhorfendur= 69.285 |dómari= Ismail Elfath, [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 14. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |úrslit= 5 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |skýrsla= |mörk1= [[Yasin Ayari|Ayari]] 7, 90+6, [[Alexander Isak|Isak]] 30, [[Viktor Gyökeres|Gyökeres]] 59, [[Mattias Svanberg|Svanberg]] 84 |mörk2= [[Omar Rekik|Rekik]] 43 |leikvangur= Estadio BBVA, Guadalupe |áhorfendur= 50.987 |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= Yael Falcón, [[Argentína|Argentínu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 20. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Estadio BBVA, Guadalupe |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Japan.svg|20px]] [[Japanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Japan]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Sweden.svg|20px]] [[Sænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Svíþjóð]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 25. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Tunisia.svg|20px]] [[Túniska karlalandsliðið í knattspyrnu|Túnis]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]] [[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill G ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]]||[[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]]||[[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]]||[[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]]||[[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |skýrsla= |mörk1= [[Mohamed Hany|Hany]] 66 (sjálfsm.) |mörk2= [[Emam Ashour|Ashour]] 19 |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= Ramon Abatti, [[Brasilía|Brasilíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |úrslit= 2 : 2 |lið2= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |skýrsla= |mörk1= [[Ramin Rezaeian|Rezaeian]] 32, [[Mohammad Mohebi|Mohebi]] 64 |mörk2= [[Elijah Just|Just]] 7, 54 |leikvangur= SoFile leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= 70.108 |dómari= César Arturo Ramos, [[Mexíkó]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= SoFi leikvangurinn, [[Inglewood]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Egypt.svg|20px]] [[Egypska karlalandsliðið í knattspyrnu|Egyptaland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iran.svg|20px]] [[Íranska karlalandsliðið í knattspyrnu|Íran]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lumen Field, [[Seattle]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of New Zealand.svg|20px]] [[Nýsjálenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Nýja-Sjáland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]] [[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BC Place, [[Vancouver]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill H ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]]||[[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]]||[[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]]||[[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]]||1||0||1||0||0||0||0||''1'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]]||[[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]]||1||0||1||0||0||0||0||''1'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= 0 : 0 |lið2= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= 67.640 |dómari= Adham Makhadmeh, [[Jórdanía|Jórdaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 15. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |úrslit= 1 : 1 |lið2= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |skýrsla= |mörk1= [[Abdulelah Al-Amri|Al-Amri]] 41 |mörk2= [[Maximiliano Araújo|Araújo]] 80 |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= 62.764 |dómari= Maurizio Mariani, [[Ítalía|Ítalíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 21. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Cape Verde.svg|20px]] [[Grænhöfðeyska karlalandsliðið í knattspyrnu|Grænhöfðaeyjar]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Saudi Arabia.svg|20px]] [[Sádiarabíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Sádi-Arabía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uruguay.svg|20px]] [[Úrúgvæska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úrúgvæ]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Spain.svg|20px]] [[Spænska karlalandsliðið í knattspyrnu|Spánn]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill I ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of France.svg|20px]]||[[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]]||[[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]]||[[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]]||[[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= Alireza Faghani, [[Ástralía|Ástralíu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= Pierre Atcho, [[Gabon]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía|Fíladelfíu]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Norway.svg|20px]] [[Norska karlalandsliðið í knattspyrnu|Noregur]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of France.svg|20px]] [[Franska karlalandsliðið í knattspyrnu|Frakkland]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gillette leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 26. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Senegal.svg|20px]] [[Senegalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Senegal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Iraq.svg|20px]] [[Íraska karlalandsliðið í knattspyrnu|Írak]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill J ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]]||[[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]]||[[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]]||[[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]]||[[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= Szymon Marciniak, [[Pólland|Póllandi]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 16. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= Dahane Beida, [[Máritanía|Máritaníu]] |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 22. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Levi's leikvangurinn, [[Santa Clara-sýsla (Kaliforníu)|Santa Clara]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Algeria.svg|20px]] [[Alsírska karlalandsliðið í knattspyrnu|Alsír]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Austria.svg|20px]] [[Austurríska karlalandsliðið í knattspyrnu|Austurríki]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Arrowhead leikvangurinn, [[Kansas City (Missouri)|Kansas City]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Jordan.svg|20px]] [[Jórdanska karlalandsliðið í knattspyrnu|Jórdanía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Argentina.svg|20px]] [[Argentínska karlalandsliðið í knattspyrnu|Argentína]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill K ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]]||[[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]]||[[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]]||[[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]]||[[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Azteca leikvangurinn, [[Mexíkóborg]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= NRG leikvangurinn, [[Houston]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Akron leikvangurinn, Zapopan |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Colombia.svg|20px]] [[Kólumbíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Kólumbía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Portugal.svg|20px]] [[Portúgalska karlalandsliðið í knattspyrnu|Portúgal]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Hard Rock leikvangurinn, [[Miami]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of_the_Democratic_Republic_of_the_Congo.svg|20px]] [[Karlalandslið Lýðstjórnarlýðveldisins Kongó í knattspyrnu|Lýðstjórnarlýðveldið Kongó]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Uzbekistan.svg|20px]] [[Úsbekska karlalandsliðið í knattspyrnu|Úsbekistan]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Mercedes-Benz leikvangurinn, [[Atlanta]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==== Riðill L ==== {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- |1||[[Mynd:Flag_of England.svg|20px]]||[[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |2||[[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]]||[[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |3||[[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]]||[[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |4||[[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]]||[[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]]||0||0||0||0||0||0||0||''0'' |- |} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= AT&T leikvangurinn, [[Arlington (Texas)|Arlington]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 17. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Gilletta leikvangurinn, [[Foxborough]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 23. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= BMO Field, [[Toronto]] |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Panama.svg|20px]] [[Panamska karlalandsliðið í knattspyrnu|Panama]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of England.svg|20px]] [[Enska karlalandsliðið í knattspyrnu|England]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= MetLife leikvangurinn, East Rutherford |áhorfendur= |dómari= |}} {{Knattspyrnuleikur |dagsetning= 27. júní |lið1= [[Mynd:Flag_of Croatia.svg|20px]] [[Króatíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Króatía]] |úrslit= - : - |lið2= [[Mynd:Flag_of Ghana.svg|20px]] [[Ganverska karlalandsliðið í knattspyrnu|Gana]] |skýrsla= |mörk1= |mörk2= |leikvangur= Lincoln Financial Field, [[Fíladelfía]] |áhorfendur= |dómari= |}} ==Röð 3ja sætis liða== Átta stigahæstu liðin sem hafna í þriðja sæti komast í útsláttarkeppnina. {| class="wikitable" style="text-align: center;" !width=30|Sæti !width=25| !width=80|Lið !width=30|L !width=30|U !width=30|J !width=30|T !width=30|Sk !width=30|Fe !width=30|Mm !width=30|Stig |- |- ! style="background:#00FF00;" |1||[[Mynd:Flag_of Netherlands.svg|20px]]||[[Hollenska karlalandsliðið í knattspyrnu|Holland]]||1||0||1||0||2||2||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |2||[[Mynd:Flag_of Brazil.svg|20px]]||[[Brasilíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Brasilía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |3||[[Mynd:Flag_of Belgium.svg|20px]]||[[Belgíska karlalandsliðið í knattspyrnu|Belgía]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |4||[[Mynd:Flag_of Qatar.svg|20px]]||[[Katarska karlalandsliðið í knattspyrnu|Katar]]||1||0||1||0||1||1||0||''1'' |- ! style="background:#00FF00;" |5|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |6|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |7|| || || || || || || || || ||'' '' |- ! style="background:#00FF00;" |8|| || || || || || || || || ||'' '' |- |9|| || || || || || || || || ||'' '' |- |10||[[Mynd:Flag_of Czech Republic.svg|20px]]||[[Tékkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tékkland]]||1||0||0||1||1||2||-1||''0'' |- |11||[[Mynd:Flag_of Ecuador.svg|20px]]||[[Ekvadorska karlalandsliðið í knattspyrnu|Ekvador]]||1||0||0||1||0||1||-1||''0'' |- |12|| [[Mynd:Flag_of Turkey.svg|20px]]||[[Tyrkneska karlalandsliðið í knattspyrnu|Tyrkland]]||1||0||0||1||0||2||-2||''0'' |- |} [[Flokkur:Heimsmeistaramót landsliða í knattspyrnu karla]] [[Flokkur:2026]] slw2y000nfc41mv14z6gyowj5ee4xyv 0 172416 1967721 1829471 2026-06-15T16:55:44Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967721 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Salamöndrur | fossil_range = <br/>[[síðjúra]] – [[hólósen|nútíma]],<ref name=anderson>{{cite journal|doi=10.1073/pnas.1202491109|title=Fossils, molecules, divergence times, and the origin of Salamandroidea|url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2012-04-10_109_15/page/5557|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences|volume=109|issue=15|pages=5557–5558|year=2012|last1=Anderson|first1=J. S.|pmid=22460794|pmc=3326514|bibcode=2012PNAS..109.5557A|doi-access=free}}</ref> | image = SpottedSalamander.jpg | image_caption = [[Tígrissalamandra]] (''Ambystoma maculatum'') | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Froskdýr]] (''Amphibia'') | superordo = ''[[Caudata]]'' | ordo = ''Urodela'' | authority = [[André Marie Constant Duméril|Duméril]], 1806 | range_map = Cypron-Range Caudata.svg | range_map_caption = Útbreiðsla salamandra | subdivision_ranks = Ættir | subdivision = [[Cryptobranchoidea]]<br/> [[Salamandroidea]]<br/> }} '''Salamöndrur''' ([[fræðiheiti]]: ''Urodela'') eru [[ættbálkur (flokkunarfræði)|ættbálkur]] [[froskdýr]]a sem telur um 350 tegundir, flestar sunnarlega í tempraða beltinu nyrðra. Salamöndrur eru með langan búk og hala en stutta útlimi. Flestar tegundirnar lifa í ferskvatni og votlendi. Margar salamöndrur eru gæddar þeim eiginleika að nýr hali eða útlimur vex ef þær missa þann sem fyrir er. Þær eru 3-15 sm á lengd. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Salamöndrur| ]] sfkravqx9txfpuq14ko075u0mw28n60 0 172735 1967715 1848920 2026-06-15T16:51:00Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967715 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = | status = CITES_A2 | status_system = CITES | status_ref = <ref name=CITES>{{Cite web |title=Appendices |url=https://cites.org/eng/app/appendices.php |publisher=Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora ([[CITES]]) |access-date=14 October 2022}}</ref> | image = Gnetum macrostachyum in Thailand.jpg | image_caption = ''[[Gnetum macrostachyum]]'' | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Berfrævingar]] (''Pinophyta'') | classis = [[Gnetopsida]] | ordo = [[Gnetales]] | ordo_authority = [[Carl Friedrich Philipp von Martius|Mart]] | familia = [[Gnetluætt]] (''[[Gnetaceae]]'') | familia_authority = [[Carl Ludwig Blume|Blume]] | genus = ''[[Gnetum]]'' | genus_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms = *''Gnemon'' <small>Rumph. ex Kuntze</small> *''Thoa'' <small>Aubl.</small> *''Abutua'' <small>Lour.</small> *''Arthostema'' <small>Neck.</small> | range_map = Gnetum distribution.PNG | range_map_caption = Útbreiðsla }} '''Gnetlur''' ([[fræðiheiti]]: ''Gnetum'') er eina ættkvíslin í gnetluætt. Þetta eru yfir 50 tegundir sígrænna trjáa, runna og klifurrunna sem vaxa í hitabeltinu. Margar tegundanna eru ætar, bæði blöð og ristuð fræ. == Tegundir == {{cladogram|title=Ættartré ''Gnetla''<ref>{{cite journal |first1=Chen |last1=Hou |first2=Aelys M. |last2=Humphreys |first3=Olle |last3=Thureborn |first4=Catarina |last4=Rydin |date=April 2015 |title=New insights into the evolutionary history of Gnetum (Gnetales) |url=https://archive.org/details/taxon_2015-04_64_2/page/239 |journal=Taxon |volume=64 |issue=2 |pages=239–253 |doi=10.12705/642.12}}</ref>| {{clade|style=font-size:90%;line-height:100%;width:350px |1={{clade |1=subsection ''Araeognemones'' |2={{clade |1=subsection ''Micrognemones'' |2={{clade |1=section ''Gnetum'' |label2=section ''Scandentia'' |2={{clade |1=subsection ''Gnemonoides'' |2={{clade |1=subsection ''Stipitati'' |2=subsection ''Sessiles'' }} }} }} }} }} }} }} Það eru yfir 50 tegundir af ''Gnetum''. *''Gnetum'' sect. ''Gnetum'' **''Gnetum'' subsect. ''Gnetum'' - 2 tegundir trjáa; [[Suðaustur-Asía]], [[Kyrrahafseyjar]] ***''[[Gnetum gnemon]]'' - [[Tíbet]], [[Yunnan]], [[Assam]], [[Indókína]], [[Níkóbareyjar]], [[Malasía]], [[Indónesía]], [[Filippseyjar]], [[Nýja Gínea]], [[Melanesía]], [[Míkrónesía (svæði)|Míkrónesía]] ***''[[Gnetum costatum]]'' - Nýja Gínea, [[Salómonseyjar]] **''Gnetum'' subsect. ''Micrognemones'' - 2 tegundir klifurrunna; hitabelti vestur [[Afríka|Afríku]] ***''[[Gnetum africanum]]'' - mið-Afríka frá [[Kamerún]] til [[Angola]] ***''[[Gnetum buchholzianum]]'' - mið-Afríka frá [[Nígería|Nígeríu]] to [[Zaire]] **''Gnetum'' subsect. ''Araeognemones'' - 9 tegundir klifurrunna; hitabelti [[Suður-Ameríka|Suður-Ameríku]] og [[Mið-Ameríka]] - Ituá ***''[[Gnetum camporum]]'' - [[Venesúela]] ***''[[Gnetum leyboldii]]'' - [[Kosta Ríka]], [[Panama]], Venesúela, [[Kólumbía]], [[Ekvador]], [[Perú]], Amasón hluti [[Brasilía|Brasilíu]] ***''[[Gnetum nodiflorum]]'' - Guianas, Venesúela, Kólumbía, Ekvador, Perú, norðvestur Brasilía ***''[[Gnetum paniculatum]]'' - Guianas, Venesúela, norðvestur Brasilía ***''[[Gnetum schwackeanum]]'' - Amasón hluti suður Venesúela, norðvestur Brasilía ***''[[Gnetum urens]]'' - Guianas, Venesúela, Perú, norðvestur Brasilía ***''[[Gnetum venosum]]'' - Bolívar ríki suður Venesúela, norðvestur Brasilía *''Gnetum'' sect. ''Scandentia'' [''Gnetum'' sect. ''Cylindrostachys''] - um 20 tegundir klifurrunna; suður Asía **''Gnetum'' subsect. ''Stipitati'' ***''[[Gnetum arboreum]]'' - Luzon í Filippseyjum ***''[[Gnetum contractum]]'' - suður [[Indland]]i ***''[[Gnetum edule]]'' - suður Indlandi ***''[[Gnetum gracilipes]]'' - [[Yunnan]] + [[Guangxi]] í [[Kína]] ***''[[Gnetum latifolium]]'' - Assam, stór hluti Suðaustur-Asíu, [[Nýja Gínea]], [[Bismark-eyjaklasinn]] ***''[[Gnetum montanum]]'' - [[Himalajafjöll|Himalaja]], suður Kína, norður [[Indókína]] ***''[[Gnetum oblongum]]'' - [[Bangladesh]], [[Myanmar]] ***''[[Gnetum pendulum]]'' - Tíbet, suður Kína ***''[[Gnetum tenuifolium]]'' - [[Vestur-Malasía]], [[Tæland]], [[Súmatra]] ***''[[Gnetum ula]]'' **''Gnetum'' subsect. ''Sessiles'' ***''[[Gnetum acutum]]'' - Sarawak í [[Austur-Malasía|Asutur-Malasíu]] ***''[[Gnetum bosavicum]]'' - Papúa Nýja Gínea ***''[[Gnetum catasphaericum]]'' - suður Kína ***''[[Gnetum cleistostachyum]]'' - suður Kína ***''[[Gnetum cuspidatum]]'' - Indókína, [[Indónesía]], Malasía, Filippseyjar ***''[[Gnetum diminutum]]'' - [[Borneó]] ***''[[Gnetum formosum]]'' - [[Víetnam]] ***''[[Gnetum giganteum]]'' - Guangxi í Kína ***''[[Gnetum globosum]]'' - [[Pahang]] í Malasíu ***''[[Gnetum gnemonoides]]'' - Nýja Gínea, Bismark-eyjaklasanum, Indónesía, Filippseyjar ***''[[Gnetum hainanense]]'' - suður Kína ***''[[Gnetum klossii]]'' - Sabah ***''[[Gnetum leptostachyum]]'' - [[Laos]], Tæland, Víetnam, Borneó ***''[[Gnetum loerzingii]]'' - [[Súmatra]] ***''[[Gnetum luofuense]]'' - [[Fujian]], [[Guangdong]], [[Jiangxi]] ***''[[Gnetum macrostachyum]]'' - Indókína, Indónesía, Malasía, Nýja Gínea ***''[[Gnetum microcarpum]]'' - Myanmar, Thailand, Malasía, Borneó, Súmatra ***''[[Gnetum neglectum]]'' - Borneó ***''[[Gnetum oxycarpum]]'' - Súmatra ***''[[Gnetum parvifolium]]'' - Laos, Víetnam, southern China ***''[[Gnetum raya]]'' - Borneó ***''[[Gnetum ridleyi]]'' - Vestur-Malasía == Heimild == {{reflist}} {{commonscat|Gnetum|gnetlum}} {{Wikilífverur|Gnetum|gnetlum}} {{stubbur|plöntur}} [[Flokkur:Berfrævingar| ]] 3yj2t5nq198ja7gtx883dfd55dhkuix 0 172806 1967762 1934641 2026-06-15T17:25:52Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967762 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Pleurotus tuber regium GBIF observation 1916983327.jpg | image_caption = | image_width = 200px | color = lightblue | regnum = [[Svepparíki]] (''Fungi'') | divisio = [[Kólfsveppir]] (''Basidiomycota'') | classis = [[Agaricomycetes]] | subclassis = [[Homobasidiomycetidae]] | ordo = [[Kempubálkur]] (''Agaricales'') | familia = [[Vængsveppsætt]] (''Pleurotaceae'') | genus = ''[[Pleurotus]]'' | species = '''''P. tuber-regium''''' | binomial = ''Pleurotus tuber-regium'' | binomial_authority = ([[Georg Eberhard Rumphius|Rumph.]] ex [[Elias Magnus Fries|Fr.]]) [[Rolf Singer|Singer]] 1951 | synonyms = ''Pachyma tuber-regium'' <small>[[Elias Magnus Fries|Fr.]] 1822</small><br/> ''Lentinus tuber-regium'' <small>([[Elias Magnus Fries|Fr.]]) [[Elias Magnus Fries|Fr.]] 1836</small> }} ''Pleurotus tuber-regium''<ref name = "COL">{{cite web|url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/77RJW|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 42152529|accessdate= 2019-11-11|archive-date= 2019-12-18|archive-url= https://web.archive.org/web/20191218203746/http://www.catalogueoflife.org/DCA_Export/zip-fixed/2019-annual.zip|url-status=dead}}</ref> er tegund matsveppa sem eru ræktaðir víða hitabeltinu til matar. Einnig hefur hann verið notaður til að brjóta niður mengandi efni í náttúrunni. Hann vex yfirleitt á dauðum viði, en þrífst á margs konar ræktunarefni.<ref name=isi96>{{cite book| last1=Isikhuemhen| first1=O.S.| first2=J.A.| last2=Okhuoya| year=1996| chapter=Cultivation of ''Pleurotus tuber-regium'' (Fr.) Sing. for production of edible sclerotia on agricultural wastes| publisher=Pennsylvania State University: World Society for Mushroom Biology and Mushroom Products| location=University Park, PA (USA)| editor=Royse, D.J.| title=Mushroom biology and mushroom products: proceedings of the 2nd International Conference, June 9-12, 1996| pages=429–436| isbn=1-883956-01-3| chapter-url=http://wsmbmp.org/proceedings/2nd%20international%20conference/MBMP%20Proceedings%20of%20the%202nd%20International%20Conference%20(White%20book)/46%20Cultivation%20of%20Pleurotus%20tuber-regium%20(Fr.)%20Singer%20for%20Production%20of%20Edible%20Sclerotia%20on%20Agricultural%20Wastes.pdf| access-date=2023-02-24| archive-date=2023-02-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20230224212638/https://wsmbmp.org/proceedings/2nd%20international%20conference/MBMP%20Proceedings%20of%20the%202nd%20International%20Conference%20%28White%20book%29/46%20Cultivation%20of%20Pleurotus%20tuber-regium%20%28Fr.%29%20Singer%20for%20Production%20of%20Edible%20Sclerotia%20on%20Agricultural%20Wastes.pdf| url-status=dead}}</ref> Hann nærist einnig á þráðormum.<ref name=hib94>{{cite journal| title=Nematode-Trapping in ''Pleurotus tuberregium''| url=https://archive.org/details/sim_mycologia_september-october-1994_86_5/page/696| first1=D. S.| last1=Hibbett| first2=R. G.| last2=Thorn| journal=Mycologia| volume=86| number=5|date=Sep–Oct 1994| pages=696–699| jstor=3760542| doi=10.2307/3760542}}</ref> Hann myndar æt hnýði (sclerotina) og dregur nafn sitt af þeim. == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Pleurotus tuber-regium}} {{Wikilífverur|Pleurotus tuber-regium}} {{Stubbur|sveppir}} [[Flokkur:Vængsveppsætt]] [[Flokkur:Ætisveppir]] dxueoeyfxnkeh5x0389gr6m4treoq28 0 172963 1967746 1797682 2026-06-15T17:16:29Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967746 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = PleurotusOpuntiae.jpg | image_caption = | image_width = 200px | color=lightblue | regnum = [[Svepparíki]] (''Fungi'') | divisio = [[Kólfsveppir]] (''Basidiomycota'') | classis = [[Agaricomycetes]] | subclassis = [[Homobasidiomycetidae]] | ordo = [[Kempubálkur]] (''Agaricales'') | familia = [[Vængsveppsætt]] (''Pleurotaceae'') | genus = ''[[Pleurotus]]'' | species = '''''P. opuntiae''''' | binomial = ''Pleurotus opuntiae'' | binomial_authority = ([[Michel Charles Durieu de Maisonneuve|Durieu]] & [[Joseph-Henri Léveillé|Lév.]]) [[Pier Andrea Saccardo|Sacc.]], 1887<ref name = "col42167514">Saccardo, P.A. (1887) , In: <i>Syll. fung.</i> (Abellini) 5:363.</ref> | synonyms = ''Pleurotus ostreatus opuntiae'' <small>([[Michel Charles Durieu de Maisonneuve|Durieu]] & [[Joseph-Henri Léveillé|Lév.]]) [[Antonio Ortega|A. Ortega]] & Vizoso, 1992</small><br>''Agaricus opuntiae'' <small>Durieu & Lév.</small> <br>''Pleurotus yuccae'' }} '''Pleurotus opuntiae'''<ref name = "COL">{{cite web|url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/4KF6B|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 42152529|accessdate= 2023-03-04|archive-date= 2023-02-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20230224215256/https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/7849D|url-status= bot: unknown}}</ref> er tegund vængsveppa frá Mexíkó<ref>{{cite journal|access-date=6 June 2020|date=January 2012|doi=10.1615/IntJMedMushr.v14.i1.70|language=en|periodical=[[International Journal of Medicinal Mushrooms]]|publisher=|title=''Pleurotus opuntiae'' (Durieu et Lev.) Sacc. (Higher Basidiomycetes) and Other Species Related to Agave and Opuntia Plants in Mexico−Taxonomy, Distribution, and Applications|url=https://www.researchgate.net/publication/221837336|last1=Camacho |first1=Marcelo |last2=Guzman |first2=Gaston |last3=Guzman-Davalos |first3=Laura |volume=14 |issue=1 |pages=65–78 |pmid=22339709 }}</ref> og hugsanlega Nýja-Sjálandi<ref name="nz">{{cite journal |last1=Segedin |first1=BP |last2=Buchanan |first2=PK |last3=Wilkie |first3=JP |year=1995 |title=Studies in the agaricales of New Zealand: New species, new records and renamed species of ''Pleurotus'' (Pleurotaceae) |url=https://archive.org/details/australian-systematic-botany_1995-06-30_8_3/page/453 |journal=[[Australian Systematic Botany]] |volume=8 |issue=3 |pages=453–482 |doi=10.1071/SB9950453}}</ref>. Hann finnst á dauðum [[Opuntia megacantha|fíkjukaktusum]] og er talinn lostæti hjá innfæddum. == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Pleurotus opuntiae}} {{Wikilífverur|Pleurotus opuntiae}} {{Stubbur|sveppir}} [[Flokkur:Vængsveppsætt]] [[Flokkur:Ætisveppir]] 3qb9qnoj9n842bnjy33srucvvfqwjey 0 173486 1967776 1801368 2026-06-15T17:37:17Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967776 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Hreistursteinbrjótur | image = Micranthes foliolosa 225486839.jpg | image_width = 250px | image_caption = Hreistursteinbrjótur (M. foliolosa) | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Steinbrjótsbálkur]] (''Saxifragales'') | familia = [[Steinbrjótsætt]] (''Saxifragaceae'') | genus = ''[[Micranthes]]'' | species = '''''M. foliolosa''''' | binomial = ''Micranthes foliolosa'' | binomial_authority = ([[Robert Brown (grasafræðingur)|R. Br.]]) Gornall<ref name = "col53479408">Gornall (2007) , In: J. Bot. Res. Inst. Texas 1(2): 1020</ref> | synonyms = {{collapsible list | ''Saxifraga comosa'' <small>Britton, (1894)</small><br> ''Saxifraga comosa'' <small>(Retz.) J. Fellm., (1863)</small><br> ''Saxifraga foliolosa'' <small>[[Robert Brown (grasafræðingur)|R. Br.]], (1824)</small><br> ''Saxifraga stellaris subsp. comosa'' <small>(Retz.) Braun-Blanq., (1922)</small><br> ''Saxifraga stellaris var. comosa'' <small>Retz., (1779)</small><br> ''Saxifraga stellaris var. comosa'' <small>Poir., (1805)</small><br> ''Spatularia foliolosa'' <small>([[Robert Brown (grasafræðingur)|R. Br.]]) Small, (1905)</small><br> ''Hydatica foliolosa'' <small>([[Robert Brown (grasafræðingur)|R. Br.]]) Small (Ambiguous), (1913)</small><br> ''Saxifraga foliosa'' <small>D. Dietr. (Ambiguous), (1840)</small> }} }} '''Hreistursteinbrjótur''' ([[fræðiheiti]]: Micranthes foliolosa<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/42QDV|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 31 mars 2023}}</ref>) er blómplanta sem finnst á norðurslóðum norðurhvels.<ref name="POWO">{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60450198-2|title=Micranthes foliolosa (R.Br.) Gornall {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-03-31}}</ref> Gamla heitið Saxifraga foliolosa er enn notað í blómabókum enda er ættkvíslin Micranthes nokkuð nýlega aðskilin steinbrjótum.<ref>{{cite journal |author1=Douglas E. Soltis |author2=Robert K. Kuzoff |author3=Elena Conti |author4=Richard Gornall |author5=Keith Ferguson |year=1996 |title=''mat''K and ''rbc''L gene sequence data indicate that ''Saxifraga'' (Saxifragaceae) is polyphyletic |url=https://archive.org/details/american-journal-of-botany_1996-03_83_3/page/371 |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=83 |issue=3 |pages=371–382 |doi=10.2307/2446171}}</ref> Á Íslandi finnst hann hátt til fjalla á mið-Norðurlandi. Hreistursteinbrjótur vex á rökum mosa eða flögum. Er lágvaxin planta (2–12 sm) með blöðin í hvirfingu neðst. Blómstöngullin er beinn með greiningu efst. Hann blómgast sjaldan, hefur yfirleitt æxlikorn í stað blóma.<ref>[http://www.floraislands.is/saxiffol.html Hreistursteinbrjótur] Flóra Íslands. Skoðað 31. mars, 2023</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Micranthes foliolosa}} {{Wikilífverur|Micranthes foliolosa}} [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] [[Flokkur:Steinbrjótar]] gpv676cn63hxx2v0juh6bzbvb5qixes 0 173491 1967701 1801379 2026-06-15T16:43:09Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967701 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = Dvergsteinbrjótur | image = | image_width = 250px | image_caption = Dvergsteinbrjótur (M. tenuis) | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | divisio = [[Dulfrævingar]] (''Magnoliophyta'') | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (''Magnoliopsida'') | ordo = [[Steinbrjótsbálkur]] (''Saxifragales'') | familia = [[Steinbrjótsætt]] (''Saxifragaceae'') | genus = ''[[Micranthes]]'' | species = '''''M. tenuis''''' | binomial = ''Micranthes tenuis'' | binomial_authority = ([[Göran Wahlenberg|Wahlenb.]]) [[John Kunkel Small|Small]] | synonyms = {{collapsible list | ''Micranthes gaspensis'' <small>(Fernald) [[John Kunkel Small|Small]], (1918)</small><br> ''Saxifraga gaspensis'' <small>Fernald, (1917)</small><br> ''Saxifraga nivalis var. gaspensis'' <small>(Fernald) B. Boivin, (1966)</small><br> ''Saxifraga nivalis var. tenuis'' <small>Wahlenb., (1812)</small><br> ''Saxifraga pauciflora'' <small>Sternb., (1822)</small><br> ''Saxifraga sochondensis'' <small>Maximova, (1970)</small><br> ''Saxifraga tenuis'' <small>(Wahlenb.) Sm. ex Lindm., (1918)</small> }} }} '''Dvergsteinbrjótur''' ([[fræðiheiti]]: Micranthes tenuis<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/42QGK|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 31 mars 2023}}</ref>) er blómplanta sem finnst á norðurslóðum norðurhvels.<ref name="POWO">{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:160082-2|title=Micranthes tenuis (Wahlenb.) Small {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-03-31}}</ref> Gamla heitið Saxifraga tenuis er enn notað í blómabókum enda er ættkvíslin Micranthes nokkuð nýlega aðskilin steinbrjótum.<ref>{{cite journal |author1=Douglas E. Soltis |author2=Robert K. Kuzoff |author3=Elena Conti |author4=Richard Gornall |author5=Keith Ferguson |year=1996 |title=''mat''K and ''rbc''L gene sequence data indicate that ''Saxifraga'' (Saxifragaceae) is polyphyletic |url=https://archive.org/details/american-journal-of-botany_1996-03_83_3/page/371 |journal=[[American Journal of Botany]] |volume=83 |issue=3 |pages=371–382 |doi=10.2307/2446171}}</ref> Á Íslandi finnst hann til fjalla víða um landið. Dvergsteinbrjótur vex á rökum klettum eða urðum. Er lágvaxin planta (2–8 sm) með blöðin í hvirfingu neðst. Blómstöngullinn er beinn með fáum blómum efst. Hann blómgast í júlí.<ref>[http://www.floraislands.is/saxiften.html Dvergsteinbrjótur] Flóra Íslands. Skoðað 31. mars, 2023</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{commonscat|Micranthes tenuis}} {{Wikilífverur|Micranthes tenuis}} [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] [[Flokkur:Steinbrjótar]] erpyq39r27sbgmnzbw71ghvoyielg4w 0 175210 1967693 1844061 2026-06-15T16:37:19Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967693 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Laacher_See_-_Luftaufnahme.jpg|thumb|right|Loftmynd af Laach-vatni.]] '''Laach-vatn''' ([[þýska]]: ''Laacher See'') er hringlaga [[gígvatn]], um 2 km að þvermáli, í [[Rínarland-Pfalz|Rínarlandi-Pfalz]], [[Þýskaland]]i. Laach-vatn er 24 km norðvestan við [[Koblenz]], 37 km sunnan við [[Bonn]] og 8 km vestan við [[Andernach]]. Vatnið er í fjallgarðinum [[Eifel]] í austurhluta [[Eifel-eldfjall]]s. Gígurinn myndaðist við [[plínískt eldgos]] fyrir um 13.000 árum sem var 6 á [[VEI-kvarði|VEI-kvarða]], eða álíka stórt og [[eldgosið í Pínatúbó 1991]].<ref>{{cite book |first=Clive |last=Oppenheimer |title=Eruptions that Shook the World |url=https://archive.org/details/eruptionsthatsho00oppe |url-access=limited |publisher=Cambridge University Press |year=2011 |isbn=978-0-521-64112-8 |pages=[https://archive.org/details/eruptionsthatsho00oppe/page/n232 216]–217}}</ref><ref name=Klerk>{{cite journal |last=de Klerk |first=Pim |year=2008 |title=Environmental impact of the Laacher See eruption at a large distance from the volcano: Integrated palaeoecological studies from Vorpommern (NE Germany) |journal=Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology |volume=270 |issue=1–2 |pages=196–214 |doi=10.1016/j.palaeo.2008.09.013 |bibcode=2008PPP...270..196D |display-authors=etal}}</ref><ref name=Bogaard>{{cite journal |last=Bogaard |first=Paul van den |year=1995 |title=⁴⁰Ar/³⁹Ar ages of sanidine phenocrysts from Laacher See Tephra (12,900 yr BP): Chronostratigraphic and petrological significance |url=https://archive.org/details/sim_earth-and-planetary-science-letters_1995-06_133_1-2/page/163 |journal=Earth and Planetary Science Letters |volume=133 |issue=1–2 |pages=163–174 |doi=10.1016/0012-821X(95)00066-L |bibcode=1995E&PSL.133..163V}}</ref><ref>{{cite web |url=http://geosociety.org/meetings/2011munich/fieldTrips/e19a.htm |publisher=The Geological Society of America |year=2011 |title=Geo-Education and Geopark Implementation in the Vulkaneifel European Geopark/Vulkanland Eifel National Geopark |access-date=8 January 2013 |archive-date=13 January 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190113232457/http://geosociety.org/meetings/2011munich/fieldTrips/e19a.htm |url-status=dead }}</ref> [[Gufuhver]]ir á suðausturströnd vatnsins eru merki um [[eldstöð]] í dvala. == Lýsing == Vatnið er sporöskjulaga og umkringt háum bökkum. Hraungrýtið var notað í myllusteina frá rómverskum tíma þar til tekið var að nota járnkefli til að valsa korn.<ref>{{cite book |first=Edward |last=Hull |author-link=Edward Hull (geologist) |url=https://books.google.com/books?id=gwVQwrwendQC&pg=PA72 |title=Volcanoes: Past and Present |pages=73–74 |year=1892 |edition=2010 |publisher=Echo Library |isbn=9781406868180 |access-date=2. desember 2021 |archive-date=28. apríl 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220428065757/https://books.google.com/books?id=gwVQwrwendQC&pg=PA72 |url-status=live }}</ref> Á vesturbakkanum er [[Benediktínar|Benediktínaklaustrið]] [[Maríuklaustrið við Laach]] (''Abbatia Lacensis''), stofnað árið 1093 af [[Hinrik 2. af Laach|Hinriki 2. af Laach]] sem var af [[Lúxemborgarætt]] og fyrsti [[Pfalz-greifar|Pfalz-greifinn]]. Kastali hans stóð gegnt klaustrinu á austurbakka vatnsins. Ekkert náttúrulegt frárennsli er úr vatninu, en göng voru grafin gegnum bakkann fyrir 1170. Þau hafa verið endurbyggð nokkrum sinnum síðan. Þau draga nafn sitt af Fulbert sem var ábóti klaustursins 1152-1177 og er talinn hafa gert þau fyrst. == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == {{CommonsCat|Laacher See}} [[Flokkur:Stöðuvötn í Þýskalandi]] [[Flokkur:Sigkatlar]] [[Flokkur:Eldfjöll í Þýskalandi]] [[Flokkur:Rínarland-Pfalz]] pwm2lrmtjzxi95lh9vdknn0q9y8b225 0 176295 1967770 1833272 2026-06-15T17:35:26Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967770 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = lightgreen | name = | image = Pterospora andromedea 0472.JPG | image_width = 250px | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (Plantae) | divisio = [[Dulfrævingar]] (Magnoliophyta) | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (Magnoliopsida) | ordo = [[Lyngbálkur]] (Ericales) | familia = [[Lyngætt]] (Ericaceae) | genus = '''''Pterospora''''' | genus_authority = [[Thomas Nuttall|Nutt.]] 1818 | species = '''P. andromedea''' | binomial = ''Pterospora andromedea'' | binomial_authority = [[Thomas Nuttall|Nutt.]] 1818 | synonyms = ''Monotropa procera'' <small>[[John Torrey|Torr.]]</small> }} '''Pterospora'''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/74VF|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53562579|accessdate= 2023-09-16}}</ref> er ættkvísl [[Blómplanta|blómplantna]] af [[lyngætt]]. '''Pterospora andromedea''' er eina tegund ættkvíslarinnar. Hún vex víða í N-Ameríku.<ref>{{Cite web|url= https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:27135-1|title=Pterospora Nutt. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-09-16}}</ref> Eins og aðrar tegundir ættarinnar, þá er hún sérhæfður sníkill/sambýlingur á sveppum sem mynda svepprót. Í hennar tilfeli eru það tvær tegundir í [[rótbelgsætt]] ([[Rhizopogonaceae]]): ''[[Rhizopogon salebrosus]]''<ref>{{Cite journal|last1=Dowie|first1=Nicholas J.|last2=Grubisha|first2=Lisa C.|last3=Burton|first3=Brent A.|last4=Klooster|first4=Matthew R.|last5=Miller|first5=Steven L.|date=2017-01-02|title=Increased phylogenetic resolution within the ecologically important Rhizopogon subgenus Amylopogon using 10 anonymous nuclear loci|url=https://archive.org/details/mycologia_january-february-2017_109_1/page/35|journal=Mycologia|language=en|volume=109|issue=1|pages=35–45|doi=10.1080/00275514.2017.1285165|pmid=28402794|s2cid=12476105|issn=0027-5514}}</ref> og ''Rhizopogon kretzerae''<ref>{{Cite journal|last1=Grubisha|first1=Lisa C.|last2=Dowie|first2=Nicholas J.|last3=Miller|first3=Steven L.|last4=Hazard|first4=Christina|last5=Trowbridge|first5=Steven M.|last6=Horton|first6=Thomas R.|last7=Klooster|first7=Matthew R.|date=July 2014|title=Rhizopogon kretzerae sp. nov.: the rare fungal symbiont in the tripartite system with Pterospora andromedea and Pinus strobus|url=https://archive.org/details/sim_botany_2014-07_92_7/page/527|journal=Botany|volume=92|issue=7|pages=527–534|doi=10.1139/cjb-2013-0309|issn=1916-2790}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Hazard|first1=Christina|last2=Lilleskov|first2=Erik A.|last3=Horton|first3=Thomas R.|date=2011-10-12|title=Is rarity of pinedrops (Pterospora andromedea) in eastern North America linked to rarity of its unique fungal symbiont?|journal=Mycorrhiza|volume=22|issue=5|pages=393–402|doi=10.1007/s00572-011-0414-y|pmid=21989709|s2cid=3259872|issn=0940-6360}}</ref> auk Rhizopogon ellenae.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.nps.gov/grte/learn/historyculture/upload/Dowie-et-al-2011-mycobiont-overlap.pdf|titill=Mycobiont overlap between two mycoheterotrophic genera of Monotropoideae (Pterospora andromedea and Sarcodes sanguinea) found in the Greater Yellowstone Ecosystem|höfundur=Nicholas J. Dowie & Joshua J. Hemenway & Steven M. Trowbridge & Steven L. Miller|útgefandi=Symbiosis (2011) 54:29–36 Springer Science+Business Media B.V.|mánuður=apríl|ár=2011|mánuðurskoðað=september|árskoðað=2023|höfundatengill=DOI 10.1007/s13199-011-0127-1}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{commonscat|Pterospora}} {{Wikilífverur|Pterospora}} {{stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Lyngætt]] 3rdfupq9y01zk0emazbtldpz219pjce 0 176367 1967769 1828488 2026-06-15T17:34:12Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967769 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | colour = lightgreen | name = | image = Monotropastrum humile.jpg | image_width = 250px | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (Plantae) | divisio = [[Dulfrævingar]] (Magnoliophyta) | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (Magnoliopsida) | ordo = [[Lyngbálkur]] (Ericales) | familia = [[Lyngætt]] (Ericaceae) | subfamilia = [[Sníkjurótarundirætt]] (''Monotropoideae'') | genus = '''''[[Monotropastrum]]''''' | species = '''M. humile''' | binomial = ''Monotropastrum humile'' | binomial_authority = ([[David Don|D. Don]]) [[Hiroshi Hara|H. Hara]]<ref name = "col53562602">H. Hara (1961) , In: J. Jap. Bot. 36(3): 78</ref> | synonyms = {{Collapsible list| ''Monotropastrum tschanbaischanicum'' <small>[[Yui Liang Chang|Y. L. Chang]] & [[Yi Liang Chou|Y. L. Chou]]</small><br>''Monotropastrum tschanbaischanicum baranovii'' <small>([[Yui Liang Chang|Y. L. Chang]] & [[Yi Liang Chou|Y. L. Chou]]) [[Yi Liang Chou|Y. L. Chou]]</small><br>''Monotropastrum pumilum'' <small>H. Andres</small><br>''Monotropastrum pubescens'' <small>K. F. Wu</small><br>''Monotropastrum macrocarpum'' <small>[[Heinrich Andres|Andres]]</small><br>''Monotropastrum lungchuanense'' <small>K. F. Wu</small><br>''Monotropastrum humile tripetalum'' <small>([[Tomitaro Makino|Makino]]) [[Hiroshi Hara|H. Hara]]</small><br>''Monotropastrum humile glaberrimum'' <small>[[Hiroshi Hara|H. Hara]]</small><br>''Monotropastrum humile roseum'' <small>([[Masaji Masazi Honda|Honda]]) [[Koji Yonekura|Yonek.]]</small><br>''Monotropastrum globosum tripetala'' <small>([[Tomitaro Makino|Makino]]) [[Masaji Masazi Honda|Honda]]</small><br>''Monotropastrum globosum pentapetala'' <small>([[Tomitaro Makino|Makino]]) [[Masaji Masazi Honda|Honda]]</small><br>''Monotropastrum globosum baranovii'' <small>(Chang & Chou) Y. C. Zhu</small><br>''Monotropastrum globosum'' <small>[[Heinrich Andres|Andres]] ex [[Hiroshi Hara|H. Hara]]</small><br>''Monotropastrum clarkei'' <small>[[Heinrich Andres|Andres]]</small><br>''Monotropastrum baranovii'' <small>[[Yui Liang Chang|Y. L. Chang]] & [[Yi Liang Chou|Y. L. Chou]]</small><br>''Monotropastrum arisanarum'' <small>[[Heinrich Andres|Andres]]</small><br>''Monotropastrum ampullaceum'' <small>H. Andres</small><br>''Monotropastrum uniflora tripetala'' <small>[[Tomitaro Makino|Makino]]</small><br>''Monotropastrum uniflora pentapetala'' <small>[[Tomitaro Makino|Makino]]</small><br>''Monotropastrum uniflora pentadactyla'' <small>[[Tomitaro Makino|Makino]]</small><br>''Monotropastrum uniflora'' <small>C. B. Cl.</small><br>''Monotropastrum humilis'' <small>[[David Don|D. Don]]</small><br>''Monotropastrum pubescens'' <small>(K. F. Wu) [[Yi Liang Chou|Y. L. Chou]]</small><br>''Monotropastrum macrocarpa'' <small>([[Heinrich Andres|Andres]]) [[Yi Liang Chou|Y. L. Chou]]</small><br>''Monotropastrum humilis tripetalum'' <small>([[Tomitaro Makino|Makino]]) [[Shao Shun Ying|S. S. Ying]]</small><br>''Monotropastrum humilis pubescens'' <small>(K. F. Wu) C. Ling</small><br>''Monotropastrum humilis glaberrimum'' <small>([[Hiroshi Hara|H. Hara]]) [[Hsüan Keng|H. Keng]] & Hsieh</small><br>''Monotropastrum humilis glaberrimum'' <small>([[Kanesuke Hara|Hara]]) [[Shao Shun Ying|S. S. Ying]]</small><br>''Monotropastrum humilis'' <small>([[David Don|D. Don]]) [[Hsüan Keng|H. Keng]]</small> }} }} '''Monotropastrum humile'''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/449TN|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53562579|accessdate= 2023-09-19}}</ref> er tegund [[Blómplanta|blómplantna]] af [[lyngætt]]. Hún er ættuð frá A-Asíu (N-Indland, Nepal, Bútan, Kína, Víetnam, Tæland, Súmatra, Laos, Tævan, Myanmar, Japan, Kóreuskagi og A-Rússland).<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:582559-1|title=Monotropastrum humile (D.Don) H.Hara {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-09-19}}</ref> Eins og aðrar tegundir undirættarinnar, þá er hún sérhæfður sníkill/sambýlingur á ýmsum sveppum sem mynda svepprót.<ref name=Yamada2008>{{Cite journal| last1 = Yamada | first1 = A.| last2 = Kitamura | first2 = D.| last3 = Setoguchi | first3 = M.| last4 = Matsuda | first4 = Y.| last5 = Hashimoto | first5 = Y.| last6 = Matsushita | first6 = N.| last7 = Fukuda | first7 = M.| title = ''Monotropastrum humile'' var. ''humile'' is associated with diverse ectomycorrhizal Russulaceae fungi in Japanese forests| journal = Ecological Research| volume = 23| issue = 6| pages = 983| year = 2008| doi = 10.1007/s11284-008-0463-7| hdl = 10091/1185| s2cid = 20234128| hdl-access = free}} [https://web.archive.org/web/20110718171543/https://soar-ir.shinshu-u.ac.jp/dspace/bitstream/10091/1185/1/Yamadaetaltext1228%5B1%5D.pdf Free version]</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Tsukaya | first1 = H. | last2 = Yokoyama | first2 = J. | last3 = Imaichi | first3 = R. | last4 = Ohba | first4 = H. | title = Taxonomic status of ''Monotropastrum humile'', with special reference to ''M. Humile'' var. ''glaberrimum'' (Ericaceae, Monotropoideae) | doi = 10.1007/s10265-008-0157-9 | journal = Journal of Plant Research | volume = 121 | issue = 3 | pages = 271–278 | year = 2008 | pmid = 18389172| s2cid = 24261703 }}</ref><ref>{{Cite journal | doi = 10.2307/3761906 | last1 = Matsuda | first1 = Y. | last2 = Yamada | first2 = A. | title = Mycorrhizal morphology of ''Monotropastrum humile'' collected from six different forests in central Japan | url = https://archive.org/details/mycologia_november-december-2003_95_6/page/993 | journal = Mycologia | volume = 95 | issue = 6 | pages = 993–997 | year = 2003 | pmid = 21149007| jstor = 3761906 }}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{commonscat|Monotropastrum humile}} {{Wikilífverur|Cheilotheca crocea}} {{stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Lyngætt]] 6ixsk7rpq8grn6oyk6lqclr1fx105ql 0 176382 1967738 1828646 2026-06-15T17:10:50Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967738 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | colour = lightgreen | name = | image = Monotropa uniflora 3.jpg | image_width = 250px | image_caption = | status = G5 | status_system = TNC | regnum = [[Jurtaríki]] (Plantae) | divisio = [[Dulfrævingar]] (Magnoliophyta) | classis = [[Tvíkímblöðungar]] (Magnoliopsida) | ordo = [[Lyngbálkur]] (Ericales) | familia = [[Lyngætt]] (Ericaceae) | subfamilia = [[Sníkjurótarundirætt]] (''Monotropoideae'') | genus = '''''[[Monotropa]]''''' | species = '''M. uniflora''' | binomial = ''Monotropa uniflora'' | binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]]<ref name = "col53562601">L. (1753) , In: Sp. Pl. 1: 387-388</ref> | synonyms = ''Hypopitys uniflora'' <small>([[Carl Linnaeus|L.]]) Crantz</small><br>''Monotropa uniflora variegata'' <small>[[Heinrich Andres|Andres]]</small><br>''Monotropa uniflora nicaraguensis'' <small>[[Johan Martin Christian Lange|Lange]]</small><br>''Monotropa uniflora australis'' <small>([[Heinrich Andres|Andres]]) [[Karel Domin|Domin]]</small><br>''Monotropa morisoniana'' <small>[[André Michaux|Michx.]]</small><br>''Monotropa morisoni'' <small>[[Christiaan Hendrik Persoon|Pers.]]</small><br>''Monotropa japonica'' <small>[[Adrien René Franchet|Franch.]] & [[Paul Amédée Ludovic Savatier|Sav.]]</small><br>''Monotropa coccinea mexicana'' <small>[[Johan Martin Christian Lange|Lange]]</small><br>''[[Monotropa brittonii]]'' <small>[[John Kunkel Small|Small]]</small><br>''Monotropa australis'' <small>[[Heinrich Andres|Andres]]</small> }} '''Pípurót''' ([[fræðiheiti]]: ''Monotropa uniflora''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/449TF|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53562579|accessdate= 2023-09-19}}</ref>) er tegund [[Blómplanta|blómplantna]] af [[lyngætt]]. Hún vex víða á N-Ameríku og S-Asíu á tempruðum svæðum.<ref>{{Cite web|url= https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:281016-2|title= Monotropa uniflora L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2023-09-19}}</ref> Eins og aðrar tegundir undirættarinnar, þá er hún sérhæfður sníkill/sambýlingur á sveppum sem mynda svepprót. Eru það nokkrar tegundir af [[hnefluætt]] (Russulaceae).<ref>{{Cite journal |last1=Yang |first1=S. |last2=Pfister |first2=D. H. |year=2006 |title=''Monotropa uniflora'' plants of eastern Massachusetts form mycorrhizae with a diversity of russulacean fungi |url=https://archive.org/details/mycologia_july-august-2006_98_4/page/535 |journal=Mycologia |volume=98 |issue=4 |pages=535–540 |doi=10.3852/mycologia.98.4.535 |pmid=17139846}}</ref> ==Tilvísanir== {{reflist}} {{commonscat|Monotropa uniflora}} {{Wikilífverur|Monotropa uniflora}} {{stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Lyngætt]] r8zjslzdfh4dsbqszqnm7gyc9kpcatn 0 176917 1967667 1935290 2026-06-15T16:17:10Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967667 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Rhizophagus'' | image = Réseau de mycorhize à l'intérieur d'une racine.tif | image_width = 250px | image_caption = Ýmur "Rhizophagus irregularis" í frumum róta [[Bóndabaunir|bóndabauna]] "Vicia faba" | regnum = [[Svepparíki]] (''Fungi'') | divisio = [[Glómsfylking]] (''Glomeromycota'') | classis = [[Glómssveppir]] (''Glomeromycetes'') | ordo = [[Glómsbálkur]] (''Glomerales'') | genus = Rhizophagus | genus_authority = [[P.A. Dang.]] 1896 | synonyms = }} '''Rhizophagus''' eru [[sveppir]] sem mynda allir samlífi við plöntur og mynda innræna svepprót hjá þeim. Þeir eru náskyldir [[glómar|glómum]] (''Glomus''), og eru oft taldir til þeirra. Sveppirnir fjölga sér að mestu kynlaust með svonefndum brotagróum. == Tegundir<ref>{{cite book | vauthors = Schüßler A, Walker C | year = 2010 | title = The Glomeromycota: A species list with new families and new genera | url = http://schuessler.userweb.mwn.de/amphylo/species_infos/higher_taxa/Schuessler+Walker%20%282010%29%20Glomeromycota%20species%20list%20with%20new%20taxa.pdf | location = The Royal Botanic Garden Edinburgh, The Royal Botanic Garden Kew, Botanische Staatssammlung Munich, and Oregon State University | publisher = CreateSpace Independent Publishing Platform | pages = 58 | isbn = 978-1466388048 | access-date = 2023-10-22 | archive-date = 2016-03-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160305033947/http://schuessler.userweb.mwn.de/amphylo/species_infos/higher_taxa/Schuessler%20Walker%20%282010%29%20Glomeromycota%20species%20list%20with%20new%20taxa.pdf | url-status = dead }}</ref> == * ''[[Rhizophagites aggregatum]]'' <small>(N.C. Schenck & G.S. Sm.</small> * ''[[Rhizophagus arabicus]]''<ref name="Symanczik 2014">{{cite journal |author1=Symanczik S |author2=Błaszkowski J |author3=Chwat G |author4=Boller T |author5=Wiemkin A |author6=Al-Yahya’ei MN. |title=Three new species of arbuscular mycorrhizal fungi discovered at one location in a desert of Oman: ''Diversispora omaniana'', ''Septoglomus nakheelum'' and ''Rhizophagus arabicus'' |url=https://archive.org/details/mycologia_march-april-2014_106_2/page/243 |journal=Mycologia |year=2014 |volume=106 |issue=2 |pages=243–59 |doi=10.3852/106.2.243 |pmid=24782493|s2cid=29140887 }}</ref> * ''[[Rhizophagus clarus]]'' <small>(T.H. Nicolson & N.C. Schenck) C. Walker & A. Schüßler</small> * ''[[Rhizophagus custos]]'' <small>(C. Cano & [[Yolande Dalpé|Dalpé]]) C. Walker & A. Schüßler</small> * ''[[Rhizophagus diaphanum]]'' <small>(J.B. Morton & C. Walker) C. Walker & A. Schüßler</small> * ''[[Rhizophagus fasciculatus]]'' <small>(Thaxt.) C. Walker & A. Schüßler</small> * ''[[Rhizophagus intraradices]]'' <small>(N.C. Schenck & G.S. Sm.) C. Walker & A. Schüßler</small> * ''[[Rhizophagus iranicus]]'' <small>(Blaszk., Kovács & Balázs) C. Walker & A. Schüßler</small> * ''[[Rhizophagus irregularis]]'' <small>(Blaszk., Wubet, Renker & Buscot) C. Walker & A. Schüßler</small> * ''[[Rhizophagus manihotis]]'' <small>(R.H. Howeler, Sieverd. & N.C. Schenck) C. Walker & A. Schüßler</small> * ''[[Rhizophagus proliferus]]'' <small>([[Yolande Dalpé|Dalpé]] & Declerck) C. Walker & A. Schüßler</small> == Tilvísanir == {{reflist}} {{Stubbur|sveppir}} [[Flokkur:Glómsbálkur]] jzflw4mlp1r9msxtz20hh2yts5skunm 0 179005 1967702 1958945 2026-06-15T16:43:34Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967702 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Confederate Reunion Parade Richmond.jpg|thumb|right|[[George Washington Custis Lee|Custis Lee]] (1832–1913) ríður á hesti fyrir framan Jefferson Davis-minnismerkið í [[Richmond (Virginía)|Richmond]] þann 3. júní 1907 og fylgist með skrúðgöngu til heiðurs gamalla hermanna Suðurríkjasambandsins.]] '''Hinn glataði málstaður suðurríkjanna''' ([[enska]]: ''Lost Cause of the Confederacy'' eða bara ''Lost Cause'') er bandarísk [[skýringarsögn]] sem byggir á gervisagnfræði<ref>{{cite news |last=Duggan |first=Paul |date=November 28, 2018 |url=https://www.washingtonpost.com/news/magazine/wp/2018/11/28/feature/the-confederacy-was-built-on-slavery-how-can-so-many-southern-whites-still-believe-otherwise/ |title=The Confederacy Was Built on Slavery. How Can So Many Southern Whites Think Otherwise? |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=March 2, 2020 |archive-date=April 16, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416212916/https://www.washingtonpost.com/news/magazine/wp/2018/11/28/feature/the-confederacy-was-built-on-slavery-how-can-so-many-southern-whites-still-believe-otherwise/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite journal |title=The Black and the Gray: An Interview with Tony Horwitz |url=https://archive.org/details/southern-cultures_1998_4_1/page/5 |journal=Southern Cultures |date=1998 |volume=4 |issue=1 |pages=5–15 |doi=10.1353/scu.1998.0065 }}</ref> og afneitunarstefnu.<ref>{{Cite web |url=https://www.battlefields.org/learn/articles/lost-cause-definition-and-origins |title=American Battlefield Trust, October 30, 2020, updated March 25, 2021 |date=October 30, 2020 |access-date=June 2, 2021 |archive-date=June 2, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602214043/https://www.battlefields.org/learn/articles/lost-cause-definition-and-origins |url-status=live }}</ref><ref>{{cite magazine | first=Molly | last=Ball | title=Stonewalled | magazine=[[Time (magazine)|Time]] | date=June 7–14, 2021 | page=54 }}</ref><ref>{{Cite news |url=https://www.washingtonpost.com/outlook/five-myths/five-myths-about-the-lost-cause/2021/01/14/78853464-55f9-11eb-a08b-f1381ef3d207_story.html |title=Karen L. Cox, "Five Myths About the Lost Cause," ''The Washington Post,'' January 14, 2021 |newspaper=[[The Washington Post]] |access-date=June 2, 2021 |archive-date=April 14, 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210414185416/https://www.washingtonpost.com/outlook/five-myths/five-myths-about-the-lost-cause/2021/01/14/78853464-55f9-11eb-a08b-f1381ef3d207_story.html |url-status=live }}</ref> Sögnin gengur út á að málstaður [[Suðurríkjasambandið|Suðurríkjasambandsins]] í bandaríska [[Þrælastríðið|þrælastríðinu]] hafi verið göfugur, réttlátur og hafi ekki snúist um [[þrælahald]].<ref>{{cite news | url=https://enewspaper.latimes.com/infinity/article_share.aspx?guid=bfb284f1-9b32-4419-ad7b-205953ac2c73 | agency=Associated Press | title=Confederate Symbols Are Making Way for Better Things | newspaper=Los Angeles Times | date=February 27, 2021 | page=A-2 | access-date=May 23, 2021 | archive-date=May 23, 2021 | archive-url=https://web.archive.org/web/20210523192823/https://enewspaper.latimes.com/infinity/article_share.aspx?guid=bfb284f1-9b32-4419-ad7b-205953ac2c73 | url-status=live }}</ref><ref name=":0">{{cite book|editor-first=Aaron|editor-last=Sheehan-Dean|title=A Companion to the U.S. Civil War|url=https://books.google.com/books?id=-bfQAgAAQBAJ&pg=PT837|year=2014|publisher=Wiley|page=837|isbn=978-1-118-80295-3|access-date=April 19, 2017|archive-date=April 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420060013/https://books.google.com/books?id=-bfQAgAAQBAJ&pg=PT837|url-status=live}}</ref> Meginatriði skýringarsagnarinnar birtust fyrst árið 1866 og hún hefur enn töluverð áhrif á [[Kynþáttahyggja|kynþáttahyggju]], [[kynhlutverk]] og trúarleg viðhörf í [[Suðurríki Bandaríkjanna|suðurríkjum Bandaríkjanna]].<ref name="Cox">{{cite book | first=Karen L. | last=Cox | title=Dixie's Daughters: The United Daughters of the Confederacy and the Preservation of Confederate Culture | url=https://archive.org/details/dixiesdaughtersu0000kare | publisher=University Press of Florida | date=2019 | isbn=9780813064130 | oclc=1258986793}}</ref><ref>{{cite book | first=Charles Reagan | last=Wilson | title=Baptized in Blood: The Religion of the Lost Cause, 1865–1920 | publisher=University of Georgia Press | date=2011}}</ref> Sagnfræðingar hafa afsannað marga þætti í söguskýringu glataða málstaðarins. Auk þess að þurfa að vinna nauðungarvinnu og fá ekki að yfirgefa þrælahaldarana sættu þrælar í Bandaríkjunum oft [[kynferðisofbeldi]] og [[Nauðgun|nauðgunum]], fengu ekki að mennta sig og var gjarnan refsað með [[hýðing]]u og öðrum líkamlegum refsingum. Fjölskyldum þræla var oft skipt upp þegar einn eða fleiri fjölskyldumeðlimir voru seldir. Í slíkum tilvikum sáust þessir fjölskyldumeðlimir yfirleitt aldrei framar.<ref>{{cite news |url=https://www.washingtonpost.com/podcasts/retropod/last-seen-ads-1/ |newspaper=[[Washington Post]] |date=December 20, 2019 |title=Last Seen Ads |first=Mark |last=Rosenwald |series=Retropod |access-date=December 29, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229111208/https://www.washingtonpost.com/podcasts/retropod/last-seen-ads-1/ |archive-date=December 29, 2019 |url-status=live}}</ref> Talsmenn glataða málstaðarins hundsa þennan veruleika og halda því fram að þrælahald í Bandaríkjunum hafi fyrst og fremst verið af hinu góða. Þá hafna þeir því að deilan um þrælahald hafi verið meginorsök þrælastríðsins.<ref name="False Cause">{{Cite book|last=Domby|first=Adam H.|url=https://books.google.com/books?id=dJ24DwAAQBAJ|title=The False Cause: Fraud, Fabrication, and White Supremacy In Confederate Memory|date=February 11, 2020|publisher=University of Virginia Press|isbn=978-0-8139-4376-3|oclc=1151896244|access-date=July 4, 2020|archive-date=August 6, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806074552/https://books.google.com/books?id=dJ24DwAAQBAJ|url-status=live}}</ref> Þeir halda því fram að stríðið hafi fyrst og fremst verið frelsisbarátta suðurríkjanna á móti ofríki alríkisstjórnarinnar í [[Washington, D.C.|Washington]] og hafi snúist um vernd suðræna landbúnaðarhagkerfisins á móti árásargirni norðurríkjanna.<ref>{{cite book |last1=White |first1=C. |title=Journeys in Social Education: A Primer |date=July 23, 2011 |publisher=Springer Science & Business Media |isbn=978-94-6091-358-7 |page=102 |url=https://books.google.com/books?id=DjnV7M8Fn6oC&pg=PA102 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Craven |first1=Avery O. |title=The Growth of Southern Nationalism, 1848–1861: A History of the South |date=February 1, 1953 |publisher=LSU Press |isbn=978-0-8071-0006-6 |page=339 |url=https://books.google.com/books?id=uDUjPolsuRAC&pg=PA339 |access-date=September 7, 2022 |language=en}}</ref><ref name=Gallagher1>{{cite book |editor-first= Gary W. |editor-last= Gallagher |editor-first2= Alan T. |editor-last2= Nolan |title= The Myth of the Lost Cause and Civil War History |url= https://books.google.com/books?id=5SJvUWYDBhUC&pg=PA28 |year= 2000 |publisher= Indiana UP |isbn= 978-0-253-33822-8 |access-date= December 11, 2015 |archive-date= May 12, 2016 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160512175906/https://books.google.com/books?id=5SJvUWYDBhUC&pg=PA28 |url-status= live }}</ref> Talsmenn skýringarsagnarinnar halda því fram að sigur sambandssinna í stríðinu hafi verið vegna meiri mannfjölda og sterkari iðnkjarna þeirra en að suðurríkjamenn hafi þó verið réttsýnni og kænni hermenn en andstæðingar þeirra.<ref name="False Cause" /> Langflestir nútímasagnfræðingar hafna þessum skýringum og leggja áherslu á að meginorsök stríðsins hafi verið þrælahald.<ref name=":8">{{Cite journal |last=Finkelman |first=Paul |date=June 24, 2015 |title=States' Rights, Southern Hypocrisy, and the Crisis of the Union |url=https://ideaexchange.uakron.edu/akronlawreview/vol45/iss2/5 |journal=Akron Law Review |volume=45 |issue=2 }}</ref><ref>{{Cite book |last=McPherson |first=James M. |title=Battle Cry of Freedom: The Civil War Era |year=1988 |others=Frank and Virginia Williams Collection of Lincolniana |isbn=0-19-503863-0 |location=New York |pages=vii–viii |oclc=15550774}}</ref><ref>{{Cite book |last=McPherson |first=James M. |title=This Mighty Scourge: Perspectives on the Civil War |url=https://archive.org/details/isbn_9780195313666 |date=2007 |publisher=Oxford University Press |others=Frank and Virginia Williams Collection of Lincolniana |isbn=978-0-19-531366-6 |location=Oxford |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780195313666/page/3 3]–9 |oclc=74915689}}</ref> Hugmyndin um glataða málstaðinn var mjög útbreidd í kringum aldamót 19. og 20. aldar, þegar talsmenn hennar reistu fjölda minnismerkja til heiðurs gömlum hermönnum Suðurríkjasambandsins sem voru þá farnir að deyja hver af öðrum. Skýringarsögnin náði aftur mikilli útbreiðslu á tíma [[Mannréttindabarátta blökkumanna í Bandaríkjunum|réttindahreyfingarinnar]] á sjötta og sjöunda áratugi 20. aldar, þegar hún varð hluti af mótspyrnu suðurríkjamanna gegn auknum stuðningi við kynþáttajafnrétti í Bandaríkjunum. Stofnanir sem studdu kenninguna um glataða málstaðinn létu reisa fjölda minnismerkja og rituðu sagnfræðibækur til að halda á lofti „réttri“ frásögn af þrælastríðinu. Þannig var tryggt að hvítir suðurríkjamenn myndu áfram styðja stefnur sem tryggðu yfirráð hvítra, meðal annars [[Jim Crow]]-lögin.<ref name="Cox" /><ref name="auto">{{cite book|author=David W. Blight|title=Race and Reunion: The Civil War in American Memory|url=https://books.google.com/books?id=3R-yvmpYaqAC&pg=PA266|year=2001|publisher=[[Harvard University Press]]|isbn=978-0-674-00332-3|page=259|access-date=December 11, 2015|archive-date=June 10, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160610020739/https://books.google.com/books?id=3R-yvmpYaqAC&pg=PA266|url-status=live}}</ref> Hugmyndir um yfirburði hvíta mannsins eru lykilatriði í hugmyndafræði glataða málstaðarins.<ref name="auto"/> ==Einkenni== [[File:Pompey and Master -- Massa linkum.jpg|thumb|Hugmyndafræði glataða málstaðarins byggist meðal annars á ranghugmyndum um samband þræla og húsbænda þeirra.]] Mýtan um glataða málstaðinn felst meðal annars í fullyrðingum um að [[þrælahald]] hafi ekki verið helsta ágreiningsefnið á milli norður- og suðurríkjanna og hafi ekki verið ástæða þess að suðurríkin reyndu að kljúfa sig frá Bandaríkjunum. Samkvæmt mýtunni hefði aðeins verið tímaspursmál hvenær suðurríkin myndu afnema þrælahald af fúsum og frjálsum vilja, og í reynd hafi það verið upphlaupssamir afnámssinnar sem espuðu upp ágreining á milli ríkjanna. [[Svartir Bandaríkjamenn|Svart fólk]] sem bjó í þrældómi hafi upp til hópa verið hamingjusamt og tryggt húsbændum sínum.<ref name="Nolan200015">{{cite book |last1=Nolan |first1=Alan T. |editor1-last=Gallagher |editor1-first=Gary W. |editor2-last=Nolan |editor2-first=Alan T. |title=The Myth of the Lost Cause and Civil War History |year=2000 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33822-8 |pages=15–18 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5SJvUWYDBhUC&pg=PA15 |chapter=The Anatomy of the Myth}}</ref><ref name="Piston1990">{{cite book |last1=Piston |first1=William Garrett |title=Lee's Tarnished Lieutenant: James Longstreet and His Place in Southern History |year=1990 |publisher=University of Georgia Press |isbn=978-0-8203-1229-3 |page=158 |url=https://books.google.com/books?id=n24-UIO3TuUC&pg=PA158}}</ref> Ein röksemd að baki glataða málstaðnum gengur út á hugmyndina um að suðurríkjamenn hafi verið komnir af [[Normannar|normönnskum]] riddurum [[Vilhjálmur sigursæli|Vilhjálms sigursæla]], „[kynþætti] sem var kunnur fyrir vaskleika, riddaramennsku, heiður, blíðu og gáfur.“<ref name="Falconer1860">{{cite journal |last1=Falconer |first1=William |title=The Difference of Race Between the Northern and Southern People |journal=Southern Literary Messenger |date=June 1860 |volume=30 |issue=6 |page=407 |url=http://quod.lib.umich.edu/m/moajrnl/acf2679.0030.006/407}}</ref><ref name="McPherson1999">{{cite journal |last1=McPherson |first1=James M. |title=Was Blood Thicker than Water? Ethnic and Civic Nationalism in the American Civil War |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-american-philosophical-society_1999-03_143_1/page/106 |journal=Proceedings of the American Philosophical Society |date=1999 |volume=143 |issue=1 |page=106 |jstor=3181978 }}</ref> Talsmenn glataða málstaðarins reyna að skýra hernaðarósigur Suðurríkjasambandsins þannig að suðrið hafi í raun ekki verið sigrað, heldur hafi það lotið í lægra haldi vegna ósanngjarnra yfirburða norðurríkjanna á sviði mannfjölda og auðlinda. Hins vegar halda þeir því gjarnan fram að suðurríkin hefðu sigrað ef þau hefðu unnið [[Orrustan við Gettysburg|orrustuna við Gettysburg]] eða að þau hafi tapað vegna dauða [[Stonewall Jackson]]s árið 1863 og mistaka [[James Longstreet]] aðstoðarhershöfðingja.<ref name="Nolan200015"/> Í orðræðu glataða málstaðarins eru suðurríkin sýnd á rómantískan máta sem land „glæsibrags og kyrrðar“ þar sem plantekruaðallinn var undanlátssamur gagnvart glaðlyndum þrælum sínum og gildi á borð við karlmennsku og hugrekki voru í hávegum höfð. Svart og hvítt fólk hafi búið saman í sátt og samlyndi og bæði notið góðs af siðmenningu suðurríkjanna, sem hafi verið langtum betri en í norðrinu.<ref name="Piston1990112">{{cite book |last1=Piston |first1=William Garrett |title=Lee's Tarnished Lieutenant: James Longstreet and His Place in Southern History |year=1990 |publisher=University of Georgia Press |isbn=978-0-8203-1229-3 |page=112 |url=https://books.google.com/books?id=n24-UIO3TuUC&pg=PA112}}</ref> Hermenn Suðurríkjasambandsins eru sýndir sem staðfastir, glæsilegir og hugrakkir. Herforingjum suðurríkjanna er nánast lyft upp á dýrlingastall og [[Robert E. Lee]] er látinn líkjast Kristi.<ref name="Nolan2000197">{{cite book |last1=Nolan |first1=Alan T. |editor1-last=Gallagher |editor1-first=Gary W. |editor2-last=Nolan |editor2-first=Alan T. |title=The Myth of the Lost Cause and Civil War History |year=2000 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-33822-8 |pages=197 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=5SJvUWYDBhUC&pg=PA197 |chapter=The Anatomy of the Myth}}</ref> [[Jefferson Davis]], forseti Suðurríkjasambandsins, skrifaði um stöðu svartra þræla í bókinni ''[[The Rise and Fall of the Confederate Government]]'' (1881):{{Tilvitnun|Þrælslund [svörtu hermannanna] gerði þá sátta við hlutskipti sitt, og þolinmæðisvinna þeirra gæddi heimaland þeirra ómældum auðæfum. Sterk staðbundin og persónuleg bönd þeirra tryggðu dygga þjónustu þeirra&nbsp;... Aldrei hefur verið til lánsamlegra samband milli vinnuafls og auðmagns. Þá kom freistarinn, eins og höggormurinn í Eden, og ginnti þá með galdraorðinu „frelsi“&nbsp;... Hann færði þeim vopn í hönd og þjálfaði lítillátt en tilfinningasamt eðli þeirra í ofbeldi og blóðsúthellingum, og sendi þá til að tortíma velunnurum þeirra.<ref name="Blight2009">{{cite book |last1=Blight |first1=David |editor1-last=Radway |editor1-first=Janice A. |editor2-last=Gaines |editor2-first=Kevin |editor3-last=Shank |editor3-first=Barry |editor4-last=Von Eschen |editor4-first=Penny |title=American Studies: An Anthology |year=2009 |publisher=John Wiley & Sons |isbn=978-1-4051-1351-9 |page=529 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=3D9FE-UfYxEC&pg=PA529 |chapter=The Lost Cause and Causes Not Lost}}</ref><ref name="Davis1881">{{cite book |last1=Davis |first1=Jefferson |title=The Rise and Fall of the Confederate Government |date=1881 |publisher=D. Appleton and Company |pages=192–193 |url=https://books.google.com/books?id=F9gBAAAAMAAJ&pg=PA192}}</ref>}} ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|saga|Bandaríkin}} [[Flokkur:Gervisagnfræði]] [[Flokkur:Þrælastríðið]] 6mhim1bxj6xi21xgj0s1g92z3ea59qj 0 180331 1967787 1859670 2026-06-15T17:45:44Z Charlesjsharp 99535 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Common tailorbird (Orthotomus sutorius).jpg]] → [[File:Common tailorbird (Orthotomus sutorius guzuratus) Kerala.jpg]] id 1967787 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Indverski saumfugl | image = Common tailorbird (Orthotomus sutorius guzuratus) Kerala.jpg | image_width = 250px | status = LC | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Spörfuglar]] (''Passeriformes'') | familia = [[Cisticolidae]] | genus = [[Orthotomus]] | species = '''''O. sutorius''''' | binomial = ''Orthotomus sutorius'' | binomial_authority = [[Thomas Pennant|Pennant]], 1769 | image_caption = Karlfugl | image2 = ♀ Common tailorbird (Orthotomus sutorius) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg | image2_width = 250px | image2_caption = Kvenfugl }} Hinn '''indverski saumfugl''' ([[fræðiheiti]]: ''Orthotomus sutorius'') er tegund spörfugla. == Heimildaskrá == {{reflist}} {{commonscat|Orthotomus sutorius}} {{Wikilífverur|Orthotomus sutorius}} [[Flokkur:Spörfuglar]] {{stubbur}} 90i1uhlgqar24l9sqsnhb92cr31jn7m 1967791 1967787 2026-06-15T17:47:46Z Charlesjsharp 99535 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Common tailorbird (Orthotomus sutorius guzuratus) Kerala.jpg]] → [[File:Common tailorbird (Orthotomus sutorius guzuratus) male Kerala.jpg]] id 1967791 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | color = pink | name = Indverski saumfugl | image = Common tailorbird (Orthotomus sutorius guzuratus) male Kerala.jpg | image_width = 250px | status = LC | status_system = iucn3.1 | regnum = [[Dýraríki]] (''Animalia'') | phylum = [[Seildýr]] (''Chordata'') | classis = [[Fuglar]] (''Aves'') | ordo = [[Spörfuglar]] (''Passeriformes'') | familia = [[Cisticolidae]] | genus = [[Orthotomus]] | species = '''''O. sutorius''''' | binomial = ''Orthotomus sutorius'' | binomial_authority = [[Thomas Pennant|Pennant]], 1769 | image_caption = Karlfugl | image2 = ♀ Common tailorbird (Orthotomus sutorius) Photograph by Shantanu Kuveskar.jpg | image2_width = 250px | image2_caption = Kvenfugl }} Hinn '''indverski saumfugl''' ([[fræðiheiti]]: ''Orthotomus sutorius'') er tegund spörfugla. == Heimildaskrá == {{reflist}} {{commonscat|Orthotomus sutorius}} {{Wikilífverur|Orthotomus sutorius}} [[Flokkur:Spörfuglar]] {{stubbur}} qwlz6sxnedbd5e42nmq84ynije1a9ji 0 180960 1967695 1914338 2026-06-15T16:39:20Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967695 wikitext text/x-wiki {{Bók | titill = Tíðindalaust á vesturvígstöðvunum | undirtitill = | uppr_titill = Im Westen nichts Neues | þýðandi = Björn Franzson (1930) | mynd = Remarque Im Westen nichts Neues 1929.jpg | lýsing_myndar = Kápa fyrstu útgáfu bókarinnar. | höfundur = [[Erich Maria Remarque]] | myndir = | kápa = | land = {{DEU}} [[Þýskaland]] | tungumál = [[Þýska]] | útgefandi = [[Propyläen Verlag]] | útgáfudagur = 29. janúar 1929 | stefnur = [[Stríðsskáldsaga]] | prentun = | síður = | isbn = | forveri = | framhald = [[Vér héldum heim]] }} '''''Tíðindalaust á vesturvígstöðvunum''''' ([[þýska]]: ''Im Westen nichts Neues'') er skáldsaga eftir [[Erich Maria Remarque]], sem barðist með þýska hernum í [[fyrri heimsstyrjöldin]]ni. Bókin lýsir líkamlegum og sálrænum þjáningum þýskra hermanna á styrjaldartímanum ásamt fjarlægð þeirra frá borgaralegu samfélagi eftir að þeir snúa heim frá vígstöðvunum. Skáldsagan birtist fyrst í nóvember og desember 1928 í þýska fréttablaðinu ''[[Vossische Zeitung]]'' og var síðan birt í bókarformi seint í janúar 1929. Bókin og framhald hennar, ''[[Vér héldum heim]]'' (1930), voru bannaðar og brenndar í [[Bókabrenna|bókabrennum]] á tíma [[Þriðja ríkið|Þýskalands nasismans]]. ''Tíðindalaust á vesturvígstöðvunum'' seldist í 2,5 milljónum eintaka á 22 tungumálum fyrstu 18 mánuðina eftir að hún var prentuð.<ref>{{cite journal |last=Eksteins |first=Modris |title=All Quiet on the Western Front and the Fate of a War |url=https://archive.org/details/journal-of-contemporary-history_1980-04_15_2/page/353 |journal=Journal of Contemporary History |volume=15 |issue=2 |page=353 |publisher=[[SAGE Publications]] |date=April 1980 |doi=10.1177/002200948001500207 |s2cid=159998295 }}</ref> Þrjár kvikmyndir hafa verið gerðar eftir bókinni og hlutu allar góðar viðtökur. [[Tíðindalaust á vesturvígstöðvunum (kvikmynd frá 1930)|Bandarísk kvikmynd byggð á bókinni]] kom út í leikstjórn [[Lewis Milestone]] árið 1930 og vann til tvennra [[Óskarsverðlaunin|Óskarsverðlauna]]. [[Tíðindalaust á vesturvígstöðvunum (kvikmynd frá 1979)|Bresk-bandarísk sjónvarpsmynd]] í leikstjórn [[Delbert Mann|Delberts Mann]] kom út árið 1979 og vann bæði til [[Golden Globe-verðlaunin|Golden Globe-verðlauna]] og [[Emmy-verðlaunin|Emmy-verðlauna]]. Loks kom út [[Tíðindalaust á vesturvígstöðvunum (kvikmynd frá 2022)|þýsk kvikmyndaútfærsla sögunnar]] árið 2022 í leikstjórn [[Edward Berger|Edwards Berger]] sem vann til fernra Óskarsverðlauna. ==Söguþráður== [[Sögumaður]] bókarinnar er ungur hermaður að nafni Páll Bäumer (Paul Bäumer á frummálinu). Þegar sagan hefst er Páll, ásamt hermanni að nafni Müller, að heimsækja vin sinn sem hefur særst í bardaga. Þeir þrír höfðu, ásamt sautján öðrum, boðið sig fram til herþjónustu stuttu eftir upphaf [[Fyrri heimsstyrjöldin|fyrri heimsstyrjaldarinnar]] vegna hvatninga frá kennara sínum, Kantorek. Ólíkt mörgum stríðssögum leggur bókin ekki áherslu á frásagnir af hetjudáðum og hugdirfsku, heldur er hún raunsæ lýsing á ömurlegum aðstæðum hermanna í fyrri heimsstyrjöldinni. Sérhver dagur einkennist af stöðugum sprengjuárásum, matarleit, og tilviljanakenndri skiptingu milli þeirra sem lifa og þeirra sem deyja. Öllu þessu er lýst í smáatriðum. Remarque lýsir eftirlifandi hermönnunum gjarnan sem tilfinningalega dauðum, gömlum og köldum: {{Tilvitnun2|Vér erum ekki lengur æskumenn. Nú er það ekki lengur hugsjón vor að sigra heiminn í einu áhlaupi. Vér erum flýjandi menn. Vér flýjum sjálfa oss, flýjum lífið. Vér vorum átján ára, og oss var farið að þykja vænt um heiminn og lífið, en vér vorum neyddir til að skjóta á það.<ref>{{Cite book|title=Tíðindalaust á vesturvígstöðvunum|author=Erich Maria Remarque|translator=Björn Franzson|publisher=Víkurútgáfan|year=1974|edition=2|pp=54|place=Reykjavík}}</ref>}} Páll fær orlof frá herþjónustunni með reglubundnu millibili og fær því leyfi til að snúa heim um stundarsakir. Hann á erfitt með að skilja fólkið á heimaslóðum sínum. Á meðan dátarnir á vígstöðvunum óska einskis heitar en friðar og skilja að [[Þýska keisaradæmið|Þýskaland]] er að tapa stríðinu tala óbreyttir borgarar heima fyrir saman um að brátt muni herinn hertaka [[París]]. Helsti boðskapur bókarinnar er sá að stríðið sé með öllu tilgangslaust og sóun á mannslífum. Enginn hermannanna hefur nokkurn tímann hitt Frakka áður en stríðið hófst og hefur enn síður haft ástæðu til að drepa þá. Sumir dátarnir velta fyrir sér hvernig stríðið hófst, í hverra þágu sé verið að berjast og hver græði á stríðinu. Enginn hefur svar við þessu. Annar boðskapur bókarinnar gengur út á hver skelfilegt stríðið er. Páll lýsir viðurstyggð stríðsins í frásögn sinni út alla skáldsöguna. Skotgrafirnar og víggirðingarnar eru ávallt þaktar tómum skothylkjum; eiturgas leggst eins og teppi yfir allan vígvöllinn; leyniskyttur skjóta á alla sem reka höfuðið yfir barm skotgrafanna. Undir lok bókarinnar hefja Frakkar áhlaup og brjóta vígstöðvar Þjóðverja á bak aftur. Á síðustu síðu bókarinnar er Páll sjálfur drepinn en dauði hans áorkar engu hernaðarlega séð. Í skýrslu hersins um daginn sem Páll er veginn stendur einfaldlega: „Tíðindalaust á vesturvígstöðvunum“. ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Bókaárið 1929]] [[Flokkur:Skáldsögur um fyrri heimsstyrjöldina]] [[Flokkur:Þýskar skáldsögur]] 7hm4i1d9nog7vzyb2kt3t0dgdo2q3zu 0 181243 1967709 1951394 2026-06-15T16:48:23Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967709 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | image = Barbarea vulgaris ENBLA07.jpg | image_caption = | regnum = [[Jurtaríki]] (''Plantae'') | unranked_divisio = [[Dulfrævingar]] (''Angiospermae'') | unranked_classis = [[Eudicotidae]] | unranked_subclassis = [[Rosids]] | ordo = [[Krossblómabálkur]] (''Brassicales'') | familia = [[Krossblómaætt]] (''Brassicaceae'') | genus = ''[[Barbarea]]'' | species = '''''B. vulgaris''''' | binomial = ''Barbarea vulgaris'' | binomial_authority = ([[Carl von Linné|L.]]) [[William Townsend Aiton|W.T. Aiton]] | range_map = | synonyms={{collapsible list| ''Arabis barbarea'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[Johann Jakob Bernhardi|Bernh.]]</small><br>''Barbarea altaica'' <small>[[Antoni Lukianowicz Andrzejowski|Andrz.]] ex [[Ernst Gottlieb von Steudel|Steud.]]</small><br>''Barbarea arcuata f. brachycarpa'' <small>([[Georges Rouy|Rouy]] & [[Julien Foucaud|Foucaud]]) Kuusk</small><br>''Barbarea augustana'' <small>[[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small><br>''Barbarea barbarea'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[Conway MacMillan|Mac Mill.]]</small><br>''Barbarea barbarea subsp. brachycarpa'' <small>([[Georges Rouy|Rouy]] & [[Julien Foucaud|Foucaud]]) [[Charles Vancouver Piper|Piper]]</small><br>''Barbarea barbarea var. longisiliquosa'' <small>(Carion) [[Oliver Atkins Farwell|Farw.]]</small><br>''Barbarea ceretana'' <small>[[fader Sennen|Sennen]]</small><br>''Barbarea croatica'' <small>[[Vincze von Borbás|Borbás]] & [[Ljudevit Farkaš Vukotinović|Vuk.]]</small><br>''Barbarea hirsuta'' <small>[[Carl Ernst August Weihe|Weihe]]</small><br>''Barbarea iberica'' <small>([[Carl Ludwig Willdenow|Willd.]]) [[Augustin Pyrame de Candolle|DC.]]</small><br>''Barbarea iberica'' <small>[[Carl Ludwig Willdenow|Willd.]] ex [[Augustin Pyrame de Candolle|DC.]]</small><br>''Barbarea iberica subsp. rivularis'' <small>([[Julien Victor de Martrin-Donos|Martrin-Donos]]) [[Otto Schwarz|O. Schwarz]]</small><br>''Barbarea iberica subsp. vulgaris'' <small>([[William Townsend Aiton|W.T. Aiton]]) [[Otto Schwarz|O. Schwarz]]</small><br>''Barbarea intermedia var. pyrenaica'' <small>([[Claude Thomas Alexis Jordan|Jord.]]) [[Marie Clément Gaston Gautier|Gaut.]]</small><br>''Barbarea kayseri'' <small>[[Philipp Johann Ferdinand Schur|Schur]]</small><br>''Barbarea lepuznica'' <small>[[Erasmus Iuliu Nyárády|Nyár.]]</small><br>''Barbarea linnaei'' <small>[[Karl Friedrich Schimper|K. F. Schimp.]] & [[Fridolin Carl Leopold Spenner|Spenn.]]</small><br>''Barbarea linnaei var. vulgaris'' <small>([[William Townsend Aiton|W.T. Aiton]]) [[Johann Christoph Döll|Döll]]</small><br>''Barbarea lyrata'' <small>([[Jean-Emmanuel Gilibert|Gilib.]]) [[Paul Friedrich August Ascherson|Asch.]]</small><br>''Barbarea lyrata var. iberica'' <small>([[Carl Ludwig Willdenow|Willd.]] ex [[Augustin Pyrame de Candolle|DC.]]) [[Paul Friedrich August Ascherson|Asch.]]</small><br>''Barbarea macrophylla'' <small>[[Eugen von Halácsy|Halácsy]]</small><br>''Barbarea praecox var. vicina'' <small>([[Julien Victor de Martrin-Donos|Martrin-Donos]]) [[Georges Rouy|Rouy]] & [[Julien Foucaud|Foucaud]]</small><br>''Barbarea pyrenaica'' <small>[[Claude Thomas Alexis Jordan|Jord.]]</small><br>''Barbarea rivularis'' <small>[[Julien Victor de Martrin-Donos|Martrin-Donos]] ex [[Henri Loret|Loret]]</small><br>''Barbarea rupestris'' <small>[[Ernst Gottlieb von Steudel|Steud.]]</small><br>''Barbarea sicula'' <small>[[Jean Charles Marie Grenier|Gren.]] & [[Dominique Alexandre Godron|Godr.]] (Ambiguous)</small><br>''Barbarea stolonifera'' <small>[[Auguste Nicolas Pomel|Pomel]]</small><br>''Barbarea stricta'' <small>[[Heinrich Moritz Willkomm|Willk.]] (Ambiguous)</small><br>''Barbarea sylvestris'' <small>[[Claude Thomas Alexis Jordan|Jord.]]</small><br>''Barbarea vicina'' <small>[[Julien Victor de Martrin-Donos|Martrin-Donos]]</small><br>''Barbarea vulgaris f. ambigua'' <small>[[Hugo Zapałowicz|Zapal.]]</small><br>''Barbarea vulgaris f. grandiflora'' <small>[[Hugo Zapałowicz|Zapal.]]</small><br>''Barbarea vulgaris f. hirsuta'' <small>([[Carl Ernst August Weihe|Weihe]]) Fernald</small><br>''Barbarea vulgaris f. montana'' <small>[[Hugo Zapałowicz|Zapal.]]</small><br>''Barbarea vulgaris f. multicaulis'' <small>[[Hugo Zapałowicz|Zapal.]]</small><br>''Barbarea vulgaris f. patentissima'' <small>[[Hugo Zapałowicz|Zapal.]]</small><br>''Barbarea vulgaris f. pinnatifida'' <small>([[August Neilreich|Neilr.]]) [[Hugo Zapałowicz|Zapal.]]</small><br>''Barbarea vulgaris f. pleniflora'' <small>Kotula ex [[Hugo Zapałowicz|Zapal.]]</small><br>''Barbarea vulgaris f. stolonifera'' <small>([[Auguste Nicolas Pomel|Pomel]]) [[René Charles Joseph Ernest Maire|Maire]]</small><br>''Barbarea vulgaris f. subcoriacea'' <small>[[Hugo Zapałowicz|Zapal.]]</small><br>''Barbarea vulgaris subsp. pyrenaica'' <small>([[Claude Thomas Alexis Jordan|Jord.]]) [[Gaston Bonnier|Bonnier]]</small><br>''Barbarea vulgaris subsp. rivularis'' <small>([[Julien Victor de Martrin-Donos|Martrin-Donos]]) [[Werner Rothmaler|Rothm.]]</small><br>''Barbarea vulgaris subsp. silvestris'' <small>([[Claude Thomas Alexis Jordan|Jord.]]) [[Gaston Bonnier|Bonnier]]</small><br>''Barbarea vulgaris sylvestris'' <small>[[Elias Fries|Fr.]]</small><br>''Barbarea vulgaris var. brachycarpa'' <small>[[Georges Rouy|Rouy]] & [[Julien Foucaud|Foucaud]]</small><br>''Barbarea vulgaris var. campestris'' <small>[[Elias Fries|Fr.]]</small><br>''Barbarea vulgaris var. doellii'' <small>[[Friedrich Georg Christoph Alefeld|Alef.]]</small><br>''Barbarea vulgaris var. gracilis'' <small>[[Augustin Pyrame de Candolle|DC.]]</small><br>''Barbarea vulgaris var. hirsuta'' <small>([[Carl Ernst August Weihe|Weihe]]) [[Friedrich Georg Christoph Alefeld|Alef.]]</small><br>''Barbarea vulgaris var. hirsuta'' <small>([[Carl Ernst August Weihe|Weihe]]) [[Georg Wilhelm Franz Wenderoth|Wender.]]</small><br>''Barbarea vulgaris var. longisiliquosa'' <small>Carion</small><br>''Barbarea vulgaris var. macrophylla'' <small>[[Eugen von Halácsy|Halácsy]]</small><br>''Barbarea vulgaris var. patens'' <small>[[August Neilreich|Neilr.]]</small><br>''Barbarea vulgaris var. rivularis'' <small>([[Julien Victor de Martrin-Donos|Martrin-Donos]]) [[Paul Victor Fournier|P. Fourn.]]</small><br>''Campe barbarea'' <small>([[François Alexandre Pierre de Garsault|Garsault]]) [[William Franklin Wight|W. Wight]]</small><br>''Campe barbarea var. hirsuta'' <small>([[Carl Ernst August Weihe|Weihe]]) House</small><br>''Campe rivularis'' <small>([[Julien Victor de Martrin-Donos|Martrin-Donos]]) [[Amos Arthur Heller|A. Heller]]</small><br>''Campe vulgaris'' <small>([[William Townsend Aiton|W.T. Aiton]]) [[Joseph Dulac|Dulac]]</small><br>''Crucifera barbaraea'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[Ernst Hans Ludwig Krause|E. H. L. Krause]]</small><br>''Eruca barbarea'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[Jean-Baptiste Lamarck|Lam.]]</small><br>''Erysimum barbarea'' <small>[[Carl von Linné|L.]] (Ambiguous)</small><br>''Erysimum barbarea var. patens'' <small>[[Carl Johann Hartman|Hartm.]]</small><br>''Erysimum lucidum'' <small>[[Richard Anthony Salisbury|Salisb.]]</small><br>''Erysimum lyratum'' <small>[[Jean-Emmanuel Gilibert|Gilib.]] (Ambiguous)</small><br>''Erysimum lyrifolium'' <small>Stokes</small><br>''Sisymbrium barbarea'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[Heinrich Johann Nepomuk von Crantz|Crantz]]</small><br>''Sisymbrium barbarea'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[Fridrich Hinrich Wiggers|F. H. Wigg.]]</small><br>''Sisymbrium barbarea'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[François Alexandre Pierre de Garsault|Garsault]]</small><br>''Barbarea arcuatum'' <small>[[Philipp Maximilian Opiz|Opiz]]</small><br>''Barbarea barbarea'' <small>([[Carl von Linné|L.]]) [[William Franklin Wight|W. Wight]] ex [[Charles Vancouver Piper|Piper]]</small><br>''Barbarea vulgaris taurica'' <small>([[Augustin Pyrame de Candolle|DC.]]) [[Joseph Dalton Hooker|Hook.f.]] & [[Thomas Anderson|T. Anderson]]</small><br>''Barbarea vulgaris macrophylla'' <small>[[Eugen von Halácsy|Halácsy]]</small><br>''Barbarea vulgaris arcuata'' <small>([[Philipp Maximilian Opiz|Opiz]]) [[Elias Fries|Fr.]]</small><br>''Barbarea vulgaris vulgaris'' <small></small><br>''Barbarea vulgaris arcuata'' <small>([[Philipp Maximilian Opiz|Opiz]]) [[August von Hayek|Hayek]]</small><br>''Barbarea taurica'' <small>[[Augustin Pyrame de Candolle|DC.]]</small><br>''Barbarea sibirica'' <small>([[Eduard August von Regel|Regel]]) [[Takenoshin Nakai|Nakai]]</small><br>''Barbarea macrophylla'' <small>([[Eugen von Halácsy|Halácsy]]) [[Eugen von Halácsy|Halácsy]]</small><br>''Barbarea arcuata'' <small>([[Philipp Maximilian Opiz|Opiz]]) [[Heinrich Gottlieb Ludwig Reichenbach|Rchb.]]</small>}} | synonyms_ref = }} '''Garðableikja''' ([[fræðiheiti]]: ''Barbarea vulgaris'') er [[jurt]] af [[krossblómaætt]].<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/KM6S|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2014 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2014|publisher= Species 2000: Reading, UK.|accessdate= 26 júní 2024}}</ref> Blómin standa í uppréttum klasa. Krónublöðin eru gul. Hún er mjög lík [[Hlíðableikja|hlíðableikju]] (''Barbarea stricta'') sem hefur stundum verið talin undirtegund hennar. Hún er ættuð frá Evrasíu.<ref>{{Cite web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:29455-2|title=Barbarea vulgaris W.T.Aiton {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|website=Plants of the World Online|language=en|access-date=2024-06-26}}</ref> Hún er slæðingur á Íslandi og hefur breiðst nokkuð út.<ref>{{Vefheimild|url=https://floraislands.is/barbavul.html|titill=Garðableikja - Barbarea vulgaris|höfundur=Hörður Kristinsson|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2024}}</ref> Fiðrildalirfur (t.d. [[kálmölur]] - ''Plutella xylostella'' og [[litli kálskjanni]] - ''Pieris rapae'') sem sækja í jurtir af krossblómaætt, sækja einnig í garðableikju, en vegna náttúrulegra [[sapónín]]a<ref name=":2">{{cite journal | doi = 10.1104/pp.109.136952 | title = Identification of Defense Compounds in Barbarea vulgaris against the Herbivore ''Phyllotreta nemorum'' by an Ecometabolomic Approach | url = https://archive.org/details/sim_plant-physiology_2009-12_151_4/page/1977 | year = 2009 | last1 = Kuzina | first1 = V. | last2 = Ekstrom | first2 = C. T. | last3 = Andersen | first3 = S. B. | last4 = Nielsen | first4 = J. K. | last5 = Olsen | first5 = C. E. | last6 = Bak | first6 = S. | journal = Plant Physiology | volume = 151 | issue = 4 | pages = 1977–90 | pmid = 19819983 | pmc = 2785962}}</ref><ref name=":3">{{cite journal | doi = 10.1016/j.phytochem.2010.11.007 | title = Barbarea vulgaris linkage map and quantitative trait loci for saponins, glucosinolates, hairiness and resistance to the herbivore ''Phyllotreta nemorum'' | year = 2011 | last1 = Kuzina | first1 = Vera | last2 = Nielsen | first2 = Jens Kvist | last3 = Augustin | first3 = Jörg Manfred | last4 = Torp | first4 = Anna Maria | last5 = Bak | first5 = Søren | last6 = Andersen | first6 = Sven Bode | journal = Phytochemistry | volume = 72 | issue = 2–3 | pages = 188–98 | pmid = 21130479}}</ref><ref name=":4">{{cite journal | doi = 10.1021/jf903988f | title = New Resistance-Correlated Saponins from the Insect-Resistant CruciferBarbarea vulgaris | year = 2010 | last1 = Nielsen | first1 = Nikoline J. | last2 = Nielsen | first2 = John | last3 = Staerk | first3 = Dan | journal = Journal of Agricultural and Food Chemistry | volume = 58 | issue = 9 | pages = 5509–14 | pmid = 20387830| url = https://figshare.com/articles/New_Resistance_Correlated_Saponins_from_the_Insect_Resistant_Crucifer_i_Barbarea_vulgaris_i_/2770123 }}</ref><ref name=":5">{{cite journal | doi = 10.1023/A:1014500330510 | year = 2002 | last1 = Shinoda | first1 = Tetsuro | last2 = Nagao | first2 = Tsuneatsu | last3 = Nakayama | first3 = Masayoshi | last4 = Serizawa | first4 = Hiroaki | last5 = Koshioka | first5 = Masaji | last6 = Okabe | first6 = Hikaru | last7 = Kawai | first7 = Akira | journal = Journal of Chemical Ecology | volume = 28 | issue = 3 | pages = 587–99 | pmid = 11944835 | title = Identification of a triterpenoid saponin from a crucifer, Barbarea vulgaris, as a feeding deterrent to the diamondback moth, Plutella xylostella| url = https://archive.org/details/journal-of-chemical-ecology_2002-03_28_3/page/587 | s2cid = 1539329 }}</ref> drepast lirfur sumra tegundanna úr eitrun.<ref>Shelton, A. M. and B. A. Nault (2004) "Dead-end trap cropping: a technique to improve management of the diamondback moth," ''Crop Protection'' '''23''': 497-503.</ref> Þetta hefur verið nýtt til að draga úr ágangi í kálrækt, enda eru margar tegundirnar orðnar ónæmar fyrir hefðbundnum skordýraeitrum. == Heimildir == {{reflist}} {{stubbur|grasafræði}} [[Flokkur:Krossblómaætt]] [[Flokkur:Plöntur á Íslandi]] 03jb9xvc1anofra6fca46hhtgf0f899 0 184867 1967683 1950751 2026-06-15T16:31:15Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967683 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Rosario Murillo | búseta = | mynd = 2017 Rosario Murillo (cropped).jpg | myndastærð = | myndatexti1 = Murillo árið 2017. | titill= Forseti Níkaragva<br>{{small|(ásamt [[Daniel Ortega]]}}) | stjórnartíð_start = [[30. janúar]] [[2025]] | stjórnartíð_end = | forveri = [[Daniel Ortega]] (sem eini forsetinn) | titill2 = Varaforseti Níkaragva | stjórnartíð_start2 = [[10. janúar]] [[2017]] | stjórnartíð_end2 = [[30. janúar]] [[2025]] | forseti2 = [[Daniel Ortega]] | forveri2 = [[Omar Halleslevens]] | eftirmaður2 = ''Embætti lagt niður'' | fæddur = {{fæðingardagur og aldur|1951|6|22}} | fæðingarstaður = [[Managva]], [[Níkaragva]] | starf = Stjórnmálamaður | stjórnmálaflokkur = [[Þjóðfrelsisfylking sandínista]] | trúarbrögð = [[Rómversk-kaþólska kirkjan|Kaþólsk]] | maki = {{plainlist| * {{marriage|Jorge Narváez|1967|1968|orsök=dó}} * {{marriage|[[Moisés Hassan]]|1968|1972|end=div}} * {{marriage|Carlos Vicente Ibarra|1973|1977|end=div}} * {{marriage|[[Daniel Ortega]]|1979}}}} | börn = 2 með Jorge Narváez<br>1 með Moisés Hassan<br>7 með Daniel Ortega | ættingjar = [[Augusto César Sandino]] (ömmubróðir) | undirskrift = Rosario Murillo (Signature).svg }} '''Rosario María Murillo Zambrana''' (f. 22. júní 1951) er níkarögsk stjórnmálakona og skáld<ref>{{cite news |date=22 November 2024 |title=Nicaragua: Ortega and wife to assume absolute power after changes approved |url=https://www.theguardian.com/world/2024/nov/22/nicaragua-ortega-wife-absolute-power |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2024-02-02 }}</ref><ref>{{cite web |last=Granger |first=Max |date=25 August 2024 |title=Is Nicaragua's Dictatorship Nearing Its End? |url=https://foreignpolicy.com/2024/08/25/nicaragua-ortega-murillo-dictatorship-fsln-repression/ |publisher=[[Foreign Policy]] |access-date=2024-02-02 }}</ref> sem hefur verið sam-forseti Níkaragva ásamt eiginmanni sínum, [[Daniel Ortega]], frá janúar 2025. Murillo var áður varaforseti Níkaragva frá 2017 til 2025 og forsetafrú Níkaragva frá 2007 til 2025 og 1985 til 1990 sem eiginkona Ortega forseta. Murillo hefur verið helsta talskona níkarögsku ríkisstjórnarinnar,<ref>{{cite news | title =Iran and Nicaragua in barter deal | date =5 August 2007 | url =http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6931807.stm | work =BBC News | access-date =5 October 2007 | archive-date =15 January 2009 | archive-url =https://web.archive.org/web/20090115142859/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/6931807.stm | url-status =live }}</ref> ráðherra,<ref>{{cite news | title =Nicaragua-Venezuela Talk Cooperation | url =http://www.plenglish.com/article.asp?ID=%7B9FB2EF41-A435-459E-8111-4B04A12681DA%7D)&language=EN | work =Prensa Latina | access-date =15 January 2008 | quote ="... informed Government minister and first lady, Rosario Murillo." | archive-date =17 January 2008 | archive-url =https://web.archive.org/web/20080117220408/http://plenglish.com/article.asp?ID=%7B9FB2EF41-A435-459E-8111-4B04A12681DA%7D%29&language=en | url-status =dead }}</ref> forstöðumaður Sandínistasamtaka menningarverkafólks, og samskiptastjóri samskipta- og borgararáðs Níkaragva. Hún tók við embætti varaforseta Níkaragva þann 10. janúar 2017.<ref>{{cite web |url=http://www.morningstaronline.co.uk/a-9584-Nicaragua-Sandinista-Ortega-sworn-in-for-fourth-term-as-president |title=Morning Star :: Nicaragua: Sandinista Ortega sworn in for fourth term as president {{!}} The People's Daily |website=www.morningstaronline.co.uk |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170112175501/http://morningstaronline.co.uk/a-9584-Nicaragua-Sandinista-Ortega-sworn-in-for-fourth-term-as-president |archive-date=2017-01-12}} </ref><ref>{{cite news | title=Poetry and Power in Nicaragua | date=29 March 1987 | url=https://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE7D8143AF93AA15750C0A961948260&sec=&spon=&pagewanted | work=The New York Times | access-date=5 October 2007 | first1=Francisco | last1=Goldman | archive-date=11 January 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240111002604/https://www.nytimes.com/1987/03/29/magazine/poetry-and-power-in-nicaragua.html?sec=&spon=&pagewanted | url-status=live }}</ref> Í ágúst 2021 hóf [[Evrópusambandið]] [[efnahagsþvinganir]] gegn henni vegna meintra mannréttindabrota.<ref>{{cite web |title=EU sanctions Nicaragua's first lady and vice-president over human rights violations |url=https://www.theguardian.com/world/2021/aug/02/eu-sanctions-nicaragua-first-lady-vice-president |website=Guardian |date=2 August 2021 |access-date=8 August 2021 |archive-date=8 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808111705/https://www.theguardian.com/world/2021/aug/02/eu-sanctions-nicaragua-first-lady-vice-president |url-status=live }}</ref> ==Æviágrip== Murillo fæddist í Managva í Níkaragva. Faðir hennar var Teódulo Murillo Molina (1915–1996), bómullarbóndi og búfjáreigandi. Móðir hennar var Zoilamérica Zambrana Sandino (1926–1973; dóttir Orlando José Zambrana Báez og Zoilaméricu Sandino Tiffer), systurdóttir hershöfðingjans [[Augusto César Sandino]] (1895–1934) sem barðist gegn hernámi Bandaríkjamanna í Níkaragva.<ref>{{Cite web |title=Desde España, Aparicio Sandino se estableció en Nicaragua |work=Stereo Romance (105.3 FM) |language=Spanish |first=Francisco |last=Gadea |date=4 November 2015 |access-date=23 June 2021 |url=https://www.stereo-romance.com/mundo/22-historia/89-desde-espana-aparicio-sandino-se-establecio-en-nicaragua-read.html }}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}{{Dead link|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Zoilamérica Sandino Tiffer |url=https://gw.geneanet.org/mdelcastillo?lang=en&n=sandino+tiffer&oc=0&p=zoilamerica |first=Marcos Antonio |last=del Castillo Ortiz |publication-place=[[París]], [[Frakkland]]i |website=[[Geneanet|GeneaNet]] |publisher=Geneanet SA |editor1-first=Jacques |editor1-last=Le Marois |editor2-first=Renaud |editor2-last=Baboin |editor3-first=Julie |editor3-last=Cassaigne |archive-date=17 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201017115949/https://gw.geneanet.org/mdelcastillo?lang=en&n=sandino+tiffer&oc=0&p=zoilamerica |date=1 January 2020 |access-date=23 June 2021 |language=English }}</ref> Hún giftist [[Daniel Ortega]] og eignaðist átta börn.<ref name="C2">{{cite news |work=Canal 2 (Televicentro de Nicaragua) |editor1-first=Igor |editor1-last=Ortiz |editor2-first=Ronald |editor2-last=Vázquez |editor3-first=Mellkcon |editor3-last=Molina |editor4-first=Maryine |editor4-last=Cantarero Pineda |editor5-first=Alejandro |editor5-last=Sacasa Pasos |publisher=Televicentro de Nicaragua, S.A. |publication-place=[[Managva]], [[Níkaragva]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20071124010725/http://www.canal2tv.com/Noticias/Marzo%202007/Etapas%20mas%20importante%20de%20Rosario%20Murillo.htm |archive-date=24 November 2007 |access-date=23 June 2021 |date=20 March 2007 |language=Spanish |first=Xiomara |last=Laguna |url-status=dead |title=Etapas más importantes de Rosario Murillo |url=http://www.canal2tv.com/Noticias/Marzo%202007/Etapas%20mas%20importante%20de%20Rosario%20Murillo.htm }}</ref> Murillo gekk í kaþólska stúlknaskólann Colegio Teresiano í Managva. Hún stundaði gagnfræðanám við Greenway Convent Collegiate School í [[Tiverton, Devon|Tiverton]] í Bretlandi og listnám við Institut Anglo-Suisse Le Manoir í [[La Neuveville]] í Sviss.<ref name="C2"/> Murillo er með próf í [[Enska|ensku]] og [[Franska|frönsku]] frá [[Cambridge-háskóli|Cambride-háskóla]] í Bretlandi. Hún gekk líka í opinbera háskólann Universidad Nacional Autónoma de Nicaragua í heimaborg sinni.<ref name="EN">{{cite news | first=Helena | last=Ramos | title=Rosario Murillo: Una cadencia de fervores | url=http://www.escritorasnicaragua.org/critica?idcritica=31 | archive-url=https://archive.today/20130414172414/http://www.escritorasnicaragua.org/critica?idcritica=31 | url-status=dead | archive-date=14 April 2013 | work=Asociación Nicaragüense de Escritoras | access-date=5 October 2007 | language=es }}</ref> ===Sandínisti=== Murillo gekk í [[Þjóðfrelsisfylking sandínista|Þjóðfrelsisfylkingu sandínista]] (FSLN) árið 1969 og veitti skæruliðum sandínista hæli á heimili sínu í [[Managva]], þar á meðal [[Tomás Borge]], einum stofnenda sandínistahreyfingarinnar.<ref name="C2"/> Snemma á áttunda áratugnum vann Murillo fyrir fréttablaðið ''La Prensa'' sem ritari tveggja þekktustu manna í níkarögsku stjórnmála- og bókmenntalífi, [[Pedro Joaquin Chamorro]] og [[Pablo Antonio Cuadra]]. Murillo var handtekin í [[Estelí]] árið 1976 fyrir stjórnmálaafskipti sín. Hún flúði stuttu síðar land og bjó í nokkra mánuði í [[Panama]] og [[Venesúela]]. Hún flutti síðar til Kosta Ríka, þar sem hún helgaði líf sitt stjórnmálunum að fullu, tók þátt í stofnun neðanjarðarútvarpsstöðvarinnar [[Radio Sandino]], og kynntist verðandi eiginmanni sínum, [[Daniel Ortega]].<ref name=":0">{{Cite news |first=John |last=Otis |title=Long silence from Nicaragua's president as first lady keeps press at arm's length |date=24 March 2015 |url=https://www.cpj.org/2015/03/long-silence-from-nicaraguas-president-as-first-la |access-date=23 June 2021 |editor1-first=Elana |editor1-last=Beiser |editor2-first=Jennifer |editor2-last=Dunham |editor3-first=Naomi |editor3-last=Zeveloff |editor4-first=Erik |editor4-last=Crouch |archive-date=14 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200614000638/https://cpj.org/2015/03/long-silence-from-nicaraguas-president-as-first-la |work=[[Committee to Protect Journalists|Committee to Protect Journalists (CPJ)]] |language=English |publication-place=[[New York-borg]], [[New York (fylki)|New York]], Bandaríkin }}</ref> Þegar sandínistar steyptu [[Anastasio Somoza Debayle]] af stóli árið 1979 sneri hún aftur til Níkaragva.<ref name=":0" /> === Stjórnmál === Murillo hóf að safna að sér pólitískum völdum árið 1998 þegar hún kom Ortega til varnar eftir að dóttir hennar og stjúpdóttir hans, Zoilamérica Narváez Murillo,<ref name="Rauen"/> sakaði hann um að hafa brotið á sér kynferðislega í mörg ár.<ref name=":1">{{Cite journal |author=Cad |issn=0030-0071 |lccn=sv86023034 |jstor=00300071 |oclc=1038241 |publisher=Off Our Backs, inc. |journal=[[Off Our Backs|Off Our Backs (OOB)]] |publication-place=[[Arlington County, Virginia|Arlington]], [[Virginía]], Bandaríkin |title=Nicaragua: Ortega charged with abusing stepdaughter |url=https://archive.org/details/sim_off-our-backs_1998-04_28_4/page/n8 |volume=28 |issue=4 |page=7 |date=1 January 1998 |editor1-first=Carol Anne |editor1-last=Douglas |editor2-first=Tacie |editor2-last=Dejanikus |editor3-first=Amaya |editor3-last=Robertson |editor4-first=Sherri |editor4-last=Whatley |editor5-first=Laura |editor5-last=Butterbaugh |editor6-first=Farar |editor6-last=Elliott |editor7-first=Angie |editor7-last=Manzano |editor8-first=Karla |editor8-last=Mantilla |editor9-first=Jennie |editor9-last=Rubby |editor10-first=Jenn |editor10-last=Smith |editor11-first=Alice |editor11-last=Henry |editor12-first=Angie |editor12-last=Young |language=English }}</ref> Murillo sagði ásakanirnar „fullkomlega falskar“<ref name=":1" /> og tók síðan opinberlega afstöðu með Ortega og fordæmdi dóttur sína, sem hefur ávallt staðið við ásakanirnar.<ref name="Rauen">{{cite web |title=Nicaragua's Proposed Legal Reforms Hinder Women's Rights and Threaten Political Opposition |first1=Alexia |last1=Rauen |first2=John |last2=Stolle-McAllister |first3=Sharri K. |last3=Hall |first4=Liam |last4=Timmons |first5=Erika |last5=Quinteros |editor1-first=Patricio |editor1-last=Zamorano |editor2-first=Frederick B. |editor2-last=Mills |editor3-first=Jill |editor3-last=Clark-Gollub |editor4-first=William |editor4-last=Camcaro |publication-place=[[Washington, D.C.]], United States of America |publisher=Council on Hemispheric Affairs, Inc. |website=[[Council on Hemispheric Affairs|Council on Hemispheric Affairs (COHA)]] |date=19 June 2017 |language=English |url=https://www.coha.org/nicaraguas-proposed-legal-reforms-hinder-womens-rights-and-threaten-political-opposition |archive-url=https://web.archive.org/web/20170619203801/https://www.coha.org/nicaraguas-proposed-legal-reforms-hinder-womens-rights-and-threaten-political-opposition |archive-date=19 June 2017 |access-date=23 June 2021 }}</ref> Dómsmáli gegn Ortega var vísað frá hæstarétti landsins árið 2001 þar sem það var fyrnt.<ref name=":0" /> Ortega var kjörinn forseti árið 2006 og endurkjörinn árið 2011. Í kosningunum 2016 bauð Murillo sig fram sem varaforseti í framboði Ortega. [[Lucia Newman]], blaðamaður hjá [[Al Jazeera]], hefur sagt um Murillo að hún hafi „víða verið álitin valdið á bak við forsetaembættið“.<ref name="Newman">{{Cite web |first=Lucia |last=Newman |author-link=Lucia Newman |url=https://www.aljazeera.com/news/2016/11/7/nicaragua-president-ortega-on-course-for-third-term |title=Nicaragua: President Ortega on course for third term |date=7 November 2016 |access-date=23 June 2021 |publisher=Al Jazeera Media Network |website=[[Al Jazeera]] |editor1-first=Giles |editor1-last=Trendle |publication-place=[[Doha]], [[Qatar]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610080351/https://www.aljazeera.com/news/2016/11/7/nicaragua-president-ortega-on-course-for-third-term |archive-date=10 June 2021 |agency=Al Jazeera Santiago de Chile Bureau |editor2-first=Hamad bin Thamer |editor2-last=Al Thani |editor2-link=Hamad bin Thamer Al Thani }}</ref> Á kjörtímabilinu brutust út [[Mótmælin í Níkaragva 2018-2019|fjöldamótmæli gegn stjórninni]] þar sem 309 manns höfðu látist í júlí 2018, þar af 25 manns undir 17 ára aldri.<ref>{{Cite news |work=El Nuevo Diario |publication-place=[[Managua]], Nicaragua |publisher=El Nuevo Diario, S.A. de C.V. (Editora Nuevo Amanecer) |archive-date=3 July 2018 |access-date=23 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180703204206/https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/468649-anpdh-crisis-nicaragua-deja-309-muertos |language=Spanish |title=Cifra de muertos por crisis en Nicaragua asciende a 309 |url=https://www.elnuevodiario.com.ni/nacionales/468649-anpdh-crisis-nicaragua-deja-309-muertos }}</ref> Þann 27. nóvember 2018 gaf [[Donald Trump]] Bandaríkjaforseti út stjórnartilskipun þar sem efnahagsþvingunum var beint sérstaklega að Murillo og að aðstoðarmanninum Néstor Moncada Lau.<ref>{{cite web |via=[[NARA|National Archives]] |url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/briefings-statements/president-donald-j-trump-pressuring-nicaraguan-regime-restore-democracy-rule-law |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120201056/https://trumpwhitehouse.archives.gov/briefings-statements/president-donald-j-trump-pressuring-nicaraguan-regime-restore-democracy-rule-law |archive-date=20 January 2021 |access-date=23 June 2021 |language=English |title=President Donald J. Trump is Pressuring the Nicaraguan Regime to Restore Democracy and the Rule of Law |publication-place=[[Washington, D.C.]], United States of America |publisher=[[White House Office of the Press Secretary]] |website=[[WhiteHouse.gov|WhiteHouse.gov (archival version of President Trump's tenure)]] }}</ref> ===Sam-forseti Níkaragva (2025–)=== Þann 20. nóvember 2024 kynnti Ortega tillögur að stjórnarskrárbreytingum til að lengja kjörtímabil sitt úr fimm árum í sex og lýsa Murillo sam-forseta.<ref>{{cite web |title=Nicaragua's Ortega proposes reform to make him and his wife 'copresidents' |url=https://apnews.com/article/nicaragua-daniel-ortega-wife-murillo-copresidents-ea9ad1e1c89c72b04ebd0ede46d0b3d5 |publisher=Associated Press |access-date=21 November 2024 |date=21 November 2024 }}</ref> Breytingarnar voru samþykktar í fyrstu umræðu á níkaragska þinginu þann 22. nóvember<ref>{{cite web |title=Nicaragua OKs reform to boost powers of president, wife |url=https://www.france24.com/en/live-news/20241122-nicaragua-oks-reform-to-boost-powers-of-president-wife |publisher=France 24 |access-date=23 November 2024 |date=23 November 2024 }}</ref> og tóku gildi eftir aðra umræðu þann 30. janúar 2025.<ref>{{cite web |title=Nicaragua makes Daniel Ortega and his wife Murillo 'copresidents,' fueling democratic rebuke |url=https://apnews.com/article/nicaragua-daniel-ortega-rosario-murillo-b5f119ea8bee27c48b2fdd70710c70dd |publisher=AP News |access-date=31 January 2025 |date=31 January 2025}}</ref> == Einkahagir == Murillo talar [[Spænska|spænsku]], [[Enska|ensku]], [[Ítalska|ítölsku]] og [[Franska|frönsku]] og getur lesið [[Þýska|þýsku]].<ref>{{cite news|url=http://www.laprensa.com.ni/archivo/2007/junio/10/noticias/enfoque/|title=Su majestad Murillo; Culta y Ambiciosa|last=Salinas Maldonado|first=Carlos|work=La Prensa|access-date=17 February 2008|language=es|archive-date=7 March 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307203520/http://www.laprensa.com.ni/archivo/2007/junio/10/noticias/enfoque/|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.canal2tv.com/Noticias/Marzo%202007/Murillo%20la%20voz%20de%20Ortega.htm|title=Murillo la voz de Ortega|last=Laguna|first=Xiomara|work=Canal 2|access-date=17 February 2008|language=es|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070723214155/http://canal2tv.com/Noticias/Marzo%202007/Murillo%20la%20voz%20de%20Ortega.htm|archive-date=23 July 2007}}</ref> Murillo er [[Rómversk-kaþólska kirkjan|rómversk-kaþólsk]] og leggur mikla áherslu á Maríudýrkun.<ref>{{Cite news|url=https://www.lavozdelsandinismo.com/nicaragua/2020-09-08/declaraciones-de-la-companera-rosario-murillo-vice-presidenta-de-nicaragua-08-09-2020-texto-integro/|title=Declaraciones de la compañera Rosario Murillo, Vice Presidenta de Nicaragua (08/09/2020) (Texto íntegro)|website=La Voz del Sandinismo|language=es|date=8 September 2020|access-date=11 September 2021|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911200408/https://www.lavozdelsandinismo.com/nicaragua/2020-09-08/declaraciones-de-la-companera-rosario-murillo-vice-presidenta-de-nicaragua-08-09-2020-texto-integro/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.canal4.com.ni/vicepresidenta-rosario-murillo-03-noviembre/?nowprocket=1|title=Compañera Rosario Murillo en Multinoticias (3-11-20)|website=Canal 4|language=es|date=4 November 2020|access-date=17 January 2022|archive-date=18 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220118183923/https://www.canal4.com.ni/vicepresidenta-rosario-murillo-03-noviembre/?nowprocket=1|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.lavozdelsandinismo.com/nicaragua/2020-12-07/companera-rosario-festejamos-a-la-virgen-maria-colmados-de-amor-salud-y-fuerza/|title=Compañera Rosario: Festejamos a la Virgen María colmados de amor, salud y fuerza|website=La Voz del Sandinismo|language=es|date=7 December 2020|access-date=11 September 2021|archive-date=11 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210911200412/https://www.lavozdelsandinismo.com/nicaragua/2020-12-07/companera-rosario-festejamos-a-la-virgen-maria-colmados-de-amor-salud-y-fuerza/|url-status=live}}</ref> Murillo kom Ortega til varnar þegar dóttir hennar, [[Zoilamerica Ortega Murillo|Zoilamérica]], sakaði hann um [[kynferðislegt ofbeldi]] á tíunda áratugnum. Þetta litar enn orðspor hennar meðal sumra Níkaragvamanna í dag. Zoilamérica reyndi að leita réttar síns fyrir dómstólum en Ortega naut friðhelgi sem þingmaður.<ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/nicaragua-election-president-wife-rosario-murillo-daniel-ortega-a7393011.html |title=Nicaragua president's running mate: his wife |date=2 November 2016 |website=The Independent |access-date=22 May 2018 |archive-date=22 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180522182546/https://www.independent.co.uk/news/world/americas/nicaragua-election-president-wife-rosario-murillo-daniel-ortega-a7393011.html |url-status=live }}</ref> Murillo er þekkt fyrir skoðanir og siði í anda [[Nýaldarstefna|nýaldarstefnu]].<ref>{{Cite news |title=With Savvy And New-Age Speeches, A First Couple Runs Nicaragua |language=en |work=NPR.org |url=https://www.npr.org/sections/parallels/2014/09/28/351766909/with-savvy-and-new-age-speeches-a-first-couple-runs-nicaragua |access-date=2022-09-02 |archive-date=2 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220902231608/https://www.npr.org/sections/parallels/2014/09/28/351766909/with-savvy-and-new-age-speeches-a-first-couple-runs-nicaragua |url-status=live }}</ref> == Í dægurmenningu == Rosario Murillo birtist í heimildamyndinni ''[[Exiliada]]'', sem fjallar um dóttur hennar, [[Zoilamerica Ortega Murillo|Zoilaméricu Narváez]], og ásakanir hennar um kynferðisofbeldi gegn Daniel Ortega.<ref name=":12">{{Cite web|date=2020-05-07|title=Documental "Exiliada" ya puede verse en Nicaragua|url=https://niu.com.ni/documental-exiliada-ya-puede-verse-en-nicaragua/|access-date=2021-09-06|website=Niú|language=es|archive-date=6 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906202156/https://niu.com.ni/documental-exiliada-ya-puede-verse-en-nicaragua/|url-status=live}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{DEFAULTSORT:Murillo, Rosario}} {{f|1951}} [[Flokkur:Forsetar Níkaragva]] [[Flokkur:Varaforsetar Níkaragva]] obb3mpimcodgr4gvje1k3j5sjrj3woy 0 184934 1967714 1901353 2026-06-15T16:50:37Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967714 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Livre-eventail-Japon.jpg|thumb|right|Japönsk bók í ''orihon''-broti.]] '''Harmónikkubók''' er bók sem er [[bókband|bundin]] þannig að hún leggst saman eins og [[harmónikka]]. Kínverskar [[bambus]]bækur voru bundnar þannig frá tímum [[Tangveldið|Tangveldisins]]. Þá voru bambusrenningarnir sem skrifað var á saumaðir fastir saman í arkir og arkirnar svo festar saman á jöðrunum þannig að þær féllu saman. [[Astekahandrit]] og [[Majahandrit]] frá því fyrir komu Evrópumanna voru stundum bundin saman á þennan hátt.<ref>{{cite journal|author=Bleichmar, D.|year=2019|title=Painting the Aztec past in early colonial Mexico: translation and knowledge production in the Codex Mendoza|url=https://archive.org/details/renaissance-quarterly_winter-2019_72_4/page/1362|journal=Renaissance Quarterly|volume=72|issue=4|pages=1362-1415}}</ref> Á [[Heiantímabilið|Heiantímabilinu]] tóku [[Japan]]ar að nota band af þessu tagi sem var nefnt ''orihon'' og þýðir einfaldlega „bókarbrot“.<ref>{{cite web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/orihon|title=Orihon|website=Merriam-Webster}}</ref> Harmónikkubrot er í dag gjarnan notað í [[bæklingur|bæklinga]], [[barnabók|barnabækur]] og [[bókverk]] í [[myndlist]].<ref>{{cite book|author=Warner, P.|year=2018|title=The Catalogue Is the Exhibit: Artists’ Books at Memorial University Libraries|publisher=Memorial University}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Bækur]] glauc5sqjq3kmvqravxzrqi6h2e6fqj 0 184963 1967697 1902970 2026-06-15T16:40:33Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 2 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967697 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Laetiporus'' | image = Chicken of the woods Fungus JEG7298 Jegan.JPG | image_width = 270px | image_caption = Laetiporus sp. Indlandi | image2 = | image2_width = 270px | image2_caption = | regnum = [[Sveppir]] (''Fungi'') | phylum = [[Kólfsveppir]] (''Basidiomycota'') | classis = [[Agaricomycetes]] | ordo = [[Sældubálkur]] (''[[Polyporales]]'') | familia = [[Randbarðaætt]] (''[[Fomitopsidaceae]]'') | genus = ''[[Laetiporus]]'' | genus_authority = ([[Jean Baptiste François `Pierre' Bulliard|Bull.]]) [[William Alphonso Murrill|Murrill]], 1920 | synonyms = | type_species = ''Laetiporus speciosus'' | type_species_authority = Battarra ex Murrill (1904) }} '''Laetiporus'''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/637P3|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 42280247|accessdate= 2025-02-19}}</ref> er ættkvísl [[sveppur|sveppa]] sem finnast um mest allan heim. Að ýmist eru þeir niðurbrotssveppir á viði og finnst því oft á trjástubbum, eða sníkjusveppir sem leggjast á veikluð tré. Þekktastur þeirra er [[brennisteinsbarði]] ([[Laetiporus sulphureus]]), og er hann víða vinsæll matsveppur. === Tegundir === *''[[Laetiporus ailaoshanensis]]'' <small>B.K.Cui & J.Song (2014)</small><ref name=song2014>{{cite journal |last1=Song |first1=Jie |last2=Chen |first2=yuanyuan |last3=Cui |first3=Baokai |title=Morphological and molecular evidence for two new species of ''Laetiporus'' (Basidiomycota, Polyporales) from southwestern China |url=https://archive.org/details/mycologia_september-october-2014_106_5/page/1039 |journal=Mycologia | volume=106 |issue=5 |year=2014 |pages=1039–1050 |doi=10.3852/13-402 |pmid=24987130|s2cid=22823127 }}</ref> *''[[Laetiporus baudonii]]'' <small>(Pat.) Ryvarden (1991)</small> *''[[Laetiporus caribensis]]'' <small>Banik & D.L.Lindner (2012)</small> *''[[Laetiporus cincinnatus]]'' <small>(Morgan) Burds., Banik & T.J.Volk (1998)</small> *''[[Laetiporus conifericola]]'' <small>Burds. & Banik (2001)</small> *''[[Laetiporus cremeiporus]]'' <small>Y.Ota & T.Hatt. (2010)</small> *''[[Laetiporus discolor]]'' <small>(Klotzsch) Corner (1984)</small> *''[[Laetiporus flos-musae]]'' <small>Overeem (1927)</small> *''[[Laetiporus gilbertsonii]]'' <small>Burds. (2001)</small> *''[[Laetiporus huroniensis]]'' <small>Burds. & Banik (2001)</small> *''[[Laetiporus miniatus]]'' <small>(P.Karst.) Overeem (1925)</small> *''[[Laetiporus montanus]]'' <small>Černý ex Tomšovský & Jankovský (2009)</small> *''[[Laetiporus persicinus]]'' <small>(Berk. & M.A.Curtis) Gilb. (1981)</small> *''[[Laetiporus portentosus]]'' <small>(Berk.) Rajchenb. (1995)</small> *''[[Laetiporus squalidus]]'' <small>R.M.Pires, Motato-Vásq. & Gugliotta (2016)</small><ref name="Pires et al. 2016">{{cite journal |author1=Pires, Ricardo Matheus |author2=Motato-Vásquez, Viviana |author3=de Mello Gugliotta, Adriana |year=2016 |title=A new species of ''Laetiporus'' (Basidiomycota) and occurrence of ''L. gilbertsonii'' Burds. in Brazil |url=https://archive.org/details/nova-hedwigia_2016_102_3-4/page/477 |journal=Nova Hedwigia |volume=102 |issue=3–4 |pages=477–490 |doi=10.1127/nova_hedwigia/2016/0320}}</ref> *''[[Laetiporus sulphureus]]'' <small>(Bull.) Murrill (1920)</small> *''[[Laetiporus versisporus]]'' <small>(Lloyd) Imazeki (1943) </small> *''[[Laetiporus zonatus]]''<ref name="song2014" /> <small>B.K.Cui & J.Song (2014)</small> == Tengill == {{reflist}} {{Wikilífverur|Laetiporus}} {{commonscat|Laetiporus}} {{Stubbur|sveppir}} [[Flokkur:Sældubálkur]] gndl0kf8onns0c0g46ekrl5hmem0fq0 0 184973 1967681 1902982 2026-06-15T16:29:55Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967681 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Laetiporus zonatus'' | image = | image_width = 270px | image_caption = | image2 = | image2_width = 270px | image2_caption = | regnum = [[Sveppir]] (''Fungi'') | phylum = [[Kólfsveppir]] (''Basidiomycota'') | classis = [[Agaricomycetes]] | ordo = [[Sældubálkur]] (''[[Polyporales]]'') | familia = [[Randbarðaætt]] (''[[Fomitopsidaceae]]'') | genus = [[Laetiporus]] | species = '''''L. zonatus''''' | binomial = ''Laetiporus zonatus'' | binomial_authority = B.K.Cui & J.Song (2014)<ref name="Song 2014">{{cite journal |author1=Song, J. |author2=Chen, Y. |author3=Cui, B. |title=Morphological and molecular evidence for two new species of ''Laetiporus'' (Basidiomycota, Polyporales) from southwestern China |url=https://archive.org/details/mycologia_september-october-2014_106_5/page/1039 |journal=Mycologia | volume=106 |issue=5 |year=2014 |pages=1039–1050 |doi=10.3852/13-402 |pmid=24987130|s2cid=22823127 }}</ref> | synonyms = }} '''Laetiporus zonatus'''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3RV7X|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 42280247|accessdate= 2025-02-20}}</ref> er [[sveppur]] frá S-Kína. Þar vex hann á eik. == Tengill == {{reflist}} {{Wikilífverur|Laetiporus zonatus}} {{commonscat|Laetiporus zonatus}} {{Stubbur|sveppir}} [[Flokkur:Sældubálkur]] nuabxydkua06otwaexjr7ebv4ka2yk0 0 184974 1967774 1902971 2026-06-15T17:36:33Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967774 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = ''Laetiporus ailaoshanensis'' | image = | image_width = 270px | image_caption = | image2 = | image2_width = 270px | image2_caption = | regnum = [[Sveppir]] (''Fungi'') | phylum = [[Kólfsveppir]] (''Basidiomycota'') | classis = [[Agaricomycetes]] | ordo = [[Sældubálkur]] (''[[Polyporales]]'') | familia = [[Randbarðaætt]] (''[[Fomitopsidaceae]]'') | genus = [[Laetiporus]] | species = '''''L. ailaoshanensis''''' | binomial = ''Laetiporus ailaoshanensis'' | binomial_authority = B.K.Cui & J.Song (2014)<ref name="Song 2014">{{cite journal |author1=Song, J. |author2=Chen, Y. |author3=Cui, B. |title=Morphological and molecular evidence for two new species of ''Laetiporus'' (Basidiomycota, Polyporales) from southwestern China |url=https://archive.org/details/mycologia_september-october-2014_106_5/page/1039 |journal=Mycologia | volume=106 |issue=5 |year=2014 |pages=1039–1050 |doi=10.3852/13-402 |pmid=24987130|s2cid=22823127 }}</ref> | synonyms = }} '''Laetiporus ailaoshanensis'''<ref name = "COL">{{cite web |url= https://www.catalogueoflife.org/data/taxon/3RV7B|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V. (ed)|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 42280247|accessdate= 2025-02-20}}</ref> er [[sveppur]] frá SV-Kína. Þar vex hann á Lithocarpus. == Tengill == {{reflist}} {{Wikilífverur|Laetiporus ailaoshanensis}} {{commonscat|Laetiporus ailaoshanensis}} {{Stubbur|sveppir}} [[Flokkur:Sældubálkur]] i3t8o6dw8zoyj0vwirqifl48cryucft 0 185024 1967824 1947769 2026-06-15T22:41:31Z ~2026-32114-88 117710 /* */ 1967824 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Væb | mynd = PrepartyES - VAEB 07 (cropped).jpg | mynd_stærð = | mynd_langsnið = | mynd_texti = Væb árið 2025<br />Matthías (vinstri) og Hálfdán (hægri) | önnur_nöfn = | uppruni = | stefna = {{Hlist|[[Raftónlist]]|[[rapp]]}} | ár = 2022–í dag | útgefandi = | vefsíða = {{URL|væb.is}} | samvinna = | meðlimir = {{Plainlist| * Matthías Davíð Matthíasson * Hálfdán Helgi Matthíasson * Óðinn Reynir Ægisson }} | fyrri_meðlimir = }} [[Mynd:Væb (Mar 2025) (cropped).png|thumb|Væb (2025)]] '''Væb''' (stílað sem '''VÆB''') er íslenskt rafrænt tónlistardúó sem samanstendur af bræðrunum Matthíasi Davíð Matthíassyni (f. 7. desember 2004) og Hálfdáni Helga Matthíassyni (f. 4. júní 2003). Þeir voru fulltrúar [[Ísland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Íslands]] í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2025]] með lagið „[[Róa (lag)|Róa]]“ eftir að hafa unnið [[Söngvakeppnin 2025|Söngvakeppnina 2025]].<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/story/songvakeppnin-winners-vaeb-representing-iceland-basel|title='Söngvakeppnin' winners VÆB will head to Basel for Iceland|date=22 February 2025|publisher=Eurovision Song Contest|access-date=22 February 2025}}</ref> Þeir höfðu áður tekið þátt í [[Söngvakeppnin 2024|Söngvakeppninni 2024]] með lagið „Bíómynd“ og lentu í 4. sæti. == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''Væb tékk'' (2022) === Stuttskífur === * ''Væbauer'' <small>(með [[Ingi Bauer|Inga Bauer]])</small> (2024) === Smáskífur === * „Aron Can (Borðar kál)“ (2022) * „Þetta kallar á drykk“ (2022) * „Ríðum ríðum“ ''<small>(með [[Háski|Háska]] og Rokkkór Íslands)</small>'' (2022) * „Alveg dagsatt“ ''<small>(með [[Vilhelm Neto|Villa Neto]], Reyni, og Barnakór Lindakirkju)</small>'' (2022) * „Ofboðslega frægur (Remix)“ ''<small>(með [[Ingi Bauer|Inga Bauer]])</small>'' (2022) * „Tölur tala“ ''<small>(með [[Herra Hnetusmjör]])</small>'' (2023) * „Sömmer Baby“ (2023) * „Ég er á leiðinni (Remix)“ (2023) * „Bíómynd“ (2024) * „Movie Scene“ (2024) * „Til hamingju“ (2024) * „[[Róa (lag)|Róa]]“ (2025) * „Jaja Ding Dong (Remix)“ (með Inga Bauer) == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{Ísland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] [[Flokkur:Þátttakendur í söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva]] ft1lr8gs7m8cmnh03a60tk28r20tlse 1967832 1967824 2026-06-15T22:47:47Z Berserkur 10188 Tók aftur breytingu frá [[Special:Contributions/~2026-32114-88|~2026-32114-88]] ([[User talk:~2026-32114-88|spjall]]), til baka í síðustu útgáfu frá [[User:Bjarki S|Bjarki S]] 1915968 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Væb | mynd = PrepartyES - VAEB 07 (cropped).jpg | mynd_stærð = | mynd_langsnið = | mynd_texti = Væb árið 2025<br />Matthías (vinstri) og Hálfdán (hægri) | önnur_nöfn = | uppruni = | stefna = {{Hlist|[[Raftónlist]]|[[rapp]]}} | ár = 2022–í dag | útgefandi = | vefsíða = {{URL|væb.is}} | samvinna = | meðlimir = {{Plainlist| * Matthías Davíð Matthíasson * Hálfdán Helgi Matthíasson }} | fyrri_meðlimir = }} [[Mynd:Væb (Mar 2025) (cropped).png|thumb|Væb (2025)]] '''Væb''' (stílað sem '''VÆB''') er íslenskt rafrænt tónlistardúó sem samanstendur af bræðrunum Matthíasi Davíð Matthíassyni (f. 7. desember 2004) og Hálfdáni Helga Matthíassyni (f. 4. júní 2003). Þeir voru fulltrúar [[Ísland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Íslands]] í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2025]] með lagið „[[Róa (lag)|Róa]]“ eftir að hafa unnið [[Söngvakeppnin 2025|Söngvakeppnina 2025]].<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/story/songvakeppnin-winners-vaeb-representing-iceland-basel|title='Söngvakeppnin' winners VÆB will head to Basel for Iceland|date=22 February 2025|publisher=Eurovision Song Contest|access-date=22 February 2025}}</ref> Þeir höfðu áður tekið þátt í [[Söngvakeppnin 2024|Söngvakeppninni 2024]] með lagið „Bíómynd“ og lentu í 4. sæti. == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''Væb tékk'' (2022) === Stuttskífur === * ''Væbauer'' <small>(með [[Ingi Bauer|Inga Bauer]])</small> (2024) === Smáskífur === * „Aron Can (Borðar kál)“ (2022) * „Þetta kallar á drykk“ (2022) * „Ríðum ríðum“ ''<small>(með [[Háski|Háska]] og Rokkkór Íslands)</small>'' (2022) * „Alveg dagsatt“ ''<small>(með [[Vilhelm Neto|Villa Neto]], Reyni, og Barnakór Lindakirkju)</small>'' (2022) * „Ofboðslega frægur (Remix)“ ''<small>(með [[Ingi Bauer|Inga Bauer]])</small>'' (2022) * „Tölur tala“ ''<small>(með [[Herra Hnetusmjör]])</small>'' (2023) * „Sömmer Baby“ (2023) * „Ég er á leiðinni (Remix)“ (2023) * „Bíómynd“ (2024) * „Movie Scene“ (2024) * „Til hamingju“ (2024) * „[[Róa (lag)|Róa]]“ (2025) * „Jaja Ding Dong (Remix)“ (með Inga Bauer) == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{Ísland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] [[Flokkur:Þátttakendur í söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva]] mp54oz79ljde9mgn0gscmsbwzn77o1r 1967837 1967832 2026-06-16T00:58:56Z MyraMidnight 41218 Bætti inn að þeir sömdu lag fyrir barnamenningarhátíðina 2026 1967837 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Væb | mynd = PrepartyES - VAEB 07 (cropped).jpg | mynd_stærð = | mynd_langsnið = | mynd_texti = Væb árið 2025<br />Matthías (vinstri) og Hálfdán (hægri) | önnur_nöfn = | uppruni = | stefna = {{Hlist|[[Raftónlist]]|[[rapp]]}} | ár = 2022–í dag | útgefandi = | vefsíða = {{URL|væb.is}} | samvinna = | meðlimir = {{Plainlist| * Matthías Davíð Matthíasson * Hálfdán Helgi Matthíasson }} | fyrri_meðlimir = }} [[Mynd:Væb (Mar 2025) (cropped).png|thumb|Væb (2025)]] '''Væb''' (stílað sem '''VÆB''') er íslenskt rafrænt tónlistardúó sem samanstendur af bræðrunum Matthíasi Davíð Matthíassyni (f. 7. desember 2004) og Hálfdáni Helga Matthíassyni (f. 4. júní 2003). Þeir voru fulltrúar [[Ísland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Íslands]] í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2025]] með lagið „[[Róa (lag)|Róa]]“ eftir að hafa unnið [[Söngvakeppnin 2025|Söngvakeppnina 2025]].<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/story/songvakeppnin-winners-vaeb-representing-iceland-basel|title='Söngvakeppnin' winners VÆB will head to Basel for Iceland|date=22 February 2025|publisher=Eurovision Song Contest|access-date=22 February 2025}}</ref> Þeir höfðu áður tekið þátt í [[Söngvakeppnin 2024|Söngvakeppninni 2024]] með lagið „Bíómynd“ og lentu í 4. sæti. Væb bræðurnir voru fengnir til að semja og flytja lag fyrir [[Barnamenningarhátíð|Barnamenningarhátíðina í Reykjavík]] árið 2026 sem var byggt á svörum barna úr 4.bekk grunnskólum Reykjavíkur um hvað umhyggja og samkennd þýddi fyrir þeim. Úr því varð lagið „Sama hver það er“ sem þeir fluttu í beinni útsendingu á [[Ríkisútvarpið|RÚV]] á opnunarviðburði hátíðarinnar í [[Harpa (tónlistar- og ráðstefnuhús)|Hörpunni]].<ref>{{Citation |last=Barnamenningarhátíð í Reykjavík |title=Sama hver það er - Lag Barnamenningarhátíðar 2026 |date=2026-04-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=dXYajFb-jLQ |access-date=2026-06-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/utvarp/spila/barnamenningarhatid-i-beinni/39507/booihh|title=Barnamenningarhátíð í beinni - Spilari RÚV|date=2026-04-23|website=www.ruv.is|language=is|access-date=2026-06-16}}</ref> == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''Væb tékk'' (2022) === Stuttskífur === * ''Væbauer'' <small>(með [[Ingi Bauer|Inga Bauer]])</small> (2024) === Smáskífur === * „Aron Can (Borðar kál)“ (2022) * „Þetta kallar á drykk“ (2022) * „Ríðum ríðum“ ''<small>(með [[Háski|Háska]] og Rokkkór Íslands)</small>'' (2022) * „Alveg dagsatt“ ''<small>(með [[Vilhelm Neto|Villa Neto]], Reyni, og Barnakór Lindakirkju)</small>'' (2022) * „Ofboðslega frægur (Remix)“ ''<small>(með [[Ingi Bauer|Inga Bauer]])</small>'' (2022) * „Tölur tala“ ''<small>(með [[Herra Hnetusmjör]])</small>'' (2023) * „Sömmer Baby“ (2023) * „Ég er á leiðinni (Remix)“ (2023) * „Bíómynd“ (2024) * „Movie Scene“ (2024) * „Til hamingju“ (2024) * „[[Róa (lag)|Róa]]“ (2025) * „Jaja Ding Dong (Remix)“ (með Inga Bauer) == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{Ísland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] [[Flokkur:Þátttakendur í söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva]] r5lerexkj8oxnu3t9ift725376qff78 1967838 1967837 2026-06-16T01:02:29Z MyraMidnight 41218 Leiðrétti hvað þema barnamenningarhátíðar var þetta árið:samkennd og samfélag, ekki samkennd og umhyggja. 1967838 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Væb | mynd = PrepartyES - VAEB 07 (cropped).jpg | mynd_stærð = | mynd_langsnið = | mynd_texti = Væb árið 2025<br />Matthías (vinstri) og Hálfdán (hægri) | önnur_nöfn = | uppruni = | stefna = {{Hlist|[[Raftónlist]]|[[rapp]]}} | ár = 2022–í dag | útgefandi = | vefsíða = {{URL|væb.is}} | samvinna = | meðlimir = {{Plainlist| * Matthías Davíð Matthíasson * Hálfdán Helgi Matthíasson }} | fyrri_meðlimir = }} [[Mynd:Væb (Mar 2025) (cropped).png|thumb|Væb (2025)]] '''Væb''' (stílað sem '''VÆB''') er íslenskt rafrænt tónlistardúó sem samanstendur af bræðrunum Matthíasi Davíð Matthíassyni (f. 7. desember 2004) og Hálfdáni Helga Matthíassyni (f. 4. júní 2003). Þeir voru fulltrúar [[Ísland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Íslands]] í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2025]] með lagið „[[Róa (lag)|Róa]]“ eftir að hafa unnið [[Söngvakeppnin 2025|Söngvakeppnina 2025]].<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/story/songvakeppnin-winners-vaeb-representing-iceland-basel|title='Söngvakeppnin' winners VÆB will head to Basel for Iceland|date=22 February 2025|publisher=Eurovision Song Contest|access-date=22 February 2025}}</ref> Þeir höfðu áður tekið þátt í [[Söngvakeppnin 2024|Söngvakeppninni 2024]] með lagið „Bíómynd“ og lentu í 4. sæti. Væb bræðurnir voru fengnir til að semja og flytja lag fyrir [[Barnamenningarhátíð|Barnamenningarhátíðina í Reykjavík]] árið 2026 sem var byggt á svörum barna úr 4.bekk grunnskólum Reykjavíkur um hvað samkennd og samfélag þýddi fyrir þeim. Úr því varð lagið „Sama hver það er“ sem þeir fluttu í beinni útsendingu á [[Ríkisútvarpið|RÚV]] á opnunarviðburði hátíðarinnar í [[Harpa (tónlistar- og ráðstefnuhús)|Hörpunni]].<ref>{{Citation |last=Barnamenningarhátíð í Reykjavík |title=Sama hver það er - Lag Barnamenningarhátíðar 2026 |date=2026-04-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=dXYajFb-jLQ |access-date=2026-06-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/utvarp/spila/barnamenningarhatid-i-beinni/39507/booihh|title=Barnamenningarhátíð í beinni - Spilari RÚV|date=2026-04-23|website=www.ruv.is|language=is|access-date=2026-06-16}}</ref> == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''Væb tékk'' (2022) === Stuttskífur === * ''Væbauer'' <small>(með [[Ingi Bauer|Inga Bauer]])</small> (2024) === Smáskífur === * „Aron Can (Borðar kál)“ (2022) * „Þetta kallar á drykk“ (2022) * „Ríðum ríðum“ ''<small>(með [[Háski|Háska]] og Rokkkór Íslands)</small>'' (2022) * „Alveg dagsatt“ ''<small>(með [[Vilhelm Neto|Villa Neto]], Reyni, og Barnakór Lindakirkju)</small>'' (2022) * „Ofboðslega frægur (Remix)“ ''<small>(með [[Ingi Bauer|Inga Bauer]])</small>'' (2022) * „Tölur tala“ ''<small>(með [[Herra Hnetusmjör]])</small>'' (2023) * „Sömmer Baby“ (2023) * „Ég er á leiðinni (Remix)“ (2023) * „Bíómynd“ (2024) * „Movie Scene“ (2024) * „Til hamingju“ (2024) * „[[Róa (lag)|Róa]]“ (2025) * „Jaja Ding Dong (Remix)“ (með Inga Bauer) == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{Ísland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] [[Flokkur:Þátttakendur í söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva]] k7kbxg8vwcwzswrftor1v322unk4dkp 1967854 1967838 2026-06-16T11:30:39Z MyraMidnight 41218 bætti við smá upplýsingum um hvað VÆB á að vera skammstöfun fyrir 1967854 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Væb | mynd = PrepartyES - VAEB 07 (cropped).jpg | mynd_stærð = | mynd_langsnið = | mynd_texti = Væb árið 2025<br />Matthías (vinstri) og Hálfdán (hægri) | önnur_nöfn = | uppruni = | stefna = {{Hlist|[[Raftónlist]]|[[rapp]]}} | ár = 2022–í dag | útgefandi = | vefsíða = {{URL|væb.is}} | samvinna = | meðlimir = {{Plainlist| * Matthías Davíð Matthíasson * Hálfdán Helgi Matthíasson }} | fyrri_meðlimir = }} [[Mynd:Væb (Mar 2025) (cropped).png|thumb|Væb (2025)]] '''Væb''' (stílað sem '''VÆB''') er íslenskt rafrænt tónlistardúó sem samanstendur af bræðrunum Matthíasi Davíð Matthíassyni (f. 7. desember 2004) og Hálfdáni Helga Matthíassyni (f. 4. júní 2003). Nafnið er skammstöfun fyrir „Virðing, æðruleysi og bullandi stemming!“ samkvæmt Matthíasi og er einnig tilvísun í enska orðið ''vibe.''<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20242535095d/vaeb-braedur-syngja-einir-a-is-lensku-stilistinn-sagdi-theim-ad-vera-med-sol-gler-augu|titill=VÆB bræður syngja einir á íslensku: Stílistinn sagði þeim að vera með sólgleraugu|höfundur=Oddur Ævar Gunnarsson|útgefandi=visir.is|mánuður=27. febrúar|ár=2024|mánuðurskoðað=16. júní|árskoðað=2026}}</ref> Þeir voru fulltrúar [[Ísland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Íslands]] í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2025]] með lagið „[[Róa (lag)|Róa]]“ eftir að hafa unnið [[Söngvakeppnin 2025|Söngvakeppnina 2025]].<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/story/songvakeppnin-winners-vaeb-representing-iceland-basel|title='Söngvakeppnin' winners VÆB will head to Basel for Iceland|date=22 February 2025|publisher=Eurovision Song Contest|access-date=22 February 2025}}</ref> Þeir höfðu áður tekið þátt í [[Söngvakeppnin 2024|Söngvakeppninni 2024]] með lagið „Bíómynd“ og lentu í 4. sæti. Væb bræðurnir voru fengnir til að semja og flytja lag fyrir [[Barnamenningarhátíð|Barnamenningarhátíðina í Reykjavík]] árið 2026 sem var byggt á svörum barna úr 4.bekk grunnskólum Reykjavíkur um hvað samkennd og samfélag þýddi fyrir þeim. Úr því varð lagið „Sama hver það er“ sem þeir fluttu í beinni útsendingu á [[Ríkisútvarpið|RÚV]] á opnunarviðburði hátíðarinnar í [[Harpa (tónlistar- og ráðstefnuhús)|Hörpunni]].<ref>{{Citation |last=Barnamenningarhátíð í Reykjavík |title=Sama hver það er - Lag Barnamenningarhátíðar 2026 |date=2026-04-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=dXYajFb-jLQ |access-date=2026-06-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/utvarp/spila/barnamenningarhatid-i-beinni/39507/booihh|title=Barnamenningarhátíð í beinni - Spilari RÚV|date=2026-04-23|website=www.ruv.is|language=is|access-date=2026-06-16}}</ref> == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''Væb tékk'' (2022) === Stuttskífur === * ''Væbauer'' <small>(með [[Ingi Bauer|Inga Bauer]])</small> (2024) === Smáskífur === * „Aron Can (Borðar kál)“ (2022) * „Þetta kallar á drykk“ (2022) * „Ríðum ríðum“ ''<small>(með [[Háski|Háska]] og Rokkkór Íslands)</small>'' (2022) * „Alveg dagsatt“ ''<small>(með [[Vilhelm Neto|Villa Neto]], Reyni, og Barnakór Lindakirkju)</small>'' (2022) * „Ofboðslega frægur (Remix)“ ''<small>(með [[Ingi Bauer|Inga Bauer]])</small>'' (2022) * „Tölur tala“ ''<small>(með [[Herra Hnetusmjör]])</small>'' (2023) * „Sömmer Baby“ (2023) * „Ég er á leiðinni (Remix)“ (2023) * „Bíómynd“ (2024) * „Movie Scene“ (2024) * „Til hamingju“ (2024) * „[[Róa (lag)|Róa]]“ (2025) * „Jaja Ding Dong (Remix)“ (með Inga Bauer) == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{Ísland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] [[Flokkur:Þátttakendur í söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva]] 4edw7nawo2nyym4p14h28o1goggvtjc 1967855 1967854 2026-06-16T11:40:11Z MyraMidnight 41218 bætti tenglum og lagaði eina stafsetningarvillu 1967855 wikitext text/x-wiki {{Tónlistarfólk | heiti = Væb | mynd = PrepartyES - VAEB 07 (cropped).jpg | mynd_stærð = | mynd_langsnið = | mynd_texti = Væb árið 2025<br />Matthías (vinstri) og Hálfdán (hægri) | önnur_nöfn = | uppruni = | stefna = {{Hlist|[[Raftónlist]]|[[rapp]]}} | ár = 2022–í dag | útgefandi = | vefsíða = {{URL|væb.is}} | samvinna = | meðlimir = {{Plainlist| * Matthías Davíð Matthíasson * Hálfdán Helgi Matthíasson }} | fyrri_meðlimir = }} [[Mynd:Væb (Mar 2025) (cropped).png|thumb|Væb (2025)]] '''Væb''' (stílað sem '''VÆB''') er íslenskt rafrænt tónlistardúó sem samanstendur af bræðrunum [[Matthías Davíð Matthíasson|Matthíasi Davíð Matthíassyni]] (f. 7. desember 2004) og [[Hálfdán Helgi Matthíasson|Hálfdáni Helga Matthíassyni]] (f. 4. júní 2003). Nafnið er skammstöfun fyrir „[[Virðing]], [[æðruleysi]] og bullandi [[stemning]]!“ samkvæmt Matthíasi og er einnig tilvísun í enska orðið ''vibe.''<ref>{{Vefheimild|url=https://www.visir.is/g/20242535095d/vaeb-braedur-syngja-einir-a-is-lensku-stilistinn-sagdi-theim-ad-vera-med-sol-gler-augu|titill=VÆB bræður syngja einir á íslensku: Stílistinn sagði þeim að vera með sólgleraugu|höfundur=Oddur Ævar Gunnarsson|útgefandi=visir.is|mánuður=27. febrúar|ár=2024|mánuðurskoðað=16. júní|árskoðað=2026}}</ref> Þeir voru fulltrúar [[Ísland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva|Íslands]] í [[Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva 2025]] með lagið „[[Róa (lag)|Róa]]“ eftir að hafa unnið [[Söngvakeppnin 2025|Söngvakeppnina 2025]].<ref>{{Cite web|url=https://eurovision.tv/story/songvakeppnin-winners-vaeb-representing-iceland-basel|title='Söngvakeppnin' winners VÆB will head to Basel for Iceland|date=22 February 2025|publisher=Eurovision Song Contest|access-date=22 February 2025}}</ref> Þeir höfðu áður tekið þátt í [[Söngvakeppnin 2024|Söngvakeppninni 2024]] með lagið „Bíómynd“ og lentu í 4. sæti. Væb bræðurnir voru fengnir til að semja og flytja lag fyrir [[Barnamenningarhátíð|Barnamenningarhátíðina í Reykjavík]] árið 2026 sem var byggt á svörum barna úr 4.bekk grunnskólum Reykjavíkur um hvað samkennd og samfélag þýddi fyrir þeim. Úr því varð lagið „Sama hver það er“ sem þeir fluttu í beinni útsendingu á [[Ríkisútvarpið|RÚV]] á opnunarviðburði hátíðarinnar í [[Harpa (tónlistar- og ráðstefnuhús)|Hörpunni]].<ref>{{Citation |last=Barnamenningarhátíð í Reykjavík |title=Sama hver það er - Lag Barnamenningarhátíðar 2026 |date=2026-04-09 |url=https://www.youtube.com/watch?v=dXYajFb-jLQ |access-date=2026-06-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ruv.is/utvarp/spila/barnamenningarhatid-i-beinni/39507/booihh|title=Barnamenningarhátíð í beinni - Spilari RÚV|date=2026-04-23|website=www.ruv.is|language=is|access-date=2026-06-16}}</ref> == Útgefið efni == === Breiðskífur === * ''Væb tékk'' (2022) === Stuttskífur === * ''Væbauer'' <small>(með [[Ingi Bauer|Inga Bauer]])</small> (2024) === Smáskífur === * „Aron Can (Borðar kál)“ (2022) * „Þetta kallar á drykk“ (2022) * „Ríðum ríðum“ ''<small>(með [[Háski|Háska]] og Rokkkór Íslands)</small>'' (2022) * „Alveg dagsatt“ ''<small>(með [[Vilhelm Neto|Villa Neto]], Reyni, og Barnakór Lindakirkju)</small>'' (2022) * „Ofboðslega frægur (Remix)“ ''<small>(með [[Ingi Bauer|Inga Bauer]])</small>'' (2022) * „Tölur tala“ ''<small>(með [[Herra Hnetusmjör]])</small>'' (2023) * „Sömmer Baby“ (2023) * „Ég er á leiðinni (Remix)“ (2023) * „Bíómynd“ (2024) * „Movie Scene“ (2024) * „Til hamingju“ (2024) * „[[Róa (lag)|Róa]]“ (2025) * „Jaja Ding Dong (Remix)“ (með Inga Bauer) == Tilvísanir == {{reflist}} == Tenglar == * {{Opinber vefsíða}} {{Ísland í Söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva}} [[Flokkur:Íslenskar hljómsveitir]] [[Flokkur:Þátttakendur í söngvakeppni evrópskra sjónvarpsstöðva]] hrqj1rkxpi1hz2ncqaekyssutckb6gc 0 185197 1967674 1903502 2026-06-15T16:23:09Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967674 wikitext text/x-wiki [[Mynd:PeruCaral24.jpg|thumb|right|Leifar af þrepapíramída í Caral.]] '''Caral-Supe-menningin''', líka þekkt sem '''Norte Chico-menningin''', var [[forkólumbíski tíminn|forkólumbískt]] [[siðmenning]]arsamfélag um miðbik núverandi [[Perú]]. Blómaskeið Caral-Supe-menningarinnar var milli 4. og 2. árþúsundsins f.o.t. Elsta borgin, [[Huaricanga]], var stofnuð um 3500 f.o.t.<ref name=1491Book>{{cite book |last=Mann |first=Charles C. |author-link=Charles C. Mann |title=1491: New Revelations of the Americas Before Columbus |title-link=1491: New Revelations of the Americas Before Columbus |orig-year=2005 |year=2006 |publisher=Vintage Books |isbn=1-4000-3205-9 |pages=[https://archive.org/details/149100char/page/199 199–212] }}</ref> Frá 3100 f.o.t. má sjá merki um umfangsmikla byggð og stór mannvirki.<ref name=Dating>{{cite journal | last = Haas | first = Jonathan |author2=Winifred Creamer |author3=Alvaro Ruiz | date = 23 December 2004 | title = Dating the Late Archaic occupation of the Norte Chico region in Peru | url = https://archive.org/details/sim_nature-uk_december-23-30-2004_432_7020/page/1020 | journal = Nature | volume = 432 | issue = 7020| pages = 1020–1023 | doi = 10.1038/nature03146 | pmid = 15616561| bibcode = 2004Natur.432.1020H | s2cid = 4426545 }}</ref> Um 1800 f.o.t. hófst hnignunartímabil.<ref name=NewLight>{{cite press release |title=Archaeologists shed new light on Americas' earliest known civilization |publisher=Northern Illinois University |date= 2004-12-22 |url= http://www.niu.edu/PubAffairs/RELEASES/2004/dec/peru.shtml | access-date= 2007-02-01 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070209015324/http://www.niu.edu/PubAffairs/RELEASES/2004/dec/peru.shtml |archive-date = February 9, 2007|url-status=dead}}</ref> Caral-Supe-menningin er elsta þekkta siðmenningarsamfélag Ameríku og ein af sex [[vagga siðmenningar|vöggum siðmenningar]]. == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Andesríki]] [[Flokkur:Saga Perú]] [[Flokkur:Forkólumbísk ríki]] pxgspg4vytqto7fnpaefeuece2nc0wd 0 186722 1967671 1932879 2026-06-15T16:21:20Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 5 bók fyrir [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreynanleika]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967671 wikitext text/x-wiki {{Infobox drug|image=All-trans-Retinol.svg|image_class=skin-invert-image|width=|alt=|image2=Retinol 3D balls.png|width2=|alt2=|caption=Retinol <!-- Clinical data -->|pronounce=|tradename=|Drugs.com={{Drugs.com|monograph|vitamin-a}}|MedlinePlus=|DailyMedID=Retinol|pregnancy_AU=<!-- A/B1/B2/B3/C/D/X -->|pregnancy_AU_comment=|pregnancy_category=|routes_of_administration=[[By mouth]], [[intramuscular]]<ref name=drugs/>|class=[[vitamin]]|ATC_prefix=A11|ATC_suffix=CA01|ATC_supplemental={{ATC|D10|AD02}}, {{ATC|R01|AX02}}, {{ATC|S01|XA02}}|legal_AU=<!-- S2, S3, S4, S5, S6, S7, S8, S9 or Unscheduled-->|legal_AU_comment=|legal_CA=<!-- OTC, Rx-only, Schedule I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII -->|legal_CA_comment=|legal_DE=<!-- Anlage I, II, III or Unscheduled-->|legal_DE_comment=|legal_NZ=<!-- Class A, B, C -->|legal_NZ_comment=|legal_UK=<!-- GSL, P, POM, CD, CD Lic, CD POM, CD No Reg POM, CD (Benz) POM, CD (Anab) POM or CD Inv POM / Class A, B, C -->|legal_UK_comment=|legal_US=OTC|legal_US_comment=|legal_UN=<!-- N I, II, III, IV / P I, II, III, IV-->|legal_UN_comment=|legal_status=<!--For countries not listed above--> <!-- Pharmacokinetic data -->|bioavailability=|protein_bound=|metabolism=|metabolites=|onset=|elimination_half-life=|duration_of_action=|excretion=<!-- Identifiers -->|index2_label=mixture|CAS_number=68-26-8|CAS_number2=11103-57-4|CAS_supplemental=|PubChem=445354|IUPHAR_ligand=4053|DrugBank=DB00162|ChemSpiderID=393012|UNII=G2SH0XKK91|UNII2=81G40H8B0T|KEGG=D00069|ChEBI=17336|ChEMBL=986|NIAID_ChemDB=|PDB_ligand=RTL|synonyms=<!-- Chemical and physical data -->|IUPAC_name=(2''E'',4''E'',6''E'',8''E'')-3,7-dimethyl-9-(2,6,6-trimethylcyclohex-1-en-1-yl)nona-2,4,6,8-tetraen-1-ol|C=20|H=30|O=1|SMILES=OC/C=C(C)/C=C/C=C(C)/C=C/C1=C(C)/CCCC1(C)C|StdInChI=1S/C20H30O/c1-16(8-6-9-17(2)13-15-21)11-12-19-18(3)10-7-14-20(19,4)5/h6,8-9,11-13,21H,7,10,14-15H2,1-5H3/b9-6+,12-11+,16-8+,17-13+|StdInChIKey=FPIPGXGPPPQFEQ-OVSJKPMPSA-N|density=|density_notes=|melting_point=62–64|melting_high=|melting_notes=|boiling_point=137–138|boiling_notes=({{val|e=-6|u=mm Hg}})|solubility=0.000017<ref>{{cite journal | vauthors = Bonrath W, Gao B, Houston P, McClymont T, Müller MA, Schäfer C, Schweiggert C, Schütz J, Medlock JA | title=75 Years of Vitamin A Production: A Historical and Scientific Overview of the Development of New Methodologies in Chemistry, Formulation, and Biotechnology | journal=Organic Process Research & Development | volume=27 | issue=9 | date=September 2023 | issn=1083-6160 | doi=10.1021/acs.oprd.3c00161 | pages=1557–84| doi-access=free }}</ref>|specific_rotation=}} {{hreingera|lítið breytt frá vélarþýðingu}} Retínól, einnig kallað A-vítamín, er fituleysanlegt vítamín í A-vítamín fjölskyldunni sem finnst í matvælum og er notað sem fæðubótarefni. Retínól eða aðrar gerðir af A-vítamíni eru nauðsynlegar fyrir sjón, frumuvöxt, viðhald húðar og [[Slímhúð|slímhúðar]], ónæmisstarfsemi og æxlunarþroska. Fæða sem Retínól finnst í eru meðal annars fiskur, [[mjólkurvörur]] og kjöt. Sem fæðubótarefni er það notað til að meðhöndla og koma í veg fyrir A-vítamínskort, sérstaklega þann sem leiðir til [[Augnþurrkur|augnþurrks]]. Það er tekið inn um munn eða með sprautu í vöðva. Sem innihaldsefni í húðvörum er það notað til að draga úr hrukkum og öðrum áhrifum öldrunar húðarinnar. Retínól þolist vel í venjulegum skömmtum.<ref name="drugs">{{Cite web|url=https://www.drugs.com/monograph/vitamin-a.html|title=Vitamin A|date=12 December 2024|publisher=Drugs.com, The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=10 September 2024}}</ref> Stór skammtur getur valdið stækkun lifrar, [[Húðþurrkur|húðþurrk]] og ofvirkni A-vítamínsjúkdóma.<ref name="drugs" /><ref name="BNF69">{{Cite book|title=British national formulary : BNF 69|url=https://archive.org/details/bnf69britishnati0000unse|date=2015|publisher=British Medical Association|isbn=9780857111562|edition=69|page=[https://archive.org/details/bnf69britishnati0000unse/page/n722 701]}}</ref> Stór skammtur á [[Meðganga|meðgöngu]] getur skaðað [[Fóstur|fóstrið]].<ref name="drugs" /> Líkaminn breytir retinol í retinal og [[Retínósýra|retínósýru]], sem hann notar til að virka.<ref name="ods">{{Cite web|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-HealthProfessional/|title=Vitamin A: Fact Sheet for Health Professionals|date=15 December 2023|publisher=Office of Dietary Supplements, National Institutes of Health|access-date=10 September 2024}}</ref> Retínól var uppgötvað árið 1909, einangrað árið 1931 og fyrst framleitt árið 1947.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VJWoCwAAQBAJ&pg=PA121|title=The Role of Food, Agriculture, Forestry and Fisheries in Human Nutrition|vauthors=Squires VR|date=2011|publisher=EOLSS Publications|isbn=9781848261952|volume=IV|page=121|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171105201706/https://books.google.com/books?id=VJWoCwAAQBAJ&pg=PA121|archive-date=5 November 2017}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=w1O9DQAAQBAJ&pg=PA2034|title=Ullmann's Food and Feed, 3 Volume Set|date=2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=9783527695522|page=Chapter 2|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20171105201730/https://books.google.com/books?id=w1O9DQAAQBAJ&pg=PA2034|archive-date=5 November 2017}}</ref> Það er á lista Alþjóðaheilbrigðismálastofnunarinnar um nauðsynleg [[lyf]].<ref name="WHO23rd">{{Cite book|title=The selection and use of essential medicines 2023: web annex A: World Health Organization model list of essential medicines: 23rd list (2023)|vauthors=((World Health Organization))|publisher=World Health Organization|year=2023|location=Geneva|hdl=10665/371090|id=WHO/MHP/HPS/EML/2023.02|author-link=World Health Organization|hdl-access=free}}</ref> Retinol er fáanlegt með og án [[Lyfseðill|lyfseðils]].<ref name="drugs">{{Cite web|url=https://www.drugs.com/monograph/vitamin-a.html|title=Vitamin A|date=12 December 2024|publisher=Drugs.com, The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=10 September 2024}}</ref> Árið 2021 var A-vítamín 298nda algengasta lyfið í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]], með meira en 500.000 [[Lyfseðill|lyfseðlum]].<ref>{{Cite web|url=https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|title=The Top 300 of 2021|website=ClinCalc|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115223848/https://clincalc.com/DrugStats/Top300Drugs.aspx|archive-date=15 January 2024|access-date=14 January 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://clincalc.com/DrugStats/Drugs/VitaminA|title=Vitamin A - Drug Usage Statistics|website=ClinCalc|access-date=14 January 2024}}</ref> == Læknisfræðileg notkun == Retinol er notað til að meðhöndla [[Skortur|skort]] á [[A-vítamín|A-vítamíni]]. Þrjár aðferðir geta verið notaðar þegar fólk er með lágt [[A-vítamín]]:<ref>{{Cite journal |vauthors=Schultink W |date=September 2002 |title=Use of under-five mortality rate as an indicator for vitamin A deficiency in a population |journal=The Journal of Nutrition |volume=132 |issue=9 Suppl |pages=2881S–2883S |doi=10.1093/jn/132.9.2881S |pmid=12221264 |doi-access=free}}</ref> # Með breytingum á mataræði sem fela í sér aðlögun á maðseðlum einstaklinga sem þjást af skorti úr tiltækum matvælum til að hámarka A-vítamín innihald. # Að auðga algengar og hagkvæmar matvörur með A-vítamíni, ferli sem kallast vítamínbæting. Það felur í sér að bæta tilbúnu A-vítamíni við matvæli eins og [[smjörlíki]], [[brauð]], [[hveiti]], [[korn]] og [[Ungbarnaformúla|ungbarnaformúlu]] við vinnslu. # Með því að gefa miklum skammti af [[A-vítamín|A-vítamíni]] til fólks sem skortir, er aðferð sem er þekkt sem viðbót. Á svæðum þar sem skortur er algengur er mælt með einum stórum skammti fyrir þá sem eru í mikilli áhættu tvisvar á ári.<ref name="WHO2008">{{Cite book|title=WHO Model Formulary 2008|url=https://archive.org/details/whomodelformular00unse|vauthors=((World Health Organization))|publisher=World Health Organization|year=2009|isbn=9789241547659|veditors=Stuart MC, Kouimtzi M, Hill SR|page=[https://archive.org/details/whomodelformular00unse/page/n511 500]|hdl=10665/44053|author-link=World Health Organization}}</ref> Retínól er einnig notað til að draga úr hættu á [[Fylgikvillar|fylgikvillum]] með [[Mislingar|mislingum]].<ref name="WHO2008">{{Cite book|title=WHO Model Formulary 2008|url=https://archive.org/details/whomodelformular00unse|vauthors=((World Health Organization))|publisher=World Health Organization|year=2009|isbn=9789241547659|veditors=Stuart MC, Kouimtzi M, Hill SR|page=[https://archive.org/details/whomodelformular00unse/page/n511 500]|hdl=10665/44053|author-link=World Health Organization}}</ref> == Aukaverkanir == Ráðlagður dagskammtur (RDA) fyrir fyrirfram mótuð viðbótarvítamín A fyrir fullorðna karla og konur er 900 og 700 Retinol virkni einingar (RAE) /dagur, eða um 3.000 IU og 2.300 IU.<ref name="ods">{{Cite web|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-HealthProfessional/|title=Vitamin A: Fact Sheet for Health Professionals|date=15 December 2023|publisher=Office of Dietary Supplements, National Institutes of Health|access-date=10 September 2024}}</ref> Á meðgöngu er A-vítamín RDA 750-770 RAE/dagur (um 2.500-2,550 IU).<ref name="ods" /> Á brjóstagjöf eykst RDA í 1.200-1,300 RAE/dag (um 4,000-4,300 IU, með mun eftir aldri).<ref name="ods" /> Retinol virkni-einingar geta aðeins verið umbreyttar í [[IU]] (International Units) þegar uppspretta A-vítamínsins er þekkt.<ref name="ods">{{Cite web|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-HealthProfessional/|title=Vitamin A: Fact Sheet for Health Professionals|date=15 December 2023|publisher=Office of Dietary Supplements, National Institutes of Health|access-date=10 September 2024}}</ref> IU gildi sem talin eru upp hér að ofan eiga ekki við um [[Fæðugjafi|fæðugjafa]] [[A-vítamín|A-vítamíns]].<ref name="ods">{{Cite web|url=https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-HealthProfessional/|title=Vitamin A: Fact Sheet for Health Professionals|date=15 December 2023|publisher=Office of Dietary Supplements, National Institutes of Health|access-date=10 September 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-HealthProfessional/ "Vitamin A: Fact Sheet for Health Professionals"]. Office of Dietary Supplements, National Institutes of Health. 15 December 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 September</span> 2024</span>.</cite></ref> Of mikið [[A-vítamín]] í [[Retínóíðform|retínóíðformi]] getur verið skaðlegt. Líkaminn breytir tvíþátta forminu, [[karótín]], í A-vítamín eftir þörfum, þannig að hátt magn af [[karótín]] er ekki eitrað, en esterformin (dýraformin) eru. Í lifurum ákveðinna dýra, sérstaklega þeirra sem aðlagast [[Heimskautasvæði|heimskautasvæðum]], svo sem ísbjörnum og selum, innihalda magn af A-vítamíni sem væri eitrað fyrir menn.<ref>{{Cite journal |vauthors=Rodahl K, Moore T |date=July 1943 |title=The vitamin A content and toxicity of bear and seal liver |url=https://archive.org/details/sim_biochemical-journal_1943-07_37_2/page/166 |journal=The Biochemical Journal |volume=37 |issue=2 |pages=166–168 |doi=10.1042/bj0370166 |pmc=1257872 |pmid=16747610}}</ref> Þannig er venjulega tilkynnt um eituráhrif á A-vítamín hjá [[Landkönnuður|landkönnuðum]] og fólki sem tekur stóra skammta af gervi-vítamíni A. Fyrsta skjalfesta dauðsfallið sem hugsanlega stafaði af eitrun á A-vítamíni var Xavier Mertz, [[Sviss|Svissneskur]] [[vísindamaður]], sem lést í janúar 1913 í Suðurskautsleiðangri sem hafði misst matinn sinn og féll til að borða [[Sleðahundur|sleðhundana]] sína. Mertz gæti hafa neytt banvæns magns af A-vítamíni með því að borða lifur hundanna..<ref>{{Cite web|url=http://www.studentbmj.com/back_issues/0502/life/158.html|title=Man's best friend? (An account of Mertz's illness)|archive-url=https://web.archive.org/web/20070129213607/http://www.studentbmj.com/back_issues/0502/life/158.html|archive-date=29 January 2007}}</ref> Bráð A-vítamín eituráhrif eiga sér stað þegar einstaklingur neytir A-vítamíns í miklu magni, en ráðlagður dagskammtur er með gildi í þröskuldinum 25.000 IU/kg. Oft neytir sjúklingurinn um 3-4 sinnum skilgreiningu RDA.<ref name="Gropper">{{Cite book|title=Advanced Nutrition and Human Metabolism|vauthors=Gropper SS, Smith JL, Groff JL|date=2009|edition=5th|pages=373–1182}}</ref> Eitur A-vítamíns er talinn tengjast aðferðum við að auka A-vítamín í líkamanum, svo sem matarbreytingar, styrkingu og fæðubótarefni, sem öll eru notuð til að berjast gegn skorti á A-vítamíni.<ref>{{Cite book|title=Nutrition: An Applied Approach|vauthors=Thompson J, Manore M|date=2005|publisher=Pearson Education Inc.|pages=276–283|chapter=Ch. 8: Nutrients involved in antioxidant function}}</ref> Eitrun er flokkað í tvo flokka: bráða og langvarandi. Fyrsta kemur fram nokkrum klukkustundum eða dögum eftir að mikið magn af A-vítamíni er tekið. Langvarandi eituráhrif eiga sér stað þegar um 4.000 IU/kg eða meira af A-Vítamíningi er neytt í langan tíma. Einkenni þessara tveggja eru ógleði, óljós sjón, þreytu, þyngdartap og tíðahvörf.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mohsen SE, Mckinney K, Shanti MS |date=2008 |title=Vitamin A toxicity |url=http://emedicine.medscape.com/article/819426-overview |url-status=live |journal=Medscape |archive-url=https://web.archive.org/web/20130723040000/http://emedicine.medscape.com/article/819426-overview |archive-date=23 July 2013}}</ref> Of mikið A-vítamín er grunað að stuðla að beinþynningu. Þetta virðist gerast í mun lægri skömmtum en þeim sem þarf til að valda bráðri eitrun. Aðeins fyrirfram mótuð A-vítamín getur valdið þessum vandamálum vegna þess að umbreyting karótínóða eða retinyl esters í A-vítamíns er dregið úr þegar lífeðlisfræðilegar kröfur eru uppfyllt; <ref>{{Cite journal |vauthors=Steinhoff JS, Wagner C, Dähnhardt HE, Košić K, Meng Y, Taschler U, Pajed L, Yang N, Wulff S, Kiefer MF, Petricek KM, Flores RE, Li C, Dittrich S, Sommerfeld M, Guillou H, Henze A, Raila J, Wowro SJ, Schoiswohl G, Lass A, Schupp M |date=July 2024 |title=Adipocyte HSL is required for maintaining circulating vitamin A and RBP4 levels during fasting |journal=EMBO Reports |volume=25 |issue=7 |pages=2878–2895 |doi=10.1038/s44319-024-00158-x |pmc=11239848 |pmid=38769419}}</ref> en óhófleg upptaka karótínóta getur valdið [[Karótensýki]]. Of mikið af A-vítamínum á fyrstu vikum meðgöngu tengist verulegri aukningu á fæðingargalla.<ref>{{Cite web|url=http://www.thenutritionreporter.com/A-vitamins.html|title=Caution Urged With Vitamin A in Pregnancy: But Beta-Carotene is Safe|date=1995|website=The Nutrition Reporter Newsletter|archive-url=https://web.archive.org/web/20040901090549/http://www.thenutritionreporter.com/A-vitamins.html|archive-date=1 September 2004}}</ref> Þessir gallar geta verið alvarlegir, jafnvel lífshættulegir. Jafnvel tvöfaldur ráðlagður dagskammtur getur valdið alvarlegum fæðingargalla.<ref>{{Cite web|url=https://www.fda.gov/bbs/topics/ANSWERS/ANS00689.html|title=Vitamin A and Birth Defects|date=6 October 1995|publisher=United States FDA|archive-url=https://web.archive.org/web/20040204082441/https://www.fda.gov/bbs/topics/ANSWERS/ANS00689.html|archive-date=4 February 2004}}</ref> FDA mælir með því að barnshafandi konur fái A-vítamín sitt úr mat sem inniheldur beta-karótín og að þær tryggi að þær neyti ekki meira en 5.000 IU af fyrirfram mótuðum A-vithamíni (ef einhver) á dag. Þótt A-vítamín sé nauðsynleg fyrir fósturþroska bera flestar konur nægilega mikið af A-vithamíni í lifrarfrumum sínum,<ref>{{Cite journal |vauthors=Steinhoff JS, Wagner C, Dähnhardt HE, Košić K, Meng Y, Taschler U, Pajed L, Yang N, Wulff S, Kiefer MF, Petricek KM, Flores RE, Li C, Dittrich S, Sommerfeld M, Guillou H, Henze A, Raila J, Wowro SJ, Schoiswohl G, Lass A, Schupp M |date=July 2024 |title=Adipocyte HSL is required for maintaining circulating vitamin A and RBP4 levels during fasting |journal=EMBO Reports |volume=25 |issue=7 |pages=2878–2895 |doi=10.1038/s44319-024-00158-x |pmc=11239848 |pmid=38769419}}</ref> þannig að of miklar birgðir ætti að forðast stranglega. Umfjöllun um allar handahófskenndar rannsóknir í vísindalegum bókmenntum af Cochrane Collaboration sem birtist í ''JAMA'' árið 2007 komst að því að viðbót með beta karóteni eða A-vítamíni eykur dánartíðni um 5% og 16% í hvoru lagi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Bjelakovic G, Nikolova D, Gluud LL, Simonetti RG, Gluud C |date=February 2007 |title=Mortality in randomized trials of antioxidant supplements for primary and secondary prevention: systematic review and meta-analysis |url=http://dcscience.net/bjelakovic-supplements-07.pdf |url-status=live |journal=JAMA |volume=297 |issue=8 |pages=842–857 |doi=10.1001/jama.297.8.842 |pmid=17327526 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204172729/http://dcscience.net/bjelakovic-supplements-07.pdf |archive-date=4 February 2016}}</ref> Þessi áhrif hafa verið lögð til hlutverks retinol og retinoic sýru í að auka kólesteról og þríglýseríði í hringrásinni auk þess að stuðla að krabbameinsáhrifum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Esposito M, Amory JK, Kang Y |date=September 2024 |title=The pathogenic role of retinoid nuclear receptor signaling in cancer and metabolic syndromes |journal=The Journal of Experimental Medicine |volume=221 |issue=9 |doi=10.1084/jem.20240519 |pmc=11318670 |pmid=39133222 |doi-access=free}}</ref> Rannsóknir sem koma fram í þróunarlöndum í Indlandi, Bangladesh og Indónesíu benda eindregið til þess að í íbúum þar sem A-vítamín skortur er algengur og dánartíðni mæðra er mikill, getur skammtur fyrir barnshafandi mæður með retinol dregið verulega úr dánartíðnum móður.<ref name="Sommer">{{Cite journal |vauthors=Sommer A |date=October 2008 |title=Vitamin a deficiency and clinical disease: an historical overview |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2008-10_138_10/page/1834 |journal=The Journal of Nutrition |volume=138 |issue=10 |pages=1835–1839 |doi=10.1093/jn/138.10.1835 |pmid=18806089 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSommer2008">Sommer A (October 2008). [[doi:10.1093/jn/138.10.1835|"Vitamin a deficiency and clinical disease: an historical overview"]]. ''The Journal of Nutrition''. '''138''' (10): <span class="nowrap">1835–</span>1839. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1093/jn/138.10.1835|10.1093/jn/138.10.1835]]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18806089 18806089].</cite></ref> Á sama hátt getur skammtur nýfæddra með 50.000 IU (15 mg) af A-vítamíni innan tveggja daga frá fæðingu dregið verulega úr dauða nýfædda barna.<ref>{{Cite journal |vauthors=Tielsch JM, Rahmathullah L, Thulasiraj RD, Katz J, Coles C, Sheeladevi S, John R, Prakash K |date=November 2007 |title=Newborn vitamin A dosing reduces the case fatality but not incidence of common childhood morbidities in South India |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2007-11_137_11/page/2470 |journal=The Journal of Nutrition |volume=137 |issue=11 |pages=2470–2474 |doi=10.1093/jn/137.11.2470 |pmid=17951487 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Klemm RD, Labrique AB, Christian P, Rashid M, Shamim AA, Katz J, Sommer A, West KP |date=July 2008 |title=Newborn vitamin A supplementation reduced infant mortality in rural Bangladesh |journal=Pediatrics |volume=122 |issue=1 |pages=e242–e250 |doi=10.1542/peds.2007-3448 |pmid=18595969 |s2cid=27427577}}</ref>&nbsp; == Líffræðileg hlutverk == Retinol eða aðrar gerðir af A-vítamíni eru nauðsynlegar til að sjá, viðhalda húðinni og þroska manna.<ref name="drugs">{{Cite web|url=https://www.drugs.com/monograph/vitamin-a.html|title=Vitamin A|date=12 December 2024|publisher=Drugs.com, The American Society of Health-System Pharmacists|access-date=10 September 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.drugs.com/monograph/vitamin-a.html "Vitamin A"]. Drugs.com, The American Society of Health-System Pharmacists. 12 December 2024<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">10 September</span> 2024</span>.</cite></ref> Fyrir utan sjónina, sem krefst 11-cis sjónhimnu, er virkt efnasamband retinoic sýra, búið til úr sjónhimnu og síðan búið til úr retinol. Mismunandi líffræðilegt hlutverk retinoic sýrunnar veltur á staðalefnafræði hennar og hvort hún er til staðar í all-trans, 9-cis eða 13-cis formum.<ref>{{Cite journal |vauthors=Esposito M, Amory JK, Kang Y |date=September 2024 |title=The pathogenic role of retinoid nuclear receptor signaling in cancer and metabolic syndromes |journal=The Journal of Experimental Medicine |volume=221 |issue=9 |doi=10.1084/jem.20240519 |pmc=11318670 |pmid=39133222 |doi-access=free}}</ref> === [[Fæðingarfræði]] === Retinoic sýra í gegnum retinoic sýru móttökuna hefur áhrif á ferli frumugreiningar og þar af leiðandi vöxt og þróun fósturs. Á meðan á þroska stendur er styrkur retinoic sýru meðfram framhlið (höfuð-háls) ás. Frumur í fósturvísinum bregðast við retinoic sýru á mismunandi hátt eftir því hversu mikið er til staðar. Til dæmis, hjá hryggdýrum, myndar afturheilinn átta Rómómerar og hver rómóer hefur sérstakt mynstur af genum sem birtast. Ef retinoic sýra er ekki til staðar þróast síðustu fjórir rhomómerar ekki. Í staðinn vaxa rómómerar 1-4 til að ná sama rúmi og allir átta myndu venjulega taka upp. Retinoic sýra hefur áhrif sín með því að kveikja á mismunandi mynstri Homeobox (Hox) genanna sem kóða mismunandi homeodomain transcription þætti sem síðan geta knúið á frumu tegundar gen.<ref name="gd">{{Cite journal |vauthors=Duester G |date=September 2008 |title=Retinoic acid synthesis and signaling during early organogenesis |url=https://archive.org/details/cell_2008-09-19_134_6/page/921 |journal=Cell |volume=134 |issue=6 |pages=921–931 |doi=10.1016/j.cell.2008.09.002 |pmc=2632951 |pmid=18805086}}</ref> Að eyða Homeobox (Hox-1) geninu úr rómómerum 4 gerir taugafrumurnar sem vaxa á því svæði hegða sér eins og taugafrumeindir úr rómómómerunum 2. Retinoic sýra er ekki þörf til að móta sjónhimnuna eins og upphaflega var lagt til, en retinoic sýru sem myndast í sjónhimnunni er leyst út í umhverfis Mesenchyme þar sem það er nauðsynlegt til að koma í veg fyrir of vaxandi perioptic mesenchyma sem getur valdið microphthalmia, galla í [[Hornhimna|hornhimnu]] og augnlokum og snúningi.<ref name="Duester_2008">{{Cite journal |vauthors=Duester G |date=September 2008 |title=Retinoic acid synthesis and signaling during early organogenesis |url=https://archive.org/details/cell_2008-09-19_134_6/page/921 |journal=Cell |volume=134 |issue=6 |pages=921–931 |doi=10.1016/j.cell.2008.09.002 |pmc=2632951 |pmid=18805086}}</ref> === [[Stofnfrumulíffræði]] === Tilbúin retínóínsýra er notuð til að greina stofnfrumur til meira skuldbundinna örlaga, enduróma mikilvægi retínósýru í náttúrulegum fósturþroskaleiðum. Talið er að það komi af stað aðgreiningu í nokkrar mismunandi frumuættir með því að virkja retínósýru móttökuna. Það hefur fjölmargar notkunar í tilraunaverkefni aðgreiningu á stofnfrumum; meðal þeirra er aðgreining á fósturfrumur manna til aftari framgirðingarættir.<ref name="gd">{{Cite journal |vauthors=Duester G |date=September 2008 |title=Retinoic acid synthesis and signaling during early organogenesis |url=https://archive.org/details/cell_2008-09-19_134_6/page/921 |journal=Cell |volume=134 |issue=6 |pages=921–931 |doi=10.1016/j.cell.2008.09.002 |pmc=2632951 |pmid=18805086}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFDuester2008">Duester G (September 2008). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2632951 "Retinoic acid synthesis and signaling during early organogenesis"]. ''Cell''. '''134''' (6): <span class="nowrap">921–</span>931. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.cell.2008.09.002|10.1016/j.cell.2008.09.002]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2632951 2632951]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18805086 18805086].</cite></ref> === Sjón === {{Retinoid receptor modulators}}Retínól er nauðsynlegt efnasamband í hringrás ljósavirkra efnaviðbragða sem kallast "sjónarhringur" sem undirstrikar sjón hryggdýra. Retínól er breytt með prótíninu RPE65 innan Litarefni á sjónhimnunum í 11-''cis''-<nowiki/>[[Sjónhimna|Retina]]. Þessi sameind er síðan flutt inn í ljósviðtakafrumur sjónaukans (stangurinn eða [[Keila (ljósnemi)|keilur]] frumur í spendýrum) þar sem hún bindur sig við opsin prótein og virkar sem ljósvirkur sameinda-rofi. Þegar 11-''cis''-retinal gleypir ljós er það [./Cis-&#x3C;i&#x20;id= trans_isomerism" id="mwARo" rel="mw:WikiLink" title="Cis-trans isomerism">isómerizes] í all-trans-retinal. Breytingin á lögun sameindanna breytir síðan uppbyggingu opsin í cascade sem leiðir til [[Boðspenna|Taugafrumur]], sem gefur merki um uppgötvun ljóssins.<ref>{{Cite book|title=Neuroscience|vauthors=Purves D, Augustine GJ, Fitzpatrick D, Katz LC, LaMantia AS, McNamara JO, Williams SM|date=2001|publisher=Sinauer Associates|edition=2nd|chapter=Phototransduction|chapter-url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK10806/}}</ref> Opsin skiptist síðan í prótín (svo metarhodopsin) og cofactor all-''trans''-retinal. Endurnýjun virkra opsin krefst þess að umbreyting all-''trans''-retinal aftur í 11-''cis''-retinal með retinol. Endurreisn 11-''cis''-retinal á sér stað hjá hryggdýrum með því að umbreyta all-''trans''-retinol í 11-''cis''- retinol í röð efnabreytinga sem eiga sér stað aðallega í litarefnisfrumum.<ref name="bs">{{Cite journal |vauthors=Sahu B, Maeda A |date=November 2016 |title=Retinol Dehydrogenases Regulate Vitamin A Metabolism for Visual Function |journal=Nutrients |volume=8 |issue=11 |pages=746 |doi=10.3390/nu8110746 |pmc=5133129 |pmid=27879662 |doi-access=free}}</ref> Án fullnægjandi magn af retinol er endurnýjun rhodopsin ófullkomin og næturblindu kemur fram. Kvöldblindu, ófærni til að sjá vel í dökkum ljósi, tengist skorti á [[A-vítamín]], flokki efnasambanda sem inniheldur retinol og retinal. Á fyrstu stigum skorts á [[A-vítamín]] hafa ljósviðkvæmari og mikið af stöngum, sem hafa rhodopsin, haft skemmda næmi og kónafrumurnar hafa minni áhrif. Kónarnir eru minna mikið en stangir og koma í þremur gerðum, hver inniheldur sína eigin tegund af jódopsín, opsins keildanna. Keilurnar koma í veg fyrir litasjón og sýn í bjartum ljósi (dagssjón). === Glycoprotein myndun === Glycoprotein myndun krefst fullnægjandi A-vítamínsstöðu. Í alvarlegum skorti á A-vítamíni getur skortur á glýkóprótínum leitt til hornhimnuæða eða vökva.<ref>{{Cite book|title=Advances in Corneal Research|vauthors=Starck T|publisher=Springer, Boston, MA|year=1997|isbn=978-1-4613-7460-2|page=558|chapter=Severe Corneal Ulcerations and Vitamin A Deficiency|doi=10.1007/978-1-4615-5389-2_46}}</ref> === Ónæmiskerfi === Vítamín A tekur þátt í að viðhalda fjölda ónæmiskerfa frá bæði meðfæddu og öðluðustu ónæmiskerfinu.<ref>{{Cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2015/07/150709132634.htm|title=Vitamin A directs immune cells to intestines|website=ScienceDaily|language=en|access-date=17 March 2020}}</ref> Meðal þeirra eru eitilfrumur ([[B-eitilfruma|B-frumur]], T-frumur og náttúrulegar morðfrumur), auk margra myelocytes (neutrophils, macrophages og myeloid dendritic frumur). Vítamín A heldur ónæmiskerfum í þörmum með virkni sinni sem retinoic sýru.<ref>{{Cite journal |vauthors=Mucida D, Park Y, Kim G, Turovskaya O, Scott I, Kronenberg M, Cheroutre H |date=July 2007 |title=Reciprocal TH17 and regulatory T cell differentiation mediated by retinoic acid |url=https://archive.org/details/sim_science_2007-07-13_317_5835/page/256 |journal=Science |volume=317 |issue=5835 |pages=256–260 |doi=10.1126/science.1145697 |pmid=17569825}}</ref> === Húð === Skortur á A-vítamíni hefur verið tengdur við aukna næmi fyrir húð sýkingu og bólgu.<ref name="Roche2021">{{Cite journal |vauthors=Roche FC, Harris-Tryon TA |date=January 2021 |title=Illuminating the Role of Vitamin A in Skin Innate Immunity and the Skin Microbiome: A Narrative Review |journal=Nutrients |volume=13 |issue=2 |page=302 |doi=10.3390/nu13020302 |pmc=7909803 |pmid=33494277 |doi-access=free}}</ref> Vítamín A virðist breyta meðfæddu ónæmisviðbrögðum og viðhalda homeostasis húðvefja og slímsli með efnaskiptum þess, retinoic acid (RA). Sem hluti af meðfæddum ónæmiskerfi bregðast toll-líkar viðtakendur í húðfrumum við sjúkdómum og frumuskemmdum með því að valda bólgu ónæmiskerfinu sem felur í sér aukna RA framleiðslu.<ref name="Roche2021" /> Húðin hittir bakteríur, sveppir og veirur. Keratinocytes í húðinni framleiða og gefa út antimicrobial peptides (AMPs). Framleiðsla á AMPs resistin og cathelicidin, er stuðlað að af RA.<ref name="Roche2021" /> Önnur leið sem A-vítamín hjálpar til við að viðhalda heilbrigðri húð og hársveiflu örverur, sérstaklega á andlitinu, er með því að draga úr útgeislun Sætu, sem er næringarefni fyrir bakteríur.<ref name="Roche2021" /> Retinol hefur verið viðfangsefni klínískra rannsókna sem tengjast getu þess til að draga úr útliti fínra lína á andlitinu og hálsi.<ref name="Kong 2015">{{Cite journal |vauthors=Kong R, Cui Y, Fisher GJ, Wang X, Chen Y, Schneider LM, Majmudar G |date=March 2016 |title=A comparative study of the effects of retinol and retinoic acid on histological, molecular, and clinical properties of human skin |journal=Journal of Cosmetic Dermatology |volume=15 |issue=1 |pages=49–57 |doi=10.1111/jocd.12193 |pmid=26578346 |s2cid=13391046 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://lpi.oregonstate.edu/mic/health-disease/skin-health/vitamin-A|title=Vitamin A and Skin Health|date=7 November 2016|website=Linus Pauling Institute|language=en|access-date=10 August 2023}}</ref> === Rauðar blóðfrumur === Vítamín A getur verið þörf fyrir eðlilega myndun rauðkorna í blóði; <ref>{{Cite journal |vauthors=Oren T, Sher JA, Evans T |date=November 2003 |title=Hematopoiesis and retinoids: development and disease |journal=Leukemia & Lymphoma |volume=44 |issue=11 |pages=1881–1891 |doi=10.1080/1042819031000116661 |pmid=14738139 |s2cid=11348076}}</ref> skortur veldur óeðlilegum efnaskiptum járns. <ref>{{Cite journal |vauthors=Evans T |date=September 2005 |title=Regulation of hematopoiesis by retinoid signaling |journal=Experimental Hematology |volume=33 |issue=9 |pages=1055–1061 |doi=10.1016/j.exphem.2005.06.007 |pmid=16140154 |doi-access=free}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=García-Casal MN, Layrisse M, Solano L, Barón MA, Arguello F, Llovera D, Ramírez J, Leets I, Tropper E |date=March 1998 |title=Vitamin A and beta-carotene can improve nonheme iron absorption from rice, wheat and corn by humans |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_1998-03_128_3/page/646 |journal=The Journal of Nutrition |volume=128 |issue=3 |pages=646–650 |doi=10.1093/jn/128.3.646 |pmid=9482776 |doi-access=free}}</ref> A-vítamín er þörf til að framleiða rauðar blóðfrumurnar úr stofnfrumum með því að greina sjónhimnu.<ref>{{Cite web|url=https://www.ebi.ac.uk/interpro/potm/2005_6/Page2.htm|title=Carotenoid Oxygenase|website=InterPro|access-date=7 November 2018}}</ref> == Mælieiningar == Þegar vísað er til mataræðis eða næringarvísinda er retinol venjulega mæld í alþjóðlegum einingum (IU). IU vísar til líffræðilegrar virkni og er því einstök fyrir hvert einstakt efnasamband, en 1 IU af retinol jafngildir um það bil 0,3 micrograms (300 nanograms). == Næring == {| class="wikitable" style="width:300px; float:right; margin:0 0 0 0.5em; background:#fff; border-collapse:collapse;" ! colspan="2" style="background:#fda;" |Vítamín eiginleikar |- | style="background:#fed;" |Leysni |Fitu |- | style="background:#fed;" |RDA (fullorðnir karlmaður) |900 μg/dagur |- | style="background:#fed;" |GDR (fullorðnar konur) |700 μg/dagur |- | style="background:#fed;" |RDA efri mörk (fullorðnir karlmenn) |3000 μg/dagur |- | style="background:#fed;" |RDA efri mörk (fullorðnar konur) |3000 μg/dagur |- ! colspan="2" style="background:#fed;" |Einkenni skorts |- | colspan="2" | * [[Kvöldblinda|Kvöldblindu]] * [[Keratomalacia]] * Húðin er föl, þurr |- ! colspan="2" style="background:#fed;" |Einkenni ofskammts |- | colspan="2" | * Eitrun í lifur * Þurr húð * Hármissir * Vansköpunaráhrif * Beinþynning (grunsamleg, langtíma) |- ! colspan="2" style="background:#fda;" |Algengar heimildir |- | colspan="2" | * [[Lifur]] og önnur líffæri * styrktar [[Mjólkurafurð|Mjólkurvörur]] |} Þetta vítamín gegnir mikilvægu hlutverki í sjón, einkum nætursjón, eðlilegri þroska beina og tönn, fjölgun og heilsu húðar og slímhúðanna (sjúkdómurinn sem gefur frá sér líkamsvæði eins og öndunarvegi). Þó að A-vítamín sé oft talið andoxunarefni sem kemur í veg fyrir krabbamein, hefur það ekki andoxunameinsvirkni<ref>{{Cite journal |vauthors=Blaner WS, Shmarakov IO, Traber MG |date=October 2021 |title=Vitamin A and Vitamin E: Will the Real Antioxidant Please Stand Up? |journal=Annual Review of Nutrition |volume=41 |pages=105–131 |doi=10.1146/annurev-nutr-082018-124228 |pmid=34115520}}</ref> og er sýnt fram á að stuðla að þróun margra krabbameina.<ref>{{Cite journal |vauthors=Alpha-Tocopherol BC |date=April 1994 |title=The effect of vitamin E and beta carotene on the incidence of lung cancer and other cancers in male smokers |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1994-04-14_330_15/page/n31 |journal=The New England Journal of Medicine |volume=330 |issue=15 |pages=1029–1035 |doi=10.1056/NEJM199404143301501 |pmid=8127329}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Goodman GE, Thornquist MD, Balmes J, Cullen MR, Meyskens FL, Omenn GS, Valanis B, Williams JH |date=December 2004 |title=The Beta-Carotene and Retinol Efficacy Trial: incidence of lung cancer and cardiovascular disease mortality during 6-year follow-up after stopping beta-carotene and retinol supplements |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-the-national-cancer-institute_2004-12-01_96_23/page/n22 |journal=Journal of the National Cancer Institute |volume=96 |issue=23 |pages=1743–1750 |doi=10.1093/jnci/djh320 |pmid=15572756}}</ref> Það eru tvær uppsprettur af A-vítamínum í mataræði. Retinyl ester eða retinol form, sem eru strax í boði fyrir líkamann eða carotene precursors, einnig þekkt sem provitamins, sem verður að umbreyta í virk form af líkamanum. Þetta er unnið úr ávöxtum og grænmeti sem innihalda gul, appelsínugul og dökkgrænt litarefni, þekkt sem karótínóídar, þar sem best er β-karótín.<ref>{{Cite journal |vauthors=Burri BJ, Clifford AJ |date=October 2004 |title=Carotenoid and retinoid metabolism: insights from isotope studies |url=https://archive.org/details/archives-of-biochemistry-and-biophysics_2004-10-01_430_1/page/110 |journal=Archives of Biochemistry and Biophysics |series=Highlight issue on Carotenoids |volume=430 |issue=1 |pages=110–119 |doi=10.1016/j.abb.2004.04.028 |pmid=15325918}}</ref> Af þessari ástæðu er magn af A-vítamíni mæld í Retinol Equivalents (RE). Einn RE jafngildir 0,001 mg af retinol, eða 0,006 mg af β-karóteni, eða 3,3 alþjóðlegum einingum af A-vítamíni.&nbsp;&nbsp; Vítamín A er fitusleysanlegur og geymdur í lifur og fituvefi.<ref>{{Cite journal |vauthors=Steinhoff JS, Wagner C, Dähnhardt HE, Košić K, Meng Y, Taschler U, Pajed L, Yang N, Wulff S, Kiefer MF, Petricek KM, Flores RE, Li C, Dittrich S, Sommerfeld M, Guillou H, Henze A, Raila J, Wowro SJ, Schoiswohl G, Lass A, Schupp M |date=July 2024 |title=Adipocyte HSL is required for maintaining circulating vitamin A and RBP4 levels during fasting |journal=EMBO Reports |volume=25 |issue=7 |pages=2878–2895 |doi=10.1038/s44319-024-00158-x |pmc=11239848 |pmid=38769419}}</ref> Þegar ákveðinn hluti líkamans þarf á því að halda, gefur lifurinn út A-vítamín, sem er flutt með blóði og flutt til markhópsins og vefja.<ref>{{Cite journal |vauthors=Amengual J, Zhang N, Kemerer M, Maeda T, Palczewski K, Von Lintig J |date=October 2014 |title=STRA6 is critical for cellular vitamin A uptake and homeostasis |journal=Human Molecular Genetics |volume=23 |issue=20 |pages=5402–5417 |doi=10.1093/hmg/ddu258 |pmc=4168826 |pmid=24852372}}</ref> === Fæðuinntaka === The Dietary Reference Intake (DRI) Ráðlagður dagskammtur (RDA) fyrir A-vítamín fyrir 25 ára gamlan karlmann er 900 micrograms / dag, eða 3000 IU. Ráðlagt daglegt gildi í Heilbrigðisþjónustu eru örlítið lægri í 700 míkrogramum fyrir karla og 600 míkrograms fyrir konur.<ref>{{Cite web|url=https://www.nhs.uk/conditions/vitamins-and-minerals/vitamin-a/|title=Vitamins and minerals - Vitamin A|date=23 October 2017|website=nhs.uk|language=en|access-date=18 February 2023}}</ref> Í upptökuferlinu í þörmum er retinol bætt inn í kylomicrons sem esterform, og það eru þessar agnir sem miðla flutningi til [[Lifur|Lifrar]]. Lifrarfrumur geyma A-vítamín sem ester, og þegar retínól er þörf í öðrum vefjum er það afesterað og því sleppt í blóð sem áfengi. Retínól festist síðan við blóðvökva, retinol bindandi prótín, til flutnings til markhópsvefja.<ref>{{Cite journal |vauthors=Amengual J, Zhang N, Kemerer M, Maeda T, Palczewski K, Von Lintig J |date=October 2014 |title=STRA6 is critical for cellular vitamin A uptake and homeostasis |journal=Human Molecular Genetics |volume=23 |issue=20 |pages=5402–5417 |doi=10.1093/hmg/ddu258 |pmc=4168826 |pmid=24852372}}</ref> Binda prótín inni í frumum, frumusýru bindandi prótín, þjónar til að geyma og flytja retinoic sýru innan frumna. === Skortur === {{Portal bar|Medicine}} [[Mynd:Vitamin_A_deficiency.PNG|hægri|thumb|360x360dp|Árangur skorts á A-vítamíni árið 1995]] === Uppsprettur === * [[Þorskalýsi|Hroskafrarolía]] * [[Smjör]] * Lifur (kýr, svínakjöt, kjúklingur, kalkúnur, fiskur) * [[Egg (matvæli)|Egg]] * [[Ostur]], [[mjólk]]<ref>{{Cite book|title=Vitamins and Your Health. Nutrition Now|vauthors=Brown JE|date=2002|edition=3rd|pages=1–20}}</ref> == Efnafræði == Margir mismunandi rúmfræðilegir isómerar retinol, retinal og retinoic sýru eru mögulegir vegna annaðhvort ''trans'' eða ''cis'' uppbyggingar fjögurra af fimm tvíböndum sem finnast í pólýen keðjunni. ''cis'' isómerar eru minna stöðugir og geta auðveldlega breytt í all-''trans'' stillingu (eins og sést í uppbyggingu all-''trans''-retinol sem sýnd er efst á þessari síðu). Engu að síður finnast sumir ''cis'' isómerar náttúrulega og framkvæma nauðsynlegar aðgerðir. Til dæmis er 11-''cis''-retinal isomer litarefni rhodopsin, ljósviðtaka sameind [[hryggdýr]]. Rhodopsin samanstendur af 11-cis-retinal covalently tengdur með Schiff grunn við opsin próteinið (annaðhvort rod opsin eða blá, rauður eða grænn keil opsins). Sjónarferlið byggist á ljós-afleiðandi ísómeringu af chromophore frá 11-''cis'' til all-''trans'' sem leiðir til breytingar á samsetningu og virkni ljósviðtaka sameind.<ref name="bs">{{Cite journal |vauthors=Sahu B, Maeda A |date=November 2016 |title=Retinol Dehydrogenases Regulate Vitamin A Metabolism for Visual Function |journal=Nutrients |volume=8 |issue=11 |pages=746 |doi=10.3390/nu8110746 |pmc=5133129 |pmid=27879662 |doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSahuMaeda2016">Sahu B, Maeda A (November 2016). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5133129 "Retinol Dehydrogenases Regulate Vitamin A Metabolism for Visual Function"]. ''Nutrients''. '''8''' (11): 746. [[DOI-númer|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.3390/nu8110746|10.3390/nu8110746]]</span>. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5133129 5133129]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27879662 27879662].</cite></ref> Margir af sjónrænum virkum A-vítamíns er miðað við retinoic sýru, sem stjórnar gen tjáningu með því að virkja kjarnorku retinoic acid viðtaka.<ref name="Duester_2008">{{Cite journal |vauthors=Duester G |date=September 2008 |title=Retinoic acid synthesis and signaling during early organogenesis |url=https://archive.org/details/cell_2008-09-19_134_6/page/921 |journal=Cell |volume=134 |issue=6 |pages=921–931 |doi=10.1016/j.cell.2008.09.002 |pmc=2632951 |pmid=18805086}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true">Duester G (September 2008). [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2632951 "Retinoic acid synthesis and signaling during early organogenesis"]. ''Cell''. '''134''' (6): <span class="nowrap">921–</span>931. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.cell.2008.09.002|10.1016/j.cell.2008.09.002]]. [[PMC (identifier)|PMC]]&nbsp;<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2632951 2632951]</span>. [[PubMed|PMID]]&nbsp;[https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18805086 18805086].</cite></ref> Ósjónleg virkni A-vítamíns er nauðsynleg í ónæmisvirkni, frjóvgun og fósturþroska hryggdýra eins og sýnt er af skemmdum vexti, sýkingu og fæðingargalla sem sést hjá fólki sem fær ófullnægjandi A-vithamini í mataræði sínu. == Myndun == === Líffræðileg myndun === [[Mynd:Chem_157_vitamin_a_synthesis_project.png|class=skin-invert-image|thumb|A-vítamín Líffræðileg myndun]] Retinol er búið til úr brotthvarfi β-karótens. Í fyrsta lagi sker β-karótín 15,15'-monooxygenase β-karótíín í miðju tvíböndunum og skapar epoxíð. Þetta epoxíð er þá ráðist á með vatni sem myndar tvo hydroxyl hópa í miðju uppbyggingarinnar. Brot á sér stað þegar þessi áfengi eru oxun í aldehydes með NADH. Þetta efnasamband er kallað retinal. Retinal er síðan dregið niður í retinol með ensíminu retinol dehydrogenase. Retínól dehydrogenase er ensím sem er háð NADH.<ref>{{Cite book|title=Medicinal Natural Products|vauthors=Dewick PM|date=2009|publisher=Wiley|isbn=978-0470741672}}</ref> === [[Iðnaðarmyndun]] === [[Mynd:Ionone_beta.svg|vinstri|class=skin-invert-image|thumb|β-jóon hringur]] Retínól er framleitt í iðnaði með heildarframleiðslu með því að nota annaðhvort aðferð sem þróuð var af BASF<ref name="β-Carotin-1">{{Cite patent|country=DE|number=954247|title=Verfahren zur Herstellung von best-Carotin bzw. 15,15'-Dehydro-beta-carotin|gdate=13 December 1956|invent1=Wittig G, Pommer H}}</ref><ref name="β-Carotin-2">{{Cite patent|country=US|number=2917524|title=Compounds of the vitamin A series|gdate=1959|invent1=Wittig G, Pommer H|assign1=Badische Anilin- & Soda-Fabrik Akt.-Ges.}}</ref> eða [[Grignard]] viðbrögð sem [[Hoffman-La Roche]] notaði.<ref>{{Cite patent|country=US|number=2609396|title=Compounds with the carbon skeleton of beta-carotene and process for the manufacture thereof|pubdate=2 September 1952|invent1=Herloff IH, Horst P}}</ref> Tveir helstu birgjarnir, DSM og BASF, eru taldir nota heildarframleiðslu.<ref name="Parker2016">{{Cite journal |vauthors=Parker GL, Smith LK, Baxendale IR |date=February 2016 |title=Development of the industrial synthesis of vitamin A |journal=Tetrahedron |volume=72 |issue=13 |pages=1645–52 |doi=10.1016/j.tet.2016.02.029 |pmid=}}</ref> Alþjóðlegur markaður fyrir tilbúið retinol er aðallega fyrir dýrafæði, þar sem um 13% er eftir fyrir samsetningu matvæla, lyfseðils lyfja og mataræðisbótarefna.<ref name="Parker2016" /> Fyrsta iðnvædda myndun retinóls var gerð af fyrirtækinu Hoffmann-La Roche árið 1947. Á næstu áratugum þróuðu átta önnur fyrirtæki eigin ferli. β-Jón, sem er gerð úr asetoni, er nauðsynlegur upphafspunktur fyrir alla iðnaðarframleiðslu. Hvert ferli felur í sér að lengja ómettuð kolefniskeðjuna.<ref name="Parker2016">{{Cite journal |vauthors=Parker GL, Smith LK, Baxendale IR |date=February 2016 |title=Development of the industrial synthesis of vitamin A |journal=Tetrahedron |volume=72 |issue=13 |pages=1645–52 |doi=10.1016/j.tet.2016.02.029 |pmid=}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFParkerSmithBaxendale2016">Parker GL, Smith LK, Baxendale IR (February 2016). "Development of the industrial synthesis of vitamin A". ''Tetrahedron''. '''72''' (13): <span class="nowrap">1645–</span>52. [[DOI-númer|doi]]:[[doi:10.1016/j.tet.2016.02.029|10.1016/j.tet.2016.02.029]].</cite></ref> Hreint retínól er mjög viðkvæmt fyrir oxun og er undirbúið og flutt við lágt hitastig og súrefnisnautt andrúmsloft. Þegar búið er til sem fæðubótarefni eða fæðubóður er retinol stöðug sem [[Estri|Ester]] afleiður retinyl acetate eða retinyl palmitate. Fyrir 1999 stjórnuðu þrjú fyrirtæki, Roche, BASF og Rhone-Poulenc 96% af sölu á heimsvísu. Árið 2001 lagði framkvæmdastjórn Evrópusambandsins 855,22 evrur fyrir þátttöku sína í átta aðskildum markaðshlutdeildum og verðlagningu sem voru frá 1989. Roche seldi DSM vítamíndeild sína árið 2003. DSM og BASF hafa meirihluta í iðnaðarframleiðslu.<ref name="Parker2016" /> == Saga == [[Mynd:Frederick_Gowland_Hopkins_nobel.jpg|vinstri|thumb|Frederick Gowland Hopkins, 1929 Nóbelsverðlaun fyrir lífeðlisfræði eða læknisfræði]] [[Mynd:George_Wald_nobel.jpg|hægri|thumb|George Wald, 1967 Nóbelsverðlaun fyrir lífeðlisfræði eða læknisfræði]] Árið 1912 sýndi Frederick Gowland Hopkins fram á að óþekkt aukaatriði sem fundust í mjólk, annað en [[Sykra|kolvetni]], [[Prótín|próteinum]] og [[Fita|fitu]], væru nauðsynleg til vaxtar hjá rottum. Hopkins hlaut [[Nóbelsverðlaunin]] fyrir þessa uppgötvun árið 1929.<ref name="Semba">{{Cite journal |vauthors=Semba RD |year=2012 |title=On the 'discovery' of vitamin A |journal=Annals of Nutrition & Metabolism |volume=61 |issue=3 |pages=192–198 |doi=10.1159/000343124 |pmid=23183288 |s2cid=27542506}}</ref> Ári síðar uppgötvuðu Elmer McCollum, [[Lífefnafræðingur]] við Háskólann í Wisconsin-Madison, og samstarfsmaðurinn Marguerite Davis fitu-leysanlegt [[næringarefni]] í [[Smjör|smjöri]] og [[Þorskalýsi|þorsklýsi]]. Starf þeirra staðfesti að Thomas Burr Osborne og Lafayette Mendel, einnig í [[Yale-háskóli|Yale]], árið 1913, sem lagði til fitu-leysanlegt [[næringarefni]] í [[Smjörfita|smjörfitu]].<ref name="Semba2">{{Cite journal |vauthors=Semba RD |date=April 1999 |title=Vitamin A as "anti-infective" therapy, 1920-1940 |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_1999-04_129_4/page/782 |journal=The Journal of Nutrition |volume=129 |issue=4 |pages=783–791 |doi=10.1093/jn/129.4.783 |pmid=10203551 |doi-access=free}}</ref> "Aukaþættir" voru kallaðir "fituleysanlegir" árið 1918 og síðar "A-vítamín" árið 1920. Árið 1931 lýsti svissneski [[Efnafræðingur|efnafræðingurinn]] Paul Karrer efnafræðilegri uppbyggingu A-vítamíns.<ref name="Semba" /> Retinoic sýra og retinol voru fyrst gerðar árið 1946 og 1947 af tveimur hollenskum efnafræðingum, David Adriaan van Dorp og [[Jozef Ferdinand Arens]].<ref>{{Cite journal |vauthors=Arens JF, Van Dorp DA |date=February 1946 |title=Synthesis of some compounds possessing vitamin A activity |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1946-02-16_157_3981/page/190|journal=Nature |volume=157 |issue=3981 |pages=190–191 |bibcode=1946Natur.157..190A |doi=10.1038/157190a0 |pmid=21015124 |s2cid=27157783}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Van Dorp DA, Arens JF |date=August 1947 |title=Synthesis of vitamin A aldehyde |url= |journal=Nature |volume=159 |issue=4058 |pages=189 |bibcode=1947Natur.160..189V |doi=10.1038/160189a0 |pmid=20256189 |s2cid=4137483 |doi-access=free}}</ref> Árið 1967 hlaut George Wald Nóbelsverðlaunin í [[lífeðlisfræði]] og læknisfræði "..."fyrir uppgötvanir þeirra varðandi helstu lífeðlifræðilega og efnafræðilega sjónferli í auganu."<ref name="nobel-1967">{{Cite web|url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1967/index.html|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1967|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20131204095703/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/1967/index.html|archive-date=4 December 2013|access-date=28 July 2007}}</ref> Ljósviðtakafrumur í auganu innihalda litarefni sem samanstendur af próteini opsin og 11-cis sjónhimnu. Þegar ljósið fellur, fer 11-cis retinal í gegnum ljósmyndun í all-trans retinal og með merki umbreytingu sendir cascade taugamerki til heilans. All-trans retinal er dregið niður í all-trans retinol og ferðast aftur til retinal litarefni til að endurvinna í 11-cis retinal og sameinað við opsin.<ref>{{Cite journal |vauthors=Ebrey T, Koutalos Y |date=January 2001 |title=Vertebrate photoreceptors |journal=Progress in Retinal and Eye Research |volume=20 |issue=1 |pages=49–94 |doi=10.1016/S1350-9462(00)00014-8 |pmid=11070368 |s2cid=2789591}}</ref> Þrátt fyrir að A-vítamín hafi ekki verið staðfest sem nauðsynlegt næringarefni og efnafræðileg uppbygging sem lýst var fyrr en á 20. öldinni, birtust skriflegar athuganir á aðstæðum sem skortur á þessum næringarefnum mun fyrr í sögunni. Sommer flokkaði sögulegar frásagnir sem tengjast A-vítamíni og/eða birtingarmyndum skorts á eftirfarandi hátt: "gamlar" frásagnir; 18th- til 19th-century clinical lýsingar (og meint etiologic tengsl þeirra); snemma á 20. öld tilraunir á dýrum á rannsóknarstofu, og klínískar og faraldsfræðilegar athuganir sem greindu tilvist þessa einstaka næringarefna og birtingar á skorti þess.<ref name="Sommer">{{Cite journal |vauthors=Sommer A |date=October 2008 |title=Vitamin a deficiency and clinical disease: an historical overview |url=https://archive.org/details/sim_journal-of-nutrition_2008-10_138_10/page/1834 |journal=The Journal of Nutrition |volume=138 |issue=10 |pages=1835–1839 |doi=10.1093/jn/138.10.1835 |pmid=18806089 |doi-access=free}}</ref> == Tilvísanir == {{Carotenoids}} == Ytri tenglar == * {{pauling|id=vitamins/vitaminA|title=Vitamin A|author=Jane Higdon}} * [http://ods.od.nih.gov/factsheets/cc/vita.html NIH skrifstofa mataræðisbótarefna - A-vítamín] * [http://www.merck.com/mrkshared/mmanual/section1/chapter3/3b.jsp Vítamínskortur] á ''Merck Handbók um greiningu og meðferð'' {{Retinoid receptor modulators}}{{Portal bar|Medicine}}{{Vitamin}}{{Carotenoids}} [[Flokkur:Vítamín]] 8lc07kygjicv1cqhuqf3180q37shyhl 0 188098 1967781 1932880 2026-06-15T17:41:34Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967781 wikitext text/x-wiki [[File:Slice earth.svg|thumb|Skýringarmynd sem sýnir þversnið jarðar. {{olist |item_style=margin-bottom:0 |{{legend|#dd8714|[[meginlandsskorpa]]}} |{{legend|#b8d2fe|[[úthafsskorpa]]}} |{{legend|#81ff7a|efri hluti [[möttull jarðar|möttulsins]]}} |{{legend|#2dcf20|neðri hluti möttulsins}} |{{legend|#f4a828|[[ytri kjarni jarðar]]}} |{{legend|#f72b2e|innri kjarni jarðar}}}}{{olist |item_style=margin-bottom:0| list-style-type=upper-alpha |[[Moho-mörk]] |[[mót möttuls og kjarna]] |mót ytri og innri kjarna}}]] '''Innri kjarni jarðar''' er innsta lag [[jörðin|jarðarinnar]]. Það er að mestu [[fast efni|föst]] [[kúla]] með um 1230 km geisla, sem er um 20% af geisla jarðarinnar, og 70% af geisla tunglsins.<ref name=monner2010>{{cite journal|first1=Marc |last1=Monnereau|first2=Marie |last2=Calvet|first3=Ludovic |last3=Margerin|first4=Annie |last4=Souriau|author-link4=Annie Souriau|date=21 May 2010|title=Lopsided growth of Earth's inner core|url=https://archive.org/details/sim_science_2010-05-21_328_5981/page/1014 |journal=Science|volume=328 |issue=5981 |pages=1014–1017|doi=10.1126/science.1186212|bibcode=2010Sci...328.1014M|pmid=20395477 |s2cid=10557604}}</ref><ref name=eng1974>{{cite journal|last1=Engdahl |first1=E.R.|last2=Flinn |first2=E.A.|last3=Massé |first3=R.P.|year=1974|title=Differential PKiKP travel times and the radius of the inner core|journal=Geophysical Journal International|volume=39 |issue=3 |pages=457–463|doi=10.1111/j.1365-246x.1974.tb05467.x|bibcode=1974GeoJ...39..457E|doi-access=free}}</ref> Ekki eru til nein sýni úr kjarnanum, eins og eru til úr möttlinum. Eiginleikar kjarnans hafa verið reiknaðir út með mælingum á [[jarðskjálftabylgja|jarðskjálftabylgjum]] og [[segulsvið jarðar|segulsviði jarðar]].<ref>{{vísindavefurinn|2860|Hvernig er hægt að finna hvaða efni eru í miðju jarðar?|höfundur=Sigurður Steinþórsson|dags=14.11.2002}}</ref> Talið er að innri kjarninn sé gerður úr [[nikkel]]-[[járn]]-málmblöndu með nokkrum öðrum efnum. Talið er að hitinn við yfirborð innri kjarnans sé um 5700 ˚K (5430 ˚C), sem er svipaður hiti og á yfirborði [[sólin|sólarinnar]].<ref>{{vísindavefurinn|49242|Hvers vegna er kjarni jarðar heitur?|höfundur=Sigurður Steinþórsson|dags=10.11.2008}}</ref><ref name=alf2007>{{cite journal|last1=Alfè |first1=D.|last2=Gillan |first2=M.J.|last3=Price |first3=G.D.|year=2007|title=Temperature and composition of the Earth's core|url=https://archive.org/details/sim_contemporary-physics_march-april-2007_48_2/page/n6 |journal=Contemporary Physics|volume=48 |issue=2 |pages=63–80|doi=10.1080/00107510701529653|bibcode=2007ConPh..48...63A|s2cid=6347417}}</ref> Ástæða þess að innri kjarninn er fast efni, en ekki fljótandi, er þrýstingur, í samræmi við [[Simon-Glatzel-jafnan|Simon-Glatzel-jöfnuna]].<ref>{{cite web | url=https://www.calacademy.org/explore-science/from-core-to-crust-defining-earths-layers | title=From Core to Crust: Defining Earth's Layers &#124; Exploring Earthquakes }}</ref> Utan við innri kjarnann er [[ytri kjarni jarðar]], sem er 2.260 km þykkt lag úr fljótandi járni og nikkel. Talið er að innri kjarninn vaxi hægt á kostnað ytri kjarnans, eftir því sem jörðin kólnar.<ref name=jac1953>{{cite journal|last=Jacobs |first=J.A.|title=The Earth's inner core|url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1953-08-15_172_4372/page/296 |date=1953|journal=Nature|volume=172 |issue=4372 |pages=297–298|doi=10.1038/172297a0 |s2cid=4222938|bibcode=1953Natur.172..297J}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} [[Flokkur:Jörðin]] nh31nraly0shb0v72mqkrz7ukrb8tb7 0 188680 1967713 1937219 2026-06-15T16:50:15Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967713 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Mary_Baker_Eddy.jpg|thumb|Eddy eftir 1880.]] '''Mary Baker Eddy''' (fædd Baker; [[16. júlí]] [[1821]] – [[3. desember]] [[1910]]) var bandarískur trúarleiðtogi og rithöfundur sem stofnaði [[Kristilega vísindakirkjan|kristilegu vísindakirkjuna]] árið 1879. Kirkjan er skilgreind sem móðurkirkja [[kristin vísindi|kristilegu vísindahreyfingarinnar]] sem Eddy stofnaði. Eddy boðaði að [[Jesús Kristur]] hefði verið [[heilun|heilari]] og að [[Biblían]] geymdi lýsingar á heilunaraðferðum sem hægt væri að beita til að lækna ýmsa kvilla á borð við [[gigt]], [[exem]], [[astmi|astma]] og [[heyrnarleysi]].<ref>{{cite journal |last1=Hall|first1=Irene|title=Mary Baker Eddy and Christian Science|url=https://archive.org/details/feminist-theology_2007-09_16_1/page/79|journal=Feminist Theology|date=1 September 2007|volume=16|issue=1|pages=79–88|doi=10.1177/0966735007082518|issn=0966-7350}}</ref> Eddy var undir áhrifum kenninga um [[orkulækningar]], eins og [[sefjun]]ar, en leit á þær sem andstæðu kristilegra vísinda. Hún hafði sjálf verið sjúklingur hjá [[Phineas Parkhurst Quimby]] sem beitti sefjun, en var ekki jafn sannfærður um trúarlega þýðingu hugarlækninga og Eddy.<ref>{{cite book |editor1-last=Frerichs |editor1-first=Ernest S. |url=https://archive.org/details/biblebiblesiname0000unse/page/196/mode/2up |title=The Bible and Bibles in America |publisher=Scholars Press |year=1988 |isbn=978-1-55540-096-5 |language=en }}</ref> Hún aðhylltist [[spíritismi|spíritisma]] um skeið en hafnaði honum síðar á ævinni.<ref>{{cite book |last1=Rapport |first1=Jeremy |title=Handbook of Spiritualism and Channeling |editor1-last=Guttierez |editor1-first=Cathy |year=2015 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-26408-3 |chapter=The Nature of Reality: Christian Science and Spiritualism |pages=199–218 |doi=10.1163/9789004264083_011 |language=en}}</ref> Árið 1875 gaf hún út bókina ''[[Health and Science]]'' þar sem hún lýsti helstu aðferðum kristilegra vísinda sem hún kenndi nemendum. Hún giftist árið 1877 einum nemenda sinna, Asa Gilbert Eddy, og tók upp ættarnafn hans.<ref>{{cite book |last1=Beasley |first1=Norman |url=https://books.google.com/books?id=G10aAAAAMAAJ |title=Mary Baker Eddy |publisher=Duell, Sloan and Pearce |year=1963 |language=en }}</ref> Gilbert Eddy lést 1881, en Mary helgaði líf sitt eftir það kristilegu vísindakirkjunni sem hún stofnaði ásamt nemendum sínum árið 1879.<ref>{{cite book |last1=Cather |first1=Willa |last2=Milmine |first2=Georgine |title=The Life of Mary Baker G. Eddy and the History of Christian Science |year=1993 |publisher=University of Nebraska Press |location=Lincoln |isbn=978-0-8032-1453-8 |url=https://archive.org/details/lifeofmarybakerg0000cath |orig-date=Originally published 1909 |access-date=May 1, 2023 |ref={{harvid|Cather|Milmine|1909}} |language=en }}</ref> Hún stofnaði útgáfufyrirtæki árið 1889 og árið 1908 hóf hún útgáfu dagblaðsins ''[[The Christian Science Monitor]]'' sem kom út á prenti til 2009.<ref>{{cite book|ref={{SfnRef|Fuller|2011}}|author=Fuller, Linda K.|year=2011|url=https://archive.org/details/christianscience0000full|title=The Christian Science Monitor: An Evolving Experiment in Journalism|location=Santa Barbara, CA|publisher=Praeger}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} {{stubbur}} {{DEFAULTSORT:Eddy, Mary Baker}} [[Flokkur:Bandarískir trúarleiðtogar]] {{fd|1821|1910}} 7s99dah7ul85gn88ylczl6a6px9n850 0 188886 1967708 1939722 2026-06-15T16:47:49Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967708 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Cafe-schwarzenberg-innen-viennaphoto-at.jpg|thumb|right|Kaffihúsamenning Vínarborgar var skráð á lista UNESCO yfir óáþreifanlegan menningararf árið 2011.]] '''Óáþreifanlegur menningararfur''' er hugtak sem [[UNESCO]] notar yfir hefðir, siði, listræna tjáningu, hefðbundna þekkingu og færni, sem eru hluti af [[menningararfur|menningararfi]] tiltekins hóps og ganga frá kynslóð til kynslóðar. Rætur hugtaksins liggja í lögum í [[Japan]] og [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] um varðveislu hefðbundinnar þekkingar og handverks,<ref name=Kurin>{{cite journal|last=Kurin|first=Richard|title=Safeguarding Intangible Cultural Heritage in the 2003 UNESCO Convention: a critical appraisal|url=https://archive.org/details/sim_museum-international_2004-05_56_1-2/page/66|journal=Museum International|date=1 May 2004|volume=56|issue=1–2|pages=66–77|doi=10.1111/j.1350-0775.2004.00459.x|s2cid=142579517}}</ref> en áður höfðu bæði UNESCO og [[Alþjóðahugverkastofnunin]] lengi rætt um varðveislu [[alþýðumenning]]ar.<ref>{{cite book|author=Hafstein, V. T.|year=2024|title=Making intangible heritage: El Condor Pasa and other stories from UNESCO|publisher=Indiana University Press}}</ref> Óáþreifanlegur menningararfur er skilgreindur í [[Samningur um varðveislu óáþreifanlegs menningararf|sérstökum alþjóðasáttmála]] sem var samþykktur af aðildarríkjum UNESCO árið 2003.<ref>{{cite journal|author=Bortolotto, C.|year=2007|title=From Objects to Processes: UNESCO's 'Intangible Cultural Heritage'|journal=Journal of Museum Ethnography|number=19|pages=21-33|url=https://www.jstor.org/stable/40793837}}</ref> Samningurinn kveður á um gerð [[Yfirlitsskrá UNESCO yfir óáþreifanlegan menningararf mannkyns|yfirlitsskrár yfir óáþreifanlegan menningararf mannkyns]] þar sem ríki geta tilnefnt tiltekna siði, venjur og handverk, á sama hátt og gert er við áþreifanlegar minjar á [[Heimsminjaskrá UNESCO]].<ref>{{cite book|author=Hafstein, V. T.|year=2008|chapter=Intangible heritage as a list: from masterpieces to representation|title=Intangible heritage|pages=107-125|editor1=Laurajane Smith|editor2=Natsuko Akagawa|publisher=Routledge}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Menningararfur]] [[Flokkur:UNESCO]] skj7cc9owvrzh2lhc8slbu4u2nstfn1 0 189088 1967679 1967295 2026-06-15T16:27:13Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967679 wikitext text/x-wiki {{Forseti | nafn = Yun Po-sun | nafn_á_frummáli= {{Nobold|윤보선}} | mynd = 윤보선 대통령 존영2 (cropped).jpg | myndatexti1 = Yun Po-sun í kringum 1960. | titill= Forseti Suður-Kóreu | stjórnartíð_start = 13. ágúst 1960 | stjórnartíð_end = 24. mars 1962 | forsætisráðherra= {{plainlist| * [[Ho Chong]] * [[Chang Myon]] * [[Chang Do-yong]] (starfandi) * [[Song Yo-chan]] (starfandi) }} | forveri = [[Syngman Rhee]]<br>[[Baek Nak-jun]] (starfandi) | eftirmaður = [[Park Chung-hee]] | fæddur = {{fæðingardagur|1897|8|26}} | fæðingarstaður = [[Asan]]-sýslu, [[Suður-Chungcheong-hérað]]i, [[Joseon]] | dánardagur = {{Dánardagur og aldur|1990|7|18|1897|8|26}} | dánarstaður = [[Jongno-hverfi]], [[Seúl]], [[Suður-Kórea|Suður-Kóreu]] | stjórnmálaflokkur = [[Lýðræðisflokkurinn (Suður-Kórea, 1955)|Lýðræðisflokkurinn]]<br>[[Nýi lýðræðisflokkurinn (Suður-Kórea)|Nýi lýðræðisflokkurinn]] | maki = {{gifting|Min Kyung-suk|1915|1937|orsök=dó}}<br>{{gifting|Gong Deok-gwi|1948}} | háskóli = [[Edinborgarháskóli]] ([[Magister Artium|MA]]) |undirskrift = Yoon Po-Seon signature.svg }} '''Yun Po-sun''' ([[kóreska]]: 윤보선; 26. ágúst 1897 – 18. júlí 1990) var [[Suður-Kórea|suðurkóreskur]] stjórnmálamaður og aðgerðasinni sem var annar [[forseti Suður-Kóreu]] frá 1960 til 1962. Hann var eini forseti hins skammlífa [[Annað kóreska lýðveldið|annars lýðveldis Kóreu]]. Þar sem annað lýðveldið var [[þingræði]] fór Yun ekki með veruleg völd sem forseti. Yun hóf þátttöku í stjórnmálum eftir [[seinni heimsstyrjöldin]]a. Hann var ritari starfsmannastjóra Kóreu árið 1947 og borgarstjóri [[Seúl]] árið 1948. Hann var verslunarráðherra hinnar nýfrelsuðu Kóreu frá 1949 til 1950. Árið 1955 tók Yun þátt í stofnun suðurkóreska [[Lýðræðisflokkurinn (Suður-Kórea, 1955)|Lýðræðisflokksins]]. [[Park Chung-hee]] þvingaði Yun til að segja af sér sem forseti í [[Valdaránið 16. maí|valdaráninu 16. maí]] árið 1961. ==Æska og menntun== Yun Po-sun fæddist í Dunpo-myeon í [[Asan]] í [[Suður-Chungcheong-hérað]]i árið 1897. Hann var sonur Yun Chi-so (윤치소, 尹致昭, 1871–1944) og lafði Yi Beom-suk (이범숙, 李範淑, 1876–1969). Yun Chiso var annar sonur [[Yun Yeong-ryeol]] (윤영렬;尹英烈), sem var afkomandi fræðimannsins og embættismannsins [[Yun Tusu]] í áttunda lið. Yun gekk í skóla í [[Bretland]]i og útskrifaðist með mastersgráðu frá [[Edinborgarháskóli|Edinborgarháskóla]] árið 1930. Hann sneri aftur til Kóreu árið 1932. ==Stjórnmálaferill== Yun hóf feril í stjórnmálum árið 1945 eftir að Kóreu var frelsuð undan hernámi Japana í lok seinni heimsstyrjaldarinnar. [[Syngman Rhee]], fyrsti forseti Suður-Kóreu, varð lærifaðir hans. Árið 1947 var Yun orðinn ritari starfsmannastjóra Kóreu. Árið 1948 skipaði Rhee Yun í embætti borgarstjóra Seúl. Ári síðar var hann skipaður verslunar- og iðnaðarráðherra. Yun varð hins vegar fljótt mótfallinn einræðiskenndum stjórnarháttum Rhee. Á meðan Yun var forseti kóreska [[Rauði krossinn|Rauða krossins]] var hann kjörinn á [[Þjóðþing Suður-Kóreu|suðurkóreska þingið]] árið 1954. Ári síðar tók hann þátt í stofnun nýs stjórnarandstöðuflokks, [[Lýðræðisflokkurinn (Suður-Kórea, 1955)|Lýðræðisflokksins]]. Árið 1959 varð hann fulltrúi í æðstaráði Lýðræðisflokksins. ==Forseti (1960–62)== Rhee var steypt af stóli í [[Aprílbyltingin|uppreisn stúdenta]] árið 1960 og Yun var kjörinn forseti af nýju þingi þann 13. ágúst en Chang Myon varð forsætisráðherra. Vegna valdboðshneigðar Rhee var áðveðið að Suður-Kórea yrði [[þingræði]] og því gegndi Yun aðallega táknrænu hlutverki sem forseti. Þegar hershöfðinginn [[Park Chung-hee]] [[Valdaránið 16. maí|framdi valdarán]] árið 1961 sat Yun fyrst áfram sem forseti til þess að ljá nýju stjórninni lögmæti en hann sagði af sér þann 24. mars 1962. Næstu árin hlaut Yun nokkrum sinnum skilorðsbundna fangelsisdóma fyrir andófsaðgerðir. Hann var mótfallinn einræðisstjórn Parks<ref name="Yun Bo-Seon criticizes US policy towards Korea.">{{cite journal|title=The Japan-Korea Normalization Process and Korean Anti-Americanism|url=https://archive.org/details/asian-survey_1966-04_6_4/page/241|journal=Asian Survey|volume=6|issue=4|pages=241–248|year=1966|jstor=2642122|last1=Mobius|first1=J. Mark|doi=10.2307/2642122}}</ref> og bauð sig tvisvar fram til forseta, árin 1963 og 1967, en tapaði í bæði skiptin. ==Andlát og ríkisútför== Yun Po-sun lést í Anguk-dong í [[Jongno-hverfi]] í Seúl árið 1990, þá 92 ára gamall. [[Roh Tae-woo]] forseti veitti honum ríkisútför og hann var jarðsettur í [[Seonsan]] í [[Asan]] í [[Suður-Chungcheong-hérað]]i.<ref>{{cite news|title=Yun Po Sun, 92, Dies; Ex-President of Korea|url=https://www.nytimes.com/1990/07/19/obituaries/yun-po-sun-92-dies-ex-president-of-korea.html|newspaper=The New York Times|date=July 19, 1990}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{Töflubyrjun}} {{Erfðatafla | fyrir=[[Baek Nak-jun]]<br>(starfandi) | titill=Forseti Suður-Kóreu | frá=13. ágúst 1960 | til=24. mars 1962 | eftir=[[Park Chung-hee]]}} {{töfluendir}} {{Forsetar Suður-Kóreu}} {{fd|1897|1990}} [[Flokkur:Forsetar Suður-Kóreu]] 7gai9wvu4zdelkv2t8e7nu4v1hpo4z7 0 189883 1967773 1967198 2026-06-15T17:36:14Z ~2026-35186-66 117696 /* */ 1967773 wikitext text/x-wiki {{Stjórnmálamaður | nafn = Sæþór Benjamín Randalsson | mynd = Sæþór Benjamín Randalsson 2026.jpg | myndatexti = Sæþór árið 2026 | fæðingarár = 1981 | fæðingarstaður = [[Bandaríkin]] | stjórnmálaflokkur = [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokkur Íslands]] | titill = Formaður framkvæmdastjórnar [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokks Íslands]] | stjórnartíð_start = 24. maí 2025 | stjórnartíð_end = 7. júní 2026 }} '''Sæþór Benjamín Randalsson''' (f. [[1981]] í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]) er formaður framkvæmdastjórnar [[Sósíalistaflokkur Íslands (21. öld)|Sósíalistaflokks Íslands]] og stjórnarmaður í [[Efling stéttarfélag|Eflingu stéttarfélagi]]. Hann fæddist í Bandaríkjunum og flutti til Íslands um árið 2008.<ref name="visir-bylgjan">{{Vefheimild|titill=Segir Sönnu ekki hafa verið hafnað|url=https://www.visir.is/g/20252731030d/segir-sonnu-ekki-hafa-verid-hafnad|útgefandi=[[Vísir (vefmiðill)|Vísir]]|dags=26. maí 2025|skoðað=21. febrúar 2026}}</ref> == Stjórnmál == Sæþór gekk í Sósíalistaflokk Íslands árið 2018. Á aðalfundi flokksins 24. maí 2025 var hann kjörinn formaður framkvæmdastjórnar, í stað [[Gunnar Smári Egilsson|Gunnars Smára Egilssonar]] sem hafði gegnt embættinu frá stofnun flokksins.<ref name="ruv-adalfundur">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/2025-05-24-bodar-breytingar-ny-vinnubrogd-og-betri-menningu-i-sosialistaflokknum-444641|title=Boðar breytingar, ný vinnubrögð og betri menningu í Sósíalistaflokknum|date=24. maí 2025|website=RÚV|access-date=21. febrúar 2026}}</ref> Á sama aðalfundi var [[Sanna Magdalena Mörtudóttir]] kosin pólitískur leiðtogi flokksins, en hún sagði af sér tveimur dögum síðar, 26. maí 2025.<ref name="ruv-sanna">{{Cite web|url=https://www.ruv.is/frettir/innlent/444716|title=Sanna hætt sem pólitískur leiðtogi Sósíalistaflokksins|last=Sigurðsson|first=Grétar Þór|date=26. maí 2025|website=RÚV|access-date=21. febrúar 2026}}</ref> Sæþór hefur síðan gegnt hlutverki leiðtoga flokksins.<ref name="visir-bylgjan" /> == Stéttarfélagsstörf == Sæþór var kjörinn varamaður í stjórn [[Efling stéttarfélag|Eflingar stéttarfélags]] árið 2022 á B-listanum sem Sólveig Anna Jónsdóttir leiddi.<ref>{{Cite web|url=https://efling.is/en/2022/02/b-list-wins-2022-efling-board-election/|title=B-list wins 2022 Efling board election|website=Efling stéttarfélag|date=febrúar 2022|access-date=21. febrúar 2026}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> Hann varð síðan aðalstjórnarmaður og formaður vinnudeilusjóðs félagsins á kjörtímabilinu 2024–2026.<ref>{{Cite web|url=https://efling.is/en/about/board-2/|title=Board of Efling|website=Efling stéttarfélag|access-date=21. febrúar 2026}}{{Óvirkur hlekkur|bot=InternetArchiveBot }}</ref> == Einkalíf == Sæþór er uppalinn í Bandaríkjunum og flutti til Íslands um 2008. Hann er íslenskur ríkisborgari.<ref name="visir-bylgjan" /><ref>{{Cite web|url=https://mannlif.is/greinar/einkalif-saethors/|title=Einkalíf Sæþórs|website=Mannlíf|access-date=21. febrúar 2026}}</ref> == Tilvísanir == <references /> [[Flokkur:Íslenskir stjórnmálamenn]] [[Flokkur:Fólk tengt Sósíalistaflokki Íslands]] jecm48nfy677bhjdtwtavqohncdr52k 0 190808 1967802 1961343 2026-06-15T17:56:03Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967802 wikitext text/x-wiki [[Mynd:OCP07_Fig-6.jpg|thumb|Skýringarmynd sem sýnir strauma í Norðurhöfum með yfirborðsstrauma í heilum línum og djúpsjávarstrauma í brotnum línum. Litirnir tákna hitastig.]] '''Veltihringrás Atlantshafsins''' ([[enska]]: ''Atlantic meridional overturning circulation'', skammstafað '''AMOC''') er kerfi [[hafstraumur|hafstrauma]] í [[Atlantshaf]]i. Þetta hringrásarkerfi hafstrauma er hluti af hnattrænu hringrásarkerfi úthafanna sem leikur lykilhlutverk í [[loftslagskerfi]] jarðar. Vindar sem verka á yfirborðsstrauma, hiti og [[selta]], eru helstu drifkraftar hringrásarinnar.<ref>{{cite web|url=https://trj.blog.is/blog/trj/entry/2172390/|title=Veltihringrás Atlantshafs|author=Trausti Jónsson|date=10.5.2016|website=Blog.is}}</ref> Veltuhringrásin myndar um helming [[varma-seltuhringrás]]ar jarðar. Hinn helmingurinn stafar af [[veltihringrás Suður-Íshafsins]] (SMOC).<ref name="NOAA2023">{{cite web |date=29 March 2023 |title=NOAA Scientists Detect a Reshaping of the Meridional Overturning Circulation in the Southern Ocean |url=https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |publisher=[[NOAA]] |access-date=28 January 2024 |archive-date=28 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240128145728/https://www.aoml.noaa.gov/noaa-scientists-detect-reshaping-of-the-meridional-overturning-circulation-in-southern-ocean/ |url-status=live }}</ref> Talið er að [[loftslagsbreytingar]] geti veikt veltihringrásina með því að valda annars vegar [[hlýnun sjávar]] og hins vegar auknu flæði [[ferskvatn]]s úr bráðnandi [[ísbreiða|ísbreiðum]].<ref>{{Cite web |date=2024-05-30 |title=Historic iceberg surges offer insights on modern climate change |url=https://news.ucsb.edu/2024/021493/historic-iceberg-surges-offer-insights-modern-climate-change |access-date=2024-05-30 |website=The Current |language=en |archive-date=30 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240530213828/https://news.ucsb.edu/2024/021493/historic-iceberg-surges-offer-insights-modern-climate-change |url-status=live }}</ref> Veiking hringrásarinnar gæti valdið lægra hitastigi á [[Norðurlönd]]um og [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] þar sem [[Norður-Atlantshafsstraumurinn]] stendur undir hærra hitastigi en annars staðar á sömu breiddargráðum.<ref name="Lenton2008">{{cite journal |last1=Lenton |first1=T. M. |last2=Held |first2=H. |last3=Kriegler |first3=E. |last4=Hall |first4=J. W. |last5=Lucht |first5=W. |last6=Rahmstorf |first6=S. |last7=Schellnhuber |first7=H. J. |year=2008 |title=Inaugural Article: Tipping elements in the Earth's climate system |url=https://archive.org/details/sim_proceedings-of-the-national-academy-of-sciences-usa_2008-02-12_105_6/page/1786 |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=105 |issue=6 |pages=1786–1793 |bibcode=2008PNAS..105.1786L |doi=10.1073/pnas.0705414105 |pmc=2538841 |pmid=18258748 |doi-access=free}}</ref><ref>{{cite web|url=https://gottvedur.is/loftslagsbreytingar/en/frettir/norraen-skyrsla-um-amoc-thorf-a-oflugri-loftslagsadgerdum-voktun-og-vidbunadi/|title=Norræn skýrsla um AMOC: Þörf á öflugri loftslagsaðgerðum, vöktun og viðbúnaði|website=Veðurstofa Íslands|date=5.2.2026}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Hafstraumar]] [[Flokkur:Loftslagsbreytingar]] 9s96fjlr1565gqbj6ibtq8km65nlgio 0 190948 1967739 1967493 2026-06-15T17:11:15Z InternetArchiveBot 75347 Bætir við 1 bók til að [[Wikipedia:Sannreynanleikareglan|sannreyna]] (20260615sim)) #IABot (v2.0.9.5) ([[User:GreenC bot|GreenC bot]] 1967739 wikitext text/x-wiki '''Frjálslynt lýðræði''', stundum kallað '''vestrænt lýðræði''',<ref name="He 2022 pp. 111–139">{{cite journal | last=He | first=Jiacheng | title=The Patterns of Democracy in Context of Historical Political Science | journal=Chinese Political Science Review | publisher=Springer Science and Business Media LLC | volume=7 | issue=1 | date=8 Jan 2022 | issn=2365-4244 | doi=10.1007/s41111-021-00201-5 | pages=111–139| s2cid=256470545 | doi-access=free }}</ref> er tegund af [[stjórnarfar]]i sem blandar saman [[lýðræði]]slegri stjórnskipan og stjórnspeki í anda [[Frjálslyndisstefna|frjálslyndisstefnu]]. Algeng einkenni frjálslyndra lýðræðisríkja eru: [[kosningar]] á milli margra ólíkra stjórnmálaflokka, [[skipting ríkisvaldsins]], virðing fyrir [[réttarríki]]nu, [[markaðshagkerfi]] með [[Eignarréttur|einkaeignarrétti]], [[almennur kosningaréttur]] og jöfn vernd [[Mannréttindi|mannréttinda]], [[Borgararéttindi|borgararéttinda]], [[Borgaralegt frelsi|borgaralegs frelsis]] og [[Pólitískt frelsi|pólitísks frelsis]] fyrir alla borgara. Hugtakið „efnislegt lýðræði“ er stundum notað sem samheiti á frjálslyndu lýðræði en sá munur er á að með efnislegu lýðræði er litið til þess hvort lýðræðiskerfið tryggi í raun efnisleg réttindi og efnislegan rétt og til þess hvort um sé að ræða [[efnislegt jafnrétti]]<ref name="substantive">{{Cite journal |last1=Jacobs |first1=Lawrence R. |last2=Shapiro |first2=Robert Y. |date=1994 |title=Studying Substantive Democracy |url=https://www.jstor.org/stable/420450 |journal=PS: Political Science and Politics |volume=27 |issue=1 |pages=9–17 |doi=10.2307/420450 |jstor=420450 |s2cid=153637162 |issn=1049-0965|url-access=subscription }}</ref> sem tryggi jafna afkomu ólíkra þjóðfélagshópa.<ref>{{cite report |last1=Cusack |first1=Simone |last2=Ball |first2=Rachel |date=July 2009 |title=Eliminating Discrimination and Ensuring Substantive Equality |publisher=Public Interest Law Clearing House and Human Rights Law Resource Centre Ltd |url=https://www.parliament.vic.gov.au/archive/sarc/EOA_exempt_except/submissions/676%20-%20PILCH%20%26%20HRLRC%20-%2010.07.09.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220606103935/https://www.parliament.vic.gov.au/archive/sarc/EOA_exempt_except/submissions/676%20-%20PILCH%20%26%20HRLRC%20-%2010.07.09.pdf |archive-date=6 June 2022 |access-date=12 June 2024 }}</ref><ref name=":2">"What is substantive equality?". Equal Opportunity Commission, Government of Western Australia. Nóvember 2014. Sótt 5. maí 2026</ref> Innan frjálslynds lýðræðis er áhersla lögð á skiptingu ríkisvaldsins, sjálfstætt dómsvald og kerfi sem veitir ólíkum öngum ríkisvaldsins aðhald. [[Fjölflokkakerfi]] með að minnsta kosti tveimur þolgóðum og stjórntækum stjórnmálaflokkum eru einkenni frjálslyndra lýðræðisríkja. Ríkisvaldi er aðeins beitt á lögmætan hátt samkvæmt rituðum og opinberlega birtum [[lög]]um sem hafa verið sett og þeim framfylgt samkvæmt skilgreindum ferlum. Til þess að skilgreina þetta kerfi setja mörg frjálslynd lýðræðisríki sér [[stjórnarskrá]]r, ýmist ritaðar eða óritaðar, til að skilgreina valdsvið stjórnvalda og ramma inn [[Samfélagssáttmáli|samfélagssáttmálann]]. Stjórnskipan frjálslyndra lýðræðisríkja er margvísleg og getur ýmis verið [[þingbundin konungsstjórn]] eða [[lýðveldi]]. Þau kunna ýmist að vera [[þingræði]], [[forsetaræði]] eða [[forsetaþingræði]]. Andstæður frjálslynds lýðræðis eru [[ófrjálslynt lýðræði]] og [[einræði]]. Sum frjálslynd lýðræðisríki, einkum þau sem fjölmennust eru, notast við [[Sambandsríki|sambandsstjórnarfyrirkomulag]] til að koma í veg fyrir valdníðslu og auka þátttöku almennings með því að skipta ríkisvaldinu á milli sveitar-, héraðs- og landlægra stjórnstiga. Fylgni er á milli einkenna frjálslynds lýðræðis og pólitísks stöðugleika,<ref name="Carugati2020">{{cite journal|doi=10.1146/annurev-polisci-052918-012050|title=Democratic Stability: A Long View|year=2020|last1=Carugati|first1=Federica|journal=Annual Review of Political Science|volume=23|pages=59–75|doi-access=free|quote=In sum, this literature suggests that stable democracies look very much like liberal democracies, whose critical features are...}}</ref> minni [[spilling]]ar,<ref name="Lederman2001">Daniel Lederman, Normal Loaza, Rodrigo Res Soares (November 2001). [https://ssrn.com/abstract=632777 "Accountability and Corruption: Political Institutions Matter"]. ''World Bank Policy Research Working Paper No. 2708''. {{Cite web |url=https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632777 |title=Accountability and Corruption: Political Institutions Matter by Daniel Lederman, Norman Loayza, Rodrigo R. Soares :: SSRN |date=November 2001 |ssrn=632777 |access-date=17 June 2023 |archive-date=19 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210119120724/https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=632777 |url-status=bot: unknown |last1=Daniel |first1=Lederman |last2=Norman |first2=Loayza |last3=R. |first3=Soares }}. Sótt 6. maí 2026.</ref> betri nýtingu auðlinda<ref name=carnegiecouncil1>{{cite web|title=The Democracy Advantage: How Democracies Promote Prosperity and Peace |work=Carnegie Council |url=http://carnegiecouncil.org/viewMedia.php/prmTemplateID/9/prmID/5129 |first1=Morton |last1=Halperin |first2=Joseph T. |last2=Siegle |first3=Michael |last3=Weinstein |archive-url=https://web.archive.org/web/20060628061201/http://carnegiecouncil.org/viewMedia.php/prmTemplateID/9/prmID/5129 |archive-date=28 June 2006}}</ref> og betri heilsufarsvísa á borð við [[lífslíkur]] og [[Ungbarnadauði|ungbarnadauða]].<ref name="Franco2004">{{cite journal|first1=Álvaro |last1=Franco |first2=Carlos |last2=Álvarez-Dardet |first3=Maria Teresa |last3=Ruiz |doi-access=free |title=Effect of democracy on health: ecological study (required) |url=https://archive.org/details/sim_british-medical-journal_december-18-25-2004_329_7480/page/1421 |journal=[[British Medical Journal]] |year=2004 |volume=329 |issue=7480 |pages=1421–23 |doi=10.1136/bmj.329.7480.1421 |pmid=15604165 |pmc=535957}}</ref> Uppruni og heiti frjálslynds lýðræðis nær aftur til [[Upplýsingin|upplýsingarinnar]]. Í upphafi vefengdi tiltölulega fámennur hópur hugsuða upplýsingarinnar hinn viðtekna stuðning fólks við [[einveldi]] og [[Aðall|aðal]] og færði rök fyrir því að skynsemi og fyrirheit um frelsi og jafnrétti ættu að vera fólki að leiðarljósi í öllum málefnum. Þeir færðu rök fyrir því að allt fólk fæddist jafnt, að tilgangur ríkisstjórna væri að þjóna alþýðunni en ekki öfugt og að þeir sem færu með stjórnina væru bundnir af lögum líkt og þeir sem stjórnað væri. Í Englandi færðu hugsuðir á borð við [[John Locke]] (1632–1704) rök fyrir því að allir fæddust jafnir, að ríkisstjórnir ættu að þjóna þeim sem stjórnað væri og að lög yrðu að gilda til jafns um valdhafa og borgara. Á meginlandinu lögðu franskir heimspekingar fram álíka áhrifamiklar kenningar: Í ritinu ''[[Um anda laganna]]'' (1748) þróaði [[Montesquieu]] hugmyndina um skiptingu ríkisvaldsins og í ''[[Samfélagssáttmálinn|Samfélagssáttmálanum]]'' (1762) kom [[Jean-Jacques Rousseau|Rousseau]] orðum að hugmyndinni um fullveldi alþýðunnar. [[Voltaire]] hélt uppi vörnum fyrir hugsana- og tjáningarfrelsi. Þessar hugmyndir voru kjarnaatriði í [[Franska byltingin|frönsku byltingunni]] og breiddust hratt út um Evrópu og um heiminn. Þær höfðu einnig áhrif á [[Bandaríska frelsisstríðið|bandarísku byltinguna]] og á frekari þróun frjálslynds lýðræðis. Eftir tímabil útbreiðslu á seinni hluta 20. aldar varð frjálslynt lýðræði eitt algengasta stjórnarfyrirkomulag í heimi.<ref name=":0">Anna Lührmann, Seraphine F. Maerz, Sandra Grahn, Nazifa Alizada, Lisa Gastaldi, Sebastian Hellmeier, Garry Hindle and Staffan I. Lindberg. 2020. Autocratization Surges – Resistance Grows. Democracy Report 2020. Varieties of Democracy Institute (V-Dem). [https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211218155149/https://www.v-dem.net/media/filer_public/de/39/de39af54-0bc5-4421-89ae-fb20dcc53dba/democracy_report.pdf|date=18 December 2021}}</ref> ==Tilvísanir== <references/> {{stubbur|stjórnmál}} [[Flokkur:Lýðræði]] rr4lnkomyreh49umgvnajkvrs44mqot 0 191260 1967851 1965510 2026-06-16T10:21:53Z Masae 538 1967851 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Bremen Adalbert Buecker.jpg|thumb|right| Aðalbert erkibiskup, bronsstytta gerð af Heinrich Gerhard Bücker]] '''Aðalbert frá Brimum''',  einnig '''Adalbert''' ([[þýska]]: Adalbert von Bremen; [[latína]]: Adalbertus Bremensis einnig Adalbertus Hamburgensis et Bremensis) fæddist um ár 1000, lést 16. mars 1072, var erkibiskup í Hamborg-Bremen frá 1043 þar til hann lést. Hann var einn mesti valdamður í hinu [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríki]] bæði í veraldlegum og andlegum málum. Hann var kallaður ''Vicarius Septentrionalis'' (prestur norðursins), ''Legatus Pontificius'' (erindreki páfa)<ref>''Robinson, I. S. (1990). The Papacy 1073–1198: Continuity and Innovation. Cambridge, UK: Cambridge University Press. p. 150. ISBN 0-521-31922-6.''</ref> og einn af forráðamönnum [[Hinrik 4. keisari|Hinriks 4. keisara]]. ==Æviágrip== Aðalbert var af [[Norður-þýska ríkjasambandið|norðurþýskri]] [[Aðalskipulag|aðalsætt]] og varð [[kanúki]] í Halberstadt, [[undirdjákni]] í [[Bremen]], [[prófastur]] í Halberstadt og var skipaður sem [[erkibiskup]] í Hamborg-Bremen árið 1043 af Hinriki 3. keisara hins [[Heilaga rómverska ríkið|Heilaga rómverska ríkis]]. Árið 1045 fylgdi Aðalbert erkibiskup Hinrik 3. í herferð gegn hinum [[Heiðni|heiðna]] [[Vesturslavnesk tungumál|vestur-slavneska]] þjóðflokki [[Vindar]]. Opinber markmið herferðarinnar var að kristna Vinda en í raun að festa yfirráð keisaraveldisins, og víkka út andleg yfirráð [[Erkibiskupsdæmið í Bremen|erkibiskupsdæmis Bremen]].<ref>James Westfall Thompson (1916). [https://www.jstor.org/stable/3155462 The German Church and the Conversion of the Baltic Slavs]. The American Journal of Theology, Apr., 1916, Vol. 20, No. 2 (Apr., 1916), Bls. 205-230</ref> Aðalbert ferðaðist einnig með keisaranum til [[Róm|Rómar]] árið 1046. Adam frá Brimum segir að Aðalbert hafi hafnað því að fara þá í framboð til páfa og fremur halda áfram trúboði vestur-slavneska þjóðflokka og norrænna þjóða.<ref> von Bremen, Adam (1959). '' History of the Archbishops of Hamburg-Bremen''. Translated by Tschan, Francis. Columbia University Press. Bls. 120. ISBN <bdi>9780231125758</bdi>.</ref> Í þeirri deilu um yfirstjórn kirkjunnar milli páfa og keisaraveldinu sem kölluð var [[skrýðingardeilan]] (latína: ''Controversia de Investitura'') tók Aðalbert afstöðu með keisaranum. Aðalbert reyndi meðal annars að skapa sér embætti sem partíarki „landana í norðri“,  kirkjudæmi sem næði yfir í Norður-Þýskaland, [[Norðurlöndin|Norðurlönd]] og [[Eystrasaltslöndin|Eystrasaltsríkin]]  eins óháð og mögulegt var frá páfanum í Róm. <ref> Ildar H. Garipzanov 'Wandering Clerics and Mixed Rituals in the Early Christian North c. 1000- c. 1150', Journal of Ecclesiastical History 63 (2012) 1-17; Janet Fairweather, Bishop Osmund: A Missionary to Sweden in the late Viking Age (Skara 2014)</ref>   Árið 1053 var Aðalbert útnefndur af Leó páfa 9. sem ''Legatus Pontificius'' (Umboðfulltrúi páfa). Legatus Pontificius hefur umboð til að tala fyrir hönd páfans og til að taka afstöðu til ákveðinna mála, bæði um trúarleg mál og skipulagsmál eins og stofnun [[Biskupsdæmi|biskupsdæma]]. Norðurlönd voru samtímis sett undir Eerkibiskupsdæmið í Bremum.<ref> Karl Dannenberg:&nbsp;''Erzbischof Adalbert von Hamburg-Bremen und der Patriarchat des Nordens (1877).''&nbsp;Staats- und Universitätsbibliothek Hamburg&#x2E;</ref> Það leiddi til þess að Aðalbert stofnaði fjölmörg ný biskupsdæmi á norðurlöndum. Árið 1056 vígði hann [[Ísleifur Gissurarson|Ísleif Gissurarson]] sem biskup yfir Íslandi og Grænlandi. Tilraunir Aðalbert til að ná yfirráðum yfir Norðurlöndum en mættu mikilli andstöðu á, ekki síst vegna þess norrænu kirkjurnar höfðu mikið samband við ensku kirkjuna og [[erkibiskupinn af Kantaraborg]] (enska: Archbishop of Canterbury). <ref> Lesley Abrams (1995). [https://www.jstor.org/stable/44510026 The Anglo-Saxons and the Christianization of Scandinavia ] Anglo-Saxon England, Vol. 24 (1995), bls. 213-249. Cambridge University Press</ref> Norrænu konungarnir þrír, [[Sveinn Ástríðarson]]  í Danmörku, [[Haraldur harðráði]] í Noregi og [[Emundur gamli]] í Svíþjóð voru mjög andvígir auknum þýskum völdum yfir lönd þeirra og ásamt sterkri andstöðu páfa var komið í veg fyrir tilraun Aðalberts. <ref>Sawyer, Birgit and Sawyer, Peter. (1993.) Medieval Scandinavia: From Conversion to Reformation circa 800–1500 (The Nordic Series 17). Minneapolis, MN: University of Minnesota Press. Bls. 96-108</ref>  Sveinn Ástríðarson Danakonungur leitaði til keisarans og [[Leó 9.|Leó 9. páfa]] eftir að Norðurlönd fengi eigið erkibiskupsdæmi <ref> Stefan Pajung, [https://danmarkshistorien.lex.dk/Svend_Estridsen,_ca._1020-1074/76 Artikel: Svend Estridsen ca. 1019-1074/76,] danmarkshistorien.lex.dk, Aarhus University</ref> .En sú umræða dagaði upp um tíma vegna dauða bæði páfans (1054) og keisarans (1056). Síðustu ár Aðalberts voru honum erfið, bæði átti hann í stöðugum deilum við hertogan af Saxlandi og á trúboðserfiðleikum, meðal annars með enduvakningu heiðnar trúar í í Svíþjóð og [[Vindland|Vendlandi]]. Bók [[Adam frá Brimum|Adams frá Brimum]],  [[Adam frá Brimum|''Gesta Hammaburgensis Ecclesiae Pontificum'']] („''Afrek biskupa Hamborgarkirkjunnar''“), fjallar að miklu um persónu og ævi Aðalberts, fullan af aðdáunar en ekki án gagnrýni. ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Heilaga rómverska ríkið]] [[Flokkur:Erkibiskupar]] [[Flokkur:Bremen]] {{f|1000}} {{d|1072}} c49edimzn6648d5dlwde81u91ld9fgb 2 191322 1967845 1966623 2026-06-16T09:17:28Z Vilborg Auður Ísleifsdóttir-Bickel 117432 /* Ritverk */ 1967845 wikitext text/x-wiki {{Melding|Baustelle}} '''Vilborg Auður Ísleifsdóttir-Bickel''' (dr. phil.; f. 1945 í [[Reykjavík]]) er íslenskur sagnfræðingur sem hefur helgað rannsóknir sínar [[Siðbótin á Íslandi|siðbótinni á Íslandi]]. == Ævi og störf == Vilborg Auður Ísleifsdóttir-Bickel nam sagnfræði við [[Háskóli Íslands|Háskóla Íslands]] og [[Johannes Gutenberg-Universität Mainz|Háskólann í Mainz]]. Árið 1995 lauk hún doktorsprófi (dr. phil.) í Mainz með doktorsritgerð um siðbótina á Íslandi. Í sögurannsóknum sínum greinir hún sérstaklega menningarlegar og efnahagslegar afleiðingar siðbótarinnar á tímabilinu 1537 til 1565, auk þeirra áskorana sem fylgdu fátækraorðum og fátækraframfærslu eftir að klaustrin voru lögð niður. Verk hennar eru viðurkennd í alþjóðlegu vísindasamfélagi og mikið vitnað í þau.<ref>Sjá dæmi: Guðni Th. Jóhannesson: ''The history of Iceland.'' Greenwood, Santa Barbara 2013, ISBN 978-0-313-37620-7.</ref> Samtímis fræðistarfi sínu hefur hún tekið mikinn þátt í mannúðarstarfi frá tíunda áratugnum. Í kjölfar fjöldanauðgana í Bosníustríðinu stofnaði hún mannúðarsamtökin ''BISER'' í Wiesbaden ásamt lækninum Helga Brenneis. Samtökin byggðu upp þrjár miðstöðvar fyrir konur í Sarajevo, Travnik og Tuzla til að aðstoða stríðshrjáðar konur með læknishjálp, sálfræðiaðstoð og starfsnámi.<ref>[https://www.mbl.is/frettir/innlent/2022/10/29/oskaplegt_kvenhatur_sem_birtist/ „Óskaplegt kvenhatur sem birtist“], grein á mbl.is frá 29. október 2022, skoðað 7. júní 2026.</ref> == Viðurkenningar == * 2011: [[Elisabeth-Norgall-verðlaunin]] fyrir framlag sitt til stuðnings fórnarlömbum Bosníustríðsins. * 2021: [[Orðuverðlaun Sambandsbyltingarinnar Þýskalands]] (Verdienstkreuz am Bande) fyrir áratuga starf í þágu flóttamanna og stríðshrjáðra kvenna.<ref>[https://staatskanzlei.hessen.de/presse/zwei-starke-frauen-mit-bundesverdienstorden-ausgezeichnet Fréttatilkynning frá ríkisstjórn Hessen], 28. október 2021, skoðað 7. júní 2026.</ref><ref>[https://www.bundespraesident.de/SharedDocs/Berichte/Bekanntgabe-Ordensverleihung/2111-Verleihungen.html Tilkynning frá skrifstofu forseta Þýskalands], 1. nóvember 2021, skoðað 7. júní 2026.</ref> == Ritverk == * ''Die Einführung der Reformation in Island 1537–1565: Die Revolution von oben.'' Peter Lang, Frankfurt am Main 1996, ISBN 978-3-631-50001-9 (Doktorsritgerð). * ''Siðbreytingin á Íslandi 1537–1565: Byltingin að ofan.'' Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík 1997, ISBN 978-9979-804-98-7 (isländisch). * ''Byltingin að ofan. Stjórnskipunarsaga 16. aldar.'' Hið íslenska bókmenntafélag, Reykjavík 2013, ISBN 978-9979-66-287-7 (isländisch). * ''Öreigar og umrenningar. Um fátækraframfærslu á miðöldum og hrun hennar", Saga, Tímarit Sögufélagsins XLI:2 2003'' Sögufélags, Reykjavík 2003, ISSN 0256-8411. * ''Die Einführung der Reformation in Island 1537–1565: Die Geburt eines frühmodernen Staates.'' wbg Academic, Darmstadt 2021, ISBN 978-3-534-40429-2 (á þýsku). * ''The Revolution from the Top in Iceland 1537–1565: The Birth of an Early Modern State.'' 2025, ISBN 978-3-000-82823-2 (ensk þýðing). == Tilvísanir == {{Heimildir}} {{DEFAULTSORT:Vilborg Auður Ísleifsdóttir-Bickel}} [[Flokkur:Sagnfræðingar]] [[Flokkur:Íslendingar]] [[Flokkur:Fædd 1945]] ph1trm5cgeuqeo5o0dy6fuubxcvgo9b 1 191456 1967616 1967577 2026-06-15T12:40:26Z MyraMidnight 41218 /* Hunangsflugur > Hunangsfluga / Humla */ Svar 1967616 wikitext text/x-wiki == Hunangsflugur > Hunangsfluga / Humla == Til að byrja með þá var ég að spá hvort [[Humla]] er ekki hvar greinin ætti heima? Greinin byrjar á að kalla þær humlur, allar tegundirnar eru tilgreindar sem humlur (og svo höfum við [https://is.wikibooks.org/wiki/Humlur Wikibókina „humlur“]). Og ef þetta á að vera hunangsfluga (ef það er virkilega enginn ruglingur við honeybee) þá hefði ég haldið að þetta ætti að vera „hunangsfluga“ en ekki „hunangsflugur“. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 14. júní 2026 kl. 22:35 (UTC) : Rétt athugað, þyrfti að taka til í þessu. Ætlaði einhvern tímann að gera það og bookmarkaði þessa síðu: https://www.visindavefur.is/svar.php?id=4768 --[[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 14. júní 2026 kl. 23:12 (UTC) :Það væri hægt að færa þetta á humlur, og svo væri hunangsflugur einhverskonar yfirsíða um bæði hunangsbý og humlur (með tenglum eða léttri umfjöllun um hunangsgerð). Mér finnst eins og þegar talað er um hunangsflugur almennt þá er líka verið að tala um þær sem eru eru ræktaðar til að framleiða hunang, en það eru ekki humlur í rauninni. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 15. júní 2026 kl. 12:40 (UTC) jqd0vja3h9ntdzm9l0s4csbcrx0t555 14 191463 1967619 2026-06-15T12:42:54Z TKSnaevarr 53243 Bjó til síðu með „[[Flokkur:1673]] [[Flokkur:Fólk fætt á 17. öld|73]]“ 1967619 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:1673]] [[Flokkur:Fólk fætt á 17. öld|73]] qj8s0c2jigvv6mjs453rm2xnk8ik7vv 1967620 1967619 2026-06-15T12:43:29Z TKSnaevarr 53243 1967620 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:1673]] [[Flokkur:Fólk fætt á 17. öld]] so8tu3egx7r66grvn0bmisx9jjbqyr4 0 191464 1967621 2026-06-15T13:08:54Z MyraMidnight 41218 Bjó til síðu með „'''Fæða''' getur átt við eftirfarandi: * [[Matur]] * [[Fóður|Dýrafóður]] * [[Fæðing]], að eignast afkvæmi [[Flokkur:Aðgreiningarsíður]]“ 1967621 wikitext text/x-wiki '''Fæða''' getur átt við eftirfarandi: * [[Matur]] * [[Fóður|Dýrafóður]] * [[Fæðing]], að eignast afkvæmi [[Flokkur:Aðgreiningarsíður]] 658lvhyp2ckdzqe0g7ez5ptznt3fmqw 15 191465 1967623 2026-06-15T13:20:42Z MyraMidnight 41218 Nýr hluti: /* Fleirri hátíðir? */ 1967623 wikitext text/x-wiki == Fleirri hátíðir? == Er þetta séríslenskar hátíðir, eða hátíðir sem haldið er upp á á Íslandi almennt? Mér finnst þessi flokkur vera svoldið tímlegur, sama hvort það er. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 15. júní 2026 kl. 13:20 (UTC) oc3ozsykxlabqq7ffgyug4aiqjwye8q 0 191467 1967638 2026-06-15T14:33:01Z MyraMidnight 41218 Tilvísun á [[Hrísgrjónagrautur]] 1967638 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Hrísgrjónagrautur]] 8d63l0g3km0c62j6q70c7jw5bxok8gk 1967657 1967638 2026-06-15T15:56:25Z MyraMidnight 41218 Danski möndlugrauturinn, risalamande 1967657 wikitext text/x-wiki '''Möndlugrautur''' („'''''riz à l'amande'''''“) er einnig kallaður '''jólagrauturinn''' og er kældur [[hrísgrjónagrautur]] með viðbættri vanillu, þeyttum [[rjómi|rjóma]] og möndlum sem er venjulega borinn fram á [[Aðfangadagur|aðvangadagskvöld]] með kirsuberjasósu. Nafnið „''riz à l'amande''“ og grauturinn sjálfur kemur frá Danmörku þrátt fyrir sitt [[franska]] nafn. Það var franskur [[kokkur]] sem vann á danska hótelinu [[D'Angleterre]] í [[Kaupmannahöfn]] sem fann upp á réttinum einhvern tímann á 19. öldinni. Oft er grauturinn borinn fram með heitri berjasósu með falinni risamöndlu sem er þá kölluð möndlugjöf.<ref>{{Vefheimild|url=https://www.oetker.dk/inspiration/anledninger/jul/risalamande|titill=Risalamande på mange måder|útgefandi=oetker.dk|mánuðurskoðað=15. júní|árskoðað=2026}}</ref> ==Möndlugjöfin== Hefðin að svokallaðri möndlugjöf kemur einnig til okkar frá [[Danmörk]]u, en þá er sett heil [[mandla]] í jólagrautinn og sá sem finnur hana fær þá verðlaun, venjulega eitthvað [[sælgæti]] eða smáhlutur.<ref>{{Vefheimild|url=https://timarit.is/page/3618697#page/n55/mode/2up|titill=Fyllingin í heiðri höfð|útgefandi=Jólablað Morgunblaðsins|ár=2004|bls=56}}</ref> Sagan á bakvið möndlugjöfina er líklega franskur siður upphaflega, þar sem baun er falin inn í köku sem er borðuð daginn fyrir [[Þrettándinn|þrettándann]], og sá sem fann þá baunina var kóngur það kvöldið og fengi að ráða öllu, enda var kakan nefnd kóngakaka.<ref>{{Vefheimild|url=https://arnastofnun.is/is/utgafa-og-gagnasofn/pistlar/hrisgrjonagrautur-og-risalamande|titill=Hrísgrjónagrautur og risalamande|útgefandi=arnastofnun.is|mánuður=16. desember|ár=2020|mánuðurskoðað=15. júní|árskoðað=2026}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Jólamatur]] [[Flokkur:Íslenskur jólamatur]] f9bpohemtt8r97h72syamlzg6tbijfn 1 191468 1967639 2026-06-15T14:46:12Z Berserkur 10188 Nýr hluti: /* Ekki það sama */ 1967639 wikitext text/x-wiki == Ekki það sama == Möndlugrautur og hrísgrjónagrautur er ekki það sama? Þó hefðin sé að seta eina möndlu í hrísgrjónagraut að jólum. https://leidbeiningastod.is/uppskriftasafn/item/mondlugrautur [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 15. júní 2026 kl. 14:46 (UTC) t901wij3t2moq0rhccfvdjiios4xdw8 1967648 1967639 2026-06-15T15:14:01Z MyraMidnight 41218 /* Ekki það sama */ Svar 1967648 wikitext text/x-wiki == Ekki það sama == Möndlugrautur og hrísgrjónagrautur er ekki það sama? Þó hefðin sé að seta eina möndlu í hrísgrjónagraut að jólum. https://leidbeiningastod.is/uppskriftasafn/item/mondlugrautur [[Notandi:Berserkur|Berserkur]] ([[Notandaspjall:Berserkur|spjall]]) 15. júní 2026 kl. 14:46 (UTC) :er að breyta því grein sérstaklega fyrir möndlugrautinn. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 15. júní 2026 kl. 15:14 (UTC) l7xa19uu4xwvol50qpiky5lj3f9mmsp 0 191469 1967640 2026-06-15T14:48:22Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Mynd:Sverdrup_Islands_in_Canada.svg|thumb|Kort sem sýnir Sverdrup-eyjar.]] '''Sverdrup-eyjar''' eru óbyggður eyjaklasi í [[Norður-Íshaf]]i vestan við [[Ellesmere-eyja|Ellesmere-eyju]] nyrst í eyjaklasanum [[Eyjar Elísabetar drottningar]]. Þær heyra undir [[Kanada]] sem hluti af [[Núnavút]]. Eyjarnar eru milli 77. og 81. gráðu norður, og 85. og 107. gráðu vestur. Norski landkönnuðurinn [[Otto Sverdrup]] kannaði eyjarnar á skipinu ''Fram (...“ 1967640 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sverdrup_Islands_in_Canada.svg|thumb|Kort sem sýnir Sverdrup-eyjar.]] '''Sverdrup-eyjar''' eru óbyggður eyjaklasi í [[Norður-Íshaf]]i vestan við [[Ellesmere-eyja|Ellesmere-eyju]] nyrst í eyjaklasanum [[Eyjar Elísabetar drottningar]]. Þær heyra undir [[Kanada]] sem hluti af [[Núnavút]]. Eyjarnar eru milli 77. og 81. gráðu norður, og 85. og 107. gráðu vestur. Norski landkönnuðurinn [[Otto Sverdrup]] kannaði eyjarnar á skipinu ''[[Fram (skip)|Fram]]'' milli 1898 og 1902. Eyjarnar voru óbyggðar þótt þar fyndust minjar um eldri byggðir [[Inúítar|Inúíta]]. Sverdrup gerði tilkall til eyjanna fyrir hönd [[Noregur|Noregs]]. Ríkisstjórn Noregs hafði hins vegar lítinn áhuga á því tilkalli til ársins 1928. Þá ákvað hún að halda tilkallinu fram, til að hafa eitthvað til að semja um við [[Bretland]] til að fá viðurkennd yfirráð yfir [[Jan Mayen]] og [[Bouvet-eyja|Bouvet-eyju]]. Þeir samningar tókust þannig að 11. nóvember 1930 viðurkenndi Noregur yfirráð Kanada yfir Sverdrup-eyjum,<ref>{{cite book|author=Berton, Pierre|title=The Arctic Grail: The Quest for the North West Passage and the North Pole|location=Toronto|publisher=Random House of Canada|year=1988|page=629}}</ref> en Bretar viðurkenndu yfirráð Noregs yfir Jan Mayen átta dögum síðar.<ref>{{cite web|url=https://www.aftenposten.no/norge/i/Kv0go/norsk-polarhelt-villebr-bli-hemmelig-agent|title=Norsk polarhelt ville bli hemmelig agent|author=Morten Andersen|website=Aftenposten.no|date=19. apríl 2007|lang=no}}</ref> Helstu eyjarnar eru [[Axel Heiberg Island]], [[Ellef Ringnes Island]], [[Amund Ringnes Island]], [[Cornwall Island]], [[Graham Island]], [[Meighen Island]], [[King Christian Island]], og [[Stor Island]], en auk þeirra eru margir smáhólmar. Áður var mönnuð veðurstöð, [[Isachsen]], á Ellef Ringnes Island millii 1948 og 1978. Á Axel Heiberg Island er rannsóknastöðin [[McGill Arctic Research Station]] (MARS) sem er mönnuð yfir sumartímann.<ref>{{cite web|url=https://lab-o-nord.inq.ulaval.ca/en/installation/mcgill-arctic-research-station-mars/|title=McGill Arctic Research Station (MARS)|access-date=15.6.2026|website=Lab-O-Nord}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Núnavút]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] c5cb5w2y5okg4mfw8vvk25qk2xdlivz 1967649 1967640 2026-06-15T15:17:21Z Akigka 183 1967649 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sverdrup_Islands_in_Canada.svg|thumb|Kort sem sýnir Sverdrup-eyjar.]] '''Sverdrup-eyjar''' eru óbyggður eyjaklasi í [[Norður-Íshaf]]i vestan við [[Ellesmere-eyja|Ellesmere-eyju]] nyrst í eyjaklasanum [[Eyjar Elísabetar drottningar]]. Þær heyra undir [[Kanada]] sem hluti af [[Núnavút]]. Eyjarnar eru milli 77. og 81. gráðu norður, og 85. og 107. gráðu vestur. Norski landkönnuðurinn [[Otto Sverdrup]] kannaði eyjarnar á skipinu ''[[Fram (skip)|Fram]]'' milli 1898 og 1902. Eyjarnar voru óbyggðar þótt þar fyndust minjar um eldri byggðir [[Inúítar|Inúíta]]. Sverdrup gerði tilkall til eyjanna fyrir hönd [[Noregur|Noregs]]. Ríkisstjórn Noregs hafði hins vegar lítinn áhuga á því tilkalli til ársins 1928. Þá ákvað hún að halda tilkallinu fram, til að hafa eitthvað til að semja um við [[Bretland]] til að fá viðurkennd yfirráð yfir [[Jan Mayen]] og [[Bouvet-eyja|Bouvet-eyju]]. Þeir samningar tókust þannig að 11. nóvember 1930 viðurkenndi Noregur yfirráð Kanada yfir Sverdrup-eyjum,<ref>{{cite book|author=Berton, Pierre|title=The Arctic Grail: The Quest for the North West Passage and the North Pole|location=Toronto|publisher=Random House of Canada|year=1988|page=629}}</ref> en Bretar viðurkenndu yfirráð Noregs yfir Jan Mayen átta dögum síðar.<ref>{{cite web|url=https://www.aftenposten.no/norge/i/Kv0go/norsk-polarhelt-villebr-bli-hemmelig-agent|title=Norsk polarhelt ville bli hemmelig agent|author=Morten Andersen|website=Aftenposten.no|date=19. apríl 2007|lang=no}}</ref> Helstu eyjarnar eru [[Axel Heiberg Island]], [[Ellef Ringnes Island]], [[Amund Ringnes Island]], [[Cornwall Island]], [[Graham Island]], [[Meighen Island]], [[King Christian Island]], og [[Stor Island]], en auk þeirra eru margir smáhólmar. Áður var mönnuð veðurstöð, [[Isachsen]], á Ellef Ringnes Island millii 1948 og 1978.<ref>{{cite web|url=https://bulletin.cmos.ca/isachsen-artists-exploration/|title=Isachsen – An Artist’s Exploration of Isolation Through the Eyes of his Father at a Remote Arctic Weather Station|author=Sarah Knight|date=27. febrúar 2018|website=CMOS-SCMO}}</ref> Á Axel Heiberg Island er rannsóknastöðin [[McGill Arctic Research Station]] (MARS) sem er mönnuð yfir sumartímann.<ref>{{cite web|url=https://lab-o-nord.inq.ulaval.ca/en/installation/mcgill-arctic-research-station-mars/|title=McGill Arctic Research Station (MARS)|access-date=15.6.2026|website=Lab-O-Nord}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Núnavút]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] o8drrvqk9waxyaltz88h4rkfdz0zi75 1967807 1967649 2026-06-15T18:01:15Z Akigka 183 1967807 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Sverdrup_Islands_in_Canada.svg|thumb|Kort sem sýnir Sverdrup-eyjar.]] '''Sverdrup-eyjar''' eru óbyggður eyjaklasi í [[Norður-Íshaf]]i vestan við [[Ellesmere-eyja|Ellesmere-eyju]] nyrst í eyjaklasanum [[Eyjar Elísabetar drottningar]]. Þær heyra undir [[Kanada]] sem hluti af [[Núnavút]]. Eyjarnar eru milli 77. og 81. gráðu norður, og 85. og 107. gráðu vestur. Norski landkönnuðurinn [[Otto Sverdrup]] kannaði eyjarnar á skipinu ''[[Fram (skip)|Fram]]'' milli 1898 og 1902. Eyjarnar voru óbyggðar þótt þar fyndust minjar um eldri byggðir [[Inúítar|Inúíta]]. Sverdrup gerði tilkall til eyjanna fyrir hönd [[Noregur|Noregs]]. Ríkisstjórn Noregs hafði hins vegar lítinn áhuga á því tilkalli til ársins 1928. Þá ákvað hún að halda tilkallinu fram, til að hafa eitthvað til að semja um við [[Bretland]] til að fá viðurkennd yfirráð yfir [[Jan Mayen]] og [[Bouvet-eyja|Bouvet-eyju]]. Þeir samningar tókust þannig að 11. nóvember 1930 viðurkenndi Noregur yfirráð Kanada yfir Sverdrup-eyjum,<ref>{{cite book|author=Berton, Pierre|title=The Arctic Grail: The Quest for the North West Passage and the North Pole|location=Toronto|publisher=Random House of Canada|year=1988|page=629}}</ref> en Bretar viðurkenndu yfirráð Noregs yfir Jan Mayen átta dögum síðar.<ref>{{cite web|url=https://www.aftenposten.no/norge/i/Kv0go/norsk-polarhelt-villebr-bli-hemmelig-agent|title=Norsk polarhelt ville bli hemmelig agent|author=Morten Andersen|website=Aftenposten.no|date=19. apríl 2007|lang=no}}</ref> Helstu eyjarnar eru [[Axel Heiberg Island]], [[Ellef Ringnes Island]], [[Amund Ringnes Island]], [[Cornwall Island]], [[Graham Island]], [[Meighen Island]], [[King Christian Island]], og [[Stor Island]], en auk þeirra eru margir smáhólmar. Áður var mönnuð veðurstöð, [[Isachsen]], á Ellef Ringnes Island millii 1948 og 1978.<ref>{{cite web|url=https://bulletin.cmos.ca/isachsen-artists-exploration/|title=Isachsen – An Artist’s Exploration of Isolation Through the Eyes of his Father at a Remote Arctic Weather Station|author=Sarah Knight|date=27. febrúar 2018|website=CMOS-SCMO}}</ref> Á Axel Heiberg Island er rannsóknastöðin [[McGill Arctic Research Station]] (MARS) sem er mönnuð yfir sumartímann.<ref>{{cite web|url=https://lab-o-nord.inq.ulaval.ca/en/installation/mcgill-arctic-research-station-mars/|title=McGill Arctic Research Station (MARS)|access-date=15.6.2026|website=Lab-O-Nord}}</ref> == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Núnavút]] [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Kanadíski eyjaklasinn]] 24c7naqg3m9pkj5qdu8r6rfk56or4kz 0 191470 1967644 2026-06-15T14:58:30Z Akigka 183 Tilvísun á [[Sverdrup-eyjar]] 1967644 wikitext text/x-wiki #TILVÍSUN[[Sverdrup-eyjar]] a43rgb11fxwsta01gpqrzgmgvo4etlg 0 191471 1967652 2026-06-15T15:32:14Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Mynd:Map_indicating_the_Queen_Elizabeth_(or_Parry)_Islands,_northern_Canada.png|thumb|Kort sem sýnir staðsetningu Elísabetareyja.]] '''Eyjar Elísabetar drottningar''' ([[enska]]: ''Queen Elizabeth Islands''; [[franska]]: ''Îles de la Reine-Élisabeth'') eru [[Kanada|kanadískur]] eyjaklasi í [[Norður-Íshaf]]i sem skiptist milli [[Norðvestursvæðin|Norðvestursvæðanna]] og [[Núnavút]]. Syðsti hluti eyjanna nefnist Parry-eyjar. Eyjaklasinn var nefnd...“ 1967652 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Map_indicating_the_Queen_Elizabeth_(or_Parry)_Islands,_northern_Canada.png|thumb|Kort sem sýnir staðsetningu Elísabetareyja.]] '''Eyjar Elísabetar drottningar''' ([[enska]]: ''Queen Elizabeth Islands''; [[franska]]: ''Îles de la Reine-Élisabeth'') eru [[Kanada|kanadískur]] eyjaklasi í [[Norður-Íshaf]]i sem skiptist milli [[Norðvestursvæðin|Norðvestursvæðanna]] og [[Núnavút]]. Syðsti hluti eyjanna nefnist Parry-eyjar. Eyjaklasinn var nefndur eftir [[Elísabet 2. Bretadrottning|Elísabetu 2. Bretadrottningu]] við krýningu hennar árið 1953.<ref>{{cite web|url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/queen-elizabeth-islands|title=Queen Elizabeth Islands|author=James H. Marsh|date=7. febrúar 2006|website=The Canadian Encyclopedia}}</ref> Eyjarnar mynda óreglulegan þríhyrning og ná yfir 419.061 km² svæði, en þar búa að jafnaði aðeins um 400 manns. Stærstu byggðirnar eru [[Qausuittuq]] (Resolute) á [[Cornwallis-eyja|Cornwallis-eyju]], og [[Aujuittuq]] (''Grise Fiord'') á [[Ellesmere-eyja|Ellesmere-eyju]]. Stærsta eyjan er Ellesmere-eyja, sem er 10. stærsta eyja heims. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Kanadíski eyjaklasinn]] 0abaelruu1q9i889qsuv9c9fi4qtpjh 1967655 1967652 2026-06-15T15:33:31Z Akigka 183 1967655 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Map_indicating_the_Queen_Elizabeth_(or_Parry)_Islands,_northern_Canada.png|thumb|Kort sem sýnir staðsetningu Elísabetareyja.]] '''Eyjar Elísabetar drottningar''' ([[enska]]: ''Queen Elizabeth Islands''; [[franska]]: ''Îles de la Reine-Élisabeth'') eru [[Kanada|kanadískur]] eyjaklasi í [[Norður-Íshaf]]i sem skiptist milli [[Norðvestursvæðin|Norðvestursvæðanna]] og [[Núnavút]]. Syðsti hluti eyjanna nefnist Parry-eyjar. Eyjaklasinn var nefndur eftir [[Elísabet 2. Bretadrottning|Elísabetu 2. Bretadrottningu]] við krýningu hennar árið 1953.<ref>{{cite web|url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/queen-elizabeth-islands|title=Queen Elizabeth Islands|author=James H. Marsh|date=7. febrúar 2006|website=The Canadian Encyclopedia}}</ref> Eyjarnar mynda óreglulegan þríhyrning og ná yfir 419.061 km² svæði, en þar búa að jafnaði aðeins um 400 manns. Stærstu byggðirnar eru [[Qausuittuq]] (Resolute) á [[Cornwallis-eyja|Cornwallis-eyju]], og [[Aujuittuq]] (Grise Fiord) á [[Ellesmere-eyja|Ellesmere-eyju]]. Stærsta eyjan er Ellesmere-eyja, sem er 10. stærsta eyja heims. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Kanadíski eyjaklasinn]] cxwc8anyo6d9krexw4e4qqz5wmsm975 1967760 1967655 2026-06-15T17:25:08Z Akigka 183 1967760 wikitext text/x-wiki [[Mynd:Map_indicating_the_Queen_Elizabeth_(or_Parry)_Islands,_northern_Canada.png|thumb|Kort sem sýnir staðsetningu Elísabetareyja.]] '''Eyjar Elísabetar drottningar''' ([[enska]]: ''Queen Elizabeth Islands''; [[franska]]: ''Îles de la Reine-Élisabeth'') eru [[Kanada|kanadískur]] eyjaklasi í [[Norður-Íshaf]]i sem skiptist milli [[Norðvesturhéruðin|Norðvesturhéraðanna]] og [[Núnavút]]. Syðsti hluti eyjanna nefnist Parry-eyjar. Eyjaklasinn var nefndur eftir [[Elísabet 2. Bretadrottning|Elísabetu 2. Bretadrottningu]] við krýningu hennar árið 1953.<ref>{{cite web|url=https://thecanadianencyclopedia.ca/en/article/queen-elizabeth-islands|title=Queen Elizabeth Islands|author=James H. Marsh|date=7. febrúar 2006|website=The Canadian Encyclopedia}}</ref> Eyjarnar mynda óreglulegan þríhyrning og ná yfir 419.061 km² svæði, en þar búa að jafnaði aðeins um 400 manns. Stærstu byggðirnar eru [[Qausuittuq]] (Resolute) á [[Cornwallis-eyja|Cornwallis-eyju]], og [[Aujuittuq]] (Grise Fiord) á [[Ellesmere-eyja|Ellesmere-eyju]]. Stærsta eyjan er Ellesmere-eyja, sem er 10. stærsta eyja heims. == Tilvísanir == {{reflist}} [[Flokkur:Kanadíski eyjaklasinn]] qf8kuhs6f36jg8argdu1pfdvaar66oi 14 191472 1967653 2026-06-15T15:32:44Z Akigka 183 Bjó til síðu með „[[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Landafræði Kanada]]“ 1967653 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Landafræði Kanada]] 60axamsk9msp5zmv7abu0q12qfev1ao 1967654 1967653 2026-06-15T15:32:56Z Akigka 183 1967654 wikitext text/x-wiki [[Flokkur:Norðurslóðir]] [[Flokkur:Eyjar við Kanada]] 656izcuznzm4oo0qsk9t5a1ghumqyq0 0 191473 1967796 2026-06-15T17:51:59Z Berserkur 10188 byrjun á grein 1967796 wikitext text/x-wiki '''Þjóðarhöll''' er fyrirhugað fjölnota íþróttamannvirki sem rísa mun í [[Laugardalur|Laugardal]] í Reykjavík. Viljayfirlýsing var undirrituð árið 2022 um gerð hennar. Stærð verður allt að 19.00 fermatrar og mun höllin rúma 8.600 í sæti og um 12.000 á viðburðum <ref>[https://thjodarholl.is Kynning] Þjóðarhöll.is</ref>. Höllin verður rétt sunnan [[Laugardalshöll|Laugardalshallar]] og mun leysa hana af í alþjóðakeppnum en gamla höllin uppfyllti ekki skilyrði í þeim keppnum <ref>[https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2026-06-15-islenskir-adalverktakar-valdir-til-ad-byggja-thjodarholl-478237 Íslenskir aðalverktakar valdir til að byggja þjóðarhöll] Rúv, sótt 15. júní 2026</ref>. Kostnaði er skipt milli ríki (55%) og borgar (45%) og verður höllin líklega tilbúin árið [[2029]] <ref>[https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2026-01-27-stefnir-i-ad-framkvaemdir-vid-nyja-thjodarholl-geti-hafist-i-vor-465183 Stefnir í að framkvæmdir við nýja Þjóðarhöll geti hafist í vor]</ref>. ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Íslensk margnota íþróttamannvirki]] 5zeul0l4wui9673s74i4ottog3xkntp 1967813 1967796 2026-06-15T18:52:21Z Berserkur 10188 1967813 wikitext text/x-wiki '''Þjóðarhöll''' er fyrirhugað fjölnota íþróttamannvirki sem rísa mun í [[Laugardalur|Laugardal]] í Reykjavík. Viljayfirlýsing var undirrituð árið 2022 um gerð hennar. Árið 2026 var útboð verktaka samþykkt. Stærð verður allt að 19.00 fermetrar og mun höllin rúma 8.600 í sæti og um 12.000 á viðburðum <ref>[https://thjodarholl.is Kynning] Þjóðarhöll.is</ref>. Höllin verður rétt sunnan [[Laugardalshöll|Laugardalshallar]] og mun leysa hana af í alþjóðakeppnum en gamla höllin uppfyllti ekki skilyrði í þeim keppnum <ref>[https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2026-06-15-islenskir-adalverktakar-valdir-til-ad-byggja-thjodarholl-478237 Íslenskir aðalverktakar valdir til að byggja þjóðarhöll] Rúv, sótt 15. júní 2026</ref>. Kostnaði verður skipt milli ríki (55%) og borgar (45%) og verður höllin líklega tilbúin árið [[2029]] <ref>[https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2026-01-27-stefnir-i-ad-framkvaemdir-vid-nyja-thjodarholl-geti-hafist-i-vor-465183 Stefnir í að framkvæmdir við nýja Þjóðarhöll geti hafist í vor]</ref>. ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Íslensk margnota íþróttamannvirki]] dl7u852dttqy9q3jjwm7eu1idxs5l6d 1967816 1967813 2026-06-15T19:58:29Z Berserkur 10188 1967816 wikitext text/x-wiki '''Þjóðarhöll''' er fyrirhugað fjölnota íþróttamannvirki sem rísa mun í [[Laugardalur|Laugardal]] í Reykjavík. Viljayfirlýsing var undirrituð árið 2022 um gerð hennar. Árið 2026 var útboð verktaka samþykkt. Stærð verður allt að 19.000 fermetrar og mun höllin rúma 8.600 í sæti og um 12.000 á viðburðum <ref>[https://thjodarholl.is Kynning] Þjóðarhöll.is</ref>. Höllin verður rétt sunnan gömlu [[Laugardalshöll|Laugardalshallar]] og mun leysa hana af í alþjóðakeppnum en gamla höllin uppfyllti ekki skilyrði í þeim keppnum <ref>[https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2026-06-15-islenskir-adalverktakar-valdir-til-ad-byggja-thjodarholl-478237 Íslenskir aðalverktakar valdir til að byggja þjóðarhöll] Rúv, sótt 15. júní 2026</ref>. Kostnaði verður skipt milli ríki (55%) og borgar (45%) og verður höllin líklega tilbúin [[2029]] eða [[2030]] <ref>[https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2026-01-27-stefnir-i-ad-framkvaemdir-vid-nyja-thjodarholl-geti-hafist-i-vor-465183 Stefnir í að framkvæmdir við nýja Þjóðarhöll geti hafist í vor]</ref>. ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Íslensk margnota íþróttamannvirki]] edh3u3elvu7yhs5ldrf7pdt5bhh8nfj 1967857 1967816 2026-06-16T11:52:51Z Snævar 16586 1967857 wikitext text/x-wiki {{Leikvangur | nafn = Þjóðarhöll | gælunafn = | staðsetning = [[Reykjavík]], [[Ísland]] | eigandi = [[Íslenska ríkið]], [[Reykjavík]] | yfirborð = | byggingakostnaður = 16,8 milljarðar króna | hnit = {{coord|64.140305|N|21.877985|W|type:landmark_scale:2000|display=inline,title}} | arkitekt = ASK arkitektar, LPO arkitektar og Landhönnun | verktaki = Íslenskir aðalverktakar (ÍAV) | verkefnisstjóri = | eldri_nöfn = | notendur = [[Körfuknattleikssamband Íslands]], [[Handknattleikssamband Íslands]], [[Knattspyrnufélagið Þróttur]] og [[Glímufélagið Ármann]].<ref>{{cite web |author1=Kolbeinn Tumi Daðason |title=Ný þjóðahöll sem leysi vandamálið rísi í Laugardal árið 2025 - Vísir |url=https://www.visir.is/g/20222258523d/ithrottahus-sem-leysi-vandamalid-risi-i-laugardal-arid-2025 |website=visir.is |access-date=6 May 2022 |language=is}}</ref> | sætafjöldi = 8600 }} '''Þjóðarhöll''' er fyrirhugað fjölnota íþróttamannvirki sem rísa mun í [[Laugardalur|Laugardal]] í Reykjavík. Viljayfirlýsing var undirrituð árið 2022 um gerð hennar. Árið 2026 var útboð verktaka samþykkt. Stærð verður allt að 19.000 fermetrar og mun höllin rúma 8.600 í sæti og um 12.000 á viðburðum <ref>[https://thjodarholl.is Kynning] Þjóðarhöll.is</ref>. Höllin verður rétt sunnan gömlu [[Laugardalshöll|Laugardalshallar]] og mun leysa hana af í alþjóðakeppnum en gamla höllin uppfyllti ekki skilyrði í þeim keppnum <ref>[https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2026-06-15-islenskir-adalverktakar-valdir-til-ad-byggja-thjodarholl-478237 Íslenskir aðalverktakar valdir til að byggja þjóðarhöll] Rúv, sótt 15. júní 2026</ref>. Kostnaði verður skipt milli ríki (55%) og borgar (45%) og verður höllin líklega tilbúin [[2029]] eða [[2030]] <ref>[https://www.ruv.is/frettir/ithrottir/2026-01-27-stefnir-i-ad-framkvaemdir-vid-nyja-thjodarholl-geti-hafist-i-vor-465183 Stefnir í að framkvæmdir við nýja Þjóðarhöll geti hafist í vor]</ref>. ==Tilvísanir== <references/> [[Flokkur:Íslensk margnota íþróttamannvirki]] nhnmj9w9o531nyp1fgpk0e2g57k0v3h 0 191474 1967818 2026-06-15T20:33:54Z MyraMidnight 41218 MATVÍS félag matsveina- og veitingaþjóna Íslands 1967818 wikitext text/x-wiki '''Matsveina- og veitingaþjónafélag Íslands''' eða '''MATVÍS''' er félag iðnaðarmanna í [[Matur|matvæla]]<nowiki/>- og [[Veitingar|veitingageiranum]] sem var stofnað árið 1945.<ref name=":0">{{Vefheimild|url=https://www.idan.is/fraedsla/formleg-menntun-matreislumanna-a-islandi/|titill=Formleg menntun matreiðslumanna á Íslandi, viðtal við Kristján Sæmundsson matreiðslumeistara.|útgefandi=idan.is|mánuður=23. mars|ár=2023|mánuðurskoðað=15. júní|árskoðað=2026}}</ref> Starfsrækar deildir í félaginu eru t.d. [[bakstur]], [[Matarframeiðsla|framleiðsla]], [[Kjötviðnaður|kjötiðn]] og [[Matargerð|matreiðsla]].<ref name=":1">{{Vefheimild|url=https://matvis.is/wp-content/uploads/2025/12/log-matvis.pdf|titill=Lög Matvæla- og veitingafélags Íslands|útgefandi=MATVÍS|mánuður=22. maí|ár=2024}}</ref> Það var stax farið í að fjalla um [[matreiðslunám]] í lögum félagsins frá upphafi, og sama ár og stofnun félagsins var fyrsta [[Sveinspróf|sveinsprófið]] haldið í [[Veitingageirinn|veitingageiranum]] á Íslandi, 19. september 1945 og náðu 12 prófinu.<ref name=":0" /> Það er jafnvel tekið fram í þessum lögum félagsins að ef félaginu yrði slitið, þá verður gerður sjóður sem styrkir fólk í [[Matvælageirinn|matvælagreinum]] til [[Framhaldsskóli|framhaldsnáms]].<ref name=":1" /> == Tilvísanir == <references/> == Tenglar == * [https://matvis.is/ Heimasíða MATVÍS] [[Flokkur:Íslensk félagasamtök]] [[Flokkur:Matargerð]] 2764m2uxm869fn9gn1jc4tyuusxd4na 14 191475 1967842 2026-06-16T07:10:36Z MyraMidnight 41218 Bjó til síðu með „{{Aðalgrein|Þota}} [[Flokkur:Loftför]]“ 1967842 wikitext text/x-wiki {{Aðalgrein|Þota}} [[Flokkur:Loftför]] i49kpc2xw7e2z6cwf5l00grpju6zrco 0 191476 1967844 2026-06-16T09:10:43Z MyraMidnight 41218 Tilvísun á [[Matsveina- og veitingaþjónafélag Íslands]] 1967844 wikitext text/x-wiki #tilvísun [[Matsveina- og veitingaþjónafélag Íslands]] 9lb6h0js9kd5whkasvahhpvoirwo5x9 0 191477 1967846 2026-06-16T10:04:08Z MyraMidnight 41218 Afkvæmi fólks og dýra (listi af ýmsum heitum afkvæma) 1967846 wikitext text/x-wiki '''Afkvæmi''' (einnig kallað '''ungviði''' eða '''ungar''') eru afkomendur bæði [[Dýr|dýra]] og [[Maður|manna]] sem skapast til við [[æxlun]]. Orðið gildir yfir höfuð þar til dýrin eru orðin [[Fullvaxta|fullþroska]]. == Heiti afkvæma af ýmsum tegundum == Hér eftirfarandi er listi af dæmum um sérsniðin nöfn afkvæma af ýmsum [[Tegund (líffræði)|tegundum]]. * [[Barn|Börn]] eru afkvæmi [[Maður|mannfólks]] * Gríslingar er afkvæmi [[Svín (ætt)|svína]] * [[Folald|Folöld]] eru afkvæmi [[Hestur|hesta]] *Húnar eru afkvæmi [[Bjarndýr|bjarndýra]] * Lömb eru afkvæmi [[Sauðfé|sauðfés]] og skyldra tegunda * Kyðlingar eru afkvæmi [[Geitur|geita]] * Kálfar eru afkvæmi [[Nautgripir|nautgripa]], [[Hjartardýr|hjartardýra]], [[Hvalir|hvala]] og skyldra tegunda * Hvolpar eru afkvæmi [[Hundur|hunda]] og skyldra tegunda * Kettlingar eru afkvæmi [[Köttur|katta]] * Hrogn og seiði eru afkvæmi [[Fiskur|fiska]] og margra sjávardýra * Lirfur eru afkvæmi [[Skordýr|skordýra]] *Kópar eru afkvæmi [[Selaætt|sela]] * Yrðlingar eru afkvæmi [[Refir|refa]] (stundum kallaðir hvolpar) * Ungar eru afkvæmi [[Fugl|fugla]] og dýra almennt [[Flokkur:Líffræði]] rc7smnxjfp45z6owrk2fime0gr8yfe6 1967853 1967846 2026-06-16T10:56:53Z MyraMidnight 41218 stafsetninga leiðrétt og bætti 'og skyldra tegunda' fyrir hesta. 1967853 wikitext text/x-wiki '''Afkvæmi''' (einnig kallað '''ungviði''' eða '''ungar''') eru afkomendur bæði [[Dýr|dýra]] og [[Maður|manna]] sem skapast við [[æxlun]]. Orðið gildir yfir höfuð þar til dýrin eru orðin [[Fullvaxta|fullþroska]]. == Heiti afkvæma af ýmsum tegundum == Hér eftirfarandi er listi af dæmum um sérsniðin nöfn afkvæma af ýmsum [[Tegund (líffræði)|tegundum]]. * [[Barn|Börn]] eru afkvæmi [[Maður|mannfólks]] * Gríslingar er afkvæmi [[Svín (ætt)|svína]] * [[Folald|Folöld]] eru afkvæmi [[Hestur|hesta]] og skyldra tegunda *Húnar eru afkvæmi [[Bjarndýr|bjarndýra]] * Lömb eru afkvæmi [[Sauðfé|sauðfés]] og skyldra tegunda * Kyðlingar eru afkvæmi [[Geitur|geita]] * Kálfar eru afkvæmi [[Nautgripir|nautgripa]], [[Hjartardýr|hjartardýra]], [[Hvalir|hvala]] og skyldra tegunda * Hvolpar eru afkvæmi [[Hundur|hunda]] og skyldra tegunda * Kettlingar eru afkvæmi [[Köttur|katta]] * Hrogn og seiði eru afkvæmi [[Fiskur|fiska]] og margra sjávardýra * Lirfur eru afkvæmi [[Skordýr|skordýra]] *Kópar eru afkvæmi [[Selaætt|sela]] * Yrðlingar eru afkvæmi [[Refir|refa]] (stundum kallaðir hvolpar) * Ungar eru afkvæmi [[Fugl|fugla]] og dýra almennt [[Flokkur:Líffræði]] tskqhr58l7ov6bg942b2l8tjdpkze7p 15 191478 1967852 2026-06-16T10:22:34Z MyraMidnight 41218 Nýr hluti: /* Menn > Maðurinn */ 1967852 wikitext text/x-wiki == Menn > Maðurinn == Er þetta ekki endurtekning á flokkum? [[Maður]] er settur í þennan flokk ([[:Flokkur:Menn]]) enn ekki [[:Flokkur:Maðurinn]], en samt greinin tengd sem aðalgrein þess flokks og sá flokkur er tengdur við [[w:Category:Humans|Humans]] flokkinn. [[Notandi:MyraMidnight|MyraMidnight]] ([[Notandaspjall:MyraMidnight|spjall]]) 16. júní 2026 kl. 10:22 (UTC) lgi7chsrnsyz617476vvhez6ahvsunh