Wikipedia kaawiki https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet MediaWiki 1.46.0-wmf.24 first-letter Media Arnawlı Talqılaw Paydalanıwshı Paydalanıwshı talqılawı Wikipedia Wikipedia talqılawı Fayl Fayl talqılawı MediaWiki MediaWiki talqılawı Úlgi Úlgi talqılawı Járdem Járdem talqılawı Kategoriya Kategoriya talqılawı Portal Portal talqılawı TimedText TimedText talk Modul Modul talqılawı Event Event talk 0 2362 226958 212085 2026-04-19T09:00:41Z Kvazimodo 10433 /* Sırtqı siltemeler */ qosımshalar 226958 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | súwret = Ilham Aliyev 2024 (İlham Əliyevin) (cropped).jpg | atı = Ilham Aliyev | qolı = Signature of Ilham Aliyev.svg | kásibi = siyasatshı | partiyası = [[«Jańa Ázerbayjan» partiyası]] | tuwılǵan jeri = [[Baku]], [[Ázerbayjan SSR]], [[SSRA]] | tuwılǵan waqtındaǵı atı = İlham Heydər oğlu Əliyev | balaları = {{flatlist| * [[Leyla Alieva|Leyla]] * [[Arzu Alieva|Arzu]] * [[Heydar Aliev Jr.|Heydar]]}} | ómirlik joldası = [[Mehriban Alieva]] | ata-anası = {{plainlist| * [[Heydar Aliev]] * [[Zarifa Alieva]]}}}} '''Ilham Aliyev''' ([[1961|1961-jıl]] [[24-dekabr]]) — [[ázerbayjan]]lı siyasatshı, 2003-jıldan berli [[Ázerbayjan prezidenti|Ázerbayjannıń tórtinshi prezidenti]]. Ol 2005-jıldan berli [[Jańa Ázerbayjan partiyası|«Jańa Ázerbayjan» partiyası]]nıń jetekshisi. Ol Ázerbayjannıń burınǵı prezidenti [[Haydar Aliev|Geydar Aliev]]tiń balası bolıp, 2003-jıldıń 31-oktyabrinde Ázerbayjannıń bas ministri sıpatında eki aylıq múddetinen soń, ákesiniń óliminen sál aldın ótkerilgen prezidentlik saylawı arqalı mámleket prezidenti boldı. Ilham Aliev 2008-jılı ekinshi múddetke qayta saylandı hám 2009-jılǵı konstituciyalıq referendum sebepli 2013, 2018 hám 2024-jıllarda saylawlarda múddeciz qatnasıwǵa ruxsat berildi. Ol sonday-aq, Ázerbayjan vice-prezidenti [[Mehriban Alieva]]nıń kúyewi. Ázerbayjannıń neftke bay aymaǵı Áliev rejiminiń turaqlılıǵın sezilerli dárejede bekkemledi hám mámlekettiń basqarıwshı elitasın bayıttı, saltanatlı xalıqaralıq ilajlardı ótkeriw, sonday-aq, keń kólemli lobbistlik jumısların ámelge asırıw imkaniyatın berdi. Alievlerdiń shańaraǵı da mámleketlik kárxanalar menen baylanıslar arqalı bayıǵan. Olar Ázerbayjannıń bir qatar iri bankleri, qurılıs hám telekommunikaciya kompaniyalarında, sonday-aq, mámlekettiń neft-gaz tarawında salmaqlı úleske iye. 2012-jılı Áliev jınayatshılıq hám korrupciya haqqındaǵı gúrrińlerde belgili orın iyelegeni ushın shólkemlesken jınayatshılıq hám korrupciya haqqında xabar beriw joybarı tárepinen «Jıl adamı» dep tán alındı<ref name=":2">{{Web deregi | url = https://www.occrp.org/en/poy/2012/| bet = "Ilham Aliyev, 2012 Person of the Year in organised crime and corruption| jumıs = Organized Crime and Corruption Reporting Project| qaralǵan sáne = 2023-jıl 11-aprel | arxivsáne = 2023-jıl 11-aprel | arxivurl = https://archive.today/20230411213328/https://www.occrp.org/en/poy/2012/| url-status = live}}</ref>. 2017-jılı Áliev hám onıń shańaraǵı Ázerbayjan kir juwıw kárxanasına, yaǵnıy Áliev haqqındaǵı sınlardı saplastırıw hám onıń rejiminiń unamlı imidjin úgit-násiyatlaw maqsetinde Evropanıń belgili siyasatshılarına haqı tólew ushın pul jıynawdıń quramalı sxemasına qatnasqanı málim boldı. Kópshilik Alievti erkin hám ádalatlı saylawlar ótkerilmeytuǵın, korrupciya hám [[insan huqıqları]]nıń awır buzılıwı menen ajıralıp turatuǵın avtoritar húkimetke basshılıq etetuǵın [[diktator]] dep biledi<ref name="auto2">{{Web deregi | familiya = Turp-Balazs| at = Craig| sáne = 2021-jıl 17-mart | bet = Alexander Lukashenko is a dictator, but he is not Europe's last| url = https://emerging-europe.com/from-the-editor/alexander-lukashenko-is-a-dictator-but-he-is-not-europes-last/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 19-yanvar | jumıs = Emerging Europe| til = en-US| arxivsáne = 2023-jıl 15-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231215111932/https://emerging-europe.com/from-the-editor/alexander-lukashenko-is-a-dictator-but-he-is-not-europes-last/| url-status = live}}</ref><ref name="auto1">{{Cite news|last=Neukirch|first=Ralf|date=4 January 2012|title=A Dictator's Dream: Azerbaijan Seeks to Burnish Image Ahead of Eurovision|language=en|work=Der Spiegel|url=https://www.spiegel.de/international/world/a-dictator-s-dream-azerbaijan-seeks-to-burnish-image-ahead-of-eurovision-a-806769.html|access-date=19 January 2022|issn=2195-1349|archive-date=15 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231215140619/http://www.spiegel.de/international/world/a-dictator-s-dream-azerbaijan-seeks-to-burnish-image-ahead-of-eurovision-a-806769.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Rubin| at = Michael| sáne = 2021-jıl 22-oktyabr | bet = Azerbaijan's Aliyev is a strategic liability, not an asset| url = https://nationalinterest.org/feature/azerbaijan%E2%80%99s-aliyev-strategic-liability-not-asset-195170| qaralǵan sáne = 2022-jıl 19-yanvar | jumıs = The National Interest| til = en| arxivsáne = 2023-jıl 1-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231001001920/https://nationalinterest.org/feature/azerbaijan%E2%80%99s-aliyev-strategic-liability-not-asset-195170| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = French court backs media description of Aliyev as a "dictator"| jumıs = The Central Asia & South Caucasus Bulletin| url = https://thebulletin.news/newsdesk/french-court-backs-media-description-of-aliyev-as-a-dictator/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 19-yanvar | til = en-GB| arxivsáne = 2023-jıl 9-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231209181914/https://thebulletin.news/newsdesk/french-court-backs-media-description-of-aliyev-as-a-dictator/| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Autocrats take advantage of coronavirus| url = https://www.cfr.org/blog/autocrats-take-advantage-coronavirus| qaralǵan sáne = 2022-jıl 19-yanvar | jumıs = Council on Foreign Relations| til = en| arxivsáne = 2023-jıl 12-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20231212000756/https://www.cfr.org/blog/autocrats-take-advantage-coronavirus| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite news|title=Azerbaijan's dissenting voices face imprisonment and worse|url=https://archive.kyivpost.com/business/azerbaijans-dissenting-voices-face-imprisonment-and-worse.html|access-date=10 April 2023|first=Max|last=Hunder|work=Kyiv Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20240213090544/https://archive.kyivpost.com/business/azerbaijans-dissenting-voices-face-imprisonment-and-worse.html|archive-date=13 February 2024|url-status=bot: unknown}}</ref>. Sonday-aq, Aliev rejimi [[súnniylik]]ti úgit-násiyatlawı, [[shialar]]dıń Islam ústinen qadaǵalawın kúsheytiw hám Túrkiyaǵa jaqınlasıw maqsetinde olardı bastırıwı menen de belgili<ref name="Ahmed 2014, p. 87">Ahmed, Islamic Reform in the Caucasus, Routledge, 2014, p. 87.</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Kucera| at = Joshua| sáne = 2018-jıl 20-sentyabr | bet = Azerbaijani Shias gather for Ashura, under close watch from the state| url = https://eurasianet.org/azerbaijani-shias-gather-for-ashura-under-close-watch-from-the-state| qaralǵan sáne = 2020-jıl 1-oktyabr | jumıs = eurasianet}}</ref>. Onıń rejimi jurnalistler hám húkimetlik emes shólkemlerdi qıynaw, sonday-aq, [[Tawlı Qarabaq]]tı etnikalıq tazalaw menen belgili<ref>{{Web deregi | bet = Why Are There No Armenians in Nagorno-Karabakh?| url = https://freedomhouse.org/report/special-report/2024/why-are-there-no-armenians-nagorno-karabakh| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-noyabr | jumıs = [[Freedom House]]}}</ref><ref name="cbc1">{{Web deregi | author-last = Hauer| author-first = Neil| sáne = 2024-jıl 24-noyabr | bet = COP29 host Azerbaijan guilty of 'ethnic cleansing' during 2023 attacks in Nagorno-Karabakh: report| url = https://www.cbc.ca/news/world/azerbaijan-ethnic-cleansing-report-1.7391467| qaralǵan sáne = 2024-jıl 28-noyabr | jumıs = [[CBC News]]}}</ref>. [[Tawlı Qarabaq mashqalası]] Áliev prezidentligi dáwirinde dawam etti hám 2020-jılı keń kólemli urısqa aylanıp ketti, onda Ázerbayjan Tawlı Qarabaq átirapındaǵı Armeniya basıp alǵan aymaqlar, sonday-aq, Tawlı Qarabaq wálayatınıń bir bólegi ústinen qadaǵalawdı qayta tikledi. Keyin 2023-jıldıń gúzinde Ázerbayjan áskeriy hújim baslap, ózin-ózi járiyalaǵan [[Arsax Respublikası]]nıń tapsırılıwı hám 100 mıńnan aslam etnikalıq armyanlardıń Tawlı Qarabaqtan ǵalabalıq quwıp shıǵarılıwı menen juwmaqlandı<ref>{{Cite news |title=Azerbaijan Threatens Military Action Against Armenia Over Border 'Provocations' |url=https://www.rferl.org/a/armenia-azerbaijan-border-threat-military-action/33050994.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240905013120/https://www.rferl.org/a/armenia-azerbaijan-border-threat-military-action/33050994.html |archive-date=5 September 2024 |access-date=17 August 2024 |work=RadioFreeEurope/RadioLiberty |language=en}}</ref>. == Erte ómiri hám miynet jolı == Ilham Aliev 1993-2003-jılları Ázerbayjannıń prezidenti bolǵan [[Geydar Aliev]]tiń balası. Anası [[Zarifa Alieva]] ázerbayjanlı oftalmolog edi. Onıń [[Sevil Alieva]] degen ájapası da bar<ref>{{cite news |title=A Challenger In Azerbaijan's Ruling Family? |url=https://www.rferl.org/a/A_Challenger_In_Azerbaijans_Ruling_Family/1619232.html |newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=30 April 2009 |publisher=Radio Free Europe/RadioLiberty |access-date=26 January 2021 |archive-date=12 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231212210319/https://www.rferl.org/a/A_Challenger_In_Azerbaijans_Ruling_Family/1619232.html |url-status=live }}</ref>. 1977-jılı Ilham Aliev [[Moskva mámleketlik xalıqaralıq qatnasıqlar institutı]]na (MGIMO-MSIIR) oqıwǵa kirip, 1982-jılı aspirant sıpatında bilim alıwdı dawam ettirdi. 1985-jılı tariyx ilimleri boyınsha filosofiya doktorı ([[PhD[[) ilimiy dárejesin aldı. 1985-jıldan 1990-jılǵa shekem Aliev MSIIRda lekciya oqıǵan. 1991-1994-jılları bir topar jeke menshik sanaat-kommerciyalıq kárxanalarına basshılıq etken<ref name=":1">{{Web deregi | url = http://en.president.az/president/biography| bet = PRESIDENT » Biography| jumıs = Official web-site of President of Azerbaijan Republic| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-mart | arxivsáne = 2015-jıl 20-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150120082618/http://en.president.az/president/biography| url-status = live}}</ref>. 1994-2003-jılları Ázerbayjannıń «[[SOCAR]]» mámleketlik neft-gaz kompaniyasınıń vice-prezidenti, keyin ala birinshi vice-prezidenti boldı. 1997-jıldan berli Aliyev [[Ázerbayjan Milliy olimpiada komiteti]]niń prezidenti bolıp islep kelmekte<ref name=":1" /> Since 1997, Aliyev has been the president of the [[National Olympic Committee of the Republic of Azerbaijan|National Olympic Committee of Azerbaijan]].<ref name=":1" /><ref name="Encyclopedia Britannica">{{Cite news|title=Ilham Aliyev: president of Azerbaijan|work=Encyclopedia Britannica|url=https://global.britannica.com/biography/Ilham-Aliyev|access-date=23 March 2017|archive-date=25 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200225213333/https://global.britannica.com/biography/Ilham-Aliyev|url-status=dead}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Ilham Aliyev}} * [http://www.president.az/ Azerbayjan prezidentiniń rásmiy veb-saytı] * [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/3194422.stm BBC profili: Ilham Aliev] * [https://web.archive.org/web/20110102093526/http://www.statestimes.com/2010/2010/12/21/the-political-portrait-of-the-azerbaijani-president.html Ilham Alievtiń siyasiy portreti] {{Ázerbayjan mámleket basshıları}} {{ǴMDA mámleket basshıları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ilham Aliev| ]] [[Kategoriya:1961-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Tiri shaxslar]] [[Kategoriya:Alievlar shańaraǵı|Ilham Aliev]] [[Kategoriya:Avtoritarizm]] [[Kategoriya:Ázerbayjan milletshileri]] [[Kategoriya:Islamizmdi sınǵa alıwshılar]] [[Kategoriya:Moskva mámleketlik xalıqaralıq qatnasıqlar institutı pitkeriwshileri]] [[Kategoriya:Bakulı siyasatshılar]] [[Kategoriya:Ázerbayjan prezidentleri]] [[Kategoriya:Ázerbayjan Bas ministrleri]] [[Kategoriya:«Jańa Ázerbayjan» partiyasınıń siyasiy ǵayratkerleri]] [[Kategoriya:Prezidentlerdiń perzentleri]] [[Kategoriya:«Haydar Aliev» ordeni menen sıylıqlanǵanlar]] [[Kategoriya:«Muqaddes Moskva knyazi Daniil» ordeni menen sıylıqlanǵanlar]] [[Kategoriya:«Dańq» ordeni menen sıylıqlanǵanlar (Gruziya)]] [[Kategoriya:Polsha Respublikasınıń xızmetleri ushın ordeni menen sıylıqlanǵanlar]] [[Kategoriya:Knyaz Yaroslav Mudriy ordeni menen sıylıqlanǵanlar]] [[Kategoriya:«Ruminiya juldızı» ordeni menen sıylıqlanǵanlar]] [[Kategoriya:Panama hújjetlerinde atı atalǵan adamlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanda armyanlarǵa qarsı kózqaraslar]] [[Kategoriya:Armeniya genocidin biykarlawshılar]] [[Kategoriya:Pandora hújjetlerinde atı atalǵan adamlar]] [[Kategoriya:Túrkiy Keńes Baslıqları kategoriyası]] [[Kategoriya:Italiya Respublikası Húrmetli ordeniniń jaǵalı «Úlken krest» ordeniniń rıcarları]] [[Kategoriya:Túrkiy dúnyanıń joqarı ordeni iyeleri]] [[Kategoriya:Ázerbayjandaǵı siyasiy partiyalar jetekshileri]] [[Kategoriya:Orden Svobodı (Ukraina)]] 2att9cqheksks0r3mzh8d39nky3865u 0 6557 226951 212176 2026-04-19T05:42:14Z Ziv 13453 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:Duplicate|Duplicate]]: [[File:Diachronic map of the Portuguese Empire (1415-1999).png]] → [[File:All areas of the world that were once part of the Portuguese Empire.png]] Exact or scaled-down duplicate: [[c::File:All areas of the world that were once part of the Portuguese Empire.png]] 226951 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Hymno_Patriotico.ogg|left]] [[Fayl:Hino_da_Carta.ogg|left]] [[Fayl:A_Portuguesa.ogg|left]] [[Fayl:Flag_of_Portugal_(1750).svg|220px|left]] [[Fayl:Royal_Arms_of_Portugal.svg|150px|left]] [[Fayl:All areas of the world that were once part of the Portuguese Empire.png|220px|left]] [[Fayl:Flag_of_Portugal_(1830).svg|220px|left]] '''Portugaliya Imperiyası''' ([[lang-pt|Império Português]]), sonıń menen birge tariyxta '''Portugaliya Kolonizatorlıq Imperiyası''' (''Império Colonial Português'') degen at penen belgili bolǵan bul mámleket házirgi [[Portugaliya]]dan tısqarı dúnyanıń túrli bóleklerinde jaylasqan bir neshe úlken [[koloniya]]lardı óz ishine alǵan. Bul imperiya [[Evropa]]daǵı «eń uzaq ómir kórgen» mámleketlerden biri bolıp, 1415-jılı [[Arqa Afrika]]daǵı [[Sueta urısı]]nan baslap tap 1999-jılı [[Makao]] suverenitetiniń [[Qıtay]]ǵa tapsırılǵanına shekem derlik altı ásir dawamında bar boldı. Imperiyaǵa XV ásirde tiykar salınǵan bolıp, XVI ásir basınan [[Arqa Amerika|Arqa]] hám [[Qubla Amerika]],[[Afrika]],[[Aziya]] hám [[Okeaniya]]nıń túrli regionların óz ishine alıp, aymaǵın keńeytip barǵan<ref>{{harvnb|Page|Sonnenburg|2003|p=481}}</ref><ref>{{harvnb|Brockey|2008|p=xv}}</ref><ref>{{harvnb|Juang|Morrissette|2008|p=894}}</ref>. Portugaliya Imperiyasi [[Ullı geografiyalıq ashılıwlar dáwiri]]nde payda boldı hám Portugaliya patshalıǵınıń kúsh hám qúdireti nátiyjesinde dúnyanıń kóp bólimlerin ózine boysındırıwǵa eristi. Portugal teńizshileri 1418—1419-jıllarda [[kartografiya]] hám teńizshilik tarawlarınıń sońǵı jetiskenliklerinen paydalana otırıp, tatımlıqlar sawdası hám koloniya aymaqlardı tabıw ushın jańa teńiz jolların tabıw maqsetinde qurǵaqlıqların hám [[Atlantikalıq okeanı]] arxipelaglarini izertlewdi basladılar.[[1488-jıl]]de [[Bartholomä|Bartolomeu Dias]][[Jaqsı úmit burni]]ni aylanıp shıqtı hám [[1498-jıl]]de [[vasco de Gama]][[Hindstan]]ga jetip keldi. 1500-jılda [[Pedro Alvares Kabral]] basshılıǵında [[Braziliya]] arqalı jańalıq ashıldı. Keyingi on jıllıqlar dawamında portugal teńizshileri [[Arqa Aziya]] arqalı hám atawların úyreniwdi dawam ettirdilar, qorǵanlar júzege keliw etdiler. 1571-jılǵa kelip, Afrika,[[Jaqın Shıǵıs]], Hindstan hám [[Qubla Aziya]] arqalı boylap [[Lissabon]]ni [[Nagasaki]]menen baylanıstırǵan bir qatar teńiz postlari vujudga keltirildi. Bul sawda tarmaǵı hám koloniyalar daǵı sawda Portugaliyanıń jan basına tuwrı keletuǵın tabısınıń beshdan bir bólegin tashkil etip, Portugaliya ekonomikalıq ósiwine (1500—1800) sezilerli unamlı tásir kórsetdi. 1580-jılda Ispaniya patshası [[Filipp II]] Portugaliya patshalıǵı tojini qolǵa kirgizgeninen keyin, keyinirek tariyxshunoslikda '''Iberiya birlespei''' atı menen atalǵan Ispaniya hám Portugaliya ortasında 60 jıllıq birlespe baslandı. Ispaniya patshası bir waqtıniń ózinde Portugaliya patshası bolǵanlıǵı sebepli, Portugaliya koloniyalari Ispaniyaǵa dushpan bolǵan ush Evropa kúshleri: Gollandiya Respublikası, Angliya hám Fransiya tárepinen kóplegen hújimlerge dus keldi. Xalqı basqalarǵa salıstırǵanda kemrek bolǵan Portugaliya óziniń hádden tıs keńeytirilgen sawda tarmaǵın nátiyjeli qorǵaw ete almadı hám imperiya az-azdan páseńlewge júz tuta basladı. Oxir-aqıbet, Braziliya, imperiya ekinshi dáwirdiń (1663—1825) eń bahalı koloniyası, XIX ásirdiń baslarında Amerika kontinentin qamtıp alǵan ǵárezsizlik háreketi tolqını nátiyjesinde 1822-jıl Portugaliyadan ǵárezsiz bólek mámleketke aylandı. Imperiyaning úshinshi dáwiri 1820 -jıllarda Braziliya ǵárezsizlikke eriskennen keyin portugal kolonizatorlıǵınıń juwmaqlawshı basqıshın óz ishine aladı. Sol waqıtlarǵa kelip Afrika arqalı, Portugaliya Timorı, Portugaliya Hindstanı hám Portugaliya Makaosında plantatsiya xojalıqları kemeytirildi. 1890 -jıldaǵı Britaniya ultimatumi Afrika daǵı portugal ambitsiyalarining qısqarıwına alıp keldi. == Tariyxi == === Baslanǵısh tariyx (1139—1415) === [[Fayl:Infante_D._Henrique_na_conquista_de_Ceuta,_s.XV.JPG|thumb|[[1415-jıl]]de [[Seuta]]dıń jawlap alıw etiliwine [[Sortıgator Genrix]] basshılıq etken hám Portugaliya imperiyasiga tiykar salǵan. ]] Portugaliya patshalıǵına rekonkista, yaǵnıy Pireney yarım atawınıń Al-Andalus arablaridan az-azdan qaytarıp alınıwı waqtında tiykar salınǵan<ref name=" DiffieWinius301" >harvnb|Diffie|Winius|1977|p=301}}</ref>. 1139 -jılda ózin bólek korollıǵılıq retinde járiyalaǵannan keyin, Portugaliya [[1249-jıl]]de Algarvega shekem jetip barıp, Al-Andalus aymaǵın qayta basıp alıwdı derlik juwmaqladi, biraq 1411-jılda [[Aylon shártnaması]] imzolanmaguncha onıń ǵárezsizligi qońsılas [[Kastiliya hám Leon patshaligi|Kastiliya]] tárepinen abay astında qaldı<ref name=" Newitt2005 p15-17" >harvnb|Newitt|2005|pp=15-17}}</ref>. Suverinitetiga iye bolǵan hám basqa Evropa mámleketleri urıslarına qatnaspaǵan Portugaliya itibarın shet aymaqlarǵa hám Arqa Afrikanıń musulman jerlerine bolatuǵın áskeriy ekspediciyaǵa qaratdi<ref name=" Newitt19" >harvnb|Newitt|2005|p=19}}</ref>. Portugallarning Arqa Afrika daǵı Marinid sultanlıǵına (házirgi Marokash) hújim etiwleri ushın bir neshe múmkinshiligıy sebepler bar edi. Áwele bul hújim Islamǵa qarsı xristian atanaq júriwin dawam ettiriw múmkinshiligi retinde qaraldi, áskeriy klasqa urıs maydanında dańq hám húrmet hám urıs oljaların wáde etdi, hám aqır-aqıbetde, bul Portugaliya sawdasın keńeytiw hám Portugaliyanıń ekonomikalıq páseńlewin sheshiw múmkinshiligi edi. 1415-jılda Arqa Afrikanıń Orta jer teńizi boyında jaylasqan strategiyalıq áhmiyetke iye,[[Sahrası Úlken]]dagi altın hám qul sawdasınıń tiykarǵı portlarınan biri bolǵan musulman qalası [[Seuta]]ga hújim etildi. Seuta iyelenishi áskeriy muvafaqqiyat edi hám Portugaliyanıń [[Pireney yarım atawı]]den tısqarına keńeyiwindegi dáslepki qádemlerden biri boldı<ref>{{#refAbernethy|Abernethy]], p. 4}}</ref>. Biraq tez arada qalanı qamal etken musulman kúshlerine qarsı qorǵaw Portugallarga qımbatqa tústi<ref name=" Newitt21" >{{harvnb|Newitt|2005|p=21}}</ref><ref>{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=55}}</ref>. === Birinshi imperiya (1415—1663) === Portugaliya bul dáwirde Atlantikalıq okeanında jańa jerlerdi jańalıq ashıw menen gúmira boldı. Bul siyasattiń tiykarǵı tárepdarı Seutanı qolǵa kirgiziwde qatnasqan hám 1460 -jılda opatına shekem Portugaliyanıń teńiz izertlewlerin targ'ib qılıw hám finanslashda jetekshi rol oynaǵan Sortıgator Infante Dom Genri edi<ref name=" DiffieWinius56" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=56]]: Henry, a product of 15 th-century Portugal, was inspired by both religious and economic factors. }}</ref>. Sol payıtlarda evropalıqlar Afrika qirg'og'idagi Cape Bojadordan keyin ne bar ekenin biliwmegen. Genri Afrika daǵı musulmanlar aymaǵı qanshellilik keńeygenin hám teńiz arqalı [[Aziya mámleketleri dizimi|Aziyaga]] jetip barıw múmkinbe yamasa joq ekenligin biliwdi istardi<ref name=" Anderson50" >{{harvnb|Anderson|2000|p=50}}</ref>. Onıń qáwenderligi astında tez arada Atlantikalıq okeanı daǵı [[Madeyra]] (1419 ) hám [[Azor atawlari]]ga (1427) jetip keldi hám Portugaliya kirip qılıw ushın biyday islep shıǵara basladı<ref name=" Coates60" >{{harvnb|Coates|2002|p=60}}</ref>. [[Fayl:Caminho maritimo para a India.png|thumb|left|300 px| [[legend-line|green solid 2 px|Pêro de Covilhã hám Afonso de Paivaning 1487-1488-jıllardagi Adenga ulıwma jolı (jasıl )]] [[legend-line|orange solid 2 px|Covilhãning 1489 -1490 -jıllardagi jolı (apelsin reń)]] [[legend-line|blue solid 2 px|Covilhãning 1490 -1530 -jıllardagi [[Efiopiya]]ga sayaxatı (kók) ]] [[legend-line|black solid 2 px|[[vasco de Gama]]dıń 1497-1499 -jıldagi sayaxatı (qara ) ]] ]] Portugallarning tiykarǵı maqseti kolonizatorlik yamasa qaraqshılıq emes, bálki sawda edi. Tez arada onıń kemeleri Evropa bazarına qımbat bahalı altın, pıl súyeki, qálempir, paxta, qumsheker hám qullarni alıp keliwdi basladı. Qul sawdası, mısalı, Lissabonda bir neshe o'nlab sawdagerler tárepinen ámelge asırılǵan. Sawda jolların keńeytiw processinde portugal teńiz sayaxatshıları Afrikanıń belgisiz bólimlerin kartaǵa túsiriwdi hám Hind okeanın úyreniwdi basladılar. Pero de Kovilho 1487-jılda Hindstanǵa arab hám hindlar menen birge ekspedidtsiya uyushtirishga háreket etdi hám Efiopiyaǵa jetip bardı. Onıń lekciyası Lissabonda qızıǵıwshılıq menen qarsılandi<ref>{{L. S. Stavrianos, ''The World since 1500: a Global history'' (1966 ) pp. 92-93}}</ref>. ==== Afrika arqalı boylap dáslepki sayaxatlar ==== 1443-jılda Genrixning úkesi hám korollıǵılıqtıń waqıtsha patshahi Infante Dom Pedro Genrixga Cape Bojador qublaındaǵı jerlerde urıs hám sawda jumısların basqarıwdı tapsırdi<ref name=" DiffieWinius68" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=68}}</ref>. Keyinirek papalikning ''Quyrıq Diversas'' hám ''Romanus Pontifex '' qararları menen jańa ashılǵan jerlerde jekke hákimshilik Portugaliyaǵa berilgen<ref name=" Daus33" >{{harvnb|Daus|1983|p=33}}</ref>. Jańa jerlerdiń jańalıq ashılıwın tezlestirgen úlken tabıs Xv ásirdiń ortalarında Evropada sol waqıtta basqa kemelerge qaraǵanda samalǵa qarsı juretuǵın karavellaning engiziliwi edi<ref name=" Boxer29" >{{harvnb|Boxer|1969|p=29}}</ref>. Bul jańa teńiz texnologiyasınan paydalanǵan halda, portugal teńizshileri hár jıli ortasha bir dárejege kóterilip, qubla keńliklerge jetip barıwdi<ref name=" Russell-Wood1998 p9" >{{harvnb|Russell-Wood|1998|p=9}}</ref>. Portugallar [[1445-jıl]]de [[Senegal]] hám [[Kabo-Verde]] yarım aralına keldiler<ref name=" Rodriguez79" >{{harvnb|Rodriguez|2007|p=79}}</ref>. [[Fayl:Lázaro Luis 1563.jpg|thumb|left|upright=1.15|Lázaro Luisning Batıs Afrika kartası (1563). São Jorge de Minaning Batıs Afrika daǵı qorǵan suwreti]] Shet el degi birinshi [[faktoriya]] sawda posti [[1445-jıl]]de [[Mavritaniya]] jaǵaındaǵı Arguin atawında musulman sawdagerlerdi tartıw hám Arqa Afrikada teńiz sayaxatları baǵdarlarında biznesti monopollashtirish ushın islengen. 1446 -jılda Alvaro Fernandes derlik házirgi [[Syerra-Leone]]ga shekem basıp aldı hám 1460 -jıllarda Gvineya qoltıqına jetip bardı<ref name=" DiffieWinius469" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=469}}</ref>.[[Kabo-Verde]] atawları 1456 -jılda jańalıq ashılǵan hám 1462-jılda portugallar tárepinen iyelengen. Portugallar [[1455-jıl]]de Madeyrada qumshekerqamishning keńeyiwi nátiyjesinde Sitsiliya hám Genuyalik máslahátshiler járdemi menen Evropada kem ushraytuǵın ''shirin tuz''ni islep shıǵarıwdı basladı. Qullar ayawsız isletilingen hám Madeyrada shetten alıp kelingen qullarning úlesi XvI asrga kelip ulıwma xalıqtıń 10 % ga jetken<ref>{{Godinho, v. M. ''Os Descobrimentos e a Economia Mundial'', Arcádia, 1965, vol 1 and 2, Lisboa}}</ref>.[[1480-jıl]]ga kelip [[Antverpen]]de Madeyra qumsheker sawdası menen shuǵıllanatuǵın jetpista keme bar edi. 1490 -jıllarga kelip Madeyra qumsheker islep shıǵarıw boyınsha Kiprdi artta qaldırdi<ref name=" Ponting482" >{{harvnb|Ponting|2000|p=482}}</ref>. Bartolomeo Markionni sıyaqlı qumsheker sawdagerleriniń tabısı keleshektegi sayaxatlarǵa qarjı kirgiziwge járdem berdi<ref name=" Davis84" >{{harvnb|Davis|2006|p=84}}</ref>. 1469 -jılda shahzoda Genrix opatınan keyin hám Afrika daǵı izertlewlerdiń arzımas tabısı nátiyjesinde patsha Afonso v Gvineya qoltıqınıń bir bóleginde sawda júrgiziw huqıqın sawdager Fernao Gomesga berdi<ref name=" BethencourtCurto232" >{{harvnb|Bethencourt|Curto|2007|p=232}}</ref>. Bes jıl dawamında hár jıli qıraq boylap 100 milya (160&nbsp;km) ni izertlew etken Gomes Gvineya qoltıqındaǵı atawlardı, atap aytqanda San-Tóbee hám Principi atawların jańalıq ashtı hám jergilikli xalıq ortasında gullep-jasnap atırǵan allyuvial altın sawdasın taptı, arab hám berber menen uchrashdi<ref name=" White138" >{{harvnb|White|2005|p=138}}</ref>. Elmina hám Portugaliya ortasındaǵı sawda on jıl dawamında o'sdi. Kastiliya miyrasxorlıǵı urısı waqtında Kastiliya flotı bul tabıslı sawdanı qadaǵalaw astına alıwǵa háreket etdi, biraq 1478-jılgi Gvineya jangida qatań jeńiliwge dus keldi, bul bolsa portugallarning bul aymaqtaǵı qadaǵalawın bekkem ornatdı. 1473-jılda Fernao Gomes Ekvatordı hám 1482-jılda Kongo dáryasın Diogo Kao boshchligidagi teńizshiler kesip ótti. Naǵız ózi ekspediciya waqtında portugallar birinshi ret Kongo patshalıǵına dus keldiler hám ol menen tez arada jaqsı baylanıslar ornatildi<ref name=" GannDuignan273" >{{harvnb|Gann|Duignan|1972|p=273}}</ref>. 1485—1486 -jıllarda Cão házirgi Namibiya aymaǵına kiretuǵın Keyp Krossga ekspediciyasın dawam ettirdi<ref name=" DiffieWinius156" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=156}}</ref>. [[Fayl:Portuguese_Morocco.PNG|thumb|upright=1.35|Marokashdagi portugal múlki (1415-1769 )]] 1488-jılda Bartolomeu Dias Afrikanıń qubla shetsinde jaylasqan [[Jaqsı úmit burni]]ni aylanıp shıqtı jáne bul Ptolemey dáwirinen berli Hind okeanı qurǵaqlıqqa tutasmaǵan degen qarawdıń nadurıs ekenligin tastıyıqladı<ref name=" Anderson59" >{{harvnb|Anderson|2000|p=59}}</ref>. Bir waqtıniń ózinde qurǵaqlıq arqalı ekspediciyasın dawam ettirgen Pero de Kovilha Efiopiyaǵa jetip bardı hám Hindstanǵa teńiz jolı jańalıq ashılıwına júdá jaqın keldi. Portugaliyalıqlar Afrika qurǵaqlıqların úyrener ekenler, olar ózleriniń dawaların kórsetiwshi Portugaliya gerbine menen o'jılgan bir qatar tas xochlarni qaldırdilar, qorǵanlar hám sawda orayların qurdilar<ref name=" Newitt47" >{{harvnb|Newitt|2005|p=47}}</ref>. Olar tiykarınan qul hám altın sawdası menen shuǵıllandılar. Portugaliya bir ásirden kóbirek waqıt dawamında Afrikanıń teńiz arqalı qul sawdası boyınsha jalǵızhukmronlikka iye bolıp, hár jıli 800 ge jaqın qullarni alıp ketiwgen. Olardıń kópshiligi Portugaliya paytaxtı Lissabonga alıp kelingen hám sol dáwirde paytaxtda qara tanli Afrikalıqlar xalıqtıń 10 payızın shólkemlestirgeni shama etiledi<ref name=" Anderson55" >{{harvnb|Anderson|2000|p=55}}</ref>. ==== Tordesillas shártnaması (1494) ==== 1492-jılda [[Christopher Columbus]]dıń Ispaniya ushın Aziya dep tahmin etińlegen [[Jańa dúnya]]ni jańalıq ashıwı ispanlar hám portugallar ortasında tartıslarǵa alıp keldi<ref name=" McAlister73-75" >{{harvnb|McAlister|1984|pp=73-75}}</ref>. Olar oxir-aqıbet [[1494-jıl]]de Tordesillas shártnaması arqalı óz-ara Evropadan shette bolǵan Jańa dúnyanı bóliwlab aldılar<ref name=" BethencourtCurto165" >{{harvnb|Bethencourt|Curto|2007|p=165}}</ref>. Biraq, sol waqıtta uzınlıqtı tuwrı ólshew múmkinshiligi bolmaǵanı ushın, anıq shegara eki mámleket tárepinen [[1777-jıl]]ge shekem bahsli bolıp kelgen<ref name=" DiffieWinius174" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=174}}</ref>. Portugallar Diasning [[Jaqsı úmit burni]]ga etken sayaxatını dawam ettiriw ushın nege toǵız jıl kútiwgenin anıqlaw tariyxchilar arasında bahsli esaplanadı. Olardıń tahminiga kóre sırlı ekspediciyalar dawam ettirilgen<ref name=" DiffieWinius176" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=176}}</ref><ref name=" Boxer36" >{{harvnb|Boxer|1969|p=36}}</ref>. Portugaliyanıń Aziyaǵa teńiz jolin tabıw sıyaqlı kóp jıllik maqsetine aqır-aqıbetde [[vasco de Gama]] komandirligidegi úlken ekspediciya aǵzaları eristi<ref name=" DiffieWinius176 -185" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|pp=176-185}}</ref>. ==== Portugallardin' Hind okeanına kiriwi ==== [[vasco de Gama]] ekspediciyası aǵzaları [[1497-jıl]]de Portugaliyanı tark etip, Keypni aylanıp ótip hám [[Arqa Afrika]] arqalı boylap dawam etdi. Onda jergilikli teńizshiler olardı Hind okeanı arqalı 1498-jıl may ayında Kalikutga baslap barıwdı. Sol tárzde teńiz arqalı Hindstanǵa jańa jol jańalıq ashıldı. Hindstanǵa ekinshi ekspediciyanı Kabral basshılıǵında teńizshiler ámelge asırıwdı. Olar da Atlantikalıq okeanı arqalı Hindstanǵa teńiz jolin ashıw maqset etiwgen edi. Biraq 1500-jılda Braziliya arqalına barıp túsiwdi hám sonday etip Braziliya jańalıq ashıldı. Bul, itimal, tosınarlı jańa ashılıw bolıp tabıladı, biraq shamalarǵa kóre, Portugaliyalıqlar [[Braziliya]]dıń bar ekenligin jasırınsha biliwgen hám ol Tordesilyas sızıǵında jaylasqan<ref name=" McAlister75" >{{harvnb|McAlister|1984|p=75}}</ref>. Kabral Portugaliya patshaına bul jańa aymaqlardı Portugaliya múlkine aylandırıwdı usınıs etdi hám 1501-jıl hám 1503-jıllarda eki jańa ekspediciyalardı ámelge asırdı. Bul aymaqta úlken muǵdarda orman hám putaqshalar tapildi, biraq altın hám gúmis tabilǵan zatlıǵi portugallarni itibarın taǵı Hindstanǵa qaratıwına sebep boldı<ref name=" McAlister76" >{{harvnb|McAlister|1984|p=76}}</ref>.[[1502-jıl]]de Hind okeanınıń keń aymaǵında sawda húkimranlıǵın qolǵa alıw, Portugaliya imperiyasining sawda kemelerin qaraqshılar hám raxip mámleketlerden qorǵaw ushın kartaz litsenziyalaw sistemasın jarattı<ref name=" DiffieWinius274, 320 -323" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|pp=274, 320 -323}}</ref>. Tristau de Kunya hám Afonso de Albukerke komandirligi astındaǵı portugal flotı [[Qızıl teńiz]]ga kiraverishdagi Sokotrani [[1506-jıl]]de hám [[Maskat]]ni [[1507-jıl]]de basıp aldı<ref>{{Web deregi | url = https://www. keralatourism. org/destination/thangasseri-kollam/296| bet = Thangasseri, Kollam, Dutch Quilon, Kerala| jumıs = Kerala Tourism}}</ref><ref name=" Abeyasinghe2" >{{harvnb|Abeyasinghe|1986|p=2}}</ref>. Ormuzni jawlap alıw eta almagach, olar Hind okeanına hám odan keyingi jerlerde sawda etiwdi qadaǵan etiw strategiyasına ámel qılıwdi<ref name=" Disney2009 b128" >{{harvnb|Disney|2009 b|p=128}}</ref><ref name=" DiffieWinius233, 235" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|pp=233, 235}}</ref>.[[Madagaskar]] Cunha tárepinen bólekan izertlew etilgen hám Mavrikiy bolsa Cunha hám Albuquerque tárepinen ashılǵan<ref name=" Macmillan11" >{{harvnb|Macmillan|2000|p=11}}</ref>. Sokotra qolǵa kiritilgennen keyin, Cunha hám Albuquerque bólek jumıs alıp bardi. Cunha sawda maqsetlerinde Hindstan hám Portugaliya arasında sayaxat etken bolsa, Albuquerque Almeydaning úsh jıllik kepilligi tawsılǵanınan keyin gubernator lawazımın iyelew ushın Hindstanǵa bardı. Biraq Almeyda hákimiyattı tapsırıwdan bas tartdı hám tez arada Albuquerqueni úy qamog'iga aldı hám onda 1509 -jılgacha qaldı<ref name=" DiffieWinius237-239" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|pp=237-239}}</ref>. Manuel I Almeydadan Perishteka hám Shri-Lankadagi aymaqlardı jáne de tolıq úyreniwdi soraǵan bolsa -de, Almeyda bunıń ornına Hindstannıń batıs bólegine, atap aytqanda, Gujarat sultanlıǵına itibar qaratıwdı kerek dep taptı. Sebebi Almeydaning regiondaǵı sawdagerler basqa jaylarǵa salıstırǵanda kóbirek kúshke iye ekenliginen shubhaları bar edi.[[Mamluklar|Mamluk sultanligi]] sultanı Al-Eń ullı Qansuh al-Gavri hám Gujarat sultanlıǵı Chaul portında portugal kúshlerine hújim etdi, nátiyjede Almeydaning balası bul urısda opat etdi. Buǵan juwapan portugallar 1509 -jılda Diu teńizindegi jangda Mamluklar hám Gujaratlar flotların tar-mor qılıwdi<ref name=" Disney2009 b128-29" >{{harvnb|Disney|2009 b|pp=128-129}}</ref>. Almeydaning dáslepki urınısları menen bir qatarda, Manuel I jáne onıń Lissabondagi keńesi hákimiyattı Hind okeanında bólistiriwge háreket etip, ush jónelisti jarattı : Albuquerque [[Qızıl teńiz]]ga, Diogo Lopes de Sequeira Perishteka sultanı menen shártlesiwge erisiw ushın Qublası -Arqa Aziyaǵa, Xorxe de Aguiar, keyin bolsa Duarte de Lemos [[Jaqsı úmit burni]] hám Gujarat ortasındaǵı aymaqǵa jiberildi<ref name=" DiffieWinius245-247" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|pp=245-247}}</ref><ref name=" Subrahmanyam67-83" >{{harvnb|Subrahmanyam|2012|pp=67-83}}</ref>. <gallery widths="200 px" heights="200 px"> File:A partida de Vasco da Gama para a Índia em 1497.jpg|1497-jılda [[vasco de Gama]]dıń [[Hindstan]]ga jo'nab ketiwi File:Portuguese_discoveries_and_explorationsV2en.png|Portugaliya jańa ashılıwları hám izertlewleri: birinshi jetip kelgen jayları hám sáneleri; Portugaliyanıń tiykarǵı tatımlıq sawda jolları (kók) File:Portuguese Carracks off a Rocky Coast.jpg|Santa-Katarina do Monte Sinay sawda kemesi. Portugal Armadasining qudıreti hám kúshiniń úlgisi edi. File:Codice Casanatense Portuguese Nobleman.jpg|XvI asirdegi portugal zodagonining Hindstan daǵı mulozimlar menen Filei </gallery> ==== Aziya, Afrika hám Hind okeanında teńiz sawdası ==== ===== Goa, Perishteka hám Qublası -Arqa Aziya ===== [[Fayl:Asia_oceania_anonymous_c1550.jpg|thumb|upright=1.35|XvI hám XvII ásirlerde orayı [[Goa]] bolǵan Arqa Portugaliya imperiyasi (Estado de Índia) ]] [[1509-jıl]] aqırına kelip,[[vasco de Gama]] Hindstanǵa joldı jańalıq ashqannan keyin, Albuquerque paytaxtı [[Goa|Eski Goa]] bolǵan [[Tómen-Hindstan]]dıń vice-korolı boldı<ref name=" Disney2009 b129" >{{harvnb|Disney|2009 b|p=129}}</ref>. Almeydadan ayrıqsha bolıp esaplanıw, Albuquerque teńiz flotın bekkemlew, sonıń menen birge, korollıǵılıq máplerine kóbirek xizmet etiw menen shuǵıllangan<ref name=" DiffieWinius238" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=238}}</ref>. Onıń birinshi maqseti Kerala hám Gujarat ortasındaǵı qorǵaw qorǵanı retinde strategiyalıq jaylasıwı, sonıń menen birge, arab atların import qılıwda zárúrligi sebepli [[Goa]]ni jawlap alıw etiw edi<ref name=" Disney2009 b128-29" />. 1510 -jılda Bijapur sultanlıgınan Goaning qolǵa alınıwına tez arada bijapurilar qarsı shıqtı, biraq hindu jeke menshikdori Timoji járdemi menen sol jıldıń 25-noyabrinde qala portugallar tárepinen qayta qolǵa alındı<ref name=" Shastry34-45" >{{harvnb|Shastry|2000|pp=34-45}}</ref><ref name=" Disney2009 b130" >{{harvnb|Disney|2009 b|p=130}}</ref>. Goa qalasında Albuquerque [[1510-jıl]]de [[Hindstan]]de birinshi portugal teńgesin ashtı<ref name=" deSouza220" >{{harvnb|de Souza|1990|p=220}}</ref>. Ol Portugaliyalıq kóshpelinchilarni jergilikli hayallarǵa úyleniwge shaqırıq etdi, Áwliye Ketrin húrmetine shirkew qurdi hám hindlarning sıyınıwxonalarini qorǵaw hám salıq talapların kemeytiw arqalı jergilikli hindlar menen baylanıs ornatıwǵa háreket etdi<ref name=" Disney2009 b130" />. Portugallar qubla Hindstan daǵı [[vijayanagar|vijayanagar imperiyasi]]menen dos sıpatında baylanıslardı saqlap qalǵan<ref name=" Mehta291" >{{harvnb|Mehta|1980|p=291}}</ref>. [[1511-jıl]] aprel ayında Albuquerque sol dáwirdiń eń iri tatımlıqlar bazarı bolǵan Malayziya daǵı [[Perishteka]]ga júzip keldi<ref name=" Ricklefs23" >{{harvnb|Ricklefs|1991|p=23}}</ref><ref name=" Kratoska2004 p98" >{{harvnb|Kratoska|2004|p=98}}</ref>. Sawdada tiykarınan gujaratilar ústinlik etken bolsa -de, túrkler, parsılar, armanlar, tamillar hám efiopiyalılar sıyaqlı basqa gruppalar da sawda etiwgan<ref name=" Kratoska2004 p98" />. Albuquerque tatımlıqlar sawdasında musulmanlar hám venetsiyaliklarning tásirine tosqınlıq jasaw hám Lissabon tásirin asırıw ushın Perishtekani ózine boysundirishni joba etdi<ref name=" Gipouloux2011 p301-302" >{{harvnb|Gipouloux|2011|pp=301-302}}</ref>. 1511-jıldıń iyuliga kelip Albuquerque Perishtekani iyelep aldı hám Antonio de Abreu hám Fransisko Serraoni ([[Ferdinand Fmagellan]]menen birge) Indoneziya arxipelagini úyreniw ushın jiberdi<ref name=" Newitt2005 p78" >{{harvnb|Newitt|2005|p=78}}</ref>. [[Fayl:Iberian_mare_clausum_claims.svg|thumb|Jańa ashılıwlar dáwirinde iberiyaning aymaqlarǵa xalıq aralıq dawa huqıqı. Afonso de Albuquerquening Hind okeanın qorshap alıw strategiyası kórsetilgen.]] Perishteka yarım atawı Portugaliyanıń [[Qıtay]] hám [[Qublası-Arqa Aziya]]menen sawda-satıq jumısları keńeyiwi ushın strategiyalıq bazaǵa aylandı. Qalanı qorǵaw ushın ''A Famosa'' dep atalǵan kúshli dárwaza qurıldı hám bul dárwaza búgin de saqlanıp qalınǵan<ref name=" Ooi2009 p202" >{{harvnb|Ooi|2009|p=202}}</ref>. Siamlarning Perishteka boyınsha maqsetlerin bilip, Albuquerque tezlik penen Duarte Fernandesni Siam patshalıǵına (zamanagóy Tailand ) diplomatik missiyaga jiberdi, ol bul korollıǵılıqtaǵı birinshi evropalıq bolıp, eki korollıǵılıq ortasında dos sıpatında munasábetler hám sawda baylanıslardı ornatdi<ref name=" Lach520 -521" >{{harvnb|Lach|1994|pp=520 -521}}</ref><ref>{{Encyclopedia of the Peoples of Asia and Oceania by Barbara A. West. Infobase Publishing, 2009.p. 800}}</ref>. Portugaliya imperiyasi qublaǵa qaray jıljıdı hám 1512-jılda Timor jańalıq ashıldı. Xorxe de Meneses 1526 -jılda [[Jańa Gvineya]]ni jańalıq ashıp, onı «Papua atawı» dep at berdi<ref name=" QuanchiRobson2005" >{{kitap deregi| last1=Quanchi| first1=Max| last2=Robson| first2=John| title=Historical Dictionary of the Discovery and Exploration of the Pacific Islands| url=https://books.google. com/books? id=FUwDzM94 jGUC| year=2005| publisher=Scarecrow Press| isbn=978-0-8108-6528-0| page=xliii}}</ref>. 1517-jılda João de Silveira [[Chittagong]]<ref>{{de Silva Jayasuriya, p. 86}}</ref> flotına komandirlik etdi hám 1528-jılǵa kelip portugallar Chittagongda óz húkimranlıǵın ornatdilar<ref name=" Harris225" >kitap deregi|last=Harris|first=Jonathan Gil|title=The First Firangis|url=https://books.google. com/books? id=Y4 i7 BwAAQBAJ&pg=PT225|year=2015|publisher=Aleph Book Company|isbn=978-93-83064-91-5|page=225}}</ref>. ===== Qıtay hám Yaponiya ===== [[Fayl:Macau Trade Routes.png|upright=1.35|thumb|Portugallarning [[Yaponiya]]dıń [[Nagasaki]] qalasına saparı.]] Rimlikler [[Kishi Aziya]] arqalı qurǵaqlıqta Qıtayǵa birinshi jetip keliwgen bolsa, Jorge Alvares teńiz arqalı bul mámleketke jetip kelgen dáslepki evropalıq boldı<ref>{{kitap deregi| last1=Twitchett| first1=Denis Crispin| last2=Fairbank| first2=John King| title=The Cambridge History of China| year=1978| isbn=978-0-521-24333-9| page=336}}</ref><ref name=" Edmonds2002" >{{kitap deregi| editor-last=Edmonds| editor-first=Richard L.| title=China and Europe Since 1978: A European Perspective| url=https://books.google. com/books? id=mXoFscQ2 QwsC| sáne =September 2002| publisher=Cambridge University Press| isbn=978-0-521-52403-2| page=1}}</ref><ref name=" Ward2008" >kitap deregi| last=Ward| first=Gerald W. R.| title=The Grove Encyclopedia of Materials and Techniques ın Art| url=https://books.google. com/books? id=mkJfbdTS--UC| year=2008| publisher=Oxford University Press| isbn=978-0-19 -531391-8| page=37}}</ref><ref name=" Gleason2007" >kitap deregi| last=Gleason| first=Carrie| title=The Biography of Tea| url=https://books.google. com/books? id=o-54 TjlhrfIC| year=2007| publisher=Crabtree Publishing Company| isbn=978-0-7787-2493-3| page=12}}</ref>. Ol sonıń menen birge [[Hong Kong]]ni jańalıq ashqan dáslepki evropalıq sayaxatshıdir<ref>{{Hong Kong & Macau 14 By Andrew Stone, Piera Chen, Chung Wah Chow Lonely Planet, 2010.pp. 20 -21}}</ref><ref>{{Hong Kong & Macau By Jules Brown Rough Guides, 2002.p. 195}}</ref>. Hindstan Estadosining vice-korolı Albuquerque Evropalıqlardıń jergilikli xalıq menen sawda baylanısların jolǵa qoyıw ushın Rafael Perestreloni Qıtayǵa jo'natdi<ref>{{Web deregi | url = http://algarvedailynews. com/features/history/4372-tne-portuguese-ın-the-far-east| bet = Tne Portuguese ın the Far East| baspaxana = Algarvedailynews. com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-aprel | url-status = dead| arxivurl = https://web. archive. org/web/20130130144843/http://algarvedailynews. com/features/history/4372-tne-portuguese-ın-the-far-east| arxivsáne = 2013-01-30 ]] Webarxiv | url = https://web. archive. org/web/20130130144843/http://algarvedailynews. com/features/history/4372-tne-portuguese-ın-the-far-east| sáne = 2013-jıl 30-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www. china. org. cn/english/culture/119676. htm| bet = 'Portugal's Discovery ın China' az waqıt Display| jumıs = www. china. org. cn}}</ref>. [[Fayl:Macau oldmap.jpg|thumb|left|[[1639-jıl]]dagi Portugaliya koloniyası Makao yarımatawınıń Filei]] Qıtay sawda portların Portugaliyanıń óz mápleri ushın kúsh menen ashıwǵa háreketi eki mámleket ortasında jangga alıp keldi hám Tamãodagi Tunmen jangida portugallar [[Min (úrim-putaq )|Min]]larda jeńiliwge dus keldiler.[[1521-jıl]]de Lantau atawı daǵı Sincouwaan jangida portugallar 2 kemasini joǵatdılar. Sonıń menen birge [[1548-jıl]]da Dongshan yarımatawı qasındaǵı Shuanyudaa bolıp ótken jangda taǵı 2 kemeleri joǵatildi hám kóplegen portugallar Qıtaylıqlar tárepinen qolǵa alındı.[[1549-jıl]] Galeote Pereira hám portugallarning eki kemesi iyelendi. Bul sawashlar dawamında [[Min (úrim-putaq )|Min]]lar jeńiliwge dus kelgen portugallardan qural -qurallardı iyelep aldılar, keyin olar Qıtayda ǵalabalıq islep shıǵarıla baslandı. Portugallar keyin Qıtayǵa tınısh jol menen qaytıp keliwdi hám Luso-Qıtay shártlesiwi (1554) shártnaması qol qoyıldı. Portugallar Luso-Qıtay shártlesiwinde Franklar ornına ózlerin Portugaliyalıqlar atı menen tanıstırdılar hám Minlarga hár jılı júzlegen gúmis lyanlardı (pul birligi) berip, Qıtaydan Makaonı sawda noqatı retinde kireyge aldı<ref>{{p. 343-344, Denis Crispin Twitchett, John King Fairbank,[https://books.google. com/books? id=tvhvh6 ibLJcC&lpg=PA344&dq=Leonel%20 de%20 Sousa%20 Macau&pg=PA344#v=onepage&q=Leonel%20 de%20 Sousa%20 Macau&f=false The Cambridge history of China, volume 2; volume 8], Cambridge University Press, 1978, ISBN|0-521-24333-5}}</ref>. Biraq waqıt ótip eki mádeniyat ortasındaǵı dáslepki uyqaslıqqa qaramay, kóp ótpey, bir-birine salıstırǵanda túsinbewshilik, dinge berilgenlik hám hátte dushpanlıq ta payda bola basladı<ref name="smithsonianmag.com">{{Web deregi | url = http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/portugal_exhibit.html| bet = When Portugal Ruled the Seas &#124; History & Archaeology &#124; Smithsonian Magazine| baspaxana = Smithsonianmag.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-aprel | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121225010332/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/portugal_exhibit.html| arxivsáne = 2012-jıl 25-dekabr }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20121225010332/http://www.smithsonianmag.com/history-archaeology/portugal_exhibit.html | sáne =2012-12-25 }}</ref>. Portugaliyalıq teńizshi Simão de Andrade óziniń qaraqshılıq iskerligi, Qıtay kemelerin wayran etiwi, Qıtaylıq hámeldarǵa hújimi hám Qıtaylıqlardı urlawı sebepli Portugaliyanıń Qıtay menen munasábetlerine suwıqshılıq keltirdi. Andrade Tamao atawı daǵı qorǵanda edi. Qıtaylıqlar Simão Qıtaylıq ul hám qızlardı kewilge tiyiwlaganini dawa qılıwdi<ref name=" Jesus5" >{{harvnb|Jesus|1902|p=5}}</ref>. Qıtaylıqlar Portugaliyalıqlardı quwıp shıǵıwǵa hám Tamaoni qaytarıp alıw ushın Portugaliyalıq karavellarga qarsı arzımas áskerdi jiberdiler. Nátiyjede, Qıtaylıqlar kóplegen portugallarni óltirilishini hám olardı teńizge quwıp shıǵıw haqqında pármandi járiyaladılar<ref name=" Dodge226" >{{harvnb|Dodge|1976|p=226}}</ref><ref name=" Whiteway339" >{{harvnb|Whiteway|1899|p=339}}</ref>. Bintan sultanı Tóbeas Pires qol astında bir neshe Portugaliyalıqtı qamawǵa alǵannan keyin, Qıtaylıqlar 23 portugallikni óltirdiler hám qalǵanların qamaqxanaǵa tasladılar, olar jaman, geyde ólimli sharayatlarda yashadılar. Keyin Qıtaylıqlar 1545 hám 1549 -jıllarda Qıtaylıqlardı ǵázeplentirgen portugallarning qıraq boylap keń kólemli hám zıyanlı qaraqshılıqları sebepli Ningbo hám Fujian sawda noqatlarında jasawshı portugallarni ǵalabalıq oba etdilar<ref name=" Dodge226" />. Bul dáwirde portugal qaraqshıları yaponlardan keyin ekinshi orında turardı. Biraq keyinirek portugallar Qıtay kemelerin talashni toqtatdilar hám eki ortada sawda júrgiziw taǵı basladı. 1557-jılda Qıtay húkimeti Portugaliyalıqlarǵa [[Makao]]de jaylasıwǵa ruqsat berip,[[Qıtay]],[[Yaponiya]],[[Goa]] hám [[Evropa]] ortasında tovarlar sawdası bazasın jarattı<ref name=" Dodge226" /><ref name=" Disney2009 b175, 184" >{{harvnb|Disney|2009 b|pp=175, 184}}</ref>. ===== Tatımlıqlar atawları (Maluku) hám Saragosa shártnaması ===== [[Fayl:Attributed_to_Kano_Sanraku_-_Important_Cultural_Property_Namban_Screens_-_Google_Art_Project2.jpg|thumb|320 px|Portugaliya Yaponiya hám Qıtay menen sawda jolların ornatǵan birinshi Evropa mámleketi boldı. Yaponiya ekspediciyasında Portugaliya kemelerindegi ekipajlarning zárúrli bólegi hind nasroniylari edi]] Portugallarning Aziyadaǵı ekspediciyaları basqalarda da úlken qızıǵıwshılıq oyatdı.[[1521-jıl]][[Ferdinand Fmagellan]][[Filippin]]ga keldi hám [[Ispaniya imperiyasi]] múlki dep járiyaladı<ref>{{kitap deregi|title=Interracial Intimacy ın Japan|first=Gary P.| last=Leupp|publisher=[[Continuum International Publishing Group]]| year=2003|isbn=978-0-8264-6074-5|page=35}}</ref>.[[1525-jıl]]de Charlz v Molukka atawların koloniya qılıw ushın ekspediciya jiberdi hám bul aymaq Tordesillas shártnaması aymaǵında jaylasqanlıǵın dawa etdi, sebebi shıǵısda hesh qanday shegara joq edi. García Jofre de Loaísa ekspediciyası Molukkaga jetip bardı. Biraq portugallar Ternate qasında óz húkimranlıǵın ornatǵan edi hám eki mámleket bul aymaqlar ushın on jıllar dawamında urıslar alıp bardi. 1529 -jılda Saragosa shártnaması menen Molukkani [[Portugaliya]]ga,[[Filippin]]ni bolsa [[Ispaniya imperiyasi|Ispaniya]]ga beriw tuwrısında qarar qabıllandı<ref name=" Ooi2004 p1340" >{{harvnb|Ooi|2004|p=1340}}</ref>. Portugaliyalıqlar 1530 -jıldan Bruney imperiyasi menen úzliksiz sawda etkenler hám Bruney paytaxtın tas diywal menen oralǵan dep súwretlewgen. ===== Qubla Aziya, Parsı qoltıqı hám Qızıl teńiz ===== [[Fayl:Bahrain_Fort_1.jpg|thumb|left|Portugal qorǵanı,[[Paydayn]]dagi eń jaqsı saqlanıp qalǵan qorǵanlardan biri]] Portugaliya imperiyasi Ajuran imperiyasi hám Osmanlı imperiyasi menen tatımlıqlar sawdasın baqlaw ushın gúresip, Parsı qoltıqına qáwip sola basladı. 1515-jılda Afonso de Albuquerque Parsı qoltıqınıń basında jaylasqan Huvala mámleketin bo'ysundirib, onı Portugaliya vassaliga aylantırdı. Biraq [[Adan (qala )|Adan]] sol jılı Albuquerquening hújimlerine, sonıń menen birge 1516 -jılda Lopo Soares de Albergarianing hújimlerine qattı qarsılıq kórsetdi.[[1521-jıl]]de Anto'nio Correia basshılıǵındaǵı ásker Jabrid patshası Muqrin ibn Zomilni jeńiliske ushıraǵan etip, Paydaynni iyelep aldı<ref>{{Juan Cole, Sacred Space and Holy War, IB Tauris, 2007 p. 37}}</ref>. Portugallar keyingi júz jıllar dawamında Parsı qoltıqınıń qubla bóleginde húkimranlıq etdiler. 1497-jıldan beri [[Lissabon]]ni [[Goa]]menen baylanıstıratuǵın úzliksiz teńiz jolı menen Mozambik atawı strategiyalıq portqa aylandı hám onda São Sebastião qorǵanı hám emlewxana qurıldı. Azor atawları quramına kiretuǵın Armada atawları Lissabonga ketetuǵın kemeler qawipsizligin támiyinlagan<ref name=" O'Flanagan125" >{{harvnb|O'Flanagan|2008|p=125}}</ref>. 1534-jılda Gujarat [[Boburiylar]], Chitor hám Manduning Rajput shtatları tárepinen hújimge dus keldi. Gujarat sultanı Bahodurshoh portugallar menen mámleketin kóp aymaǵın basqa hind mámleketlerinen qaytarıp alıw ushın Basseyn shártnamasın imzolab, óz-ara birlespe tuzdi. Bunıń ornına ol Daman, Diu, Mumbay hám Basseyndi portugallarga berdi. Sonıń menen birge, ol bojlarni tólew hám at sawdasına ruqsat beriw ushın Qızıl teńizge jo'naydigan hám Basseyn arqalı ótetuǵın Gujarati kemeleriniń sawdasın tártipke saldı<ref name=" Pearson1976 pp74-82" >{{harvnb|Pearson|1976|pp=74-82}}</ref>.[[Boburiylar|Boburiy]] húkimdarı [[Humoyun]] Batırǵa qarsı urısda tabıs qazanganidan keyin, portugallar menen shártlerdi tastıyıqlaw ushın basqa shártnama imzoladi hám Diuda qorǵan qurılısına ruqsat berdi. Oradan kóp ótpey Humoyun itibarın basqa tárepke qaratdı hám gujaratlar Osmanlılar menen birlespe tuzib, Diu ústinen qadaǵalawdı tiklab, qorǵandı qamal etdiler. 1538 hám 1546 -jıllardaǵı eki áwmetsiz qamal Osmanlılardıń maqsetlerine shek qoydı, bul regiondaǵı Portugaliya gegemonligini tastıyıqlandi<ref name=" Pearson1976 pp74-82" /><ref name=" Malekandathil116 -118" >{{harvnb|Malekandathil|2010|pp=116 -118}}</ref>, sonıń menen birge, portugallar [[Boburiylar]]den ústinlikke iye boldı<ref name=" Mathew138" >{{harvnb|Mathew|1988|p=138}}</ref>. Biraq,[[Osmanlılar imperiyasi|Osmanlılar]] 1541-jılda [[Qızıl teńiz]] hám [[Sinay yarım atawı]]de, 1546 hám 1552-jıllarda [[Parsı qoltıǵı]]nıń arqa regioninde portugallarning hújimlerine qarsı gúresdilar<ref>{{kitap deregi|first1=Mesut|last1=Uyar|first2=Edward|last2=J. Erickson|title=A Military History of the Ottomans: From Osman tap Atatürk|publisher=ABC-CLIO| year=2003|isbn=0275988767|url=https://books.google. com/books? id=JgfNBKHG7 S8 C&pg=PA76 }}</ref><ref>{{D. João de Castro [http://www. columbia. edu/itc/mealac/pritchett/00 generallinks/kerr/vol06 chap03 sect01 to05. html ''The voyage of Dán Stefano de Gama from Goa tap Suez, ın 1540, with the intention of Burning the Turkish Galleys at that port''] (volume 6, Chapter 3, eText) }}</ref>. ===== Sahra Kábirden qubladaǵı aymaqlar ===== [[Fayl:Saint Francis Xavier taking leave of King John III (1635) - José Avelar Rebelo.png|thumb|Áwliye Francis Xavier Portugaliya patshası Ioann III den Aziyaǵa missionerlik ekspediciyasın uyushtirishga ruqsat soranıp atır]] [[Efiopiya]]menen bir qatar uzaq múddetli baylanıslardan keyin, Portugaliya elshixonasi 1520 -jılda Rodrigo de Lima basshılıǵındaǵı Efiopiya (Efiopiyalıiston) patshalıǵı menen baylanıs ornattı<ref name=Abir86>Abir, p. 86</ref><ref>Appiah; Gates, p. 130</ref>. Tez arada olardıń baylanısları óz-ara birlespe dúziwge shekem bardı<ref>{{Chesworth; Thomas p. 86}}</ref>. Portugaliya hám Efiopiya aymaqlarındaǵı túrklerdiń aldınǵa jılısıwı qáweteri de olardıń birlespeinde rol oynadi<ref name=Abir86/><ref>{{Newitt (2004), p. 86}}</ref>. Adal sultanlıǵı [[1529-jıl]]de Shimbra Kure jangida Efiopiyalıqlardı jeńiliske ushıraǵan etdi hám islam dini regionda jáne de tarqaldı. Portugaliya patsha Gelawdewosga portugal askarlari hám mushketlari menen járdem berdi. Osmanlılar Adal sultanlıǵına askarlar menen járdem bergen bolsalar -de, 1543-jılda vayna Daga jangida Adali sultan Ahmad ibn Ibrohim al-G'oziy opat etkeninen keyin, Adal-Osmanlı qospa áskerleri chekindi<ref>{{Black, p. 102}}</ref><ref name=" Stapleton2013 p121" >{{harvnb|Stapleton|2013|p=121}}</ref><ref>{{Cohen, pp. 17-18}}</ref>. ===== Missionerlik ekspediciyaları ===== 1542-jılda iyezuit missioneri Francis Xavier Portugaliya patshası Ioann III tapsırig'iga qaray Apostol nunsiaturasiga juwapker bolǵan [[Goa]]ga keldi. Áyne sol waqıtta Francisco Zeimoto, Anto'nio Mota hám basqa sawdagerler birinshi ret Yaponiyaǵa óz saparların ámelge asırıp atır edi. Bul sayaxatda bolǵanın dawa etken Fernão Mendes Pintoning sózlerine kóre, olar Tanegashimaga jetip keliwgen, onda jergilikli xalıq o'qotar qurallardan tańlanıwda qalǵan. Keyinirek bul qurallar Yaponiyada ǵalabalıq túrde islep shıǵılǵan<ref name=" Pacey1991" >{{kitap deregi| last=Pacey| first=Arnold| title=Technology ın World Civilization: A Thousand-year History| url=https://archive. org/details/technologyinworl0000 pace| url-access=registration| year=1991| publisher=MIT Press| isbn=978-0-262-66072-3}}</ref>.[[1570-jıl]]ga kelip portugallar Yaponiya portınıń bir bólegin satıp aldılar, onda olar [[Nagasaki]] qalasınıń kishi bir bólegine tiykar salındılar<ref>{{Yosaburō Takekoshi, «The Economic Aspects of the History of the Civilization of Japan», [[ISBN|0-415-32379 -7]]. }}</ref> hám qala [[Qıtay]] hám [[Evropa]]menen úshmúyeshlik sawdada Yaponiyanıń tiykarǵı sawda portına aylandı<ref name=" Disney2009 b195" >{{harvnb|Disney|2009 b|p=195}}</ref>. Óz sawdasın Evropa hám Aziya básekichilaridan qorǵaw etken Portugaliya tekǵana Aziya hám Evropa ortasındaǵı sawdada, bálki [[Hindstan]],[[Indoneziya]],[[Qıtay]] hám [[Yaponiya]] sıyaqlı Aziya hám Afrikanıń túrli regionları ortasındaǵı sawdada da ústinlik etdi. Iyezuit missionerlari portugallarga ergashib, rim katolik dinin Aziya hám Afrikada kúsh hám zorlıqshılıq menen jayıwǵa háreketlerdi aparıwdi<ref name=" BethencourtCurto262-265" >{{harvnb|Bethencourt|Curto|2007|pp=262-265}}</ref>. ==== Amerikada kolonizatorlik háreketleri ==== [[Fayl:Capitanias.jpg|thumb|left|Braziliyanıń 15 áwladdan áwladqa miyraslar qalatuǵın koloniyalarini kórsetetuǵın 1574-jıldaǵı karta]] ===== Kanada ===== Tordesillas shártnamasına tiykarınan patshalar Manuel I, Ioann III hám Sebastian basshılıǵındaǵı Portugaliya imperiyasi Arqa Amerikada da aymaqlıq huqıqlarǵa dawa etdi. Sol maqsette, 1499 hám 1500-jıllarda João Fernandes Lavrador Grenlandiya hám Kanadanıń arqa Atlantikalıq qurǵaqlıqların úyrendi<ref name=" DiffieWinius464" >{{harvnb|Diffie|Winius|1977|p=464}}</ref>. Keyinirek, 1500—1501 hám 1502-jıllarda ájaǵa -úke Gaspar hám Miguel Corte-Real Kanadanıń Newfoundland hám Labrador provinsiyalari hám Grenlandiyanı izertlew etip, bulmanlardı Portugaliya múlki dep dawa qılıwdı.[[1506-jıl]]de patsha Manuel I Newfoundland arqalında balıq tutıw ushın salıq ámeldegi etdi. Shama menen 1521-jılda João Alvares Fagundesga Sent-Lorens qoltıqınıń ishki atawlarına qayırqomlıq huqıqı berdi hám sonıń menen birge, balıq tutıw ushın tiykar bolıp xizmet etiwi ushın Keyp Breton atawında xalıq punkti jarattı. Jergilikli xalıq hám básekiles Evropa balıqchiliklarining bul aymaqlarda turaqlı qalıw ushın jańa qalalar payda bolıwına tosqınlıq etdi hám bes jıldan keyin bul aymaqlar tark etildi. Keyingi yarım ásir dawamında Newfoundlandda xalıq punktlerin shólkemlestiriwge bolǵan bir neshe urınıslar da áwmetsizlikke dus keldi<ref name=" Disney2009 a116" >{{harvnb|Disney|2009 a|p=116}}</ref>. ===== Braziliya ===== Kabral [[Braziliya]]ni jańalıq ashqannan keyin,[[Fransiya]] bul aymaq ushın Portugaliga básekishige aylandı. 1503-jılda Gonçalo Coelho komandirligi astındaǵı ekspediciya Braziliya arqalında fransuzlarning hújimleri haqqında xabar berdi<ref name=" HerringHerring214" >{{harvnb|Herring|Herring|1968|p=214}}</ref>, hám fransuz teńiz izertlewshisi Bınat Paulmier de Gonneville bir jıldan keyin Braziliya qublaında baylanıs ornatǵannan keyin ''brazilwood'' ushın sawda etdi<ref>{{Metcalf (2006 ), p. 60}}</ref>.[[Arqa Amerika]] arqalı boylap Francis I qáwenderlik etken ekspediciyalar Tordesillas shártnamasın tuwrıdan-tuwrı buzdi<ref name=" PickettPickett14" >{{harvnb|Pickett|Pickett|2011|p=14}}</ref>. 1531-jılǵa kelip, fransuzlar Braziliya jaǵaındaǵı aral qasında sawda postini qurdilar<ref name=" PickettPickett14" />. [[Fayl:Philip_II%27s_realms_in_1598.png|upright=1.35|thumb|[[1598-jıl]] Portugaliya hám Ispaniya patshası Philip II waqtında Iberiya birlespei]] Fransuzlarning Braziliyada aǵash kontrabandasining kúsheytiwi João III ni bul aymaqtı ishkerilew basıp alıwǵa háreket etiwge májbúr etdi<ref name=" Marley2008 p76" >{{harvnb|Marley|2008|p=76}}</ref>.[[1531-jıl]]de Martım Afonso de Sousa jáne onıń úkesi Pero Lopes basshılıǵındaǵı korollıǵılıq ekspediciyası pútkil Braziliya qurǵaqlıqların qorǵaw, fransuzlarni aymaqtan aydalıw hám birinshi koloniya qala — 1532-jılda San-visenteni jaratıw ushın jo'nab kettilar<ref name=" Marley2008 pp76 -78" >{{harvnb|Marley|2008|pp=76 -78}}</ref>. Sousa bir jıl ótkennen, Hindstan gubernatori bolıw ushın paytaxt [[Lissabon]]ga qaytıp keldi hám hesh qashan Braziliyaǵa qaytıp barmadi<ref name=" DeOliveira254" >{{harvnb|de Oliveira Marques|1972|p=254}}</ref><ref name=" Marley2008 p78" >{{harvnb|Marley|2008|p=78}}</ref>. Fransuz hújimleri Portugaliyalıqlardıń Atlantikalıq okeanı boylap portugal kemelerine hújim qılıwdı toqtatıw ushın fransuzlarga pul tólegeninen keyin, málim dárejede tóqtadı, biraq hújimler 1560 -jıllarda da mashqala bolıp qolaverdi<ref name=" Marley2005 pp694-696" >{{harvnb|Marley|2005|pp=694-696}}</ref>. Tóbeé de Sousa 1549 -jılda «Barlıq ázizler qoltıqi»de [[Braziliya]]dıń paytaxtı [[Salvador]]ni qurdi<ref name=" Mahoney246" >{{harvnb|Mahoney|2010|p=246}}</ref>. De Sousaning 1000 adamlıq ekspediciyası arasında askarlar, jumısshılar hám Manuel de Nobrega basshılıǵındaǵı altı iyezuit bar edi<ref name=" Russell-Wood1968 p47" >{{harvnb|Russell-Wood|1968|p=47}}</ref>. Iezuitlar Braziliyanı koloniya qılıwda, sonday-aq San-visente hám San-Pauluni iyelewde zárúrli rol oynaydı<ref name=" Ladle185" >{{harvnb|Ladle|2000|p=185}}</ref>. Iezuit missiyalari menen birge jergilikli xalıq arasına kóplegen kesellik keldi, kesellikler arasında tırıspa hám sheshek gúl da bar edi<ref>{{Metcalf (2005), pp. 36 -37}}</ref>. Keyinirek, fransuzlar Portugaliya aymaǵı bolǵan Guanabara qoltıqına jaylawdılar, bulman ''Fransiya Antarktidası'' dep at berildi<ref name=" Marley2008 p86" >{{harvnb|Marley|2008|p=86}}</ref>. Portugaliya elshisi Fransiya shabıwılchiligi haqqında xabar beriw ushın Parijǵa jiberilganida, Joao III Mem de Sáni Braziliyanıń jańa general gubernatori etip tayınladi hám Mem de Sá [[1557-jıl]]de Braziliyaǵa jo'nab ketti<ref name=" Marley2008 p86" />.[[1560-jıl]]ga kelip, Sá jáne onıń kúshleri birlesken [[Gugenotlar]],[[Kalvinizm|Shotlandiya kalvinistlari]] hám qullar kúshlerin Fransiya Antarktikasınan quwıp shıǵıwdı. Biraq olardıń istehkomlari hám awılların jaǵıp jiberganlaridan keyin de tiri qalǵanlar bul jerde jasawda dawam etiwdi. Bul omon qalǵanlar Gloriya qoltıqı, Flamengo plyaji hám Parapapua aymaǵına Tamoio xalqınıń járdemi menen jaylawdilar<ref name=" Marley2008 p90" >{{harvnb|Marley|2008|p=90}}</ref>. Tamoio Fransiya Antarktidasında jaylasqanınan berli fransuzlar menen birlespeshi bolǵan hám 1560 -jılda fransuzlar jeńiliwge dus kelgenine qaramay, Tamoio ele da qáwip astında edi<ref name=" Treece31" >{{harvnb|Treece|2000|p=31}}</ref>. Olar 1561 hám 1564-jıllarda portugallarga qarsı eki hújim uyushtirdilar (aqırǵı waqıya fransuzlarga járdem berdi) hám hárbirinde derlik tabısqa eristilar<ref name=" Marley2008 pp91-92" >{{harvnb|Marley|2008|pp=91-92}}</ref><ref>{{Metcalf (2005), p. 37}}</ref>. Bul waqıtqa kelip, Manuel de No'brega kásiplesi iyezuit José de Anchieta menen birgelikte Tamoioga hújimler qatnasıwshısına aylandı<ref name=" Treece31" /><ref name=" Marley2008 pp91-92" />. 1565-jıldan 1567-jılǵa shekem Mem de Sá jáne onıń áskerleri Guanabara qoltıqında Fransiya Antarktidasın wayran etiwdi. 1565-jılda Mem de Sá bul aymaqlardı «São Sebastião do Rio de Janeiro» dep atay basladı<ref name=" Marley2008 p96" >{{harvnb|Marley|2008|p=96}}</ref> jáne onıń jiyeni Estácio de Sá 1567-jılda [[Rio-de-Janeyro]] qalasına tiykar salındı.[[1575-jıl]]ga kelip Tamoi tolıq bo'ysindirilgandi hám aymaq joq bolıp ketkendi<ref name=" Schwartz1973 p41" >{{harvnb|Schwartz|1973|p=41}}</ref>. [[Fayl:Flag of Portugal (1667).svg|thumb|Portugaliya bayraǵina (1667-1706 ). Xv-XIX ásirlerden baslap Portugaliya bayraqlarınıń barlıǵı soǵan uqsas bolǵan.]] ==== Iberiya birlespesi ==== [[1580-jıl]]de Iberiya birlespesi sebepli Portugaliya qońsılas [[Ispaniya imperiyasi]]menen birden-bir monarx húkimranlıǵı astında birlesedi. 1640 -jılda mámleket ǵárezsizlikke eristi. Portugal-Ispaniya birlespesiniń 60 jılı dawamında Portugaliyanıń jańa teńiz kúshi Gollandiya menen Aziya, Afrika hám Lotin Amerikası daǵı koloniyalar ushın eń qızǵın gúreslerdi alıp bardı. Bul gúreslerde portugallar mámleket tárepinen qollap -quwatlanmadi. Ispaniya monarxlari, birinshi náwbette, ispan koloniyalarini qorǵaw hám keńeytiwge itibar qaratdilar<ref name=" Kamen177" >{{harvnb|Kamen|1999|p=177}}</ref>. XvI ásir aqırında portugallar úlken kúsh hám kúsh-quwatlı Aziyaǵa barǵan sayın tereńrek kirip barıwda dawam etdilar<ref name=" Boyajian11" >{{harvnb|Boyajian|2008|p=11}}</ref>.[[Goa]] qalasından muwapıqlastırılgan ekspediciyalar Qubla hám Qublası -Arqa Aziyada Portugaliya tásirin jayıwǵa eristi. Biraq gollandlar menen Aziya aymaqları ushın bolıp ótken kóplegen sawashlarda portugallar jeńiliwge dús keliwi, olardıń Aziyadaǵı tásirin anaǵurlım pasaytirdi. Jeńiliwlerdiń sebeplerinen biri ispan monarxlarning portugallarga járdem bermasliklar esaplanadı<ref name=" Anderson104-105" >{{harvnb|Anderson|2000|pp=104-105}}</ref>. Shahzoda Morits Gollandiyanıń ''[[Vest-Indiya]]'' kompaniyası menen bolǵan sawashlarda úlken jeńiliwlerge dus keldi. Nátiyjede, Braziliyada Gollandiya koloniyaları qáliplese basladı. Portugallar San-Tóbee atawı, Altın jaǵa daǵı San-Xorxe-de-Mina qorǵanı hám Luanda qalasın da qoldan shıǵarıwdi<ref name=" BethencourtCurto111, 117" >{{harvnb|Bethencourt|Curto|2007|pp=111, 117}}</ref>. Eger birlespe bóleklenip, milliy mámleketshilik tiklenganidan keyin, 1654-jılǵa kelip Portugaliya Braziliya hám Luanda ústinen óz hákimiyattı tikladi<ref name=" Thomas159" >{{harvnb|Thomas|1997|p=159}}</ref>, biraq Qublası -Arqa Aziyadaǵı dawamıy keńeyiw gollandlar tárepinen toqtatildi. Sonday etip [[1859-jıl]]gi Lissabon shártnamasında imzolangan hújjetke kóre pútkil boshli [[Indoneziya]]den tekgini Shıǵıs Timor portugallar qolında qaldı<ref>{{jurnal deregi| last=Puga| first=Rogério Miguel| author-link=Rogerio Miguel Puga| date=December 2002| title=The Presence of the " Portugals" ın Macau and Japan ın Richard Hakluyt's ''Sortıgations''| url=https://redalyc. org/articulo. oa? id=36100506| journal=Bulletin of Portuguese/Japanese Studies| til =en| volume=5| pages=81-116| issn=0874-8438| access-date=2022-03-26| via=[[Redalyc}}</ref>. === Ekinshi imperiya (1663—1822) === [[Fayl:Map of Portuguese India.png|thumb|Portugaliya Hindstanı (1502—1961)]] Portugaliya óz koloniyalarınıń qoldan bay beriliwinde Ispaniyanı ayıplı dep esaplardı, atap aytqanda sol sebep óz-ara birlespediń tawsılıwına alıp keldi.[[1640-jıl]]de John Iv Portugaliya patshası dep daǵaza etildi hám Portugaliyanı qayta qayta tiklew urısı baslandı.[[1643-jıl]]de Portugaliyanıń shettegi koloniyaları ushın basqarıw organı bolǵan Sırt el keńesi tuzildi. Bul keńesde Arqa Afrika, Madeyra hám Azor atawları esaptan tısqarı edi. Sırt el degi múlkke tiyisli barlıq jazıwmalar keńes arqalı alıp barıldı<ref>{{Francis A. Dutra. «Overseas Council (Portugal) » ın ''Encyclopedia of Latin American History and Culture'', vol. 4, pp. 254-255. New York: Charles Scribner's Sons 1996. }}</ref>. Portugal sudı 1807-jılda [[Napoleon]]dıń Iberiyaga bastırıp kiriwi artınan Braziliyaǵa qashıp ketkeninde, Braziliya keńes yurisdiktsiyasidan shıǵarıldi<ref>{{Francis A. Dutra, «Salvador Correia de Sá e Benavides» ın ''Encyclopedia of Latin American History and Culture'', vol. 5, p. 2. New York: Charles A. Scribner's Sons 1996. }}</ref>. 1661-jılda portugallar Angliyaǵa Bombay hám Tanjerni beriwdi hám keyingi júz jıllarda inglisler az-azdan basqa kúshlerdiń sawdasın esaptan tısqarı etip, Hindstanda dominant sawdagerge aylandılar. 1668-jılda Ispaniya Iberiya birlespesiniń tawsılǵanlıǵın tán aldı hám bunıń ornına Portugaliya Seutanı Ispaniyaǵa berdi<ref name=" Cowans2003" >[[kitap deregi| editor-last=Cowans| editor-first=Jan| title=Early Modern Spain: A Documentary History| url=https://books.google. com/books? id=Ksf_tz5 x5 FwC&pg=PA180| access-date=10 -iyul 2012-jıl| year=2003| publisher=University of Pennsylvania Press| isbn=0-8122-1845-0| page=180}}</ref>. Portugaliyalıqlar [[Marathalar mámleketi]]dıń hind húkimdarı Chimnaji Appa hám Keledi Nayaka patshalıgınan Shivappa Nayaka tárepinen jeńiliwge uchragach hám gollandlar menen dúgilisisler aqırında [[Goa]] hám Hindstan daǵı bir neshe kishi aymaqlardı óz qolında saqlap qola aldı<ref>{{History of the Atlar tartıp júretuǵın tramvayn by Alexander Kyd Nairne pp. 84-85}}</ref><ref name=" Ahmed330" >{{harvnb|Ahmed|2011|p=330}}</ref><ref>{{Portuguese Studies Review [[ISSN|1057-1515]] (Baywolf Press) p. 35}}</ref>. Braziliya hám Afrika daǵı koloniyaların qaytarıp alıwǵa eristi, biraq inglis, francuz hám gollandlarning Aziyadaǵı sawda punktlerin iyelewi nátiyjesinde óziniń eski kúshin pútkilley joǵatdı. Sonday etip Portugaliya ushın tek bir jónelis, Braziliya taxtaları hám qumshekerleri áhmiyeti artıp bardı<ref name=" BethencourtCurto111, 117" />. ==== Minas-Jerais hám altın sanaatı ==== [[Fayl:Oscar_Pereira_da_Silva_-_Sessão_das_Cortes_De_Lisboa,_Acervo_do_Museu_Paulista_da_USP_2.jpg|thumb|upright|Portugal kortesleri Birlesken Korollıqtı tarqatıp jiberiwge intildi.]] [[1693-jıl]]de [[Braziliya]]dıń [[Minas-Jerais]] qalasında altın tabılǵan. Minas-Jerais, Shúberek Grosso hám Goyasda altın hám keyinirek almazdıń tabılıwı úlken shumlarǵa sebep boldı. Awıl imperiyaning jańa ekonomikalıq orayı boldı jáne bul jerge tezlik menen o'rnashildi<ref name=" Boxer168" >{{harvnb|Boxer|1969|p=168}}</ref>. Bul altın koni ishki bazardı jaratılıwma alıp keldi hám kóplegen emigrantlardı tartıldı.[[1739-jıl]]ga kelip, taw-kán sanaatınıń eń joqarı shıńı bolǵan Minas-Jerais xalqı 200, 000 den 250, 000 ge shekem edi<ref name=" Disney2009 b268-69" >{{harvnb|Disney|2009 b|pp=268-269}}</ref>. Bul altın koni Portugaliya imperiyasining tabısın sezilerli dárejede asırdı hám barlıq qazib alınǵan kónning 1/5 bólegin quradı. Altın ushın kóplegen jánjel hám urıslar da bolıp ótti. Húkimet, sonıń menen birge, almaz qazib alıwdı óz yurisdiktsiyasi sheńberinde hám jeke jalawshılarǵa sheklep qoydı<ref name=" Disney2009 b273-275" >{{harvnb|Disney|2009 b|pp=273-275}}</ref>. Altındı úlken muǵdarda qazib alıwǵa qaramastan, plantatsiya sanaatı bul dáwirde Braziliya ushın jetekshi kiripke aylandı. Qumsheker 1760 -jılda kiriptiń 50 % ni (altın 46 %) quradı<ref name=" Bethell203" >{{harvnb|Bethell|1985|p=203}}</ref><ref name=" Disney2009 b267-68" >{{harvnb|Disney|2009 b|pp=267-268}}</ref>. Shúberek Grosso hám Goyasda tabılǵan altın koloniyanıń batıs shegaraların bekkemlewge qızıǵıwshılıq oyatdı. 1730 -jıllarda ispan sawda postlari menen dúgilisisler tez-tez júz boldı hám keyin ispanlar áskeriy ekspediciya baslaw menen abay qılıwdı. Ispanlarning jobası ámelge aspadı hám 1750-jıllarǵa kelip, pútkil aymaqta portugallarning jalǵızhokimligi ornatildi<ref name=" Disney2009 b288" >{{harvnb|Disney|2009 b|p=288}}</ref>. [[1755-jıl]]de [[Lissabon]]de ólimli jer silkiniw júz boldı, cunami menen birge 275, 000 xalıqtan 40, 000 den 60, 000 ge shekem adamdı ólimine sebep boldı<ref name=" KozakCermak131" >{{harvnb|Kozák|Cermák|2007|p=131}}</ref>. Bul bolsa Portugaliyanıń koloniyalarǵa itibarın azmaz susaytirishiga alıp keldi<ref name=" Ramasamy2006" >[[kitap deregi| editor1-last=Ramasamy| editor1-first=SM.| editor2-last=Kumanan| editor2-first=C. J.| editor3-last=Sivakumar| editor3-first=R.| display-editors = 3| editor4-last=Singh| editor4-first=Bhoop| title=Geomatics ın Tsunami| url=https://books.google. com/books? id=5 gEBfvCBclUC&pg=PA8| access-date=10 -iyul 2012-jıl| year=2006| publisher=New India Publishing| isbn=978-81-89422-31-8| page=8}}</ref>. ==== Braziliya ǵárezsizligi ==== [[Fayl:Independence of Brazil 1888.jpg|thumb|left|Braziliya ǵárezsizligi Portugaliya imperiyasini da ekonomikalıq, da siyasiy tárepten uzaq waqıt páseńlewge saldı.]] [[1808-jıl]]de [[Napoleon|Napoleon Bonapart]] Portugaliyaǵa bastırıp kirdi hám sonnan keyin ana xanzada Mari I korollıǵılıq sarayın Braziliyaǵa ótkeriwdi buyırdı. 1815-jılda [[Braziliya]] korollıǵılıq mártebeine kóterildi. Portugaliya mámleketi rásmiy Portugaliya, Braziliya hám Algarves Birlesken patshalıǵına aylandı hám paytaxt [[Lissabon]]den [[Rio-de-Janeyro]]ga kóshirildi. Bul mámleket Evropa mámleketiniń óz koloniyalarınan birinde basqarılatuǵın birden-bir mısal esaplanadı. Sonıń menen birge, 1820 -jılgi liberal revolyuciyadan keyin [[Lissabon]]de jıynalǵan Portugaliya Konstituciyalıq sudi parlamentine Braziliya wákillerin saylaw da bolıp ótti<ref name=" Bethell177-178" >{{harvnb|Bethell|1985|pp=177-178}}</ref>. Eger patsha shańaraǵı [[1821-jıl]]de Portugaliyaǵa qaytqan bolsa -de, Braziliyalıqlar arasında ǵárezsizlikke umtılıwdıń kusheytiwine alıp keldi. 1822-jılda Dom João vI dıń balası shahzoda Dom Pedro I 1822-jıl 7-sentyabrde Braziliya ǵárezsizligin járiyaladı hám jańa Braziliya imperiyasining imperatori lawazımın iyeledi. Ispaniyanıń Qubla Amerikadaǵı koloniyalarınan ayrıqsha bolıp esaplanıw, Braziliya ǵárezsizligine saldamlı qan to'kmagan halda eristi<ref name=" Angus1837" >[[kitap deregi| editor-last=Angus| editor-first=William| title=History of England: From the Roman Invasion tap the Accession of Queen victoria I| url=https://archive. org/details/historyenglandf00 angugoog| access-date=10 -iyul 2012-jıl| year=1837| location=Glasgow| pages=[https://web.archive.org/web/20130712160429/https://archive./ org/details/historyenglandf00 angugoog/page/n264 254]-255}}</ref><ref name=" Levine2003" >[[kitap deregi| last=Levine| first=Robert M.| title=The History of Brazil| url=https://books.google. com/books? id=Pi56 Cw3 yGfcC&pg=PA59| access-date=10 -iyul 2012-jıl| year=2003| publisher=Palgrave Macmillan| isbn=978-1-4039 -6255-3| pages=59 -61}}</ref>. === Úshinshi imperiya (1822—1999 ) === [[Fayl:Jesuit Convent, Macao.jpg|thumb|[[Makao]]dagi Áwliye Paul koleji kórinisi. (1854) ]] XIX asirde Evropa kolonizatorlıǵı pátine shıqqanında Portugaliya Aziyadaǵı bir neshe koloniyasınan tashqar Qubla Amerika hám barlıq aymaqların joǵatǵan edi. Bul basqıshda Portugal kolonizatorlıǵı Afrika daǵı óz koloniyaların ondaǵı basqa Evropa kúshleri menen báseki qılıw ushın milliy aymaqlarǵa keńeytiwge itibar qaratdı. Portugaliya [[Angola]] hám [[Mozambik]]dıń ishki bólegine bastırıp kirdi hám izertlewshilerdiń Serpa Pinto, Hermenegildo Kapelo hám Roberto Ivens Afrikanı batıstan shıǵıs tárepke kesip ótken birinshi evropalıqlar boldı<ref name=" Newitt1995 pp335-336" >{{harvnb|Newitt|1995|pp=335-336}}</ref><ref name=" Corrado18" >{{harvnb|Corrado|2008|p=18}}</ref>. ==== Britaniya ultimatumi hám Portugaliya monarxiyasining tawısıwı (1890—1910 ) ==== [[:en:Pink Map|Aqshıl qızǵılt reń karta]], yaǵnıy eki koloniyanı birlestiriw Portugaliya 1880-jıllardaǵı siyasatınıń tiykarǵı maqsetlerinen biri esaplanardi<ref name=" Lisboa134" >{{harvnb|Lisboa|2008|p=134}}</ref>. Biraq, bul ideya [[Qohira]]den [[Keyptaun]]ge shekem bolǵan aymaqtı óz qolında toplaǵan qońsılas Britaniya ushın qabıl etiliwi múmkin emes edi. 1890 -jılgi Britaniya ultimatumi Portugaliya patshası Carlos I ga qoyıldı hám Aqshıl qızǵılt reń karta tamamlanıldı<ref name=" Lisboa134" />. Patshanıń ultimatumga munasábetinen respublikashılar paydalanıwdi<ref name=" Lisboa134" />.[[1908-jıl]][[1-fevral]]de patsha Carlos hám shahzoda Luis Filipe [[Lissabon]]de Portugaliyalıq eki aktiv revolyuciyashı Alfredo Luis de Kosta hám Manuel Buisa tárepinen óltirildi. Luis Filipening úkesi Manuel Portugaliya patshası Manuel II boldı. Eki jıl ótkennen, 1910 -jıl 5-oktyabrda ol taxtdan ag'darildi hám Angliyaǵa London qasındaǵı Twickenham qashıp ketti hám Portugaliya respublikaǵa aylandı<ref name=" Wheeler48-61" >{{harvnb|Wheeler|1998|pp=48-61}}</ref>. ==== Birinshi jáhán urısı ==== [[Fayl:Chaimite.jpg|thumb|XIX asirde Portugaliya Portugaliya Afrikasında hákimiyattı bekkemlew ushın jańa saparlardı basladı.]] [[1914-jıl]]de [[Germaniya imperiyasi]] [[Angola]]nı Portugaliya qadaǵalawınan tartıp alıw jobaların islep shıqtı<ref name=" vincent-Smith1974" >[[jurnal deregi| title=The Anglo-German Negotiations over the Portuguese Colonies ın Africa, 1911-14| url=https://archive. org/details/sim_historical-journal_1974-09_17_3/page/620| last=vincent-Smith| first=J. D.| journal=The Historical Journal| volume=17| issue=3| date=Qızǵa beriletuǵın dúńya 1974| issn=0018-246 X| jstor=2638392| publisher=Cambridge University Press| pages=620 -629| doi=10. 1017/s0018246 x0000532 x}}</ref>. Portugal hám nemis askerleri ortasında dúgilisisler kelip shıqtı, tiykarǵı aymaqtan qosımsha kúshler jiberildi<ref>{{Jańalıqlar deregi| title=Portugal enters the war| url=https://archive. org/stream/independen79 v80 newy#page/121/mode/1 up| newspaper=The Independent| date=26 -Oct 1914-jıl| access-date=24-iyul 2012-jıl}}</ref>. Kelgen askerlerdiń tiykarǵı maqseti Germaniya tárepinen boysındırılǵan Mozambik arqasındaǵı Kionga úshmuyeshin qaytarıp alıw edi.[[1916-jıl]]da Portugaliya nemis kemelerin Lissabonda internaciya etkeninen keyin Germaniya Portugaliyaǵa urıs járiyaladı. Portugaliya da buǵan juwap retinde urıs járiyaladı hám nátiyjede [[Birinshi jáhán urısi|Birinshi jáhán urısına]] kirdi<ref name=" Wheeler128" >{{harvnb|Wheeler|1998|p=128}}</ref>. Urıstıń basında Portugaliya tiykarınan [[Fransiya|Franciyada]] jaylasqan birlespeshilerge járdem kórsetiw menen shuǵıllanǵan. 1916 -jılda Portugaliya aymaǵına tek bir, Madeyraǵa hújim boldı. 1917-jılda Portugaliya tárepinen ámelge asırılǵan háreketlerden biri urıs háreketleri ushın zárúr bolǵan aǵash sanaatında Britaniyaǵa járdem beriwden ibarat bolǵan. Kanada toǵay xojalıǵı korpusı menen bir qatarda, Portugaliya xızmetkerleri házirde "Portugal kamini" dep atalatuǵın aymaqta terek kesiw infradúzilmesin ornattı<ref>{{Web deregi | url = http://www. newforestexplorersguide. co. uk/sitefolders/faqs/portuguesefireplace/portuguesefireplacepage. html| bet = Portuguese Fireplace| baspaxana = Newforestexplorersguide. co. uk| qaralǵan sáne = 2014-jıl 6-avgust }}</ref>. [[1917-jıl]] dawamında Portugaliya Franciyadaǵı birlespeshiler frontına áskerler jiberdi. Jıl ortalarında Portugaliya Birinshi jáhán urısındaǵı birinshi jábirleniwshi boldı. Portugaliya Afrikasında Portugaliya hám inglisler Mozambik hám Angolada nemislarga qarsı kóplegen sawashlar aparıwdı. Jıl aqırında kemeler taǵı Portugaliya suwiga kirdiler hám taǵı Madeyraga hújim etip, bir neshe portugal kemelerin cho'ktirishdi. 1918-jıl basında Portugaliya birlespeles frontda Germaniyaǵa qarsı gúresti dawam ettirdi, sonday-aq La Lys urısında qatnastı<ref>{{Web deregi | url = http://www.worldwar1.com/france/portugal.htm| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070603044406/http://www.worldwar1.com/france/portugal.htm| url-status = dead| bet = Battle of La Lys| arxivsáne = 3-iyun 2007-jıl }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20070603044406/http://www.worldwar1.com/france/portugal.htm | sáne =2007-06-03 }}</ref>. Gúzek waqtında Germaniya da Portugaliyanıń bir neshe kemasini cho'ktirdi. Shama menen úsh jıllıq sawashlardan keyin (Portugaliya kózqarasınan ) Birinshi jáhán urısı Germaniya tárepinen kelisiwshilik shártnaması imzolanishi menen juwmaqlandi. versal konfrensiyasida Portugaliya Tanzaniya daǵı port qalası bolǵan Kiongadan tısqarı óziniń barlıq joǵatılǵan aymaqları ústinen qadaǵalawdı qayta tikledi<ref>{{Thomas, H. B., «The Kionga Triangle», ''Teńgenyika Notes and Records'' volume 31 1951, pp. 47-50. }}</ref>. Afrika daǵı Portugaliya aymaqları [[Kabo-Verde]],[[San-Tóbee hám Principi]],[[Gvineya-Bisau]],[[Angola]] hám [[Mozambik]]ni óz ishine aldı<ref name=" Koffi2012" >[[kitap deregi| last=Koffi| first=Ettien| title=Paradigm Shift ın Language Plandıń and Policy: Game-Theoretic Solutions| url=https://books.google. com/books? id=2 C1 TGbN5 R84 C&pg=PA98| access-date=12-iyul 2012-jıl| year=2012| publisher=Walter de Gruyter, Inc.| location=Boston/Berlin| isbn=978-1-934078-10 -5| page=98}}</ref>. ==== Dekolonizatsiya (1951—1999 ) ==== [[Fayl:Portuguese_Empire_20th_century.png|thumb|XX asirde Portugaliya endi ózin imperiya emes, bálki shet el degi provinsiyalari bolǵan kóp kontinent mámleketi dep ataǵan.]] [[Fayl:Antonio Salazar-1.jpg|thumb|[[Anto'nio de Oliveira Salazar]] kóp kontinentlik Portugaliyanı saqlap qalıwǵa intildi. ]] Ekinshi jáhán urısınan keyin Evropa mámleketleriniń imperiyalarida kolonizatorlikke qarsı háreketleri kúshaya basladı. Suwıq urıs Portugaliyanıń shet el degi xalqı ortasında da biyqararlıqtı keltirip shıǵardı, sebebi Qospa Shtatlar hám Sovet Birlespesi óz tásir dóńgeleklerin asırıw ushın gúresdiler.[[1947-jıl]]de [[Angliya]] tárepinen [[Hindstan]]ga ǵárezsizlik berilgeninen keyin hám Fransiya Hindstan daǵı anklavlarni jańa ǵárezsiz mámleket quramına qosıwǵa ruqsat beriw tuwrısındaǵı sheshiminen keyin Portugaliyaǵa da tap sonday qılıw ushın basım ótkerildi<ref>{{[[#refPearson|Pearson 1987, p. 158]]</ref>. Buǵan [[1933-jıl]]de hákimiyattı qolǵa alǵan Anto'nio de Oliveira Salazar qarsılıq kórsetdi. Salazar 1950-jılda anklavlarni Portugaliyanıń ajıralmaytuǵın bólegi retinde kórip, Hindstan Bas ministri [[Jawaharlal Neru]]dıń qaytarıw haqqındaǵı soranıwın biykarlaw etdi<ref>{{[[#refPearson|Pearson 1987, p. 160]]</ref>. Keyingi jılı Portugaliya Konstitusiyasına koloniyalardıń mártebein shet el degi provinsiyalarga ózgertiw ushın ózgertiw kirgizildi.[[1954-jıl]]de jergilikli kóterilis Hindstannıń Dadra hám Nagar Xaveli anklavlarida Portugaliya húkimetiniń awdarılıwına alıp keldi. Hindstanda qalǵan Portugaliya koloniyalarınıń bar ekenligi barǵan sayın kúshsizlenip bardı hám Neru Hindstannıń derlik barlıq ishki siyasiy partiyaları, sonıń menen birge, Sovet Birlespesi jáne onıń birlespeshileri tárepinen qollap -quwatlandı. 1961-jılda Angolada portugallarga qarsı kóterilisten kóp ótpey, Neru Hindstan armiyasına [[Goa]],[[Daman hám Diu]]ga hújim qılıw buyrıǵın berdi hám olar demde iyelendi hám keyingi jılı rásmiy anneksiya etildi. Salazar aymaqlardı jaysha basıp alınǵan dep esaplab, suverenliitetning ótkeriliwin tán alıwdan bas tartdı. Goa wálayatı 1974-jılǵa shekem Portugaliya Milliy Assambleyasında qatnasıwda dawam etdi<ref name=" Anderson153" >{{harvnb|Anderson|2000|p=153}}</ref>. [[1961-jıl]] fevral ayında [[Angola]]de Portugaliya zorlıqshılıǵınıń baslanıwı Afrika daǵı Portugaliya imperiyasi tawısıwınıń baslanıwı edi. Angola daǵı Portugaliya armiyası oficerleri partizanlarni urıs baslanıwı menen áskeriy tárepten gúresiwge ılayıq emesligin aytıp, ózara kelisiwler ǵárezsizlik háreketi menen baslanıwı kerek, degen pikirde edi. Biraq, Salazar imperiyani qol qatılmas saqlawǵa qatań qarar etkenligin áshkara járiyaladı hám jıl aqırına kelip ol jerge 50, 000 ásker jaylastırdı. Sol jılı Batıs Afrika qul sawdasınıń qaldıg'i bolǵan Ouida qalasındaǵı kishi Portugaliya qorǵanı San João Baptista de Ajuda Fransiyadan ǵárezsizlikke erisken Dahomey (házirgi [[Benin]]) jańa húkimeti tárepinen qosıp alındı. Angolada baslanǵan ǵárezsizlik háreketleri tez arada basqa koloniyalarǵa da yojıldi hám [[1963|1963-jıl]]da [[Gvineya]]de,[[1964-jıl]]de [[Mozambik]]de sonday háreketler bolıp ótti<ref name=" Anderson153" />. Angola hám Mozambiktegi puqaralar urısları asıǵıslıq menen baslanıp ketti, burınǵı kóterilisshiler (Sovet Birlespesi hám Kuba tárepinen qollanǵan ) tárepinen dúzilgen kommunistlik húkimetler Zair, Qubla Afrika hám Qospa Shtatlar sıyaqlı mámleketlikler tárepinen qollap -quwatlanǵan kóterilisshi gruppalarǵa qarsı gúresdi<ref name=" ArnoldWiener11-12" >{{harvnb|Arnold|Wiener|2012|pp=11-12}}</ref>. Shıǵıs Timor da 1975-jılda óz ǵárezsizligin járiyaladı. Biraq [[Shıǵıs Timor]] demde qońsılas [[Indoneziya]] tárepinen basıp alındı hám [[1999|1999-jıl]]de mámleket quramına qosıp alındı. Birlesken Milletler Shólkemi qáwenderligidegi referendum nátiyjesinde Shıǵıs Timorlıqlardıń kópshiligi ǵárezsizlikti tańladı hám aqır-aqıbetde 2002-jılda olar óz ǵárezsizligine eristi.[[Makao]]dıń 1999 -jıl 20 -dekabrde tapsırılıwı rásmiy Portugaliya imperiyasining tamamlanılıwı hám Aziyadaǵı kolonizatorliktiń tawsılıwın belgilep berdi<ref>{{Jańalıqlar deregi|url=https://web.archive.org/web/20130711072650/http://www.news/. bbc. co. uk/2/hi/asia-pacific/1996673. stm|title=East Timor : Birth of a nation|access-date=12-iyul 2012-jıl}}</ref>. [[1987-jıl]]de Portugaliya Qıtay Xalıq Respublikası menen Qıtay -Portugaliya qospa deklaratsiyasın imzoladi jáne onıń shet elde qalǵan sońǵı múlki bolǵan Makao suverenitetti tapsırıw procesi hám shártlerin belgiledi. Bul process eki jıl aldın Birlesken Korollıǵılıq hám Qıtay ortasındaǵı Gonkong boyınsha shártlesiwge uqsas bolsa -de, Portugaliyanıń múlki Makaodıń Qıtayǵa ótkeriliwi Gonkongdıń Qıtayǵa ótkeriliwine qaraǵanda kemrek qarsılıqqa dus keldi. Sebebi Portugaliya qashannan berli Makaonı [[1979-jıl]]de Portugaliya qol astındaǵı Qıtay aymaǵı retinde tán alǵan edi<ref>{{Web deregi | bet = Joint declaration of the Government of the People's Republic of China and The Government of the Republic of Portugal az waqıt the question of Macao| url = https://web.archive.org/web/20220707174408/https://www.bo/. io.gov. mo/bo/i/88/23/dc/en/| baspaxana = Government Printing Bureau (Macao SAR)| jıl = 1987| qaralǵan sáne = 2010 -04-26 }}</ref><ref>{{[https://web.archive.org/web/20130711072650/http://news./ bbc. co. uk/2/hi/asia-pacific/566301. stm Macau and the end of empire], 18 December 1999. ''[[BBC News]]''}}</ref>. == Miyraslar == [[Fayl:Mapa da CPLP.png|thumb|right|upright=1.5|Portugal tilinde sóylesiwshi mámleketler jámiyetshiliginiń kartası (CPLP)]] [[Fayl:The Portuguese Empire.png|thumb|right|upright=1.5|Portugaliya imperiyasi quramina kirgen aymaqlarǵa iye mámleketler]] Portugaliyanıń 7 burınǵı koloniyalarında [[portugal tili]] rásmiy til retinde qabıl etilgen. Portugaliya menen birgelikte olar portugal tilinde sóylesiwshi mámleketler jámiyetshiligine aǵza bolıp, olar jámi 10, 742, 000&nbsp;km² yamasa Jer aymaǵınıń 7, 2 % ni quraydı<ref name="CPLP">{{Web deregi | bet = CPLP| url = http://www. cplp. org/id-22. aspx| accessdata = 2010 -08-12| data = janeiro de 2015}}</ref>. Portugal tilin úshinshi rásmiy til retinde qabıl etken [[Ekvatorial Gvineya]] házirde [[Mavrikiy]] hám [[Senegal]]menen birge bul shólkemdiń gúzetshisi esaplanadı. Bunnan tısqarı, on eki kandidat mámleket bul jámiyetshilikke qosıw ushın arza tapsırǵan hám tastıyıqlanishini kútip atır. Búgingi kúnde [[portugal tili]] dúnyadaǵı tiykarǵı tillerden biri bolıp, dúnya boylap 240 millionga jaqın sóylesiwshige iye hám 6 -orında turadı. Bul til Amerika kontinentindegi úshinshi eń kóp gápiriladigan til esaplanadı, tiykarınan Braziliya xalqı sebepli. Bunnan tısqarı, kóplegen portugal tiline tiykarlanǵan kreol tilleri ámeldegi, sonday-aq Perishtekadagi Cristang jámiyetshiliginiń xalqı paydalanatuǵın til<ref name=lingpt>{{Web deregi | bet = Somos 240 milhões de falantes| url = http://www. tvi24. iol.pt/sociedade/lingua-portuguesa-portugues-ensino-governo-alunos/972503-4071. html| accessdata = 11/01/2015| baspaxana = www. tvi24. iol.pt| data = 16 da julho de 2008}}</ref>. Sonıń menen birge, Afrika daǵı kóplegen burınǵı koloniya múlkinde lingua franca hám 8 mámlekette rásmiy til, sonıń menen birge, Makao basqarıw aymaǵında kanton tili menen birge rásmiy til esaplanadı. Portugal tili Yaponiyada da óz tásirin qaldırdı. Búgingi kúnde yapon tili leksikologiyasida bir qansha kelip shıǵıwı portugalcha bolǵan sózler bar. Portugallar dúnyanıń kóplegen aymaqlarında úlken insaniy, materiallıq hám ruwxıy miyraslar qaldırdı.[[1527-yil]]de tek 1, 2 million xalıqqa iye bolǵan Portugaliya xalqi dúnyaǵa tarqaldı hám kóplegen jańa aymaqlarǵa hám civilizatsiyalarǵa tiykar salındılar<ref>{{Numeramento ou Cadastro Geral do Reino, de nowrap|D. João III (1527) referido em 2009 — Instituto Nacional de Estatística; A primeira [[Censo demográfico|contagem populacional]] foi feita em 1527, no reinado de D. João III com base predominantemente nos fogos. Nesta época houve um arrolamento de [[formatnum:1200000]] portugueses. }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Derekler}} == Ádebiyatlar == * Abeyasinghe, Tikiri. Jaffna Under the Portuguese. Lake House Investments, 1986.. ISBN 978-9555520003. * Abir, MordechaiEthiopia and the Red Sea: The Rise and Decline of the Solomonic Dynasty and Muslim European Rivalry in the Region. Routledge, 1980.. ISBN 978-0714631646. * Ahmed, Farooqui SalmaA Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century. Pearson Education India, 2011.. ISBN 978-81-317-3202-1. * Encyclopedia of Africa, Volume 2. Oxford University Press, 2010.. ISBN 9780195337709. * Cold War: The Essential Reference Guide. ABC-CLIO, 2012.. ISBN 978-1-61069-003-4. * Brockey, Liam MatthewPortuguese Colonial Cities in the Early Modern World. Ashgate Publishing, Ltd., 2008.. ISBN 978-0-7546-6313-3. * Abernethy, DavidThe Dynamics of Global Dominance, European Overseas Empires 1415–1980. Yale University Press, 2000.. ISBN 0-300-09314-4. * Anderson, James MaxwellThe History of Portugal. Greenwood Publishing Group, 2000.. ISBN 0-313-31106-4. * Bakewell, PeterA History of Latin America to 1825. Wiley-Blackwell, 2009.. ISBN 978-1405183680. * Bethell, LeslieThe Independence of Latin America. Cambridge University Press, 1985.. ISBN 978-0-521-34927-7. * Bethencourt, Francisco; Curto, Diogo Ramada. Portuguese Overseas Expansion, 1400–1800. Cambridge University Press, 2007.. ISBN 978-0-521-84644-8. * Black, JeremyWar in the World: A Comparative History, 1450–1600. Palgrave Macmillan, 2011.. ISBN 9780230344266. * Boxer, Charles RalphThe Portuguese Seaborne Empire 1415–1825. Hutchinson, 1969.. ISBN 0-09-131071-7. * Boyajian, JamesPortuguese Trade in Asia Under the Habsburgs, 1580–1640. JHU Press, 2008.. ISBN 978-0-8018-8754-3. * Christian-Muslim Relations. a Bibliographical History.: Volume 7. Central and Eastern Europe, Asia, Africa and South America (1500–1600). Brill Academic Publishers, 2015.. ISBN 978-9004297203. * Coates, Timothy JoelConvicts and Orphans: Forced and State-Sponsored Colonization in the Portuguese Empire, 1550–1755. Stanford University Press, 2002.. ISBN 9780804733595. * Cohen, LeonardoThe Missionary Strategies of the Jesuits in Ethiopia (1555–1632). Harrassowitz Verlag, 2009.. ISBN 978-3-447-05892-6. * Corrado, JacopoThe Creole Elite and the Rise of Angolan Protonationalism: 1870–1920. Cambria Press, 2008.. ISBN 9781604975291. * Crowley, Roger. Conquerors: How Portugal Forged the First Global Empire (2015) * Curto, Diogo Ramada. Imperial Culture and Colonial Projects: The Portuguese-Speaking World from the Fifteenth to the Eighteenth Centuries (Berghahn Books, 2020) online review * de Almeida, Miguel Vale. An Earth-colored Sea: Race, Culture And The Politics Of Identity In The Post-colonial Portuguese-speaking World. Berghahn Books, 2004.. ISBN 978-1-78238-854-8. * Davies, Kenneth GordonThe North Atlantic World in the Seventeenth Century. University of Minnesota Press, 1974.. ISBN 0-8166-0713-3. * Davis, David BrionInhuman Bondage: The Rise And Fall of Slavery in the New World. Oxford University Press, 2006.. ISBN 9780195140736. * Diffie, Bailey W.; Winius, George D.Foundations of the Portuguese Empire, 1415–1580. University of Minnesota Press, 1977.. ISBN 978-0-8166-0782-2. * Disney, A.R.. History of Portugal and the Portuguese Empire Volume 1, Portugal: From Beginnings to 1807. Cambridge University Press, 2009a.. ISBN 978-0521843188. * Disney, A.R.. History of Portugal and the Portuguese Empire Volume 2, Portugal: From Beginnings to 1807. Cambridge University Press, 2009b.. ISBN 978-0521738224. * Dodge, Ernest StanleyIslands and Empires: Western Impact on the Pacific and East Asia. University of Minnesota Press, 1976. — 226 bet. ISBN 978-0816607884. * Gallagher, TomPortugal: A Twentieth Century Interpretation. St. Martin's Press, 1982.. ISBN 9780719008764. * Gann, Louis Henry; Duignan, PeterAfrica and the World: An Introduction to the History of Sub-Saharan Africa from Antiquity to 1840. University Press of America, 1972.. ISBN 978-0-7618-1520-4. * Gipouloux, FrançoisThe Asian Mediterranean: Port Cities and Trading Networks in China, Japan and Southeast Asia, 13th–21st Century. Edward Elger, 2011.. ISBN 978-0857934260. * Goodman, Grant K.Japan and the Dutch 1600-1835. Routledge, 2000.. ISBN 978-0700712205. * Goodwin, StefanAfrica's Legacies Of Urbanization: Unfolding Saga of a Continent. Lexington Books, 2008.. ISBN 978-0-7391-5176-1. * Gupta, Pamila. Portuguese Decolonization in the Indian Ocean World: History and Ethnography (Bloomsbury Publishing, 2018). * Herring, Hubert Clinton; Herring, Helen BaldwinA History of Latin America: From the Beginnings to the Present. Knopf, 1968.. ISBN 0-224-60284-5. * Central Africans, Atlantic Creoles, and the Foundation of the Americas, 1585–1660. Cambridge University Press, 2007.. ISBN 9780521770651. * Jesus, Carlos Augusto MontaltoHistoric Macao. Kelly & Walsh, ltd., 1902.. ISBN 9781143225352. «Carlos Augusto Montalto Jesus Macao.» * Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia, Volume 2. ABC-CLIO, 2008.. ISBN 978-1-85109-441-7. * Kamen, HenryPhilip of Spain. Yale University Press, 1999.. ISBN 9780300078008. * Kozák, Jan; Cermák, VladimirThe Illustrated History of Natural Disasters. Springer, 2007.. ISBN 9789048133246. * Kratoska, Paul H.South East Asia, Colonial History: Imperialism before 1800. Taylor and Francis, 2004.. ISBN 978-0415215404. * Lach, Donald F.Asia in the Making of Europe, Volume I: The Century of Discovery. University of Chicago Press, 1994.. ISBN 9780226467085. * Ladle, JaneBrazil. American Map, 2000.. ISBN 9780887291302. * Lisboa, Maria ManuelPaula Rego's Map of Memory: National and Sexual Politics. Ashgate Publishing, 2008.. ISBN 978-0-7546-0720-5. * Lockhart, JamesEarly Latin America: A History of Colonial Spanish America and Brazil. Cambridge University Press, 1983.. ISBN 0-521-29929-2. * MacQueen, Norrie. The Decolonization of Portuguese Africa: Metropolitan Revolution and the Dissolution of Empire (1997) online * Macmillan, AllisterMauritius Illustrated. Educa Books, Facsimile edition, 2000.. ISBN 0-313-31106-4. * Mahoney, JamesColonialism and Postcolonial Development Spanish America in Comparative Perspective. Cambridge University Press, 2010.. ISBN 9780521116343. * Malekandathil, PiusMaritime India: Trade, Religion and Polity in the Indian Ocean. Primus Books, 2010.. ISBN 978-9380607016. * Mancall, Peter C.The Atlantic World and Virginia, 1550–1624. University of North Carolina Press, 2007.. ISBN 9780807838839. * Marley, DavidHistoric Cities of the Americas: An Illustrated Encyclopedia, Volume 1. ABC-CLIO, 2005.. ISBN 978-1-57607-574-6. * Marley, DavidWars of the Americas: A Chronology of Armed Conflict in the Western Hemisphere (2 Volumes). University of Oklahoma Press, 2008.. ISBN 978-1598841008. * McAlister, LyleSpain and Portugal in the New World, 1492–1700. University of Minnesota Press, 1984.. ISBN 0-8166-1216-1. * Mathew, Kuzhippalli SkariaHistory of the Portuguese Navigation in India, 1497–1600. Mittal Publications, 1988.. ISBN 978-8170990468. * Mehta, Jaswant LalAdvanced Study in the History of Medieval India. Sterling Publishers Pvt. Ltd, 1980.. ISBN 978-81-207-0617-0. * Metcalf, Alida C.Go-Betweens and the Colonization of Brazil: 1500–1600. University of Texas Press, 2006.. ISBN 978-0-292-71276-8. * Metcalf, Alida C.Family and Frontier in Colonial Brazil: Santana de Parnaíba, 1580–1822. University of Texas Press, 2005.. ISBN 978-0-292-70652-1. * Newitt, Malyn D.D.A History of Mozambique. Indiana University Press, 1995. — 335 bet. ISBN 978-0-253-34006-1. * Newitt, Malyn D.D.A History of Portuguese Overseas Expansion, 1400–1668. Routledge, 2005.. ISBN 0-415-23979-6. * O'Flanagan, PatrickPort Cities of Atlantic Iberia, c. 1500–1900. Ashgate Publishing, 2008.. ISBN 978-0-7546-6109-2. * de Oliveira Marques, A.H.History of Portugal: From Lusitania to Empire; Vol. 1. Columbia University Press, 1972.. ISBN 978-0231031592. * Olson, James StuartHistorical Dictionary of European Imperialism. Greenwood, 1991.. ISBN 9780313262579. * Ooi, Keat GinSoutheast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor: Volume 1. ABC_CLIO, 2004.. ISBN 978-1-57607-771-9. * Ooi, Keat GinHistorical Dictionary of Malaysia. Rowman & Littlefield Publishers, Inc., 2009.. ISBN 978-0-8108-5955-5. * Colonialism: An International, Social, Cultural, and Political Encyclopedia, Volume 2. ABC-CLIO, 2003.. ISBN 1-57607-335-1. * Paquette, Gabriel. Imperial Portugal in the Age of Atlantic Revolutions: The Luso-Brazilian World, c. 1770–1850. Cambridge University Press, 2014.. ISBN 978-1107640764. * Panikkar, K.M. (1953). Asia and Western dominance, 1498-1945, by K.M. Panikkar. London: G. Allen and Unwin. * Pearson, MichaelMerchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century. University of California Press, 1976. — 76 bet. ISBN 978-0520028098. * Pearson, MichaelThe Portuguese in India. Cambridge University Press, 1987.. ISBN 0-521-25713-1. * Ponting, Clive. World History: A New Perspective. Chatto & Windus, 2000.. ISBN 0-7011-6834-X. * Priolkar, A.K. The Goa Inquisition (Bombay, 1961). * Ricklefs, M.C.. A History of Indonesia since c. 1300, 2nd, London: MacMillan, 1991.. ISBN 0-333-57689-6. * Rodriguez, Junius P.Slavery in the United States: A Social, Political, and Historical Encyclopedia: Volume 2. ABC-CLIO, 2007.. ISBN 978-1-85109-549-0. * do Rosário Pimente, MariaViagem ao fundo das consciências: a escravatura na época moderna. Ediçoʻes Colibri, 1995.. ISBN 972-8047-75-4. * Russell-Wood, A.J.R.Fidalgos and Philanthropists: The Santa Casa da Misericórdia of Bahia, 1550–1755. University of California Press, 1968.. * Russell-Wood, A.J.R.The Portuguese Empire 1415–1808. Johns Hopkins University Press, 1998.. ISBN 0-8018-5955-7. * Scammell, Geoffrey VaughnThe First Imperial Age, European Overseas Expansion c. 1400–1715. Routledge, 1997.. ISBN 0-415-09085-7. * Scarano, JulitaMIGRAÇÃO SOB CONTRATO: A OPINIÃO DE EÇA DE QUEIROZ. Unesp- Ceru, 2009.. Arxivlandi 2013-02-04 Wayback Machine saytida. * Schwartz, Stuart B.Sovereignty and Society in Colonial Brazil: The High Court of Bahia and Its Judges, 1609–1751. University of California Press, 1973.. ISBN 978-0520021952. * Shastry, Bhagamandala SeetharamaGoa-Kanara Portuguese Relations, 1498–1763. Concept Publishers, 2000.. ISBN 978-8170228486. * de Silva Jayasuriya, ShihanThe Portuguese in the East: A Cultural History of a Maritime Trading Empire. I.B. Taurus, 2008.. ISBN 978-1845115852. * Goa Through the Ages: An Economic History, Issue 6 of Goa University publication series Volume 2. Concept Publishing Company, 1990.. ISBN 81-7022-259-1. * Stapleton, Timothy J.A Military History of Africa. ABC-CLIO, 2013.. ISBN 978-0-313-39569-7. * Subrahmanyam, SanjayThe Portuguese Empire in Asia, 1500–1700: A Political and Economic History, 2, Wiley-Blackwell, 2012.. ISBN 978-1-118-27401-9. * Thomas, HughThe Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade: 1440–1870. Simon and Schuster, 1997.. ISBN 978-0-684-83565-5. * Thornton, John K.Warfare in Atlantic Africa, 1500–1800. Routledge, 2000.. ISBN 978-1-135-36584-4. * Treece, DaveExiles, Allies, Rebels: Brazil's Indianist Movement, Indigenist Politics, and the Imperial Nation-State. Praeger, 2000.. ISBN 978-1-85109-549-0. * Velupillai, Viveka. Pidgins, Creoles and Mixed Languages: An Introduction. John Benjamins, 2015.. ISBN 978-1-85109-549-0. * Wheeler, Douglas L.Republican Portugal: A Political History, 1910–1926. University of Wisconsin Press, 1998.. ISBN 0-299-07450-1. * White, PaulaExploration in the World of the Middle Ages, 500–1500. Facts on File, Inc., 2005. — 138 bet. ISBN 3-87294-202-6. * Whiteway, Richard StephenThe Rise of Portuguese Power in India, 1497–1550. Archibald Constable & Co., 1899.. * Yamashiro, JoséChoque Luso No Japão Dos Séculos XVI e XVII. Ibrasa, 1989.. ISBN 1-74059-421-5. <!-- {{Refbegin|40em}} * {{kitob manbasi |last=Abeyasinghe |first=Tikiri |title=Jaffna Under the Portuguese |year=1986 |publisher=Lake House Investments |isbn=978-9555520003 }} * {{kitob manbasi |last=Abir |first=Mordechai|title=Ethiopia and the Red Sea: The Rise and Decline of the Solomonic Dynasty and Muslim European Rivalry in the Region |publisher=Routledge |year=1980 |isbn=978-0714631646 |url = https://books.google.com/books?id=7fArBgAAQBAJ&q=Ethopian+Portuguese+alliance+1520&pg=PA86 }} * {{kitob manbasi |last=Ahmed |first=Farooqui Salma |title=A Comprehensive History of Medieval India: Twelfth to the Mid-Eighteenth Century |url = https://books.google.com/books?id=sxhAtCflwOMC |year=2011 |publisher=Pearson Education India |isbn=978-81-317-3202-1 }} * {{kitob manbasi |editor-last1=Appiah|editor-first1=Anthony |editor-last2=Gates|editor-first2=Henry Louis|title=Encyclopedia of Africa, Volume 2|url=https://books.google.com/books?id=A0XNvklcqbwC&q=Ethopian+Portuguese+alliance+1520&pg=PA430|year=2010|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195337709}} * {{kitob manbasi |editor-last1=Arnold |editor-first1=James R. |editor-last2=Wiener |editor-first2=Roberta |title=Cold War: The Essential Reference Guide |url=https://books.google.com/books?id=XRd6Y-oiFPAC |access-date=12-iyul 2012-yil |year=2012 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-61069-003-4 }} * {{kitob manbasi |last=Brockey |first=Liam Matthew |title=Portuguese Colonial Cities in the Early Modern World |publisher=Ashgate Publishing, Ltd. |year=2008 |isbn=978-0-7546-6313-3 |url=https://books.google.com/books?id=gIlT0Uhaq_oC }} * {{kitob manbasi |last=Abernethy |first=David |title=The Dynamics of Global Dominance, European Overseas Empires 1415–1980 |publisher=Yale University Press |year=2000 |isbn=0-300-09314-4 |url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC |ref=refAbernethy}} * {{kitob manbasi |last=Anderson |first=James Maxwell |title=The History of Portugal | publisher=Greenwood Publishing Group | year=2000 | isbn=0-313-31106-4 | url=https://books.google.com/books?id=UoryGn9o4x0C }} * {{kitob manbasi |last=Bakewell |first=Peter |title=A History of Latin America to 1825 |publisher=Wiley-Blackwell |year=2009 |url=https://books.google.com/books?id=XBV1q4TGBJ4C&pg=PA406 |isbn=978-1405183680 }} * {{kitob manbasi |last=Bethell |first=Leslie |title=The Independence of Latin America |url=https://books.google.com/books?id=hj81XeoW4zMC |year=1985 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-34927-7 }} * {{kitob manbasi | last1=Bethencourt |first1= Francisco |last2=Curto |first2=Diogo Ramada |title=Portuguese Overseas Expansion, 1400–1800 |year=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-84644-8 }} * {{kitob manbasi|last=Black|first=Jeremy|title=War in the World: A Comparative History, 1450–1600|publisher=Palgrave Macmillan|year=2011|isbn=9780230344266|url=https://books.google.com/books?id=daQcBQAAQBAJ&q=Portuguese+Ottoman+Adal+Ethiopia&pg=PA102}}{{Oʻlikhavola| sáne =mart 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{kitob manbasi |last=Boxer |first=Charles Ralph |title=The Portuguese Seaborne Empire 1415–1825 |publisher=Hutchinson |year=1969 |isbn=0-09-131071-7 |author-link=C. R. Boxer |url=https://archive.org/details/portugueseseabor0000boxe |url-access=registration }} * {{kitob manbasi |last= Boyajian |first=James |title=Portuguese Trade in Asia Under the Habsburgs, 1580–1640 |year=2008 |publisher=JHU Press |isbn=978-0-8018-8754-3 |url=https://books.google.com/books?id=C0lrDYYzMyAC }} * {{kitob manbasi |editor-last1=Chesworth |editor-first1=John |editor-last2=Thomas|editor-first2=David |title=Christian-Muslim Relations. a Bibliographical History.: Volume 7. Central and Eastern Europe, Asia, Africa and South America (1500–1600)|url=https://books.google.com/books?id=nohjCgAAQBAJ&q=Prester+John+Ethiopia+Portugal&pg=PA8|year=2015|publisher=Brill Academic Publishers|isbn=978-9004297203}} * {{kitob manbasi |last=Coates |first=Timothy Joel |title=Convicts and Orphans: Forced and State-Sponsored Colonization in the Portuguese Empire, 1550–1755 |publisher=Stanford University Press |year=2002 |isbn=9780804733595 |url=https://books.google.com/books?id=PJ7ORZ5Gx5oC&pg=PA60 }} * {{kitob manbasi |last=Cohen|first=Leonardo|title=The Missionary Strategies of the Jesuits in Ethiopia (1555–1632)|publisher=Harrassowitz Verlag|year=2009|isbn=978-3-447-05892-6|url=https://books.google.com/books?id=4Zs3CcC2eLoC&q=Ethopian+Portuguese+alliance+1520&pg=PA16}} * {{kitob manbasi |last=Corrado |first=Jacopo |title=The Creole Elite and the Rise of Angolan Protonationalism: 1870–1920 |year=2008 |publisher=Cambria Press |isbn=9781604975291 |url=https://books.google.com/books?id=BKKf4PYI-IIC&pg=PA18 }} * Crowley, Roger. ''Conquerors: How Portugal Forged the First Global Empire'' (2015) * Curto, Diogo Ramada. ''Imperial Culture and Colonial Projects: The Portuguese-Speaking World from the Fifteenth to the Eighteenth Centuries'' (Berghahn Books, 2020) [http://www.h-net.org/reviews/showrev.php?id=56755 online review] * {{kitob manbasi |last=de Almeida |first=Miguel Vale |title=An Earth-colored Sea: Race, Culture And The Politics Of Identity In The Post-colonial Portuguese-speaking World |year=2004 |publisher=Berghahn Books |isbn=978-1-78238-854-8}} * {{kitob manbasi |last=Davies |first=Kenneth Gordon |title=The North Atlantic World in the Seventeenth Century |publisher=[[University of Minnesota Press]] |year=1974 |isbn=0-8166-0713-3 |url=https://archive.org/details/northatlanticwor04kgda |url-access=registration |ref=refDavies}} * {{kitob manbasi |last=Davis |first=David Brion |author-link=David Brion Davis|title=Inhuman Bondage: The Rise And Fall of Slavery in the New World|publisher=Oxford University Press|year=2006|isbn=9780195140736|url=https://books.google.com/books?id=cPn3N0CvKyAC&pg=PA84 }} * {{kitob manbasi |last1=Diffie |first1=Bailey W. |last2=Winius |first2=George D.|title=Foundations of the Portuguese Empire, 1415–1580 |url=https://books.google.com/books?id=hBTqPX4G9Y4C |year=1977 |publisher=University of Minnesota Press |isbn=978-0-8166-0782-2 }} * {{kitob manbasi | last=Disney |first= A.R. |title=History of Portugal and the Portuguese Empire Volume 1, Portugal: From Beginnings to 1807 |year=2009a |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521843188 }} * {{kitob manbasi | last=Disney |first= A.R. |title=History of Portugal and the Portuguese Empire Volume 2, Portugal: From Beginnings to 1807 |year=2009b |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521738224 }} * {{kitob manbasi |last=Dodge |first=Ernest Stanley |title=Islands and Empires: Western Impact on the Pacific and East Asia |publisher=University of Minnesota Press |year=1976 |isbn=978-0816607884 |url=https://archive.org/details/islandsempireswe0000dodg |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/islandsempireswe0000dodg/page/226 226] }} * {{kitob manbasi |last=Gallagher |first=Tom |title=Portugal: A Twentieth Century Interpretation|publisher=St. Martin's Press |year=1982 |isbn=9780719008764 |url=https://books.google.com/books?id=-xu8AAAAIAAJ&pg=PA8 }} * {{kitob manbasi | last1=Gann |first1=Louis Henry |last2=Duignan |first2=Peter |title=Africa and the World: An Introduction to the History of Sub-Saharan Africa from Antiquity to 1840 |year=1972 |publisher=University Press of America |isbn=978-0-7618-1520-4|url=https://books.google.com/books?id=IWFOBb9rOgEC&pg=PA273 }} * {{kitob manbasi |last=Gipouloux |first=François |title=The Asian Mediterranean: Port Cities and Trading Networks in China, Japan and Southeast Asia, 13th–21st Century |year=2011 |isbn=978-0857934260 |publisher=Edward Elger |url=https://books.google.com/books?id=jIAKkMlFFQAC&pg=PA301 }} * {{kitob manbasi |last=Goodman|first=Grant K.|title=Japan and the Dutch 1600-1835|publisher=Routledge|year=2000|isbn=978-0700712205|url=https://books.google.com/books?id=SzPs4rb2TN0C&q=Portuguese+Japan+1639&pg=PA13}} * {{kitob manbasi |last=Goodwin |first=Stefan |title=Africa's Legacies Of Urbanization: Unfolding Saga of a Continent |publisher=Lexington Books |year=2008 |isbn=978-0-7391-5176-1 |url=https://books.google.com/books?id=Wqidll-BE-wC&pg=PA184}} * Gupta, Pamila. ''Portuguese Decolonization in the Indian Ocean World: History and Ethnography'' (Bloomsbury Publishing, 2018). * {{kitob manbasi | last1=Herring |first1=Hubert Clinton |last2=Herring |first2=Helen Baldwin |title=A History of Latin America: From the Beginnings to the Present |year=1968 |publisher=Knopf |isbn=0-224-60284-5 |url=https://archive.org/details/historyoflatinam00herr | url-access=registration }} * {{kitob manbasi |editor-last1=Heywood |editor-first1=Linda M. |editor-last2=Thornton |editor-first2=John K. |title=Central Africans, Atlantic Creoles, and the Foundation of the Americas, 1585–1660 |year=2007 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521770651 |url=https://books.google.com/books?id=S42CypbRTlQC&pg=PA82 }} * {{kitob manbasi |last=Jesus |first= Carlos Augusto Montalto |title=Historic Macao |publisher=Kelly & Walsh, ltd. |year=1902 |isbn=9781143225352 |url=https://archive.org/details/historicmacao00jesugoog |quote=Carlos Augusto Montalto Jesus Macao. }} * {{kitob manbasi |editor1-last=Juang |editor1-first=Richard M. |editor2-last=Morrissette |editor2-first=Noelle Anne |title=Africa and the Americas: Culture, Politics, and History: A Multidisciplinary Encyclopedia, Volume 2 |publisher=ABC-CLIO |year=2008 |isbn=978-1-85109-441-7 |url=https://books.google.com/books?id=wFrAOqfhuGYC }} * {{kitob manbasi |last=Kamen |first=Henry |title=Philip of Spain |publisher=Yale University Press |year=1999 |isbn=9780300078008 |url=https://books.google.com/books?id=wyWourPR5S8C&pg=PA177 }} * {{kitob manbasi |last1=Kozák |first1=Jan |last2=Cermák |first2=Vladimir |title=The Illustrated History of Natural Disasters |year=2007 |publisher=Springer |isbn=9789048133246 |url=https://books.google.com/books?id=JUcX4-WFxOYC&pg=PA131 }} * {{kitob manbasi |last=Kratoska |first=Paul H. |title=South East Asia, Colonial History: Imperialism before 1800 |publisher=Taylor and Francis |year=2004 |isbn=978-0415215404 |url=https://books.google.com/books?id=Z9U-FUPS3DkC&pg=PA98 }} * {{kitob manbasi |last=Lach |first=Donald F. |title=Asia in the Making of Europe, Volume I: The Century of Discovery |publisher=University of Chicago Press |year=1994 |isbn=9780226467085 |url=https://books.google.com/books?id=xD52ge5a8vYC&pg=PA200 }} * {{kitob manbasi |last=Ladle |first=Jane |title=Brazil |publisher=American Map |year=2000 |isbn=9780887291302 |url=https://books.google.com/books?id=BxzxIDoa5CIC&pg=PA185 }} * {{kitob manbasi |last=Lisboa |first=Maria Manuel |title=Paula Rego's Map of Memory: National and Sexual Politics |year=2008 |publisher=Ashgate Publishing |isbn=978-0-7546-0720-5 |url=https://books.google.com/books?id=pI1BY9zACgQC&pg=PA13 }} * {{kitob manbasi |first = James |last = Lockhart |title = Early Latin America: A History of Colonial Spanish America and Brazil |publisher=Cambridge University Press |year=1983 |isbn=0-521-29929-2 |url=https://archive.org/details/earlylatinameric00lock |url-access = registration }} * MacQueen, Norrie. ''The Decolonization of Portuguese Africa: Metropolitan Revolution and the Dissolution of Empire'' (1997) [https://archive.org/details/portugueseafrica online] * {{kitob manbasi |last=Macmillan |first=Allister |title=Mauritius Illustrated | publisher=Educa Books, Facsimile edition |year=2000 |isbn=0-313-31106-4 |url=https://books.google.com/books?id=_EusZwEdxpAC&pg=PA11 }} * {{kitob manbasi |last=Mahoney |first=James |title=Colonialism and Postcolonial Development Spanish America in Comparative Perspective |year=2010 |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521116343 |url=https://books.google.com/books?id=p1_m-Y-5FJEC&pg=PA246 }} * {{kitob manbasi | last=Malekandathil |first=Pius |title=Maritime India: Trade, Religion and Polity in the Indian Ocean |year=2010 |publisher=Primus Books |isbn=978-9380607016|url=https://books.google.com/books?id=rN69iFj1PJoC&pg=PA116 }} * {{kitob manbasi |last=Mancall |first=Peter C. |title=The Atlantic World and Virginia, 1550–1624 |url=https://books.google.com/books?id=IqPqCQAAQBAJ&pg=PA207 |year=2007 |publisher=University of North Carolina Press |isbn=9780807838839 }} * {{kitob manbasi |last=Marley |first=David |title=Historic Cities of the Americas: An Illustrated Encyclopedia, Volume 1 |publisher=ABC-CLIO |year=2005 |isbn=978-1-57607-574-6 |url=https://books.google.com/books?id=q1a4j2HNmjUC&pg=PA694 }} * {{kitob manbasi |last=Marley |first=David |title=Wars of the Americas: A Chronology of Armed Conflict in the Western Hemisphere (2 Volumes) |publisher=University of Oklahoma Press |year=2008 |isbn=978-1598841008 |url=https://books.google.com/books?id=DkgGVTOr2EsC&pg=PA76 }} * {{kitob manbasi |last=McAlister |first =Lyle |title=Spain and Portugal in the New World, 1492–1700 |publisher=University of Minnesota Press |year=1984 |isbn=0-8166-1216-1 |url=https://archive.org/details/spainportugalinn0000mcal |url-access=registration }} * {{kitob manbasi |last=Mathew |first=Kuzhippalli Skaria |title=History of the Portuguese Navigation in India, 1497–1600 |publisher=Mittal Publications |year=1988 |isbn=978-8170990468 |url=https://books.google.com/books?id=Kl3IR3RJTIEC&pg=PA137 }} * {{kitob manbasi |last=Mehta |first=Jaswant Lal |title=Advanced Study in the History of Medieval India |url=https://books.google.com/books?id=iUk5k5AN54sC |year=1980 |publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd |isbn=978-81-207-0617-0 }} * {{kitob manbasi | last=Metcalf |first= Alida C. |title=Go-Betweens and the Colonization of Brazil: 1500–1600 |year=2006 |publisher=University of Texas Press |isbn= 978-0-292-71276-8|url=https://books.google.com/books?id=lWuNIISvBqIC&pg=PA62 }} * {{kitob manbasi | last=Metcalf |first= Alida C. |title=Family and Frontier in Colonial Brazil: Santana de Parnaíba, 1580–1822|year=2005 |publisher=University of Texas Press |isbn=978-0-292-70652-1|url=https://books.google.com/books?id=INhcIzDccb8C&pg=PA37 }} * {{kitob manbasi |last=Newitt |first=Malyn D.D. |title=A History of Mozambique |publisher=Indiana University Press |year=1995 |isbn=978-0-253-34006-1 |url=https://archive.org/details/historyofmozambi00newi |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/historyofmozambi00newi/page/335 335] }} * {{kitob manbasi |last=Newitt |first=Malyn D.D. |title=A History of Portuguese Overseas Expansion, 1400–1668 |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0-415-23979-6 |url=https://books.google.com/books?id=vpteLQcx6J4C }}{{Oʻlikhavola|date=fevral 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{kitob manbasi | last=O'Flanagan |first=Patrick |title=Port Cities of Atlantic Iberia, c. 1500–1900 |year=2008 |publisher=Ashgate Publishing |isbn= 978-0-7546-6109-2|url=https://books.google.com/books?id=fzJc8ii7OMsC&pg=PA125 }} * {{kitob manbasi | last=de Oliveira Marques |first=A.H. |title=History of Portugal: From Lusitania to Empire; Vol. 1 | url=https://archive.org/details/historyofportuga01anto | url-access=registration |year=1972 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0231031592 }} * {{kitob manbasi |last=Olson|first=James Stuart|title=Historical Dictionary of European Imperialism|publisher=Greenwood|year=1991|isbn=9780313262579|url=https://books.google.com/books?id=uyqepNdgUWkC&q=Ethiopia+Portuguese+1630s&pg=PA204}} * {{kitob manbasi | last=Ooi |first=Keat Gin |title=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia, from Angkor Wat to East Timor: Volume 1 |year=2004 |publisher=ABC_CLIO |isbn=978-1-57607-771-9 |url=https://books.google.com/books?id=QKgraWbb7yoC&pg=PA1340 }} * {{kitob manbasi | last=Ooi |first=Keat Gin |title=Historical Dictionary of Malaysia |year=2009 |publisher=Rowman & Littlefield Publishers, Inc. |isbn=978-0-8108-5955-5 |url=https://books.google.com/books?id=3Uq_c2LARgAC&pg=PA202 }} * {{kitob manbasi |editor1-last=Page |editor1-first=Melvin E. |editor2-last=Sonnenburg |editor2-first=Penny M. |title=Colonialism: An International, Social, Cultural, and Political Encyclopedia, Volume 2 |publisher=ABC-CLIO |year=2003 |isbn=1-57607-335-1 |url=https://books.google.com/books?id=qFTHBoRvQbsC }} * {{kitob manbasi |last=Paquette |first=Gabriel |title=Imperial Portugal in the Age of Atlantic Revolutions: The Luso-Brazilian World, c. 1770–1850 |publisher=Cambridge University Press |year=2014 |isbn=978-1107640764}} * [[K. M. Panikkar|Panikkar, K.M.]] (1953). Asia and Western dominance, 1498-1945, by K.M. Panikkar. London: G. Allen and Unwin. * {{kitob manbasi |last=Pearson |first=Michael |title=Merchants and Rulers in Gujarat: The Response to the Portuguese in the Sixteenth Century |year=1976 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520028098 |url=https://archive.org/details/merchantsrulersi0000pear |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/merchantsrulersi0000pear/page/76 76] }} * {{kitob manbasi |last=Pearson |first=Michael |title=The Portuguese in India |year=1987 |publisher=Cambridge University Press |url=https://books.google.com/books?id=qI1ZRwAACAAJ |isbn=0-521-25713-1 |ref=refPearson }}{{Oʻlikhavola|date=fevral 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{kitob manbasi |last=Ponting |first=Clive |title=World History: A New Perspective|year=2000 |publisher=Chatto & Windus |isbn=0-7011-6834-X }} * Priolkar, A.K. The Goa Inquisition (Bombay, 1961). * {{kitob manbasi |last=Ricklefs |first=M.C. |title=A History of Indonesia since c. 1300 |edition=2nd |year=1991 |isbn=0-333-57689-6 |publisher=MacMillan |location=London }} * {{kitob manbasi |last=Rodriguez |first=Junius P. |title=Slavery in the United States: A Social, Political, and Historical Encyclopedia: Volume 2 |year=2007 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-85109-549-0 |url=https://books.google.com/books?id=4X44KbDBl9gC&pg=PA79 }} * {{kitob manbasi |last=do Rosário Pimente |first=Maria |title=Viagem ao fundo das consciências: a escravatura na época moderna |publisher=Ediçoʻes Colibri |year=1995 |isbn=972-8047-75-4 |url=https://books.google.com/books?id=DrlIAAAAYAAJ }} * {{kitob manbasi |last=Russell-Wood |first=A.J.R. |title=Fidalgos and Philanthropists: The Santa Casa da Misericórdia of Bahia, 1550–1755 |publisher=University of California Press |year=1968 |asin=B0006BWO3O |url=https://books.google.com/books?id=2bDaBpOgi_UC&pg=PA46 }} * {{kitob manbasi |last=Russell-Wood |first=A.J.R. |title=The Portuguese Empire 1415–1808 |publisher=Johns Hopkins University Press |year=1998 |isbn=0-8018-5955-7 |url=https://books.google.com/books?id=JTVH7PZU1hUC }} * {{kitob manbasi |last=Scammell |first=Geoffrey Vaughn |title=The First Imperial Age, European Overseas Expansion c. 1400–1715 |publisher=Routledge |year=1997 |isbn=0-415-09085-7 |url=https://books.google.com/books?id=G5DGygQdNp0C |ref=refScammell}} * {{kitob manbasi |last=Scarano |first=Julita |title=MIGRAÇÃO SOB CONTRATO: A OPINIÃO DE EÇA DE QUEIROZ |year=2009 |publisher=Unesp- Ceru |url=http://www.anpocs.org/portal/index.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=4795&Itemid=357 |access-date=2012-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130204093900/http://www.anpocs.org/portal/index.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=4795&Itemid=357 |archive-date=2013-02-04 |url-status=dead }} {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130204093900/http://www.anpocs.org/portal/index.php?option=com_docman&task=doc_view&gid=4795&Itemid=357 |date=2013-02-04 }} * {{kitob manbasi |last=Schwartz |first=Stuart B. |title=Sovereignty and Society in Colonial Brazil: The High Court of Bahia and Its Judges, 1609–1751 |year=1973 |publisher=University of California Press |isbn=978-0520021952 |url=https://archive.org/details/sovereigntysocie0000unse |url-access=registration }} * {{kitob manbasi |last=Shastry |first=Bhagamandala Seetharama |title=Goa-Kanara Portuguese Relations, 1498–1763 |publisher=Concept Publishers |year=2000 |isbn=978-8170228486 |url=https://books.google.com/books?id=raLL0A3Pb_0C&pg=PA41 }} * {{kitob manbasi |last=de Silva Jayasuriya|first=Shihan|title=The Portuguese in the East: A Cultural History of a Maritime Trading Empire| publisher=I.B. Taurus|year=2008|isbn=978-1845115852|url=https://books.google.com/books?id=bkoBAwAAQBAJ&q=Portuguese+Chittagong+1517&pg=PA85}} * {{kitob manbasi |editor-last=de Souza |editor-first=Teotonio R. |title=Goa Through the Ages: An Economic History, Issue 6 of Goa University publication series Volume 2 |publisher=Concept Publishing Company |year=1990 |isbn=81-7022-259-1 |url=https://books.google.com/books?id=dwYDPnEjTb4C&pg=PP1 }} * {{kitob manbasi |last=Stapleton |first=Timothy J. |title=A Military History of Africa |year=2013 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-0-313-39569-7 |url=https://books.google.com/books?id=XvtDAgAAQBAJ&pg=PA165 }} * {{kitob manbasi |last=Subrahmanyam |first=Sanjay |title=The Portuguese Empire in Asia, 1500–1700: A Political and Economic History |edition=2 |publisher=Wiley-Blackwell |year=2012 |isbn=978-1-118-27401-9 |url=https://books.google.com/books?id=K7RlmNEzqf4C }} * {{kitob manbasi |last=Thomas |first=Hugh |title=The Slave Trade: The Story of the Atlantic Slave Trade: 1440–1870 |url=https://archive.org/details/slavetradestoryo00thom |url-access=registration |access-date=10-iyul 2012-yil |year=1997 |publisher=Simon and Schuster |isbn=978-0-684-83565-5 }} * {{kitob manbasi |last=Thornton |first=John K. |title=Warfare in Atlantic Africa, 1500–1800 |year=2000 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-36584-4 |url=https://books.google.com/books?id=7_qNAgAAQBAJ&pg=PA101 }} * {{kitob manbasi |last=Treece |first=Dave |title=Exiles, Allies, Rebels: Brazil's Indianist Movement, Indigenist Politics, and the Imperial Nation-State |year=2000 |publisher=Praeger |isbn=978-1-85109-549-0 |url=https://books.google.com/books?id=s50JnG7BzLAC&pg=PA31 }} * {{kitob manbasi |last=Velupillai |first=Viveka |title=Pidgins, Creoles and Mixed Languages: An Introduction|year=2015 |publisher=John Benjamins |isbn=978-1-85109-549-0}} * {{kitob manbasi |last=Wheeler |first=Douglas L. |title=Republican Portugal: A Political History, 1910–1926 |url=https://books.google.com/books?id=PkH9wfKMqHwC |access-date=12-iyul 2012-yil |year=1998 |publisher=University of Wisconsin Press |isbn=0-299-07450-1 }} * {{kitob manbasi |last=White |first=Paula |editor1-last=Bowman |editor1-first=John Stewart |editor2-last=Isserman |editor2-first=Maurice |title=Exploration in the World of the Middle Ages, 500–1500 |publisher=Facts on File, Inc. |year=2005 |url=https://archive.org/details/explorationinwor0000whit |url-access=registration |page=[https://archive.org/details/explorationinwor0000whit/page/138 138] | isbn=3-87294-202-6 }} * {{kitob manbasi |last=Whiteway |first=Richard Stephen |title=The Rise of Portuguese Power in India, 1497–1550 |publisher=Archibald Constable & Co. |year=1899 |url=https://archive.org/details/riseportuguesep00whitgoog }} * {{kitob manbasi |last=Yamashiro |first=José |title=Choque Luso No Japão Dos Séculos XVI e XVII |publisher=Ibrasa |year=1989 |isbn=1-74059-421-5 |url=https://books.google.com/books?id=l2qSNQnlQGcC }} {{Refend}}<!--Donʻt delete!--> --> == Sırtqı siltemeler == {{Commons}} * [http://www.timelines.info/history/empires_and_civilizations/portuguese_empire/ Portugaliya imperiyasi xronologiyasi] * [http://www.colonialvoyage.com/ Gollandiya Portugaliya mustamlakachilik tarixi]: Seylon, Hindiston, Malakka, Bengal, Formosa, Afrika, Braziliyada portugal va gollandlarning tarixi. Til merosi, xaritalar. * [http://www.wdl.org/en/item/4397/ «The Present State of the West-Indies: Containing an Accurate Description of What Parts Are Possessed by the Several Powers in Europe»] by [[Thomas Kitchin]] * [https://web.archive.org/web/20130217055451/http://www.spiceislandsforts.com/ Forts of the Spice Islands of Indonesia] * Senaka Weeraratna, 2005, [https://web.archive.org/web/20200225130354/http://vgweb.org/unethicalconversion/port_rep.htm «Repression of Buddhism in Sri Lanka by the Portuguese (1505-1658)»], Australian Centre for Sri Lankan Unity [[Kategoriya:1415-jılda payda bolǵanlar]] [[Kategoriya:1999-jılda joq bolǵanlar]] [[Kategoriya:Portugaliya tariyxı]] [[Kategoriya:Xristian mámleketleri]] [[Kategoriya:Imperiyalar]] [[Kategoriya:Portugaliya Imperiyası]] [[Kategoriya:Portugaliya húkimranlıǵı]] [[Kategoriya:Portugaliyanıń zamanagóy tariyxı]] [[Kategoriya:Portugaliya]] r2bpjqvtu3u08k2q829oa6eto6emi68 0 6745 226953 212189 2026-04-19T08:58:21Z CommonsDelinker 163 Replacing The_C_Programming_Language_logo.svg with [[File:C1stEdition.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:C1stEdition.svg|]]). 226953 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background: #E9E9E9;" |C |- | colspan="2" style="text-align:center" |[[File:C1stEdition.svg|120px]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size: 88%" |[[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabınıń]] birinshi basılımınıń muqabasında qollanılǵan logotip<ref name="C in a Nutshell">{{Cite book|url={{GBurl|id=4Mfe4sAMFUYC}}|title=C in a Nutshell|last1=Prinz|first1=Peter|last2=Crawford|first2=Tony|date=December 16, 2005|publisher=O'Reilly Media, Inc.|isbn=9780596550714|page=3|language=en}}</ref> |- ! Paradigmaları | [[Programmalastırıw paradigması|Kóp paradigmalı]]: [[Imperativ programmalastırıw|imperativ]] ([[Proceduralıq programmalastırıw|proceduralıq]]), [[Strukturalıq programmalastırıw|strukturalıq]] |- ! Dúziwshi | [[Dennis Ritchi]] |- ! Baǵdarlamashılar | ANSI X3J11 (ANSI C); ISO/IEC JTC 1 (Birlesken Texnikalıq Komitet 1) / SC 22 (22-kishi komitet) / WG 14 (14-jumıs toparı) (ISO C) |- ! Birinshi payda bolıwı | 1972-jıl |- ! Turaqlı reliz | C23 / 31-oktyabr, 2024-jıl |- ! Sınaq versiyası | C2y (N3220) / 21-fevral, 2024-jıl |- ! Tiplestiriw tártibi | Statikalıq, hálsiz, anıq, nominal |- ! [[Operaciyalıq sistema]] | Kross-platformalı |- ! Fayl keńeytpeleri | .c, .h |- ! [[Veb-sayt]]ları | [https://c-language.org c-language.org]<br> [https://iso.org iso.org]<br> [https://open-std.org open-std.org] |} '''C''' — bul [[Ulıwma maqsetli programmalastırıw tili|ulıwma maqsetli]] [[programmalastırıw tili]]. Ol 1970-jılları [[Dennis Ritchi]] tárepinen jaratılǵan hám házirgi waqıtqa shekem keń qollanıladı hám tásirin dawam etpekte. Dizaynı boyınsha, C [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıǵa]] maqsetli kórsetpeler toplamı ushın sazlanǵan, ádettegi oraylıq processor arxitekturasınıń ózgesheliklerine salıstırmalı túrde tikkeley kiriw imkaniyatın beredi. Ol [[operaciyalıq sistema]]lardı (ásirese yadrolardı<ref>{{Web deregi | familiya = Munoz| at = Daniel| bet = After All These Years, the World is Still Powered by C Programming {{!}} Toptal| url = https://www.toptal.com/c/after-all-these-years-the-world-is-still-powered-by-c-programming| qaralǵan sáne = 2024-jıl 15-iyun | jumıs = Toptal Engineering Blog}}</ref>), qurılma drayverlerin hám protokollar steklerin ámelge asırıw ushın qollanılǵan hám qollanılmaqta, biraq qosımsha programmalıq támiynatta onıń qollanılıwı azaymaqta<ref>{{Web deregi | sáne = 2016-jıl 9-avgust | bet = C Language Drops to Lowest Popularity Rating| url = https://www.developer.com/news/c-language-drops-to-lowest-popularity-rating/| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220822225609/https://www.developer.com/news/c-language-drops-to-lowest-popularity-rating/| arxivsáne = 2022-jıl 22-avgust | qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-avgust | jumıs = Developer.com| til = en-US}}</ref>. C eń úlken superkompyuterlerden eń kishi mikrokontrollerlerge hám ornatılǵan sistemalarǵa shekemgi [[kompyuter]]lerde qollanıladı. [[B (programmalastırıw tili)|B programmalastırıw tiliniń]] miyrasxorı bolǵan C, dáslep 1972 hám 1973-jıllar arasında Bell Labs laboratoriyasında Ritchi tárepinen [[Unix]]te isleytuǵın utilitalardı dúziw ushın islep shıǵılǵan. Ol Unix operaciyalıq sisteması yadrosın qayta ámelge asırıw ushın qollanılǵan. 1980-jıllar dawamında C basqıshpa-basqısh ataqlılıqqa iye boldı. Ol eń keń tarqalǵan [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleriniń]] birine aylandı,<ref name="langpop">{{Web deregi | url = http://www.langpop.com/| bet = Programming Language Popularity| jıl = 2009| qaralǵan sáne = 2009-jıl 16-yanvar | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090116080326/http://www.langpop.com/| arxivsáne = 2009-jıl 16-yanvar }}</ref><ref name="TIOBE-2009">{{Web deregi | url = http://www.tiobe.com/index.php/content/paperinfo/tpci/index.html| bet = TIOBE Programming Community Index| jıl = 2009| qaralǵan sáne = 2009-jıl 6-may | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090504181627/http://www.tiobe.com/index.php/content/paperinfo/tpci/index.html| arxivsáne = 2009-jıl 4-may }}</ref> C [[kompilyator]]ları derlik barlıq zamanagóy [[Kompyuter arxitekturası|kompyuter arxitekturaları]] hám [[operaciyalıq sistema]]ları ushın qoljetimli boldı. Tildiń dáslepki dizayneri tárepinen birge jazılǵan [[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabı]] kóp jıllar dawamında til ushın de-fakto standart retinde xızmet etti<ref name="ward198308">{{cite news |last=Ward |first=Terry A. |url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1983-08/1983_08_BYTE_08-08_The_C_Language#page/n267/mode/2up |title=Annotated C / A Bibliography of the C Language |work=Byte |date=August 1983 |access-date=January 31, 2015 |pages=268}}</ref>. C 1989-jıldan baslap Amerika Milliy Standartlar Instituti (ANSI) tárepinen, keyinirek bolsa Xalıqaralıq Standartlastırıw Shólkemi (ISO) hám Xalıqaralıq Elektrotexnika Komissiyası (IEC) tárepinen birgelikte standartlastırılǵan. C — bul statikalıq tip sisteması bar, [[Strukturalıq programmalastırıw|strukturalıq programmalastırıwdı]], leksikalıq ózgeriwshi kólemin hám rekursiyanı qollap-quwatlaytuǵın [[Imperativ programmalastırıw|imperativ]] [[Proceduralıq programmalastırıw|proceduralıq]] til. Ol minimal orınlanıw waqtındaǵı qollap-quwatlaw menen, [[Kompyuter yadı|yadqa]] [[Tómen dárejeli programmalastırıw tili|tómen dárejeli]] kiriwdi hám [[Mashina kodı|mashina kórsetpelerine]] nátiyjeli sáykes keletuǵın til konstrukciyaların támiyinlew ushın kompilyaciyalanıwǵa arnalǵan. Tómen dárejeli imkaniyatlarına qaramastan, til kross-platformalı programmalastırıwdı xoshametlew ushın proektlestirilgen. Portativlikti esapqa alıp jazılǵan standartqa sáykes C programması [[derek kodı]]na az ózgerisler kirgizip, hár túrli kompyuter platformaları hám operaciyalıq sistemaları ushın kompilyaciyalana aladı. Degen menen C de de, onıń standart kitapxanası basqa tillerde ushırasatuǵın ayırım ataqlı ózgesheliklerdi usınbasa da, olardı qollap-quwatlaw ushın jetkilikli dárejede iykemli. Mısalı, obyektke baǵdarlanıw hám shıǵındını jıynaw sáykes túrde sırtqı kitapxanalar GLib Obyekt Sisteması hám Boehm shıǵındı jıynawshısı tárepinen támiyinlenedi. 2000-jıldan baslap, C tili programmalastırıw tilleriniń ataqlılıǵın ólsheytuǵın TIOBE indeksinde turaqlı túrde eń jaqsı tórt tildiń qatarına kiredi<ref>{{Web deregi | bet = TIOBE Index for September 2024| url = https://www.tiobe.com/tiobe-index/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 20-sentyabr | arxivsáne = 2024-jıl 18-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240918165843/https://www.tiobe.com/tiobe-index/| url-status = live}}</ref>. == Ózgeshelikleri == [[File:Ken n dennis.jpg|thumb|[[Dennis Ritchi]] (ońda), C programmalastırıw tiliniń oylap tabıwshısı, Ken Tompson menen birge]]C tili tómendegi ózgesheliklerge iye: * Erkin-formatlı [[derek kodı]] * Útirli noqatlar [[Operator (programmalastırıw)|operatorlardı]] juwmaqlaydı * Figuralı qawsırmalar operatorlardı bloklarǵa gruppalaydı * Orınlanatuǵın kod funkciyalarda jaylasadı; skriptke uqsas [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksis]] joq * Parametrler mánisi boyınsha beriledi; silteme boyınsha beriw mániske kórsetkish beriw arqalı ámelge asırıladı * Salıstırmalı túrde az sanlı gilt sózler * <code>if</code>, <code>for</code>, <code>do</code>, <code>while</code> hám <code>switch</code> sıyaqlı basqarıw aǵımı konstrukciyaları * <code>+</code>,<code>+=</code>,<code>++</code>,<code>&</code>,<code>||</code> sıyaqlı arifmetikalıq, bit boyınsha hám logikalıq operatorlar * Bir operatorda bir neshe menshiklew orınlanıwı múmkin * Paydalanıwshı anıqlaytuǵın identifikatorlar gilt sózlerden ajıratılmaydı; yaǵnıy, sigil arqalı * Blok ishinde járiyalanǵan ózgeriwshi tek sol blokta hám tek járiyalanıwdan keyin ǵana qoljetimli * Funkciyanıń qaytarılatuǵın mánisi itibarǵa alınbawı múmkin * Funkciya funkciyanıń ishinde jaylasa almaydı, biraq geypara translyatorlar bunı qollap-quwatlaydı * Orınlanıw waqtındaǵı polimorfizm funkciya kórsetkishleri arqalı ámelge asırılıwı múmkin * Rekursiyanı qollap-quwatlaydı * Maǵlıwmatlardıń tiplestiriliwi statikalıq, biraq hálsiz qadaǵalanadı; barlıq ózgeriwshilerdiń tipi bar, biraq primitiv tipler arasındaǵı jasırın túrlendiriw hár túrli tiplerdiń ajıratılıwın hálsizlendiredi * Paydalanıwshı anıqlaytuǵın maǵlıwmat tipleri maǵlıwmat tipiniń specifikatorın psevdonimlewge imkaniyat beredi * Massivti anıqlaw hám oǵan kiriw sintaksisi kvadrat qawsırma belgisi arqalı, mısalı, <code>month[11]</code>. Indekslew kórsetkish arifmetikası arqalı anıqlanadı. Pútin massivlerdi arnawlı yamasa kitapxana kodısız kóshiriwge yamasa salıstırıwǵa bolmaydı * Paydalanıwshı anıqlaytuǵın struktura tipleri baylanıslı maǵlıwmat elementleriniń birlik retinde beriliwine hám kóshiriliwine imkaniyat beredi, degen menen eki strukturanı hár bir maydandı salıstırıw ushın arnawlı kodsız salıstırıwǵa bolmaydı * Paydalanıwshı anıqlaytuǵın birlesiw tipleri bir-birin basıp ótetuǵın aǵzalardı qollap-quwatlaydı; bir neshe maǵlıwmat tipleriniń birdey yad ornın bólisiwine imkaniyat beredi * Paydalanıwshı anıqlaytuǵın sanaw tipleri pútin san mánislerin psevdonimlewdi qollap-quwatlaydı * Qatar tipi joq, biraq óziniń standart kitapxanasında sáykes qayta islew menen nul menen tamamlanatuǵın qatarlar ushın sintaksisi bar * Kórsetkishler arqalı kompyuter yadına tómen dárejeli kiriwdi qollap-quwatlaydı * <code>void</code> qaytaratuǵın funkciya retinde proceduralıq konstruktiyanı qollap-quwatlaydı * Standart kitapxana funkciyaları arqalı dinamikalıq yadtı qollap-quwatlaydı * Makro anıqlawdı, [[derek kodı]] faylın qosıwdı hám shártli kompilyaciyanı orınlaw ushın C preprocessorın óz ishine aladı * Fayllar bólek qayta islenetuǵınlıǵı sebepli modullikti qollap-quwatlaydı, kóriniwshilik <code>static</code> hám <code>extern</code> atributları arqalı basqarıladı * Tiykarǵı tildegi funkcional imkaniyatlar minimallastırılǵan, al I/O, qatar manipulyaciyası hám matematikalıq funkciyalar sıyaqlı salıstırmalı túrde quramalı funkcional imkaniyatlar standart kitapxana funkciyaları arqalı qollap-quwatlanadı * Nátiyjedegi kompilyaciyalanǵan kodtıń tiykarındaǵı platformaǵa salıstırmalı túrde ápiwayı talapları bar, bul onı operaciyalıq hám ornatılǵan sistemalar ushın qálewge ılayıqlı etedi == «Hello, world» mısalı == [[File:Hello World Brian Kernighan 1974.jpg|thumb|Brayan Kernigan tárepinen jazılǵan [[«Hello, World» programması|«Hello, World!» programması]] (1978)]] K&R diń birinshi basılımında payda bolǵan [[«Hello, World» programması|«Hello, World!» programması]] mısalı kópshilik programmalastırıw sabaqlıqlarında kirisiw programması ushın úlgi boldı. Programma standart shıǵarıwǵa «hello, world» dep jazadı. Dáslepki versiyası: <syntaxhighlight lang="c"> main() { printf("hello, world\n"); } </syntaxhighlight> Anaǵurlım zamanagóy versiyası:<syntaxhighlight lang="c"> #include <stdio.h> int main(void) { printf("hello, world\n"); } </syntaxhighlight> Birinshi qatar — bul <code>#include</code> penen kórsetilgen preprocessor direktivası, ol preprocessorǵa sol kod qatarın <code>printf</code> sıyaqlı kirgiziw hám shıǵarıw funkciyaları ushın járiyalanıwlardı óz ishine alǵan stdio.h baslı faylınıń teksti menen almastırıwǵa sebep boladı. <code>stdio.h</code> átirapındaǵı múyeshli qawsırmalar baslı fayldı kompilyator menen birge berilgen baslı faylların proektke tán kataloglarda tabılıwı múmkin bolǵan sol atlı fayllardan artıq kóretuǵın izlew strategiyasın paydalanıp tabıwǵa bolatuǵının kórsetedi. Keyingi kod qatarı kirisiw noqatı funkciyası <code>main</code>-di járiyalaydı. Orınlanıw ortalıǵı programma orınlanıwın baslaw ushın usı funkciyanı shaqıradı. int tip specifikatorı funkciyanıń pútin san mánisin qaytaratuǵının kórsetedi. <code>void</code> parametrler dizimi funkciyanıń hesh qanday argument qabıl etpeytuǵının kórsetedi. Orınlanıw ortalıǵı negizinde eki argument (<code>int</code> hám <code>char *[]</code> tipli) beredi, biraq bul implementaciya olardı itibarǵa almaydı. ISO C standartı (5.1.2.2.1-bólim) ya void yamasa usı eki argument bolǵan sintaksisti talap etedi — bul basqa funkciyalarǵa berilmeytuǵın arnawlı qatnas. Ashılatuǵın figuralı qawsırma funkciyanı anıqlaytuǵın kodtıń baslanıwın kórsetedi. Keyingi kod qatarı C standart kitapxanasınıń <code>printf</code> funkciyasın qatar literalı retinde kórsetilgen nol menen tamamlanatuǵın qatardıń birinshi belgisiniń adresi menen shaqıradı (orınlawdı oǵan ótkeredi). <code>\n</code> teksti terminalda shıǵarılǵanda kursordı kelesi qatardıń basına jıljıtatuǵın jańa qatar simvolın ańlatatuǵın qashıw izbe-izligi. <code>printf</code> <code>int</code> mánisin qaytarsa da, ol únsiz taslap jiberiledi. Útirli noqat <code>;</code> shaqırıw operatorın tamamlaydı. Jabılatuǵın figuralı qawsırma <code>main</code> funkciyasınıń juwmaqlanǵanın kórsetedi. C99-ǵa shekem, main funkciyasınıń aqırında anıq <code>return 0</code>; operatorı talap etiletuǵın edi, biraq C99-dan baslap, main funkciyası (dáslepki funkciya shaqırıwı bolǵanlıqtan) óziniń sońǵı jabılatuǵın figuralı qawsırmasına jetkende jasırın túrde <code>0</code> qaytaradı. == Tariyxı == === Dáslepki rawajlanıwlar === {| class="wikitable floatright" style="margin-left: 1.5em;" |+C tiliniń xronologiyası |- ! Jıl ! Rásmiy emes atı ! Rásmiy standart |- | 1972 | birinshi reliz | {{N/A}} |- | 1978 | K&R C | {{N/A}} |- | 1989,<br />1990 | ANSI C, C89,<br />ISO C, C90 | ANSI X3.159-1989<br />ISO/IEC 9899:1990 |- | 1999 | C99, C9X | ISO/IEC 9899:1999 |- | 2011 | C11, C1X | ISO/IEC 9899:2011 |- | 2018 | C17, C18 | ISO/IEC 9899:2018 |- | 2024 | C23, C2X | ISO/IEC 9899:2024 |- | TBA | [[#C2Y|C2Y]] | |} C tiliniń kelip shıǵıwı [[Unix]] [[operaciyalıq sistema]]sın islep shıǵıw menen tıǵız baylanıslı, ol dáslep [[Dennis Ritchi]] hám Ken Tompson tárepinen PDP-7 de assembler tilinde ámelge asırılǵan hám kásiplesleriniń bir neshe ideyaların óz ishine alǵan. Aqıbetinde, olar operaciyalıq sistemanı PDP-11 ge portlawǵa (kóshiriwge) qarar etti. Unix-tiń dáslepki PDP-11 versiyası da assembler tilinde islep shıǵılǵan. ==== B ==== Tompson jańa platforma ushın utilitalardı islep shıǵıwǵa arnalǵan programmalastırıw tilin qáledi. Ol dáslep [[Fortran]] [[Kompilyator|kompilyatorın]] jazıwǵa háreket etti, biraq tez arada bul ideyadan bas tarttı hám onıń ornına jaqında islep shıǵılǵan BCPL dep atalatuǵın sistemalıq programmalastırıw tiliniń qısqartılǵan versiyasın jarattı. Sol waqıtta BCPL-dıń rásmiy táriyipleniwi joq edi,<ref name="NFDsZ">{{Web deregi | url = https://www.lysator.liu.se/c/dmr-on-histories.html| at = Dennis| familiya = Ritchie| bet = BCPL to B to C| jumıs = lysator.liu.se| qaralǵan sáne = 2019-jıl 10-sentyabr | arxivsáne = 2019-jıl 12-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191212221532/http://www.lysator.liu.se/c/dmr-on-histories.html| url-status = live}}</ref> hám Tompson sintaksisti anaǵurlım 'kóp sózli' emes hám SMALGOL dep atalǵan ápiwayılastırılǵan [[ALGOL|ALGOLǵa]] uqsas etip ózgertti. Ol nátiyjeni B dep atadı hám onı «kóp SMALGOL sintaksisi bar BCPL semantikası» dep táriyipledi. BCPL sıyaqlı, B-de jańa mashinalarǵa portlawdı ańsatlastırıw ushın ózin-ózi kompilyaciyalaytuǵın kompilyatorı bar edi<ref name="Ars">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/features/2020/12/a-damn-stupid-thing-to-do-the-origins-of-c/| bet = "A damn stupid thing to do"—the origins of C| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220328143845/https://arstechnica.com/features/2020/12/a-damn-stupid-thing-to-do-the-origins-of-c/| arxivsáne = 2022-jıl 28-mart | familiya = Jensen| at = Richard| sáne = 2020-jıl 9-dekabr | til = en-us| qaralǵan sáne = 2022-jıl 28-mart | jumıs = Ars Technica| url-status = live}}</ref>. Aqıbetinde, B tilinde az sanlı utilitalar jazıldı, sebebi ol júdá áste isledi hám bayt boyınsha adreslew sıyaqlı PDP-11 ózgesheliklerinen paydalana almadı. BCPL-dıń qatardıń aqırına shekemgi kommentariyalardı belgileytuǵın <code>// kommentariyasınan</code> ayırmashılıǵı, B kommentariya shegaralawshısı retinde <code>/* kommentariya */</code> di qabıl etti, bul PL/1 ge kóbirek uqsas edi hám kommentariyalardıń qatarlar ortasında payda bolıwına imkaniyat berdi. (BCPL-dıń kommentariya stili C++ tilinde qayta kirgizildi.) ==== Jańa B hám birinshi C relizi ==== 1971-jılı Ritchi anaǵurlım kúshli PDP-11-diń ózgesheliklerinen paydalanıw ushın B-di jaqsılawdı basladı. Áhmiyetli qosımsha simvollıq maǵlıwmat tipi boldı. Ol bunı Jańa B (NB) dep atadı. Tompson Unix yadrosın jazıw ushın NB-di paydalana basladı hám onıń talapları tildiń rawajlanıw baǵdarın qáliplestirdi<ref name="unixport">{{cite journal|last1=Johnson|first1=S. C.|author-link1=Stephen C. Johnson|last2=Ritchie|first2=D. M.|author-link2=Dennis Ritchie|title=Portability of C Programs and the UNIX System|journal=Bell System Tech. J.|year=1978|volume=57|issue=6|pages=2021–2048|doi=10.1002/j.1538-7305.1978.tb02141.x|citeseerx=10.1.1.138.35|s2cid=17510065|issn=0005-8580}} (Note: The PDF is an OCR scan of the original, and contains a rendering of "IBM 370" as "IBM 310".)</ref>. 1972-jılǵa shekem NB tiline anaǵurlım bay tipler qosıldı. NBde <code>int</code> hám <code>char</code> massivleri bar edi, hám bul tiplerge kórsetkishler, basqa tiplerge kórsetkishler payda etiw imkaniyatı, barlıq tiplerdiń massivleri hám funkciyalardan qaytarılatuǵın tipler qosıldı. Ańlatpalar ishindegi massivler nátiyjeli túrde kórsetkishler retinde qaraldı. Jańa kompilyator jazıldı hám til C dep qayta ataldı. C kompilyatorı hám onıń járdeminde islengen ayırım utilitalar Version 2 Unix quramına kirgizildi, ol sonday-aq Research Unix dep te ataladı. ==== Strukturalar hám Unix yadrosın qayta jazıw ==== 1973-jıl noyabrde shıǵarılǵan Version 4 [[Unix]]-te Unix yadrosı C tilinde keń kólemde qayta ámelge asırıldı. Usı waqıtqa kelip, C tili <code>struct</code> tipleri sıyaqlı ayırım kúshli ózgesheliklerge iye bolǵan edi. Preprocessor shama menen 1973-jılı Alan Snayderdiń talabı menen hám sonday-aq BCPL hám PL/I tillerinde bar bolǵan fayldı qosıw mexanizmleriniń paydalılıǵın moyınlaw menen kirgizildi. Onıń dáslepki versiyası tek qosılǵan fayllardı hám ápiwayı qatar almastırıwların támiyinledi: parametrsiz makroslardıń <code>#include</code> hám <code>#define</code> buyrıqları. Sonnan keyin tez arada, tiykarınan Mayk Lesk, sońınan Djon Rayzer tárepinen, argumentleri bar makroslardı hám shártli kompilyaciyanı óz ishine alatuǵın etip keńeytildi. Unix assembler tilinen basqa tilde ámelge asırılǵan birinshi operaciyalıq sistema yadrolarınıń biri boldı. Aldınǵı mısallarǵa Multics sisteması (ol PL/I tilinde jazılǵan) hám 1961-jılı Burroughs B5000 ushın Master Control Program (MCP) (ol [[ALGOL]] tilinde jazılǵan) kiredi. 1977-jılı hám onıń átirapında Ritchi hám Stiven S. Djonson Unix operaciyalıq sistemasınıń portativligin ańsatlastırıw ushın tilge qosımsha ózgerisler kirgizdi. Djonsonnıń Portativ C Kompilyatorı jańa platformalarda C-diń bir neshe implementaciyaları ushın tiykar boldı. === K&R C === [[File:The C Programming Language, First Edition Cover (2).svg|thumb|240x240px|Brayan Kernigan hám [[Dennis Ritchi|Dennis Ritchidiń]] [[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabınıń]] birinshi basılımınıń muqabası]] 1978-jılı Brayan Kernigan hám [[Dennis Ritchi]] [[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabınıń]] birinshi basılımın járiyaladı. Avtorlarınıń bas háriplerinen K&R dep atalǵan bul kitap kóp jıllar dawamında tildiń rásmiy emes specifikaciyası retinde xızmet etti. Onda táriyiplengen C versiyası kóbinese «K&R C» dep ataladı. Bul 1978-jılı shıǵarılǵanlıqtan, ol házir C78 dep te ataladı<ref name="qOvzA">{{cite book|url=https://nxmnpg.lemoda.net/7/c78|title=FreeBSD Miscellaneous Information Manual|date=May 30, 2011|edition=FreeBSD 13.0|chapter=C manual pages|access-date=January 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210121024455/https://nxmnpg.lemoda.net/7/c78|archive-date=January 21, 2021|url-status=live}} [https://www.freebsd.org/cgi/man.cgi?query=c78&apropos=0&sektion=0&manpath=FreeBSD+9-current&arch=default&format=html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121033654/https://www.freebsd.org/cgi/man.cgi?query=c78&apropos=0&sektion=0&manpath=FreeBSD+9-current&arch=default&format=html|date=January 21, 2021}}</ref>. Kitaptıń ekinshi basılımı tómende táriyiplengen keyingi ANSI C standartın qamtıydı. K&R bir neshe til ózgesheliklerin kirgizdi: * Standart kirgiziw/shıǵarıw kitapxanası * <code>long int</code> maǵlıwmat tipi * <code>unsigned int</code> maǵlıwmat tipi * <code>=op</code> formasındaǵı quramalı menshiklew operatorları (mısalı, <code>=-</code>) <code>i=-10</code> sıyaqlı konstrukciyalar tárepinen payda bolǵan semantikalıq eki mánililikti joq etiw ushın <code>op=</code> formasına ózgertildi (yaǵnıy, <code>-=</code>), bul <code>i = -10</code> (i -10ǵa teń bolsın) degen múmkin bolǵan niyet ornına <code>i =- 10</code> (i-di 10ǵa kemeytiw) dep interpretaciyalanǵan edi. 1989-jılǵı ANSI standartı járiyalanǵannan keyin de, kóp jıllar dawamında K&R C ele de C baǵdarlamashıları maksimal portativlikke umtılǵanda ózlerin shekleytuǵın «eń tómengi ulıwma bólim» dep esaplanatuǵın edi, sebebi kóp eski kompilyatorlar ele de qollanıwda edi hám dıqqat penen jazılǵan K&R C kodı Standart C-de de nızamlı bola alatuǵın edi. C-diń keyingi versiyaları funkciyalardıń anıq tip járiyalanıwın talap etkenine qaramastan, K&R C tek <code>int</code>-ten basqa tip qaytaratuǵın funkciyalardıń qollanıwdan aldın járiyalanıwın talap etti. Aldınnan járiyalanbastan paydalanılǵan funkciyalar <code>int</code> qaytaradı dep boljanǵan. Mısalı: <syntaxhighlight lang="c" line> long long_function(); calling_function() { long longvar; register intvar; longvar = long_function(); if (longvar > 1) intvar = 0; else intvar = int_function(); return intvar; } </syntaxhighlight> <code>long_function()</code> járiyalanıwı (1-qatarda) talap etiledi, sebebi ol int emes, al <code>long</code> qaytaradı. <code>int_function</code> funkciyasın (11-qatar) járiyalanbaǵan bolsa da shaqırıwǵa boladı, sebebi ol <code>int</code> qaytaradı. Sonday-aq, <code>intvar</code> ózgeriwshisin int tipi retinde járiyalaw kerek emes, sebebi bul <code>register</code> gilt sózi ushın standart tip bolıp tabıladı. Funkciya járiyalanıwları argumentler haqqında informaciyanı óz ishine almaǵanlıqtan, tip tekseriwleri orınlanbadı, degen menen ayırım kompilyatorlar eger funkciyaǵa hár túrli shaqırıwlar hár túrli sanlı yamasa tipli argumentlerdi paydalansa, eskertiw beretuǵın edi. Unix-tiń lint utilitası sıyaqlı qurallar islep shıǵıldı, olar (basqa zatlar menen bir qatarda) bir neshe derek faylları boyınsha funkciya qollanıwınıń sáykesligin tekserdi. K&R C járiyalanǵannan keyingi jıllarda tilge bir neshe ózgeshelikler qosıldı, olar AT&T (ásirese PCC<ref name="SkKfZ">{{cite report |first1=Bjarne |last1=Stroustrup |author-link=Bjarne Stroustrup |title=Sibling rivalry: C and C++ |publisher=AT&T Labs |number=TD-54MQZY |year=2002 |url=http://stroustrup.com/sibling_rivalry.pdf |access-date=April 14, 2014 |archive-date=August 24, 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140824072719/http://www.stroustrup.com/sibling_rivalry.pdf |url-status=live }}</ref>) hám basqa óndiriwshilerdiń kompilyatorları tárepinen qollap-quwatlandı. Olarǵa tómendegiler kiredi: * <code>void</code> funkciyalar; mánis qaytarmaytuǵın funkciyalar * <code>struct</code> yamasa<code>union</code> tiplerin qaytaratuǵın funkciyalar * <code>struct</code> ózgeriwshileri ushın menshiklew * Sanap ótiw tipleri Tildiń ataqlılıǵı, standart kitapxana interfeysleri boyınsha kelisimniń joqlıǵı hám K&R specifikaciyasına sáykes kelmew standartlastırıw háreketlerine alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cs.man.ac.uk/~pjj/cs211/c_rationale/node2.html| bet = Rationale for American National Standard for Information Systems – Programming Language – C| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20240717164722/https://www.cs.man.ac.uk/~pjj/cs211/c_rationale/node2.html| arxivsáne = 2024-jıl 17-iyul }}</ref>. === ANSI C hám ISO C === 1970-jıllardıń aqırında hám 1980-jıllarda, C versiyaları IBM PC sıyaqlı meynfreym kompyuterlerdiń, minikompyuterlerdiń hám mikrokompyuterlerdiń keń túri ushın ámelge asırıldı, sebebi onıń ataqlılıǵı ádewir arttı. 1983-jılı Amerika Milliy Standartlar Instituti (ANSI) C-diń standart specifikaciyasın belgilew ushın X3J11 komitetin dúzdi. X3J11 C standartın Unix implementaciyasına tiykarladı; degen menen, Unix C kitapxanasınıń portativ emes bólimi IEEE 1003 jumıs toparına tapsırıldı, bul 1988-jılǵı POSIX standartı ushın tiykar boldı. 1989-jılı C standartı ANSI X3.159-1989 «Programmalastırıw tili C» retinde ratifikaciyalandı. Tildiń bul versiyası kóbinese ANSI C, Standart C yamasa geyde C89 dep ataladı. 1990-jılı ANSI C standartı (formatlaw ózgerisleri menen) Xalıqaralıq Standartlastırıw Shólkemi (ISO) tárepinen ISO/IEC 9899:1990 retinde qabıl etildi, ol geyde C90 dep ataladı. Sonlıqtan, «C89» hám «C90» terminleri birdey programmalastırıw tilin bildiredi. ANSI, basqa milliy standartlar shólkemleri sıyaqlı, endi C standartın jeke islep shıqpaydı, al ISO/IEC JTC1/SC22/WG14 jumıs toparı tárepinen qollap-quwatlanatuǵın xalıqaralıq C standartına súyenedi. Xalıqaralıq standartqa jańalanıwdı milliy qabıl etiw ádette ISO baspasınan keyin bir jıl ishinde júz beredi. C standartlastırıw procesiniń maqsetleriniń biri keyinirek kirgizilgen kóplegen rásmiy emes ózgesheliklerdi óz ishine alǵan K&R C-diń supersetin jaratıw edi. Standartlar komiteti sonıń menen bir qatarda funkciya prototipleri (C++-ten alınǵan), void kórsetkishleri, xalıqaralıq simvol toplamların hám lokallardı qollap-quwatlaw hám preprocessor jaqsılanıwları sıyaqlı bir neshe qosımsha ózgesheliklerdi de qostı. Degen menen parametr járiyalanıwları ushın sintaksis C++-te qollanılǵan stilge sáykes keńeytilgen bolsa da, K&R interfeysine bar bolǵan derek kodı menen sáykeslik ushın ruqsat beriliwi dawam etti. C89 házirgi C kompilyatorları tárepinen qollap-quwatlanadı hám kópshilik zamanagóy C kodı oǵan tiykarlanǵan. Tek Standart C-de jazılǵan hám hesh qanday apparatlıq támiynatqa baylanıslı boljawları joq hár qanday programma sáykes C implementaciyası bar hár qanday platformada, onıń resurs sheklewleri sheńberinde durıs islep turadı. Bunday saqlıq ilajlarısız, programmalar tek belgili bir platformada yamasa belgili bir kompilyator menen kompilyaciyalana aladı, mısalı, GUI kitapxanaları sıyaqlı standart emes kitapxanalardı paydalanıw yamasa maǵlıwmat túrleriniń anıq ólshemi hám bayt tártibi sıyaqlı kompilyatorǵa yamasa platformaǵa tán atributlarǵa súyeniw sebepli. Kod standartqa sáykes keletuǵın yamasa K&R C-ge tiykarlanǵan kompilyatorlar tárepinen de kompilyaciyalana alıwı kerek bolǵan jaǵdaylarda, <code>__STDC__</code> makrosı kodtı Standart hám K&R bólimlerine ajıratıw ushın qollanılıwı múmkin, bul K&R C-ge tiykarlanǵan kompilyatorda tek Standart C-de bar bolǵan ózgesheliklerdi paydalanıwdıń aldın aladı. ANSI/ISO standartlastırıw procesinen keyin, C tili specifikaciyası bir neshe jıl dawamında salıstırmalı túrde turaqlı qaldı. 1995-jılı 1990-jılǵı C standartına Normativ Dúzetiw 1 (ISO/IEC 9899/AMD1:1995, rásmiy emes túrde C95 dep ataladı) járiyalandı, ol geypara detallardı dúzetiw hám xalıqaralıq simvol toplamlarına keńirek qollap-quwatlaw qosıw ushın boldı<ref name="NWUon">{{cite book |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |title=C Integrity |url=https://www.iso.org/standard/23909.html |publisher=International Organization for Standardization |date=March 30, 1995 |access-date=July 24, 2018 |archive-date=July 25, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180725033429/https://www.iso.org/standard/23909.html |url-status=live }}</ref>. === C99 === C standartı 1990-jıllardıń aqırında jáne qayta kórip shıǵıldı, bul 1999-jılı ISO/IEC 9899:1999 járiyalanıwına alıp keldi, ol kóbinese «C99» dep ataladı. Sonnan berli oǵan Texnikalıq Dúzetiwler arqalı úsh ret ózgeris kirgizildi<ref name="WG14">{{Web deregi | bet = JTC1/SC22/WG14&nbsp;– C| url = http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/| jumıs = Home page| baspaxana = ISO/IEC| qaralǵan sáne = 2011-jıl 2-iyun | arxivsáne = 2018-jıl 12-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180212100115/http://www.open-std.org/JTC1/SC22/WG14/| url-status = live}}</ref>. C99 bir neshe jańa ózgeshelikler kirgizdi, sonıń ishinde ishki funkciyalar, bir neshe jańa maǵlıwmat tipleri <code>(long long int</code> hám <code>complex</code> sanlardı kórsetiw ushın kompleks tip), ózgeriwshi uzınlıqtaǵı massivler hám iykemli massiv aǵzaları, IEEE 754 haqıyqıy sanların jaqsıraq qollap-quwatlaw, variativ makroslardı (ózgeriwshi arnost makroslar) qollap-quwatlaw hám BCPL yamasa C++ tillerindegi sıyaqlı <code>//</code> menen baslanatuǵın bir qatarlı kommentariyalardı qollap-quwatlaw. Olardıń kópshiligi bir neshe C kompilyatorlarında keńeytpeler retinde ámelge asırılǵan edi. C99 tiykarınan C90 menen keri sáykes keledi, biraq ayırım jaǵdaylarda qatańlaw; ásirese, tip specifikatorı joq járiyalanıw endi <code>int</code>-ti jasırın túrde boljanbaydı. C99 qollap-quwatlawınıń bar ekenin kórsetiw ushın standart <code>__STDC_VERSION__</code> makrosı <code>199901L</code> mánisi menen anıqlanǵan. GCC, Solaris Studio hám basqa C kompilyatorları házir C99-dıń kóplegen yamasa barlıq jańa ózgesheliklerin qollap-quwatlaydı. Degen menen, [[Microsoft Visual C++]]-tegi C kompilyatorı C89 standartın hám C++11 menen sáykeslik ushın kerek bolǵan C99 bólimlerin ámelge asıradı<ref name="YTKIv">{{Web deregi | url = http://www.drdobbs.com/cpp/interview-with-herb-sutter/231900562| bet = Interview with Herb Sutter| jumıs = [[Dr. Dobbs]]| avtor = Andrew Binstock| sáne = 2011-jıl 12-oktyabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 7-sentyabr | arxivsáne = 2013-jıl 2-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130802070446/http://www.drdobbs.com/cpp/interview-with-herb-sutter/231900562| url-status = live}}</ref>. Bunnan tısqarı, C99 standartı qashıw simvolları (mısalı, <code>\u0040</code> yamasa <code>\U0001f431</code>) túrinde Unicode paydalanatuǵın identifikatorlardı qollap-quwatlawdı talap etedi hám shiyki Unicode atların qollap-quwatlawdı usınıs etedi. === C11 === 2007-jılı C standartın jáne bir qayta kórip shıǵıw boyınsha jumıslar baslandı, ol rásmiy túrde 2011-jıl 8-dekabrde ISO/IEC 9899:2011 járiyalanǵanǵa shekem rásmiy emes túrde «C1X» dep ataldı. C standartları komiteti bar bolǵan implementaciyalar tárepinen testlenbegen jańa ózgesheliklerdiń qabıl etiliwin sheklew boyınsha kórsetpelerdi qabıl etti. C11 standartı C tiline hám kitapxanasına kóp jańa ózgeshelikler qosadı, sonıń ishinde tip ulıwma makrosları, anonim strukturalar, jaqsılanǵan Unicode qollap-quwatlawı, atomlı operaciyalar, kóp aǵımlıq hám shegaraları tekserilgen funkciyalar. Ol sonıń menen birge bar bolǵan C99 kitapxanasınıń geypara bólimlerin qosımsha etedi hám C++ penen sáykeslikti jaqsılaydı. C11 qollap-quwatlawınıń bar ekenin kórsetiw ushın <code>__STDC_VERSION__</code> standart makrosı <code>201112L</code> retinde anıqlanǵan. === C17 === C17 — bul 2018-jıl iyun ayında járiyalanǵan C programmalastırıw tili standartı ISO/IEC 9899:2018 ushın rásmiy emes at. Ol hesh qanday jańa til ózgesheliklerin kirgizbeydi, tek C11-degi kemshiliklerge texnikalıq dúzetiwler hám anıqlamalar ǵana kirgizedi. C17 qollap-quwatlawınıń bar ekenin kórsetiw ushın <code>__STDC_VERSION__</code> standart makrosı <code>201710L</code> retinde anıqlanǵan. === C23 === C23 — bul házirgi tiykarǵı C tili standartı qayta kórip shıǵılıwınıń rásmiy emes atı hám ol rawajlanıwınıń úlken bóliminde «C2X» dep atalǵan. Ol aldıńǵı relizlerge tiykarlanıp, jańa gilt sózler, <code>nullptr_t</code> hám <code>_BitInt(N)</code> sıyaqlı tipler hám standart kitapxanaǵa keńeytiwler sıyaqlı jańa ózgeshelikler kirgizedi<ref>{{Web deregi | bet = ISO/IEC 9899:2024 (en) — N3220 working draft| url = https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n3220.pdf| qaralǵan sáne = 2025-jıl 11-iyul }}</ref>. C23 2024-jıl oktyabr ayında ISO/IEC 9899:2024 retinde járiyalandı<ref name="N3132">{{Web deregi | bet = WG14-N3132 : Revised C23 Schedule| url = https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n3132.pdf| jumıs = open-std.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230609204739/https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n3132.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 9-iyun | sáne = 2023-jıl 4-iyun | url-status = live}}</ref>. C23 qollap-quwatlawınıń bar ekenin kórsetiw ushın <code>__STDC_VERSION__</code> standart makrosı <code>202311L</code> retinde anıqlanǵan. === C2Y === C2Y — bul C23 (C2X) ten keyingi, 2020-jıllardıń aqırında shıǵarılıwı úmit etiletuǵın kelesi tiykarǵı C tili standartı qayta kórip shıǵılıwınıń rásmiy emes atı, sonlıqtan «C2Y» de «2» bar. C2Y-diń dáslepki jumıs joybarı 2024-jıl fevral ayında ISO/IEC JTC1/SC22/WG14 jumıs toparı tárepinen N3220 retinde shıǵarıldı<ref name="N3220">{{Web deregi | bet = WG14-N3220 : Working Draft, C2y| url = https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n3220.pdf| jumıs = open-std.org| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240226053735/https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n3220.pdf| arxivsáne = 2024-jıl 26-fevral | sáne = 2024-jıl 21-fevral | url-status = live}}</ref>. === Embedded C === Tariyxıy jaqtan, ornatılǵan C programmalastırıw qatań noqatlı arifmetika, bir neshe hár túrli yad bankleri hám tiykarǵı I/O operaciyaları sıyaqlı ekzotikalıq ózgesheliklerdi qollap-quwatlaw ushın C tiline standart emes keńeytpelerdi talap etken. 2008-jılı C Standartları Komiteti C tilin keńeytetuǵın texnikalıq esabat járiyaladı, ol barlıq implementaciyalardıń sáykes keliwi ushın ulıwma standart usınıw arqalı bul máselelerdi sheshiwge baǵdarlanǵan<ref name="TR18037">{{Web deregi | bet = TR 18037: Embedded C| url = https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n1169.pdf| jumıs = open-std.org| id = ISO/IEC JTC1 SC22 WG14 N1169| sáne = 2006-jıl 4-aprel | qaralǵan sáne = 2011-jıl 26-iyul | arxivsáne = 2021-jıl 25-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210225224616/https://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n1169.pdf| url-status = live}}</ref>. Ol ádettegi C-de bolmaǵan bir qatar ózgesheliklerdi óz ishine aladı, mısalı, qatań noqatlı arifmetika, atalǵan adres keńislikleri hám tiykarǵı I/O apparatlıq adreslew. == Anıqlama == Qatardıń aqırı C tilinde ulıwma áhmiyetli emes; degen menen, qatar shegaraları preprocessor basqıshında áhmiyetke iye. Kommentariyalar ya <code>/*</code> hám <code>*/</code> shegaralawshıları arasında, yamasa (C99-dan baslap) <code>//</code> belgisi artınan qatardıń aqırına shekem payda bolıwı múmkin. <code>/*</code> hám <code>*/</code> menen shegaralanǵan kommentariyalar bir-biriniń ishinde jaylaspaydı hám bul simvollar izbe-izligi qatar yamasa simvol literalları ishinde ushırassa, kommentariya shegaralawshıları retinde interpretaciyalanbaydı. C derek faylları járiyalanıwlar hám funkciya anıqlamaların óz ishine aladı. Funkciya anıqlamaları, óz gezeginde, járiyalanıwlar hám operatorlardı óz ishine aladı. Járiyalanıwlar ya <code>struct</code>, <code>union</code> hám <code>enum</code> sıyaqlı gilt sózler arqalı jańa tiplerdi anıqlaydı, ya bolmasa jańa ózgeriwshilerge tiplerdi menshikleydi hám bálkim orın ajıratadı, ádette tip penen birge ózgeriwshi atın jazıw arqalı. <code>char</code> hám <code>int</code> sıyaqlı gilt sózler ornatılǵan tiplerdi kórsetedi. Kod bólimleri járiyalanıwlardıń kóriw sheńberin sheklew hám basqarıw strukturaları ushın bir operator retinde xızmet etiw maqsetinde figuralı qawsırmalar (<code>{</code> hám <code>}</code>) ishine alınadı. Imperativ til retinde, C háreketlerdi kórsetiw ushın operatorlardı paydalanadı. Eń keń tarqalǵan operator — bul bahalanatuǵın ańlatpadan hám onnan keyingi útirli noqattan ibarat bolǵan ańlatpa operatorı; bahalanıwdıń qosımsha tásiri retinde funkciyalar shaqırılıwı hám ózgeriwshilerge jańa mánisler tayınlanıwı múmkin. Operatorlardıń ádettegi izbe-iz orınlanıwın ózgertiw ushın, C saqlanǵan gilt sózler menen belgilengen bir neshe basqarıw aǵımı operatorların usınadı. [[Strukturalıq programmalastırıw]] <code>if</code> ... [<code>else</code>] shártli orınlanıwı hám <code>do</code> ... <code>while</code>, <code>while</code> hám <code>for</code> iterativ orınlanıwı (cikl) arqalı qollap-quwatlanadı. <code>for</code> operatorınıń bólek inicializaciya, tekseriw hám qayta inicializaciya ańlatpaları bar, olardıń hárbiri yamasa hámmesi de túsirip qaldırılıwı múmkin. <code>break</code> hám <code>continue</code> cikl ishinde qollanılıwı múmkin. Break eń ishki cikl operatorınan shıǵıw ushın, al continue onıń qayta inicializaciyasına ótiw ushın qollanıladı. Sonday-aq, funkciya ishinde belgilengen belgige tikkeley ótetuǵın strukturalanbaǵan <code>goto</code> operatorı da bar. <code>switch</code> pútin san ańlatpasınıń mánisine tiykarlanıp orınlanatuǵın jaǵdaydı tańlaydı. Basqa kóplegen tillerden ayırmashılıǵı, <code>case</code> <code>break</code> penen toqtatılmasa, basqarıw aǵımı kelesi jaǵdayǵa ótedi. Ańlatpalar hár túrli ornatılǵan operatorlardı paydalanıwı hám funkciya shaqırıwların óz ishine alıwı múmkin. Funkciyalarǵa argumentlerdiń hám kópshilik operatorlarǵa operandlardıń bahalanıw tártibi anıqlanbaǵan. Bahalanıwlar hátte aralasıp ketiwi de múmkin. Degen menen, barlıq qosımsha tásirler (ózgeriwshilerge saqlawdı qosqanda) kelesi «izbe-izlik noqatı»nan aldın júz beredi; izbe-izlik noqatları hárbir ańlatpa operatorınıń aqırı, hárbir funkciya shaqırıwına kiriw hám onnan qaytıwdı óz ishine aladı. Izbe-izlik noqatları sonıń menen birge belgili bir operatorlardı (<code>&&</code>, <code>||</code>, <code>?:</code> hám útir operatorı) óz ishine alǵan ańlatpalardı bahalaw waqtında da payda boladı. Bul kompilyator tárepinen obyekt kodın joqarı dárejede optimallastırıwǵa imkaniyat beredi, biraq C baǵdarlamashılarınan basqa programmalastırıw tillerine qaraǵanda isenimli nátiyjeler alıw ushın kóbirek itibar beriwdi talap etedi. Kernigan hám [[Dennis Ritchi|Ritchi]] [[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabınıń]] kirisiwinde bılay deydi: «C, basqa hár qanday til sıyaqlı, óziniń kemshiliklerine iye. Geypara operatorlardıń orınlanıw tártibi nadurıs; sintaksistiń geypara bólimleri jaqsıraq bolıwı múmkin edi». C standartı bunday ózgerislerdiń bar bolǵan programmalıq támiynatqa tásiri sebepli, bul kemshiliklerdiń kópshiligin dúzetiwge urınbadı. === Simvollar toplamı === Tiykarǵı C derek simvollar jıynaǵı tómendegi belgilerdi óz ishine aladı:<ref name="draft2007"> [https://www.open-std.org/JTC1/SC22/WG14/www/docs/n1256.pdf "Committee Draft ISO/IEC 9899:TC3: 5.2.1 Character sets"]. 2007. </ref> * ISO tiykarǵı [[Latın tili|latın]] álipbesiniń kishi hám bas háripleri: <code>a</code>–<code>z</code>, <code>A</code>–<code>Z</code> * Onlıq sanlar: <code>0</code>–<code>9</code> * Grafikalıq simvollar: <code>! " # % & ' ( ) * + , - . / : ; < = > ? [ \ ] ^ _ { | } ~</code> * Bos orın simvolları: probel, gorizontal tabulyaciya, vertikal tabulyaciya, forma almastırıw, jańa qatar Jańa qatar simvolı tekst qatarınıń aqırın bildiredi; ol haqıyqıy bir simvolǵa sáykes keliwi shárt emes, degen menen qolaylılıq ushın C onı solay qarastıradı. POSIX standartı tiykarǵı C derek simvollar toplamına bir neshe simvollar (ásirese «@») qosatuǵın portativ belgiler toplamın talap etedi. Eki standart ta hesh qanday anıq mánis kodlawın kórsetpeydi — ASCII hám EBCDIC ekewi de bul standartlarǵa sáykes keledi, sebebi olar keminde sol tiykarǵı belgilerdi óz ishine aladı, hátte ol belgiler ushın hár túrli kodlanǵan mánislerdi paydalansa da. Qosımsha kóp baytlı kodlanǵan simvollar qatar literallarında qollanılıwı múmkin, biraq olar tolıq portativ emes. C99-dan baslap kóp milletli Unicode simvolları <code>\uXXXX</code> yamasa <code>\UXXXXXXXX</code> kodlawın paydalanıp C derek teksti ishine portativ túrde jaylastırılıwı múmkin (bul jerde <code>X</code> on altılıq belgini ańlatadı). Tiykarǵı C orınlanıw simvollar toplamı sol belgilerdi, sonday-aq nol belgisiniń, eskertiwdiń, keri qaytıwdıń hám qatar basına qaytıwınıń kórinislerin óz ishine aladı. Keńeytilgen simvollar toplamların orınlanıw waqtında qollap-quwatlaw C standartınıń hárbir jańalanıwı menen arttı. === Rezervlengen sózler === C-diń barlıq versiyalarında registrge sezgir aldınnan saqlanǵan sózler bar. Saqlanǵan sózler bolǵanlıqtan, olar ózgeriwshi atları retinde qollanıla almaydı. C89-da 32 aldınnan saqlanǵan sóz bar: {{div col|colwidth=13em}} * <code>auto</code> * <code>break</code> * <code>case</code> * <code>char</code> * <code>const</code> * <code>continue</code> * <code>default</code> * <code>do</code> * <code>double</code> * <code>else</code> * <code>enum</code> * <code>extern</code> * <code>float</code> * <code>for</code> * <code>goto</code> * <code>if</code> * <code>int</code> * <code>long</code> * <code>register</code> * <code>return</code> * <code>short</code> * <code>signed</code> * <code>sizeof</code> * <code>static</code> * <code>struct</code> * <code>switch</code> * <code>typedef</code> * <code>union</code> * <code>unsigned</code> * <code>void</code> * <code>volatile</code> * <code>while</code>{{div col end}} C99 jáne bes saqlanǵan sóz qostı: (‡ C23 gilt sóziniń alternativ imlasın bildiredi) {{div col|colwidth=13em}} * <code>inline</code> * <code>restrict</code> * <code>_Bool</code> ‡ * <code>_Complex</code> * <code>_Imaginary</code> {{div col end}} C11 jáne jeti saqlanǵan sóz qostı:<ref name="ISOIEC 9899">{{Web deregi | url = http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n1548.pdf| bet = ISO/IEC 9899:201x (ISO C11) Committee Draft| jumıs = open-std.org| sáne = 2010-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2011-jıl 16-sentyabr | arxivsáne = 2017-jıl 22-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171222215122/http://www.open-std.org/jtc1/sc22/wg14/www/docs/n1548.pdf| url-status = live}}</ref> (‡ C23 gilt sóziniń alternativ imlasın bildiredi) {{div col|colwidth=13em}} * <code>_Alignas</code> ‡ * <code>_Alignof</code> ‡ * <code>_Atomic</code> * <code>_Generic</code> * <code>_Noreturn</code> * <code>_Static_assert</code> ‡ * <code>_Thread_local</code> ‡ {{div col end}} C23 jáne on bes sózdi rezervledi: {{div col|colwidth=13em}} * <code>alignas</code> * <code>alignof</code> * <code>bool</code> * <code>constexpr</code> * <code>false</code> * <code>nullptr</code> * <code>static_assert</code> * <code>thread_local</code> * <code>true</code> * <code>typeof</code> * <code>typeof_unqual</code> * <code>_BitInt</code> * <code>_Decimal32</code> * <code>_Decimal64</code> * <code>_Decimal128</code> {{div col end}} Sońǵı waqıtta saqlanǵan sózlerdiń kópshiligi tómengi sızıqsha menen baslanıp, bas hárip penen dawam etedi, sebebi bunday formadaǵı identifikatorlar aldın C standartı tárepinen tek implementaciyalar tárepinen paydalanıw ushın rezervlengen edi. Bar bolǵan programma derek kodı bunday identifikatorlardı paydalanbaǵan bolıwı kerek bolǵanlıqtan, C implementaciyaları programmalastırıw tiliniń bul keńeytpelerin qollap-quwatlay baslaǵanda oǵan tásir etpeydi. Geypara standart tema atları tómengi sızıqshalı identifikatorlar ushın qolaylıraq sinonimlerdi anıqlaydı. Bul sózlerdiń geyparaları C23-te ózleriniń ádettegi imlası menen gilt sózler retinde qosıldı hám sáykes makroslar alıp taslandı. C89-ǵa shekem <code>entry</code> gilt sóz retinde rezervlengen edi. K&R dep atalǵan C89-dı táriyipleytuǵın [[C programmalastırıw tili (kitap)|«C programmalastırıw tili» kitabınıń]] ekinshi basılımında Kernigan hám [[Dennis Ritchi|Ritchi]] bılay dep jazǵan: «... [gilt sóz] <code>entry</code>, aldın rezervlengen, biraq hesh qashan qollanılmaǵan, endi rezervlengen emes.» hám «Óli tuwılǵan entry gilt sózi alıp taslandı.» === Operatorlar === C [[Operator (programmalastırıw)|operatorlardıń]] bay toplamın qollap-quwatlaydı, olar ańlatpanıń ishinde sol ańlatpanı bahalaw waqtında orınlanatuǵın manipulyaciyalardı kórsetiw ushın paydalanılatuǵın simvollar. C tili tómendegi operatorlarǵa iye: * arifmetikalıq: [[Addition|<code>+</code>]], [[Subtraction|<code>-</code>]], [[Multiplication|<code>*</code>]], [[Division (mathematics)|<code>/</code>]], [[Modulo operation|<code>%</code>]] * menshiklew: <code>=</code> * keńeytilgen menshiklew: +=, -=, *=, /=, %=, &=, |=, ^=, <<=, >>= * bit boyınsha logika: <code>~</code>, <code>&</code>, <code>|</code>, <code>^</code> * bit boyınsha jıljıtıw: <code>&lt;&lt;</code>, <code>&gt;&gt;</code> * bul logikası: <code>!</code>, <code>&&</code>, <code>||</code> * shártli bahalaw: [[?:|<code>? :</code>]] * teńlikti tekseriw: [[Equality (mathematics)|<code>==</code>]], [[Inequality (mathematics)|<code>!=</code>]] * funkciya shaqırıw: <code>( )</code> * inkrement hám dekrement: <code>++</code>, <code>--</code> * aǵzanı tańlaw: <code>.</code>, <code>-></code> * obyekt ólshemi: <code>sizeof</code> * tip: <code>typeof</code>, <code>typeof_unqual</code> ''since C23'' * tártip qatnasları: <code>&lt;</code>, <code>&lt;=</code>, <code>&gt;</code>, <code>&gt;=</code> * silteme hám siltemeni anıqlaw: <code>&</code>, <code>*</code>, <code>[ ]</code> * izbe-izlik: [[Comma operator|<code>,</code>]] * kishi ańlatpanı gruppalaw: <code>( )</code> * tip túrlendiriw: <code>(''typename'')</code> C menshiklewdi kórsetiw ushın (matematikada teńlikti ańlatıw ushın qollanılatuǵın) <code>=</code> operatorın paydalanadı, bul [[Fortran]] hám PL/I-dıń úlgisine ámel etedi, biraq [[ALGOL]] hám onıń tuwındılarınan ayırmashılıq etedi. C teńlikti tekseriw ushın <code>==</code> operatorın paydalanadı. Menshiklew hám teńlik operatorları arasındaǵı uqsaslıq biriniń ornına ekinshisiniń tosınarlı paydalanılıwına alıp keliwi múmkin hám kóp jaǵdaylarda bul qátelik qáte xabarın payda etpeydi (degen menen ayırım kompilyatorlar eskertiwler beredi). Mısalı, <code>if (a == b + 1)</code> shártli ańlatpası qátelik penen <code>if (a = b + 1)</code> dep jazılıwı múmkin, bul eger menshiklewden keyin <code>a</code>-nıń mánisi <code>0</code> bolmasa, <code>true</code> dep bahalanadı<ref name="AutoTX-8">{{Web deregi | url = http://www.cs.ucr.edu/~nxiao/cs10/errors.htm| bet = 10 Common Programming Mistakes in C++| jumıs = Cs.ucr.edu| qaralǵan sáne = 2009-jıl 26-iyun | arxivsáne = 2008-jıl 21-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20081021080953/http://www.cs.ucr.edu/~nxiao/cs10/errors.htm| url-status = live}}</ref>. C operatorlarınıń orınlanıw tártibi bárqulla intuitiv emes. Mısalı, <code>==</code> operatorı <code>&</code> (bit boyınsha AND) hám <code>|</code> (bit boyınsha OR) operatorlarına qaraǵanda kúshlirek baylanısadı (olardan aldın orınlanadı), <code>x & 1 == 0</code> sıyaqlı ańlatpalarda, eger kod jazıwshınıń maqseti sol bolsa, <code>(x & 1) == 0</code> dep jazılıwı kerek<ref name="AutoTX-9">{{cite book |title=C and the 8051 |edition=3rd |last1=Schultz |first1=Thomas |year=2004 |publisher=PageFree Publishing Inc. |location=Otsego, MI |isbn=978-1-58961-237-2 |page=20 |url={{GBurl|id=rI0c8kWbxooC|pg=PT47}} |access-date=February 10, 2012 }}</ref>. === Maǵlıwmat tipleri === [[File:1999 ISO C Concepts.png|thumb]] C-degi tip sisteması statikalıq hám hálsiz tiplestirilgen bolıp, bul onı Pascal sıyaqlı [[ALGOL]] tuwındılarınıń tip sistemasına uqsas etedi<ref name="Nmlwr">{{cite journal |last1=Feuer |first1=Alan R. |last2=Gehani |first2=Narain H. |date=March 1982 |title=Comparison of the Programming Languages C and Pascal |journal=ACM Computing Surveys |volume=14 |issue=1 |pages=73–92 |doi=10.1145/356869.356872 |s2cid=3136859}}</ref>. Hár túrli ólshemdegi, oń hám teris, haqıyqıy sanlar hám sanap ótiw tipleri (<code>enum</code>) ushın ornatılǵan tipler bar. <code>char</code> pútin san tipi kóbinese bir baytlı simvollar ushın qollanıladı. C99 logikalıq maǵlıwmat tipin qostı. Sonday-aq massivler, kórsetkishler, jazıwlar (<code>struct</code>) hám birlespeler (<code>union</code>) sıyaqlı tuwındı tipler de bar. C kóbinese tip sistemasınan shıǵıwlar zárúr bolıwı múmkin tómen dárejeli sistemalıq programmalastırıwda qollanıladı. Kompilyator kópshilik ańlatpalardıń tip durıslıǵın támiyinlewge háreket etedi, biraq baǵdarlamashı tekseriwlerdi hár túrli usıllar menen aylanıp óte aladı, ya bir mánisti bir tipten ekinshisine anıq túrlendiriw ushın tip túrlendiriwin paydalanıw arqalı, ya bolmasa maǵlıwmat obyektiniń tiykarındaǵı bitlerin basqa bir usılda qayta interpretaciyalaw ushın kórsetkishler yamasa birlespelerdi paydalanıw arqalı. Ayırımlar C-diń járiyalaw sintaksisin, ásirese funkciya kórsetkishleri ushın, intuitiv emes dep tabadı. (Ritchidiń ideyası identifikatorlardı olardıń qollanılıwına uqsas kontekstlerde járiyalaw edi: «járiyalaw qollanıwdı sáwlelendiredi».) C-diń ádettegi arifmetikalıq túrlendiriwleri nátiyjeli kod payda etiwge imkaniyat beredi, biraq geyde kútilmegen nátiyjelerge alıp keliwi múmkin. Mısalı, teń keńliktegi oń hám teris pútin sanlardı salıstırıw oń sannıń teris sanǵa túrlendiriliwin talap etedi. Eger oń san mánisi teris bolsa, bul kútilmegen nátiyjelerge alıp keliwi múmkin. ==== Kórsetkishler ==== C kórsetkishlerdi, yaǵnıy yadtaǵı obyekt yamasa funkciyanıń adresi yamasa ornın jazıp alatuǵın silteme túrin paydalanıwdı qollap-quwatlaydı. Kórsetkishler kórsetilgen adreste saqlanǵan maǵlıwmatlarǵa kiriw ushın yamasa kórsetilgen funkciyanı shaqırıw ushın dereferenciyalanıwı múmkin. Kórsetkishler menshiklew yamasa kórsetkish arifmetikası arqalı manipulyaciyalanıwı múmkin. Kórsetkish mánisiniń orınlanıw waqtındaǵı kórinisi ádette shiyki yad adresi bolıp tabıladı (múmkin, sóz ishindegi jıljıw maydanı menen tolıqtırılǵan), biraq kórsetkishtiń tipi kórsetilgen zattıń tipin óz ishine alǵanlıqtan, kórsetkishler bar ańlatpalar kompilyaciya waqtında tip boyınsha tekseriliwi múmkin. Kórsetkish arifmetikası kórsetilgen maǵlıwmat tipiniń ólshemine sáykes avtomat túrde masshtablanadı. Kórsetkishler C-de kóp maqsetler ushın qollanıladı. Tekst qatarları ádette simvollar massivlerine kórsetkishler arqalı manipulyaciyalanadı. Dinamikalıq yad ajıratıw kórsetkishler arqalı orınlanadı; <code>malloc</code> nátiyjesi ádette saqlanatuǵın maǵlıwmatlardıń maǵlıwmat tipine túrlendiriledi. Terekler sıyaqlı kóp maǵlıwmat tipleri ádette dinamikalıq túrde ajıratılǵan, kórsetkishler arqalı bir-birine baylanıstırılǵan <code>struct</code> obyektleri retinde ámelge asırıladı. Basqa kórsetkishlerge kórsetkishler kóbinese kóp ólshemli massivlerde hám <code>struct</code> obyektleri massivlerinde qollanıladı. Funkciya kórsetkishleri (funkciya kórsetkishleri) funkciyalardı joqarı dárejeli funkciyalarǵa (mısalı, qsort yamasa bsearch) argument retinde, jóneltiw kestelerinde yamasa waqıya qayta islewshilerge keri shaqırıwlar retinde beriw ushın paydalı. Nul kórsetkish mánisi hesh qanday durıs orınǵa anıq kórsetpeydi. Nul kórsetkish mánisin dereferenciyalaw anıqlanbaǵan, kóbinese segmentaciyalaw qáteligine alıp keledi. Nul kórsetkish mánisleri baylanıslı dizimniń sońǵı túyinindegi «kelesi» kórsetkishtiń joqlıǵı sıyaqlı arnawlı jaǵdaylardı kórsetiw ushın yamasa kórsetkishler qaytaratuǵın funkciyalardan qáte kórsetkishi retinde paydalı. Derek kodındaǵı sáykes kontekstlerde, mısalı, kórsetkish ózgeriwshisine menshiklew ushın, nul kórsetkish konstantası <code>0</code> retinde, kórsetkish tipine anıq túrlendiriw menen yamasa ózgertiwsiz, bir neshe standart baslı fayllar tárepinen anıqlanǵan <code>NULL</code> makrosı retinde yamasa, C23-ten baslap <code>nullptr</code> konstantası menen jazılıwı múmkin. Shártli kontekstlerde nul kórsetkish mánisleri <code>false</code> dep bahalanadı, al basqa barlıq kórsetkish mánisleri <code>true</code> dep bahalanadı. Void kórsetkishleri (<code>void *</code>) anıqlanbaǵan tiptegi obyektlerge kórsetedi hám sonlıqtan «ulıwma» maǵlıwmat kórsetkishleri retinde qollanıla aladı. Kórsetilgen obyekttiń ólshemi hám tipi belgili bolmaǵanlıqtan, void kórsetkishleri dereferenciyalana almaydı hám de olarǵa kórsetkish arifmetikası ruqsat etilmeydi, degen menen olar ańsat (hám kóp kontekstlerde jasırın túrde) basqa hár qanday obyekt kórsetkish tipine hám onnan túrlendiriliwi múmkin. Kórsetkishlerdi abaysız paydalanıw potencial qáwipli bolıwı múmkin. Olar ádette tekserilmegenlikten, kórsetkish ózgeriwshisin qálegen tosınarlı orınǵa kórsetetuǵın etip qoyıwǵa boladı, bul qálemegen tásirlerge alıp keliwi múmkin. Durıs paydalanılǵan kórsetkishler qáwipsiz orınlarǵa kórsetkenine qaramastan, olar nadurıs kórsetkish arifmetikasın paydalanıp qáwipsiz emes orınlarǵa kórsetiliwi múmkin; olar kórsetken obyektler bosatılǵannan keyin de paydalanılıwı múmkin (asılıp turǵan kórsetkishler); olar inicializaciyalanbastan paydalanılıwı múmkin (jabayı kórsetkishler); yamasa olarǵa túrlendiriw, birlespe yamasa basqa buzılǵan kórsetkish arqalı tikkeley qáwipsiz emes mánis beriliwi múmkin. Ulıwma alǵanda, C kórsetkish tiplerin manipulyaciyalawǵa hám olar arasında túrlendiriwge ruqsat beriwde erkin, degen menen kompilyatorlar ádette hár túrli dárejede tekseriw ushın opciyalar usınadı. Geypara basqa programmalastırıw tilleri bul máselelerdi anaǵurlım sheklengenirek silteme tiplerin paydalanıw arqalı sheshedi. ==== Massivler ==== C-degi massiv tipleri dástúrli túrde kompilyaciya waqtında anıqlanǵan turaqlı, statikalıq ólshemge iye. Jańa C99 standartı sonday-aq ózgeriwshi uzınlıqtaǵı massivlerdiń bir túrine de ruqsat etedi. Degen menen, sonday-aq standart kitapxananıń malloc funkciyasın paydalanıp, orınlanıw waqtında yad blogın (qálegen ólshemde) ajıratıw hám onı massiv retinde qarawǵa boladı. Massivlerge bárqulla (haqıyqatında) kórsetkishler arqalı kirilgenlikten, massivke kiriwler ádette tiykarındaǵı massiv ólshemine qarsı tekserilmeydi, degen menen geypara kompilyatorlar shegara tekseriwin opciya retinde usınıwı múmkin<ref name="fedoraproject">For example, gcc provides _FORTIFY_SOURCE. {{Web deregi | url = http://fedoraproject.org/wiki/Security/Features| bet = Security Features: Compile Time Buffer Checks (FORTIFY_SOURCE)| baspaxana = fedoraproject.org| qaralǵan sáne = 2012-jıl 5-avgust | arxivsáne = 2007-jıl 7-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070107153447/http://fedoraproject.org/wiki/Security/Features| url-status = live}}</ref><ref name="Programming with C">{{Cite book|title=Programming with C|last1=เอี่ยมสิริวงศ์|first1=โอภาศ|publisher=SE-EDUCATION PUBLIC COMPANY LIMITED|year=2016|isbn=978-616-08-2740-4|location=Bangkok, Thailand|pages=225–230}}</ref>. Sonlıqtan massiv shegaraların buzıw múmkin hám nızamsız yadqa kiriw, maǵlıwmatlardıń buzılıwı, buferdiń tolıp ketiwi hám orınlanıw waqtındaǵı ayrıqsha jaǵdaylar sıyaqlı hár túrli aqıbetlerge alıp keliwi múmkin. C kóp ólshemli massivlerdi járiyalaw ushın arnawlı qaǵıydaǵa iye emes, al onıń ornına massivler massivlerin járiyalaw ushın tip sistemasındaǵı rekursiyaǵa súyenedi, bul nátiyjeli túrde sol bir nárseni ámelge asıradı. Nátiyjedegi «kóp ólshemli massivtiń» indeks mánisleri qatar boyınsha tártipte ósiwde dep esaplanıwı múmkin. Kóp ólshemli massivler kóbinese sanlı algoritmlerde (tiykarınan ámeliy sızıqlı algebradan) matricalardı saqlaw ushın qollanıladı. C massiviniń dúzilisi usı arnawlı wazıypaǵa jaqsı sáykes keledi. Degen menen, C-diń dáslepki versiyalarında massivtiń shegaraları belgili turaqlı mánisler bolıwı kerek yamasa olardı talap etetuǵın hár qanday kishi programmaǵa anıq beriliwi kerek, al dinamikalıq ólshemli massivler massivlerine qos indekslew arqalı kiriwge bolmaydı. (Bul ushın sheshim massivti baǵanalarǵa kórsetkishlerdiń qosımsha «qatar vektorı» menen ajıratıw boldı.) C99 bul máseleni sheshetuǵın «ózgeriwshi uzınlıqtaǵı massivlerdi» kirgizdi. Tómendegi zamanagóy C (C99 yamasa keyingi) qollanatuǵın mısal stekde (heap) eki ólshemli massivtiń ajıratılıwın hám kiriwler ushın kóp ólshemli massiv indekslewiniń paydalanılıwın kórsetedi (bul kóp C kompilyatorlarında shegara tekseriwin paydalana aladı): <syntaxhighlight lang="c"> int func(int n, int m) { float (*p)[n][m] = malloc(sizeof *p); if (p == NULL) { return -1; } for (int i = 0; i < n; i++) { for (int j = 0; j < m; j++) { (*p)[i][j] = i + j; } } print_array(n, m, p); free(p); return 1; } </syntaxhighlight> Al tómende C99-dıń Auto VLA ózgesheligin paydalanatuǵın uqsas implementaciya keltirilgen: <syntaxhighlight lang="c"> int func(int n, int m) { // Itibar beriń: n * m * sizeof(float) auto VLA sheklewlerinen aspawın hám stektiń bar ólshemi sheńberinde ekenin tekseriw kerek. float p[n][m]; // auto VLA stekde saqlanadı hám funkciya shaqırılǵanda ólshemi anıqlanadı for (int i = 0; i < n; i++) { for (int j = 0; j < m; j++) { p[i][j] = i + j; } print_array(n, m, p); // p-nı bosatıw kerek emes, sebebi ol funkciya tamamlanǵanda, stek ramkasınıń qalǵan bólimi menen birge joǵalıp ketedi return 1; } </syntaxhighlight> ==== Massiv-kórsetkish almasıw imkaniyatı ==== Indeks belgisi <code>x[i]</code> (bul jerde <code>x</code> kórsetkishti bildiredi) <code>*(x+i)</code> ushın sintaksislik qolaylıq bolıp tabıladı.<ref name="Raymond1996">{{cite book |last1=Raymond |first1=Eric S. |author-link=Eric S. Raymond |title=The New Hacker's Dictionary |edition=3rd |url={{GBurl|id=g80P_4v4QbIC|p=432}} |access-date=August 5, 2012 |date=October 11, 1996 |publisher=MIT Press |isbn=978-0-262-68092-9 |page=432 }}</ref>. Kompilyatordıń kórsetkish tipi haqqındaǵı biliminen paydalanıp, <code>x + i</code> kórsetetuǵın adres tiykarǵı adres (<code>x</code> kórsetken) <code>i</code> baytqa arttırılǵan emes, al tiykarǵı adres <code>i</code>-ge kóbeytilgen, <code>x</code> kórsetetuǵın elementtiń ólshemine sáykes arttırılǵan dep anıqlanadı. Solay etip, <code>x[i]</code> massivtiń <code>i+1</code>-elementin bildiredi. Bunnan tısqarı, kópshilik ańlatpa kontekstlerinde (áhmiyetli ózgeshelik — sizeof operatorınıń operandı retinde), massiv tipindegi ańlatpa avtomat túrde massivtiń birinshi elementine kórsetkishke aylandırıladı. Bul massiv funkciyaǵa argument retinde kórsetilgende hesh qashan tutas kóshirilmeytuǵının, al tek ǵana onıń birinshi elementiniń adresi beriletuǵının ańlatadı. Sonlıqtan, C-degi funkciya shaqırıwları mánis boyınsha beriw semantikasın paydalansa da, massivler haqıyqatında silteme boyınsha beriledi. <code>x</code> massiviniń ulıwma ólshemin massiv tipindegi ańlatpaǵa <code>sizeof</code> qollanıw arqalı anıqlawǵa boladı. Elementtiń ólshemin A massiviniń hár qanday siltemesi alıp taslanǵan elementine <code>sizeof</code> operatorın qollanıw arqalı, mısalı <code>n = sizeof A[0]</code> sıyaqlı anıqlawǵa boladı. Solay etip, járiyalanǵan <code>A</code> massivindegi elementler sanın <code>sizeof A / sizeof A</code><code>[0]</code> retinde anıqlawǵa boladı. Itibar beriń, eger joqarıda táriyiplengen avtomat túrlendiriw sebepli kóbinese C kodında bolatuǵını sıyaqlı tek birinshi elementke kórsetkish bar bolsa, massivtiń tolıq tipi hám onıń uzınlıǵı haqqındaǵı informaciya joytıladı. === Yadtı basqarıw === Programmalastırıw tiliniń eń áhmiyetli funkciyalarınıń biri — bul [[Kompyuter yadı|yadtı]] hám yadta saqlanatuǵın obyektlerdi basqarıw ushın imkaniyatlar beriw. C obyektler ushın yadtı ajıratıwdıń úsh tiykarǵı usılın usınadı: * Statikalıq yad bólistiriw: obyekt ushın orın kompilyaciya waqtında binar faylında beriledi; bul obyektlerdiń bar bolıw múddeti (yamasa ómiri) olar bar bolǵan binar faylı yadqa júklengen waqıt dawamında boladı. * Avtomat yad bólistiriw: waqıtsha obyektler stekde saqlanıwı múmkin hám bul orın olar járiyalanǵan bloktan shıǵılǵannan keyin avtomat túrde bosatılıp, qayta paydalanıwǵa boladı. * Dinamikalıq yad bólistiriw: qálegen ólshemdegi yad blokları orınlanıw waqtında stek (heap) dep atalatuǵın yad aymaǵınan <code>malloc</code> sıyaqlı kitapxana funkciyaları arqalı soralıwı múmkin; bul bloklar keyinirek <code>realloc</code> yamasa <code>free</code> kitapxana funkciyaların shaqırıw arqalı qayta paydalanıw ushın bosatılǵanǵa shekem bar boladı. Bul úsh usıl hár túrli jaǵdaylar ushın sáykes keledi hám hár túrli artıqmashılıqlar menen kemshiliklerge iye. Mısalı, statikalıq yad bólistiriwde az ajıratıw shıǵını bar, avtomat bólistiriw biraz kóbirek shıǵındı talap etiwi múmkin, al dinamikalıq yad bólistiriw ajıratıw ushın da, bosatıw ushın da potencial túrde úlken shıǵınǵa iye bolıwı múmkin. Statikalıq obyektlerdiń turaqlı tábiyatı funkciya shaqırıwları arasındaǵı jaǵday informaciyasın saqlaw ushın paydalı, avtomat bólistiriw qollanıwǵa ańsat, biraq stek keńisligi ádette statikalıq yadqa yamasa stek keńisligine qaraǵanda ádewir sheklengen hám waqıtsha, al dinamikalıq yad bólistiriw ólshemi tek orınlanıw waqtında belgili bolǵan obyektlerdi qolaylı bólistiriwge imkaniyat beredi. Kópshilik C programmaları úshewiniń hámmesinen keń paydalanadı. Múmkin bolǵanda, avtomat yamasa statikalıq bólistiriw ádette eń ápiwayı, sebebi saqlaw kompilyator tárepinen basqarıladı, bul baǵdarlamashını yadtı qoldan ajıratıw hám bosatıw sıyaqlı potencial qátege beyim wazıypadan azat etedi. Degen menen, kóp maǵlıwmat strukturaları orınlanıw waqtında ólshemin ózgertiwi múmkin, al statikalıq bólistiriwler (hám C99-ǵa shekemgi avtomat bólistiriwler) kompilyaciya waqtında anıq ólshemge iye bolıwı kerek bolǵanlıqtan, dinamikalıq bólistiriw kerek bolǵan kóp jaǵdaylar bar. C99 standartına shekem, ózgeriwshi ólshemli massivler bunıń keń tarqalǵan mısalı edi. (Dinamikalıq bólistirilgen massivlerdiń mısalı ushın C dinamikalıq yad bólistiriw haqqındaǵı maqalasına qarań.) Orınlanıw waqtında basqarılmaytuǵın aqıbetler menen sátsizlikke ushırawı múmkin avtomat bólistiriwden ayırmashılıǵı, dinamikalıq bólistiriw funkciyaları kerekli saqlaw ornı bólistire almaǵanda kórsetkish (nul kórsetkish mánisi formasında) qaytaradı. (Júdá úlken statikalıq bólistiriw ádette programma iske túsiriwden aldın baylanıstırıwshı yamasa júklewshi tárepinen anıqlanadı.) Basqasha kórsetilmese, statikalıq obyektler programma iske túskende nol yamasa nul kórsetkish mánislerin óz ishine aladı. Avtomat hám dinamikalıq bólistirilgen obyektler tek eger dáslepki mánis anıq kórsetilse ǵana inicializaciyalanadı; basqa jaǵdayda olar dáslep anıq emes mánislerge iye boladı (ádette, saqlaw ornında bar bolǵan hár qanday bit úlgisi, ol hátte sol tip ushın durıs mánisti bildirmewi de múmkin). Eger programma inicializaciyalanbaǵan mániske kiriwge urınsa, nátiyjeler anıqlanbaǵan. Kóp zamanagóy kompilyatorlar bul máseleni anıqlawǵa hám eskertiwge háreket etedi, biraq jalǵan oń hám jalǵan teris nátiyjeler de bolıwı múmkin. Stek yadın bólistiriw múmkin bolǵanınsha qayta paydalanıw ushın hár qanday programmada onıń haqıyqıy paydalanılıwı menen sinxronlastırılıwı kerek. Mısalı, eger stek yadın bólistiriwge jalǵız kórsetkish kóriw sheńberinen shıǵıp ketse yamasa onıń mánisi anıq bosatılmastan aldın qayta jazılsa, onda ol yad keyingi paydalanıw ushın qaytarıla almaydı hám negizinde programma ushın joytıladı, bul qubılıs yad aǵıwı dep ataladı. Kerisinshe, yad bosatılıwı, biraq keyinirek silteme beriliwi múmkin, bul aldınnan boljanbaytuǵın nátiyjelerge alıp keledi. Ádette, sátsizlik belgileri programmanıń qátege sebep bolatuǵın kodqa baylanıslı bolmaǵan bóliminde payda boladı, bul sátsizlikti anıqlawdı qıyınlastıradı. Bunday máseleler avtomat shıǵındını jıynawı bar tillerde jeńillestiriledi. === Kitapxanalar === C programmalastırıw tili keńeytiwdiń tiykarǵı usılı retinde [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanalardı]] paydalanadı. C tilinde kitapxana — bul bir «arxiv» faylı ishinde jaylasqan funkciyalar toplamı. Hárbir kitapxananıń ádette programma tárepinen qollanılıwı múmkin bolǵan kitapxana ishinde jaylasqan funkciyalardıń prototiplerin hám usı funkciyalar menen paydalanılatuǵın arnawlı maǵlıwmat túrleri menen makro simvollardıń járiyalanıwların óz ishine alǵan baslı faylı boladı. Programma kitapxananı paydalanıwı ushın, ol kitapxananıń baslı faylın qosıwı kerek hám kitapxana programma menen baylanıstırılıwı kerek, bul kóp jaǵdaylarda kompilyator bayraqların talap etedi (mısalı, <code>-lm</code>, «matematika kitapxanasın baylanıstır» sóziniń qısqartpası). Eń keń tarqalǵan C kitapxanası — bul ISO hám ANSI C standartları menen anıqlanǵan hám hárbir C implementaciyası menen birge keletuǵın C standart kitapxanası (ornatılǵan sistemalar sıyaqlı sheklengen ortalıqlarǵa baǵdarlanǵan implementaciyalar tek standart kitapxananıń bir bólimin ǵana usınıwı múmkin). Bul kitapxana aǵımlı kirgiziw hám shıǵarıwdı, yadtı bólistiriwdi, matematikanı, simvol qatarların hám waqıt mánislerin qollap-quwatlaydı. Bir neshe bólek standart baslılar (mısalı, <code>stdio.h</code>) bul hám basqa standart kitapxana imkaniyatları ushın interfeyslerdi anıqlaydı. C kitapxana funkciyalarınıń jáne bir keń tarqalǵan toplamı — bul arnawlı túrde Unix hám [[Unix|Unixke]] uqsas sistemalarǵa baǵdarlanǵan qosımshalar tárepinen qollanılatuǵınlar, ásirese yadroǵa interfeys usınatuǵın funkciyalar. Bul funkciyalar POSIX hám Single UNIX Specification sıyaqlı hár túrli standartlarda tolıq táriyiplengen. Kóp programmalar C tilinde jazılǵanlıqtan, basqa da hár túrli kitapxanalar bar. Kitapxanalar kóbinese C tilinde jazıladı, sebebi C kompilyatorları nátiyjeli obyekt kodın payda etedi; baǵdarlamashılar keyin [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], Perl hám [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] sıyaqlı [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli]] tillerden paydalanıw ushın kitapxanaǵa interfeysler jaratadı. ==== Fayllardı qayta islew hám aǵımlar ==== Fayldı kirgiziw hám shıǵarıw (I/O) C tiliniń óziniń bir bólimi emes, al onıń ornına kitapxanalar (mısalı, C standart kitapxanası) hám olar menen baylanıslı baslı faylları (mısalı, <code>stdio.h</code>) arqalı ámelge asırıladı. Fayldı qayta islew ádette aǵımlar arqalı isleytuǵın joqarı dárejeli I/O arqalı ámelge asırıladı. Bul kózqarastan aǵım — bul qurılmalardan ǵárezsiz maǵlıwmat aǵımı, al fayl — anıq qurılma. Joqarı dárejeli I/O aǵımnıń faylǵa baylanıstırılıwı arqalı orınlanadı. C standart kitapxanasında bufer (yad aymaǵı yamasa gezek) maǵlıwmatlardı aqırǵı orınǵa jiberilmesten aldın waqıtsha saqlaw ushın paydalanıladı. Bul qattı disk yamasa SSD sıyaqlı áste qurılmalardı kútiw waqtın azaytadı. Tómen dárejeli I/O funkciyaları standart C kitapxanasınıń bir bólimi emes[anıqlama kerek], biraq ádette «shiyki temir» programmalastırıwınıń (kópshilik ornatılǵan programmalastırıw sıyaqlı hár qanday operaciyalıq sistemadan ǵárezsiz programmalastırıw) bir bólimi bolıp tabıladı. Az sanlı ózgesheliklerdi esapqa almaǵanda, implementaciyalar tómen dárejeli I/O-nı óz ishine aladı. == Til quralları == C baǵdarlamashılarına anıqlanbaǵan háreketli yamasa múmkin qáte ańlatpaları bar operatorlardı kompilyator tárepinen usınılǵanǵa qaraǵanda úlkenirek qatańlıq penen tabıwǵa hám dúzetiwge járdem beriw ushın bir qatar qurallar islep shıǵılǵan. Avtomatlastırılǵan derek kodın tekseriw hám audit quralları, mısalı Lint, bar. Keń tarqalǵan ámeliyat — programma birinshi ret jazılǵanda gúmanlı kodtı anıqlaw ushın Lint-ti paydalanıw. Programma Lint-ten ótkennen keyin, ol C kompilyatorı menen kompilyaciya etiledi. Sonday-aq, kóp kompilyatorlar sintaksislik jaqtan durıs, biraq haqıyqatında qáte bolıwı itimal bolǵan konstrukciyalar haqqında qosımsha túrde eskertiw bere aladı. MISRA C — bul ornatılǵan sistemalar ushın islep shıǵılǵan, bunday gúmanlı kodtan qashıw ushın usınıslar toplamı<ref name="MI2L0">{{Web deregi | url = http://www.unix.com/man-page/FreeBSD/1/lint| bet = Man Page for lint (freebsd Section 1)| jumıs = unix.com| sáne = 2001-jıl 24-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 15-iyul }}</ref>. Sonday-aq, C-diń standart bólimi bolmaǵan háreketlerdi orınlaw ushın kompilyatorlar, kitapxanalar hám operaciyalıq sistema dárejesindegi mexanizmler bar, mısalı, massivler ushın shegara tekseriwi, buferdiń tolıp ketiwin anıqlaw, seriyalaw, dinamikalıq yadtı baqlaw hám avtomat shıǵındını jıynaw. Purify yamasa Valgrind sıyaqlı yadtı basqarıw tekseriw quralları hám yad bólistiriw funkciyalarınıń arnawlı versiyaları bar kitapxanalar menen baylanıstırıw yadtı paydalanıwdaǵı orınlanıw waqtındaǵı qátelerdi ashıwǵa járdem bere aladı<ref>{{Web deregi | bet = CS107 Valgrind Memcheck| url = https://web.stanford.edu/class/archive/cs/cs107/cs107.1236/resources/valgrind.html| qaralǵan sáne = 2023-jıl 23-iyun | jumıs = web.stanford.edu}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Hastings |first1=Reed |last2=Joyce |first2=Bob |title=Purify: Fast Detection of Memory Leaks and Access Errors |url=https://web.stanford.edu/class/cs343/resources/purify.pdf |journal=Pure Software Inc. |pages=9}}</ref>. == Qollanılıwı == C aqırǵı paydalanıwshı hám sistema dárejesindegi qosımshalardı ámelge asırıw ushın keń qollanılǵan<ref>{{Web deregi | bet = After All These Years, the World is Still Powered by C Programming| first1 = Daniel| last1 = Munoz| url = https://www.toptal.com/c/after-all-these-years-the-world-is-still-powered-by-c-programming| qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-noyabr | jumıs = Toptal Engineering Blog| til = en}}</ref>. === Sistemalıq programmalastırıwda qollanıwınıń sebepleri === [[File:The C Programming Language.png|thumb|C tilinde jazılǵan ayırım programmalıq támiynatlar]] C [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalardı]] hám ornatılǵan sistema qosımshaların ámelge asırıwda sistemalıq programmalastırıw ushın keń qollanıladı<ref name="Zh3CW">{{Cite book|title=Programming and problem solving with C++ |edition=6th |last1=Dale |first1=Nell B. |last2=Weems |first2=Chip |year=2014 |location=Burlington, Massachusetts |publisher=Jones & Bartlett Learning |isbn=978-1449694289 |oclc=894992484}}</ref>. Bul bir neshe sebepke baylanıslı: * C tili platforma apparatlıq támiynatına hám yadqa kórsetkishler hám tip túrlendiriw arqalı kiriwge imkaniyat beredi, solay etip sistemaǵa tán ózgeshelikler (mısalı, Basqarıw/Status Registrleri, I/O registrleri) C tilinde jazılǵan kod penen sazlanıwı hám paydalanılıwı múmkin – ol islep atırǵan platformanı tolıq basqarıwǵa imkaniyat beredi. * Kompilyaciya nátiyjesinde payda bolǵan kod kóp sistema ózgesheliklerin talap etpeydi hám geypara iske túsiriw kodınan ápiwayı túrde shaqırılıwı múmkin – onı orınlaw ańsat. * C tili operatorları hám ańlatpaları ádette maqsetli processor ushın kórsetpeler izbe-izligine jaqsı sáykes keledi hám nátiyjede sistema resurslarına tómen orınlanıw waqtında talap bar – onı orınlaw tez. * Operatorlardıń bay toplamı menen, C tili maqsetli oraylıq processorlardıń kóplegen ózgesheliklerin paydalana aladı. Belgili bir oraylıq processorda kóbirek siyrek kórsetpeler bolǵanda, sol kórsetpelerden paydalanıw ushın bálkim ishki funkciyaları bar til variantı qurılıwı múmkin – ol maqsetli oraylıq processordıń derlik barlıq ózgesheliklerin paydalana aladı. * Til ekilik maǵlıwmat bloklarına strukturalardı jaylastırıwdı ańsatlastıradı, bul maǵlıwmatlardı túsinip alıwǵa, basqarıwǵa hám ózgertiwge imkaniyat beredi – ol maǵlıwmat strukturaların, hátte fayl sistemaların da jaza aladı. * Til pútin san arifmetikası hám logikası ushın, sonıń ishinde bit manipulyaciyası ushın bay operatorlar toplamın hám bálkim hár túrli ólshemdegi haqıyqıy sanlardı qollap-quwatlaydı – ol sáykes strukturalanǵan maǵlıwmatlardı nátiyjeli qayta isley aladı. * C — bul tek bir neshe operatorı bar, hám keń kólemli maqsetli kod payda etetuǵın júdá kóp ózgeshelikleri joq, salıstırmalı túrde kishi til – onı túsinip alıw ańsat. * C yad ajıratıw hám bosatıw ústinen tikkeley basqarıwǵa iye, bul yad penen islesiw operaciyalarına toqtawlı shıǵındı jıynaw waqıyaları ushın hesh qanday uwayımsız, maqul nátiyjelilik hám aldınnan boljanatuǵın waqıt beredi – onıń ónimdarlıǵı aldınnan boljanatuǵın. * C hár túrli yad ajıratıw sxemaların paydalanıwǵa hám ámelge asırıwǵa imkaniyat beredi, sonıń ishinde ádettegi <code>malloc</code> hám <code>free</code>; arenaları bar anaǵurlım quramalı mexanizm; yamasa DMA-ǵa sáykes keletuǵın, úzilis qayta islewshileri ishinde paydalanılatuǵın yamasa virtual yad sisteması menen integraciyalanǵan OS yadrosı ushın versiya. * Baylanıstırıwshıǵa hám ortalıqqa baylanıslı, C kodı assembler tilinde jazılǵan kitapxanalardı da shaqıra aladı hám assembler tilinen shaqırılıwı múmkin – ol basqa tómen dárejeli kod penen jaqsı islesedi. * C hám onıń shaqırıw qaǵıydaları hám baylanıstırıwshı strukturaları kóbinese basqa joqarı dárejeli tiller menen birge paydalanıladı, C-ǵa da, C-den de shaqırıwlardı qollap-quwatlaydı – ol basqa joqarı dárejeli kod penen jaqsı islesedi. * C jetilisken hám keń ekosistemaǵa iye, sonıń ishinde kitapxanalar, freymvorklar, ashıq kodlı kompilyatorlar, sazlawshılar hám utilitalar bar hám de-fakto standart bolıp tabıladı. Drayverlerdiń C tilinde bar bolıwı itimal, yamasa C kompilyatorınıń backend retinde uqsas oraylıq processor arxitekturası bar, sonlıqtan basqa tildi tańlawǵa stimul az. === Oyınlar === Kompyuter oyınları kóbinese tillerdiń kombinaciyasınan qurıladı. C, ásirese kompyuter platformalarınan eń jaqsı ónimdarlıqtı alıwǵa háreket etetuǵın oyınlar ushın, áhmiyetli orın iyelegen. Mısallarǵa 1993-jılǵı Doom kiredi<ref>{{Web deregi | bet = Development of Doom| url = https://doomwiki.org/wiki/Development_of_Doom| jumıs = DoomWiki.org| qaralǵan sáne = 2025-jıl 2-mart | til = en| sáne = 2025-jıl 2-mart }}</ref>. === Dúnya júzilik tor === Tariyxıy jaqtan, C geyde Ulıwma Shlyuz Interfeysi (CGI) arqalı veb-baǵdarlamalastırıw ushın [[veb-qosımsha]], server hám brauzer arasındaǵı informaciya ushın «shlyuz» retinde paydalanılǵan<ref name="Dobbs 1995">{{cite book |title=Dr. Dobb's Sourcebook |publisher=Miller Freeman, Inc. |date=November–December 1995 |location=U.S.}}</ref>. C óziniń tezligi, turaqlılıǵı hám derlik universal qoljetimliligi sebepli interpretaciyalanatuǵın tillerden artıq kórilgen bolıwı múmkin<ref name="linuxjournal 2005">{{Web deregi | url = http://www.linuxjournal.com/article/6863| baspaxana = linuxjournal.com| bet = Using C for CGI Programming| qaralǵan sáne = 2010-jıl 4-yanvar | sáne = 2005-jıl 1-mart | arxivsáne = 2010-jıl 13-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100213075858/http://www.linuxjournal.com/article/6863| url-status = live}}</ref>. Házirgi waqıtta veb-baǵdarlamalastırıwdı C tilinde ámelge asırıw ádettegi ámeliyat emes,<ref>{{Web deregi | last1 = Perkins| first1 = Luc| bet = Web development in C: crazy? Or crazy like a fox?| url = https://medium.com/@lucperkins/web-development-in-c-crazy-or-crazy-like-a-fox-ff723209f8f5| jumıs = Medium| til = en| sáne = 2013-jıl 17-sentyabr | qaralǵan sáne = 2022-jıl 8-aprel | arxivsáne = 2014-jıl 4-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20141004135317/https://medium.com/@lucperkins/web-development-in-c-crazy-or-crazy-like-a-fox-ff723209f8f5| url-status = live}}</ref> hám basqa da kóp veb-baǵdarlamalastırıw tilleri keń tarqalǵan. C tiykarındaǵı veb-baǵdarlamalastırıw dawam etip atırǵan qosımshalarǵa routerlerdegi HTTP konfiguraciya betleri, IoT qurılmaları hám uqsasları kiredi, degen menen hátte bul jerde de ayırım proektlerdiń joqarı dárejeli tillerdegi bólimleri bar, mısalı, OpenWRT ishinde Lua-nı paydalanıw. Eki ataqlı [[Veb-server|veb-server,]] Apache HTTP Server hám [[Nginx]], C tilinde jazılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://mull-overthing.com/what-programming-language-does-nginx-use/| bet = What programming language does NGINX use?}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.greengeeks.com/blog/what-is-apache/| bet = What is Apache and What Does it Do for Website Development?}}</ref>. C-diń apparatlıq támiynatqa jaqınlıǵı bul joqarı ónimli programmalıq támiynat sistemaların qurıwǵa imkaniyat beredi. === C aralıq til retinde === C geyde basqa tillerdiń implementaciyaları tárepinen aralıq til retinde paydalanıladı. Bul usıl portativlik yamasa qolaylılıq ushın paydalanılıwı múmkin; C-di aralıq til retinde paydalanıw arqalı qosımsha mashinaǵa tán kod generatorları kerek emes boladı. C-de qatar nomerli preprocessor direktivleri hám inicializator dizimleriniń aqırındaǵı qosımsha artıqsha útirler sıyaqlı generaciyalanǵan kodtıń kompilyaciyasın qollap-quwatlaytuǵın ayırım ózgeshelikler bar. Degen menen, C-diń ayırım kemshilikleri C-- sıyaqlı aralıq til retinde paydalanıw ushın arnawlı proektlestirilgen basqa C-ge tiykarlanǵan tillerdiń islep shıǵılıwına túrtki boldı. Sonday-aq, zamanagóy iri kompilyatorlar GCC hám LLVM ekewi de C emes aralıq kóriniske iye hám bul kompilyatorlar C-di qosqanda, kóp tiller ushın aldıńǵı bólimlerdi (front ends) qollap-quwatlaydı. === Esaplawǵa intensiv kitapxanalar === C baǵdarlamashılarǵa algoritmler hám maǵlıwmatlar strukturalarınıń nátiyjeli implementaciyaların jaratıwǵa imkaniyat beredi, sebebi apparatlıq támiynattan abstrakciya qatlamı juqa hám onıń artıqmashılıǵı tómen, bul esaplawǵa intensiv programmalar ushın áhmiyetli kriteriya. Mısalı, GNU Kóp Anıqlıqlı Arifmetika Kitapxanası, GNU Ilimiy Kitapxanası, Mathematica hám [[MATLAB]] tolıǵı menen yamasa bólek C tilinde jazılǵan. Kóp tiller C-degi kitapxana funkciyaların shaqırıwdı qollap-quwatlaydı; mısalı, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] tiykarındaǵı NumPy freymvorkı joqarı ónimli hám apparatlıq támiynat penen islesiw aspektleri ushın C-di paydalanadı. === Basqa tiller C tilinde jazılǵan === C-diń keń tarqalǵan qoljetimliligi hám nátiyjeliliginiń aqıbeti — basqa [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleriniń]] [[Kompilyator|kompilyatorları]], [[Kitapxana (esaplaw texnikası)|kitapxanaları]] hám [[Interpretator|interpretatorları]] kóbinese C tilinde ámelge asırıladı<ref>{{Web deregi | sáne = 2018-jıl 13-noyabr | bet = C – the mother of all languages| url = https://ict.iitk.ac.in/c-the-mother-of-all-languages/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | jumıs = ICT Academy at IITK| til = en-US| arxivsáne = 2021-jıl 31-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210531161841/https://ict.iitk.ac.in/c-the-mother-of-all-languages/| url-status = dead}}</ref>. Mısalı, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]],<ref>{{Web deregi | bet = 1. Extending Python with C or C++| jumıs = Python 3.10.7 documentation| url = https://docs.python.org/3/extending/extending.html| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | arxivsáne = 2012-jıl 5-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20121105232707/https://docs.python.org/3/extending/extending.html| url-status = live}}</ref> Perl,<ref>{{Web deregi | bet = An overview of the Perl 5 engine| url = https://opensource.com/article/18/1/perl-5-engine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | jumıs = Opensource.com| first1 = Michael| last1 = Conrad| sáne = 2018-jıl 22-yanvar | til = en| arxivsáne = 2022-jıl 26-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220526105419/https://opensource.com/article/18/1/perl-5-engine| url-status = live}}</ref> Ruby,<ref>{{Web deregi | bet = To Ruby From C and C++| url = https://www.ruby-lang.org/en/documentation/ruby-from-other-languages/to-ruby-from-c-and-cpp/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | jumıs = Ruby Programming Language| arxivsáne = 2013-jıl 12-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130812003928/https://www.ruby-lang.org/en/documentation/ruby-from-other-languages/to-ruby-from-c-and-cpp/| url-status = live}}</ref> hám [[PHP]]<nowiki/>diń<ref>{{Web deregi | sáne = 2022-jıl 3-avgust | bet = What is PHP? How to Write Your First PHP Program| url = https://www.freecodecamp.org/news/what-is-php-write-your-first-php-program/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-oktyabr | jumıs = freeCodeCamp| first1 = Michael| last1 = Para| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 4-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220804050401/https://www.freecodecamp.org/news/what-is-php-write-your-first-php-program/| url-status = live}}</ref> anıqlama implementaciyaları C tilinde jazılǵan. == Sheklewler == Ritchi ózi jaratqan tildiń sheklewleri haqqında házillesken:<ref>{{cite magazine |last=Metz |first=Cade |date=2011-10-13 |title=Dennis Ritchie: The Shoulders Steve Jobs Stood On |url=https://www.wired.com/2011/10/thedennisritchieeffect/ |url-access=subscription |magazine=Wired |access-date=April 19, 2022 |archive-date=April 12, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220412005125/http://www.wired.com/2011/10/thedennisritchieeffect/ |url-status=live }}</ref> {{blockquote |text=assembler tiliniń kúshi hám ... assembler tiliniń qolaylılıǵı |author=Dennis Ritchi}} C ataqlı, tásirli hám úlken tabıslı bolǵanına qaramastan, onıń kemshilikleri de bar, sonıń ishinde: * <code>malloc</code> hám <code>free</code> menen standart dinamikalıq yadtı basqarıw qátelerge beyim. Nadurıs paydalanıw yad aǵıwlarına hám asılıp turǵan kórsetkishlerge alıp keliwi múmkin<ref>{{Web deregi | avtor = Internet Security Research Group| bet = What is memory safety and why does it matter?| url = https://www.memorysafety.org/docs/memory-safety/| jumıs = Prossimo| qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-mart }}</ref>. * Kórsetkishlerdi paydalanıw hám yadtı tikkeley manipulyaciyalaw yadtıń buzılıwı múmkin ekenin ańlatadı. * Tip tekseriwi bar, biraq ol variativ funkciyalar sıyaqlı ayırım tarawlarǵa qollanılmaydı hám tip tekseriwi ápiwayı yamasa abaysızda aylanıp ótiliwi múmkin. Ol statikalıq tiplestirilgenine qaramastan, hálsiz tiplestirilgen. * Kompilyator tárepinen generaciyalanǵan kodta az sanlı orınlanıw waqtındaǵı tekseriwler bolǵanlıqtan, baǵdarlamashıǵa barlıq múmkin bolǵan nátiyjelerdi esapqa alıw, buferdiń tolıp ketiwinen, massiv shegaraların tekseriwden, stektiń tolıp ketiwinen hám yadtıń tamamlanıwınan qorǵanıw, sonday-aq báseki jaǵdayların, aǵım izolaciyasın hám t.b. esapqa alıw júklenedi. * Kórsetkishlerdi paydalanıw hám olardıń orınlanıw waqtındaǵı manipulyaciyası birdey maǵlıwmatlarǵa kiriwdiń eki usılın (aliasing) múmkin etedi, bul kompilyaciya waqtında bárqulla anıqlanbaydı. Bul [[Fortran]] sıyaqlı geypara basqa tiller ushın qoljetimli bolǵan ayırım optimallastırıwlardıń C tilinde múmkin emes ekenin ańlatadı. Usı sebepke baylanıslı, [[Fortran]] geyde tezirek dep esaplanadı. * Standart kitapxana funkciyalarınıń geyparaları, mısalı, <code>scanf</code> yamasa <code>strncat</code>, buferdiń tolıp ketiwine alıp keliwi múmkin. * Generaciyalanǵan kodtaǵı tómen dárejeli variantlardı, mısalı, hár túrli funkciya shaqırıw qaǵıydaları hám ABI-lerdi qollap-quwatlawda sheklengen standartlastırıw bar; hár túrli struktura ornalastırıw qaǵıydaları; hám úlkenirek pútin sanlar ishinde hár túrli bayt tártibi (endianness-ti qosqanda). Kóp til implementaciyalarında bul opciyalardıń geyparaları <code>#pragma</code> preprocessor direktivası menen hám geyparaları qosımsha gilt sózler menen,<ref>{{Web deregi | familiya = corob-msft| bet = Pragma directives and the __pragma and _Pragma keywords| url = https://learn.microsoft.com/en-us/cpp/preprocessor/pragma-directives-and-the-pragma-keyword| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-sentyabr | jumıs = Microsoft Learn| sáne = 2022-jıl 31-mart | til = en-us| arxivsáne = 2022-jıl 24-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220924075131/https://learn.microsoft.com/en-us/cpp/preprocessor/pragma-directives-and-the-pragma-keyword| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = Pragmas (The C Preprocessor)| url = https://gcc.gnu.org/onlinedocs/cpp/Pragmas.html| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-sentyabr | jumıs = GCC, the GNU Compiler Collection| arxivsáne = 2002-jıl 17-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20020617041757/https://gcc.gnu.org/onlinedocs/cpp/Pragmas.html| url-status = live}}</ref> mısalı, <code>__cdecl</code> shaqırıw qaǵıydasın paydalanıw arqalı basqarılıwı múmkin. Direktiv hám opciyalar birdey qollap-quwatlanbaydı<ref>{{Web deregi | bet = Pragmas| url = https://www.intel.com/content/www/us/en/develop/documentation/cpp-compiler-developer-guide-and-reference/top/compiler-reference/pragmas.html| baspaxana = Intel| jumıs = Intel C++ Compiler Classic Developer Guide and Reference| qaralǵan sáne = 2022-jıl 10-aprel | til = en| arxivsáne = 2022-jıl 10-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220410113529/https://www.intel.com/content/www/us/en/develop/documentation/cpp-compiler-developer-guide-and-reference/top/compiler-reference/pragmas.html| url-status = live}}</ref>. * Standart kitapxananı paydalanıp qatar menen islesiw anıq yad basqarıwın talap etetuǵın, kodqa intensiv bolıp tabıladı. * Til obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı, introspeciyanı, orınlanıw waqtında ańlatpanı bahalawdı (JavaScripttegi <code>eval</code> sıyaqlı), shıǵındını jıynawdı hám t.b. tikkeley qollap-quwatlamaydı. * Til ózgesheliklerin nadurıs paydalanıwǵa qarsı az sanlı qorǵawshılar bar, bul qollap-quwatlawǵa jaramsız kodqa múmkinshilik beriwi múmkin. Ásirese, C preprocessorı eki ese bahalaw hám onnan da jamanıraq sıyaqlı qıyınshılıqlı tásirlerdi jasıra aladı<ref>{{Web deregi | bet = In praise of the C preprocessor| url = https://apenwarr.ca/log/20070813| jumıs = apenwarr| sáne = 2007-jıl 13-avgust | qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-iyul }}</ref>. Bul túsiniksizlew kod imkaniyatı Xalıqaralıq Túsiniksiz C Kodı Tańlawı hám Astırtın C Tańlawı sıyaqlı tańlawlar menen belgilenip ótilgen. * C ayrıqsha jaǵdaylardı qayta islew ushın standart qollap-quwatlawǵa iye emes hám qáte tekseriw ushın tek qaytarıw kodların usınadı. <code>setjmp</code> hám <code>longjmp</code> standart kitapxana funkciyaları makroslar arqalı try-catch mexanizmin ámelge asırıw ushın qollanılǵan<ref>{{Web deregi | last1 = Roberts| first1 = Eric S.| bet = Implementing Exceptions in C| sáne = 1989-jıl 21-mart | url = http://bitsavers.informatik.uni-stuttgart.de/pdf/dec/tech_reports/SRC-RR-40.pdf| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170115152453/http://bitsavers.informatik.uni-stuttgart.de/pdf/dec/tech_reports/SRC-RR-40.pdf| arxivsáne = 2017-jıl 15-yanvar | url-status = live| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-yanvar | baspaxana = [[DEC Systems Research Center]]| id = SRC-RR-40}}</ref>. Sonday-aq, <code>goto</code> operatorları kóbinese qáte qayta islew ushın qollanıladı. Ayırım maqsetler ushın, kemshilikler múmkinshiligin azaytıwǵa urınıwda, C-diń sheklengen stilleri, mısalı, MISRA C yamasa CERT C qabıl etilgen. CWE sıyaqlı maǵlıwmatlar bazaları C-diń potencial hálsizlikleriniń usılların sanawǵa háreket etedi, sonıń menen birge jeńillestiriw boyınsha usınıslar beredi. Kemshiliklerdiń ayırımların jeńillestiretuǵın qurallar bar. Zamanagóy C kompilyatorları kóp potencial qátelerdi anıqlawǵa járdem beretuǵın eskertiwler payda etetuǵın tekseriwlerdi óz ishine aladı. == Baylanıslı tiller == [[File:TIOBE Index.webp|thumb|TIOBE indeksi]] C-den keyin islep shıǵılǵan kóp tiller C-den tásirlendi hám C-diń aspektlerin aldı, sonıń ishinde [[C++|C+]]+, [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]], C shell, D, [[Go (programmalastırıw tili)|Go]], [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], [[JavaScript]], Julia, Limbo, LPC, Objective-C, Perl, [[PHP]], [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], Ruby, Rust, [[Swift (programmalastırıw tili)|Swift]], Verilog hám SystemVerilog<ref name="kafmy">{{Cite book|title=Pillars of computing : a compendium of select, pivotal technology firms |last1=O'Regan |first1=Gerard |isbn=978-3319214641 |oclc=922324121 |date=September 24, 2015|publisher=Springer }}</ref>. Geyparalar eń keń tarqalǵan tásir sintaksislik bolǵanın aytadı – bul tiller C-diń operator hám ańlatpa sintaksisin C-den ózgeshe, geyde radikal túrde ayırmashılıq etetuǵın tip sistemaları, maǵlıwmat modelleri hám úlken kólemli programma strukturaları menen biriktiredi. Bir neshe C yamasa C-ge jaqın interpretatorlar bar, sonıń ishinde Ch hám CINT, olar skriptlew ushın da paydalanılıwı múmkin. [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|Obyektke baǵdarlanǵan]] [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] ataqlı bolǵanda, [[C++]] hám Objective-C obyektke baǵdarlanǵan imkaniyatlardı usınatuǵın C-diń eki hár túrli keńeytpesi edi. Eki til de dáslep derekten-derekke [[Kompilyator|kompilyatorlar]] retinde ámelge asırılǵan; [[derek kodı]] C-ge awdarılıp, keyin C kompilyatorı menen kompilyaciyalanǵan<ref name="dSI6f">{{Cite book |title=Languages and compilers for parallel computing : 16th international workshop, LCPC 2003, College Station, TX, USA, October 2–4, 2003 : revised papers|last1=Rauchwerger |first1=Lawrence |year=2004 |publisher=Springer |isbn=978-3540246442 |oclc=57965544}}</ref>. [[C++]] programmalastırıw tili (dáslep «Klassları bar C» dep atalǵan) Byarn Straustrup tárepinen C-ge uqsas [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksis]] penen obyektke baǵdarlanǵan funkcional imkaniyatlardı usınıw usılı retinde oylap tabılǵan<ref name="stroustrup 1993">{{Web deregi | url = http://www.stroustrup.com/hopl2.pdf| bet = A History of C++: 1979–1991| first1 = Bjarne| last1 = Stroustrup| avtorsilteme = Bjarne Stroustrup| jıl = 1993| qaralǵan sáne = 2011-jıl 9-iyun | arxivsáne = 2019-jıl 2-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190202050609/http://www.stroustrup.com/hopl2.pdf| url-status = live}}</ref>. C++ kúshlirek tiplestiriw, kóriw sheńberi hám obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwda paydalı basqa qurallardı qosadı hám shablonlar arqalı ulıwma programmalastırıwǵa imkaniyat beredi. Derlik C-diń superseti bolǵan C++ házir C-diń kópshilik bólimin, bir neshe ózgeshelikler menen qollap-quwatlaydı. Objective-C dáslep C-diń juqa bir qatlamı bolǵan hám gibrid dinamikalıq/statikalıq tiplestiriw paradigmasın paydalanıp obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwǵa imkaniyat beretuǵın C-diń qatań superseti bolıp qalmaqta. Objective-C óziniń sintaksisin C-den de, Smalltalk-tan da aladı: preprocessorlawdı, ańlatpalardı, funkciya járiyalanıwların hám funkciya shaqırıwların óz ishine alǵan sintaksis C-den miyras alınǵan, al obyektke baǵdarlanǵan ózgeshelikler ushın sintaksis dáslep Smalltalk-tan alınǵan. [[C++]] hám Objective-C ge qosımsha, Ch, Cilk hám Unified Parallel C derlik C diń supersetleri bolıp tabıladı. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalastırıw tilleri]] [[Kategoriya:Kross-platformalı programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Joqarı dárejeli programmalastırıw tilleri]] nps32upf3ycseauxmlnsnjg6zf0rimr 0 10994 226960 145090 2026-04-19T09:06:42Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Bakudaǵı Húrmet qıyabanına jerlengenler|Bakudaǵı Húrmet qıyabanına jerlengenler]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 226960 wikitext text/x-wiki {{Orphan|date=Iyun 2023}} {{Shaxs infoqutısı}} '''Búlbúl''' (laqabı negizgi atı Murtaza Meshadi Rizo ulı Mamedov) (1897.12.6, Shusha rayonı Xanbaǵı awılı— 1961.26.9, Baku) — Ázerbayjan qosıqshısı (liro-dramatik tenor) hám muzıkashı, Ázerbayjan muzıkalı teatrı tiykarshısı. Dáslep xalıq qosıqshısı bolıp tanılǵan. 1920-jıldan Ázerbayjan muzıkalı teatrlarınıń jetekshi artisti. Baku konservatoriyasındaa (1927), Italiya (Milan, «La skala», 1931)da tálim alǵan. 1932-jıldan Baku konservatoriyasınıń oqıtıwshısı, [[1940|1940-jıldan]] professor Ázerbayjan ilimiy izlenisler muzıka kabineti shólkemlestiriwshisi hám basshısı (1932—44). Folklor ekspeditciyasın basqarıp, 200 dem artıq xalıq qosıqların jıynaǵan. B. 40 jıllıq atqarıwshılıq iskerligi dawamında sap Ázerbayjansha milliy atqarıw usıllların Evropa qosıqshılıq óneri menen úzliksiz baylanısta tanılǵan. Májnun (U. Hojibekov, «Layli hám Majnun»), Gersog (J. Verdi, «Rigoletto»), Ǵarib (R. Glier, «Shahsánem»), Áliyar (M. Maǵomayev, «Nargiz») sıyaqlı jarqın obrazlar jaratqan. Eń ataqlı roli Rawshan (U. Hajibekov, «Kór ulı»)di 400-márte atqarǵan. Ózbekstanǵa bir neshe márte kelip, óz ónerin kórsetken. == Gallery == <gallery> Jabbar_Qaryaqdi_and_Bulbul.jpg|Professor Búlbúl hám Jabbar Garyagdioglu Bülbülün_Bakıda_xatirə_lövhəsi.jpg|Opera tenor hám professor Búlbúl (Murtuza Mammadov) Bakuda yashab imaratina Ázerbayjan osıqshı tası </gallery> == Ádebiyatlar == * ÓzME. Birinshi tom. Tashkent, 2000-jıl {{ÓzME}} [[Kategoriya:Ázerbayjan muzıka muǵallimleri]] [[Kategoriya:Ázerbayjan muzıka dirijyorları]] [[Kategoriya:Ázerbayjan opera kompozitorları]] [[Kategoriya:Ázerbayjan kompozitorı]] [[Kategoriya:Bakudaǵı Húrmet qıyabanına jerlengenler]] 3kivyzek0ea9wjaqp9kqa0xar4mjygg 0 12744 226961 113946 2026-04-19T09:10:32Z Kvazimodo 10433 /* "Farhad hám Shiyrin" atı menen jaratılǵan shıǵarmalar */ qosımshalar 226961 wikitext text/x-wiki '''Farhad hám Shiyrin''' — Iranlıq xalıqlar ádebiyatlarında dástúriy mazmunǵa iye bolǵan hám bir neshe dóretiwshiler tárepinen qálemge alınǵan muhabbat qıssası hám dástanlardan biriniń atı. Shiyrin hám Farhad tımsalları parsı-tájik ádebiyatında X-XI ásirlerden baslap '''Abulqasım Ferdawsiy'''diń «Shahnama», '''Nizamiy Ganjaviy'''diń «Xusrav hám Shiyrin», '''Xusrav Dehlaviy'''diń «Shiyrin hám Xusrav», ózbek shayırı '''Qutb'''tıń «Xusrav hám Shiyrin» dástanlarında eń pidáyi ashıq hám mashıqlar retinde súwretlengen. Alisher Nawayı Shıǵısta bul dástúriy muhabbat qıssanı qayta islep, onı jańadan qáliplestirgen, Farhad hám Shiyrindi dástannıń bas qaharmanları retinde súwretlegen hám oǵan «Farhad hám Shiyrin» dep at qoyǵan. [[Alisher Nawayı]] jigitlik dáwirinde '''«Tappadım»''' radifi menen jazǵan ǵázzelleriniń birinde jaslıǵında ózi qayta-qayta oqıp, kewlinen orın alǵan dástanlar haqqında sóz júrgizedi, onda sonday bir báyit bar: ''"Kóp o'kudum Vomiq-u Farhod-u Majnun qıssasın, Óz ishimdin bul' ajabroq dostone topmadim". '' Solay eken, Nawayı jaslıǵınan baslap ataqlı ashıq hám mashıqlar, sonday-aq, Farhad, Shiyrin haqqındaǵı qıssalardı kóp hám qayta-qayta oqıǵan. Usınıń menen birge, bul dástanlar waqıt ótiwi menen onıń ózligi, jeke sezimleri menen birigip ketken hám kewlinde Farhad hám Shiyrin haqqında pútkilley jańa bir dástan ideyası qáliplese baslaǵan. Bul dóretiwshilik joba bolsa '''1483-1484-jıllarda''' ámelge asırılǵan. == Dástannıń mazmunı == Nawayınıń «Farhad hám Shiyrin» dástanı ol jaratqan «Xamsa» nıń 2-dástanı bolıp, ol jaǵdayda Farhad ápiwayı ashıq emes, bálkim qoqannıń balası, anıǵıraq, Xotan mámleketi patshasınıń kekselikte kórgen birden-bir perzenti bolıp, jaslıǵınan pánniń barlıq tarawlarına qızıǵıwshań, áskeriy bilimlerdi, ásirese, tas jonıw, kásibin iyelewge urınǵan. Ol Shiyrindı ákesi ǵáziynesindegi sıyqırlı aynada kórip, tez jaqsı kórip qaladı. Oǵan erisiw ushın túrli qıyınshılıqlardı basınan keshiredi. Ol Arman elinde Shiyrin ushın qazılıp atırǵan japtı pitkeriw jumıslarında ózinıń qolınan neler keletuǵının kórsetedi. Biraq basqınshı Iran húkimdarı Xusrav penen gúrestehiyle menen qolǵa alınıp, qaharmanlarsha jeńiledi. Onıń muhabbatı Shiyrin bolsa onıń óligi ústinde jan beredi. == "Farhad hám Shiyrin" atı menen jaratılǵan shıǵarmalar == 15-ásirden keyin túrkiy xalıqlar ádebiyatında Farhad hám Shiyrin atları menen baylanısqan dástanlarǵa Nawayınıń sol atamadaǵı shıǵarması óziniń úlken tásirin kórsetti. Uyǵur shayırı Xirqatiydiń (17-ásir) "Muhabbatnama hám miynetkom" hám de Abduraim Nizoriydiń «Farhad hám Shiyrin» dástanı Farhad haqqındaǵı xalıq ańız hám ráwiyatları menen bir qatarda Nawayı dástanınan ruwxlanıp jaratılǵan. 19-ásirde jasap dóretiwshilik etken ózbek shayırı Mahzunnıiń '''«Farhad hám Shiyrin»''' dástanında da Farhad penen baylanıslı. Nawayı dóretpelerindegi tiykarǵı syujet sızıǵı saqlanǵan. Bul dástanında Mahzun Nawayı ǵázzellerinen de paydalanǵan. Ataqlı ózbek xalıq baqsısı Fazıl Joldas ulı repertuarında «Farhad hám Shiyrin» dástanı da bolıp, mazmunına kóre ol kóp tárepten Nawayı dástanına jaqın. 1922-jılda '''«Farhad hám Shiyrin»''' atı menen ózbek shayırı hám dramaturgi Xurshid tárepinen muzıkalıq drama, 1941-jılda ataqlı Ázerbayjan shayırı [[Samad Vurgun]] tárepinen drama shıǵarması jaratıldı. Bul dóretpelerdiń júzege keliwinde Nawayı dástanı birinshi derek bolıwı menen birge olarda ullı shayır aytqan adamgershilik, miynetkeshlik, zulımdı qaralaw ideyaları, xalıqshıl jáne de ayqın óz kórinisin taptı. == Derekler == ÓzME, Birinshi tom, Tashkent, 2000-jıl {{ÓzME}} d918eiitxpzhjo1ywmcvpvp7rff44bs 0 15951 226967 212604 2026-04-19T10:15:46Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 226967 wikitext text/x-wiki {{Qosıqshı infoqutısı}} [[Fayl:Jeon_Jungkook_at_the_White_House,_31_May_2022.jpg|right|thumb]] '''Jeon Jongguk''' ({{lang-ko|전정국}} [t͡ɕʌ̹ɲ d͡ʑʌ̹ŋɡuk̚], {{lang-zh|田柾國}}; [[1997|1997-jıl]] [[1-sentyabr]], '''Jk''' laqabı menen tanılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://people.search.naver.com/search.naver?where=nexearch&sm=tab_ppn&query=정국&os=585555&ie=utf8&key=PeopleService| bet = Jungkook Naver Profile| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170305005426/http://people.search.naver.com/search.naver?where=nexearch&sm=tab_ppn&query=%EC%A0%95%EA%B5%AD&os=585555&ie=utf8&key=PeopleService| arxivsáne = 2017-jıl 5-mart | jumıs = Naver}}</ref>) — [[Koreya Respublikası|qubla koreyalı]] [[qosıqshı]], qosıq avtorı hám produser. Ol BTS balalar toparınıń eń jas aǵzası hám tiykarǵı vokalisti. Koreya Jazıw Industriyası Assotsiatsiyası (KOMCA) maǵlıwmatlarına kóre, Jongguk topar diskografiyasındaǵı altı trek avtorı<ref>{{Web deregi | url = https://www.komca.or.kr/foreign2/eng/S01.jsp| bet = Korea Music Copyright Association – Search for the songs, credited to Jungkook (BTS)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191004125502/https://www.komca.or.kr/foreign2/eng/S01.jsp| arxivsáne = 2019-jıl 4-oktyabr | jumıs = KOMCA}}</ref>. == Turmısı hám tálim == Jeon Jongguk 1997-jıl 1-sentyabrde Qubla Koreyanıń [[Pusan|Pusan qalasında]] tuwılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://books.google.ru/books?id=etDZAwAAQBAJ&redir_esc=y| bet = K-POP Now!: The Korean Music Revolution| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170814100308/https://books.google.ru/books?id=etDZAwAAQBAJ&redir_esc=y| arxivsáne = 2017-jıl 14-avgust | sáne = 29-aprel 2014-yil | jumıs = Mark James Russel}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.reputation.kr/news/articleView.html?idxno=1466| bet = [아이돌정보] 방탄소년단 정국, 말 한마디로 '섬유유연제 품절남' 등극| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190531083602/http://www.reputation.kr/news/articleView.html%3Fidxno%3D1466| arxivsáne = 2019-jıl 31-may | sáne = 2019-jıl 24-yanvar | jumıs = Reputation Korea}}</ref>. Shańaraqta ekinshi perzent, úlken ajaǵası bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.koreaboo.com/lists/meet-siblings-bts-members/| bet = Meet The Siblings Of All The BTS Members| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181106004829/https://www.koreaboo.com/lists/meet-siblings-bts-members/| arxivsáne = 2018-jıl 6-noyabr | sáne = 29-mart 2018-yil | jumıs = Koreaboo}}</ref>. Ol Baekyang baslanǵısh mektebi hám Pusan orta mektebimde oqıydı hám keyinshelik [[Seul|Seuldaǵı]] Shingu orta mektebine ótti. Jongguk daslep professional badmintonshı bolıwdı árman etken, biraq G-Dragonnıń «Heartbreaker» spektaklın tamasha etkennen keyin ol professional qosıqshı bolıwǵa qızıqıp qalǵan <ref>{{Web deregi | url = http://newsen.com/news_view.php?uid=201805171029520410#07pz| bet = [뮤직와치]ʻ슈스케 통편집→메인 작곡돌’ 방탄 황금막내 정국, 놀라운 성장史| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190329150353/https://newsen.com/news_view.php?uid=201805171029520410#07pz| arxivsáne = 2019-jıl 29-mart | sáne = 2018-jıl 17-may | jumıs = Newsen}}</ref>. 2011-jılda Jung Daegunıń «Superstar K» uqıplar shousına bardı hám juwmaqlawshı tańlawda áwmetsizlikke dus kelgenine qaramay, jeti muzıka kompaniyasınan usınıslar aldı hám RMning shıǵıwların kórip, Big Hit Entertainmentti tańladı<ref>{{Web deregi | url = https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003485226| bet = '신양남자쇼' 정국 "7개 소속사 러브콜..랩몬 멋있어 왔다"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180219150931/https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003485226| arxivsáne = 2018-jıl 19-fevral | sáne = 23-fevral 2017-yil | jumıs = Naver}}</ref>. U 2012-jıl jaz ayın [[Los-Andjeles|Los-Anjeleste]] ótkerdi hám oyın uqıpın asırdı<ref>{{Web deregi | url = http://www.ize.co.kr/articleView.html?no=2013071113597216792&type=&| bet = [spotlight] 방탄소년단│④ 지민, 정국's story| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181016032659/http://ize.co.kr/articleView.html?no=2013071113597216792&type=&| arxivsáne = 2018-jıl 16-oktyabr | sáne = 18-iyul 2013-yil | jumıs = IZE Magazine Korea}}</ref>. Sol jıldıń iyun ayında Jongguk Jo Kvonnıń «I'm Da One» klipinde payda boldı hám GLAM[en]<ref>{{Web deregi | url = http://www.tribunnews.com/seleb/2018/06/15/selain-kerja-keras-menjadi-trainee-berikut-hal-hal-yang-dilakukan-member-bts-sebelum-terkenal?page=3| bet = Selain Kerja Keras Menjadi Trainee, Berikut Hal-hal yang Dilakukan Member BTS Sebelum Terkenal| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181011172936/https://www.tribunnews.com/seleb/2018/06/15/selain-kerja-keras-menjadi-trainee-berikut-hal-hal-yang-dilakukan-member-bts-sebelum-terkenal?page=3| arxivsáne = 2018-jıl 11-oktyabr | sáne = 15-iyun 2018-yil | jumıs = Tribun News}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://thethaovanhoa.vn/giai-tri/day-la-cach-cac-thanh-vien-bts-duoc-phat-hien-va-ky-hop-dong-voi-big-hit-n20180526094107876.htm| bet = Đây là cách các thành viên BTS được phát hiện và ký hợp đồng với Big Hit| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181012094443/https://thethaovanhoa.vn/giai-tri/day-la-cach-cac-thanh-vien-bts-duoc-phat-hien-va-ky-hop-dong-voi-big-hit-n20180526094107876.htm| arxivsáne = 2018-jıl 12-oktyabr | sáne = 2018-jıl 26-may | jumıs = TTVH Online}}</ref> qızlar toparında rezerv oyınshı boldı. 2017-jıl fevral ayında Jongkook orta mektepti kórkem óner jónelisi boyınsha tamamladı<ref>{{Web deregi | url = http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2017/02/07/2017020701423.html| bet = [포토] 방탄소년단 정국 '드디어 졸업합니다'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180909221842/http://news.chosun.com/site/data/html_dir/2017/02/07/2017020701423.html| arxivsáne = 2018-jıl 9-sentyabr | sáne = 7-fevral 2017-yil | jumıs = Chosun}}</ref>. Eki ay aldın, 2016-jıl noyabr ayında ol universitetke kiriw imtixanların tapsırmawǵa qarar etti hám sol sebepli hesh jerge kirmedi<ref>{{Web deregi | url = http://m.bntnews.hankyung.com/apps/news.view?aid=201611070951413&media=bntMobileEntertainment| bet = ʻ2017 수능’ D-7, ★ 누가 누가 응시하나?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190327090249/http://m.bntnews.hankyung.com/apps/news.view?aid=201611070951413&media=bntMobileEntertainment| arxivsáne = 2019-jıl 27-mart | sáne = 2016-jıl 10-oktyabr | jumıs = BNT News}}</ref>. == Karyera == === 2013–2014: BTS depyuti hám mártebe baslanıwı === [[Fayl:181016_Jungkook_performing_Euphoria_in_Berlin_(1).png|solğa|nobaý|280x280 nükte| Jungkook Berlinde kontsert beredi, 2018-jıl oktyabr]] 2013-jıl 13-iyun kúni Jungkook BTS balalar toparınıń tórt dana vokalshısi, sub-repper, eń jas aǵzası hám júzi retinde depyut etdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.dailydot.com/upstream/bts-kpop-korean-boy-band/| bet = How BTS is changing K-pop for the better| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180102131505/https://www.dailydot.com/upstream/bts-kpop-korean-boy-band/| arxivsáne = 2018-jıl 2-yanvar | sáne = 12-may 2016-yil | jumıs = Daily Dot}}</ref>.Toparda ol eki jeke atqarıwshı kompozitsiyanı shıǵardı - <nowiki>''</nowiki>Begin” hám «Euphoria». " Begin" 2016 -jıl oktyabr ayında shıǵarılǵan hám Wings'tıń ekinshi studiyalıq albomında kórsetilgen. Qosıq tekstinde Jongguktıń Seulga kóship ótiwi hám klaslasları menen gezlesiwi haqqında sóz bardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.fuse.tv/2016/10/bts-wings-album-the-significance-of-solo-members-songs| bet = THE SIGNIFICANCE OF EACH BTS MEMBER HAVING THEIR OWN SOLO SONG ON 'WINGS'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190329025300/https://www.fuse.tv/2016/10/bts-wings-album-the-significance-of-solo-members-songs| arxivsáne = 2019-jıl 29-mart | sáne = 14-oktyabr 2016-yil | jumıs = [[Fuse TV]]}}</ref>. ''Love Yourself 結ʼ Answer'' ushın «Euphoria» kelejekdegi bass usulında jazılǵan hám kanadalıq DJ DJ Swivel tárepinen islep shıǵarılǵan. Dastlab, kompozitsiya «Eforiya: Love Yourself Wonder»<ref>{{Web deregi | url = https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8289670/bts-love-yourself-series-euphoria-theme-tease-next-album| bet = BTS Tease Next Album In 'Love Yourself' Series With 'Euphoria' Theme Video| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200131092543/https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8289670/bts-love-yourself-series-euphoria-theme-tease-next-album| arxivsáne = 2020-jıl 31-yanvar | sáne = 5-aprel 2018-yil | jumıs = Billboard}}</ref> mini-filminiń tiykarǵı temasına aylandı. Qosıq birinshi yuztalikdan sırtda 105-orında depyut etdi hám 13 hápte dawamında Gaon Digital Chart'da jaylawdı<ref>{{Web deregi | url = http://isplus.live.joins.com/news/article/article.asp?total_id=23053067&cloc=| bet = 방탄소년단 정국, 솔로곡 '유포리아' 장기간 차트 인| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200521143913/http://isplus.live.joins.com/news/article/article.asp?total_id=23053067&cloc=| arxivsáne = 2020-jıl 21-may | sáne = 2018-jıl 21-oktyabr | jumıs = Joins}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://m.entertain.naver.com/read?oid=022&aid=0003318562&lfrom=twitter| bet = BTS 정국 솔로곡 '유포리아', 최초·최고 기록 이어가다| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181115113250/https://m.entertain.naver.com/read?oid=022&aid=0003318562&lfrom=twitter| arxivsáne = 2018-jıl 15-noyabr | sáne = 14-noyabr 2018-yil | jumıs = Naver}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://entertain.naver.com/read?oid=022&aid=0003331567&spi_ref=m_entertain_twitter| bet = 방탄소년단 정국의 '유포리아' 美 빌보드·가온차트가 입증한 BTS 최고 솔로곡| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200521143934/https://entertain.naver.com/read?oid=022&aid=0003331567&spi_ref=m_entertain_twitter| arxivsáne = 2020-jıl 21-may | sáne = 2019-jıl 7-yanvar | jumıs = Naver}}</ref>. 2018-jıl oktyabr ayında ol basqa qatnasıwshılar qatarı Kareya Respublikası Prezidentiniń «Mádeniy xızmetleri ushın» ordeni menen táǵdirlengen<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=UgyBS8FU2lY| bet = '문화훈장' 방탄소년단(BTS) 7인7색 소감 "국가대표의 마음으로" (풀영상) / SBS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200229042826/https://www.youtube.com/watch?v=UgyBS8FU2lY| arxivsáne = 2020-jıl 29-fevral | sáne = 2018-jıl 24-oktyabr | jumıs = SBS}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://entertain.naver.com/ranking/read?oid=312&aid=0000354692| bet = '대중문화예술상' BTS, 문화훈장 화관 최연소 수훈...유재석부터 故 김주혁까지 '영광의 얼굴들' (종합)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200616023357/https://entertain.naver.com/ranking/read?oid=312&aid=0000354692| arxivsáne = 2020-jıl 16-iyun | sáne = 2018-jıl 24-oktyabr | jumıs = Naver}}</ref>. === 2015-jıldan házirgi kúnge shekem: jeke atqarıwshı iskerlik === [[Fayl:Jeon_Jung-kook_during_the_"Boy_In_Luv"_performance_at_SBS_Gayo_Daejeon,_25_December_2018_02.jpg|oñğa|nobaý| Jongguk [[:en:SBS Gayo Daejoon|SBS Gayo Daejoon telekanalida]] «Boy with Luv» qosıǵın atqarıp atır, 2018-jıl dekabr]] 2015-jıl sentyabr ayında Jongguk «Bir árman, bir Kareya» aksiyasında qatnastı hám Kareya urısı yadına baǵıshlap bir neshe koreys artistleri tárepinen jazılǵan sol atındaǵı qosıq atqarıwshılarınan birine aylandı. Qosıq birinshi ret sol jıldıń 15-oktyabrinde bolıp ótken konsertda usınıs etilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=yYgwPDzDMCg| bet = [Official M/V] One Dream One Korea (ENG)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170818210522/https://www.youtube.com/watch?v=yYgwPDzDMCg| arxivsáne = 2017-jıl 18-avgust | sáne = 24-sentyabr 2015-yil | jumıs = ONE K}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201509011700099636884_2| bet = New unification song introduced| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190425052202/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php%3Fud%3D201509011700099636884_2| arxivsáne = 2019-jıl 25-aprel | sáne = 1-sentyabr 2015-yil | jumıs = The Korea Herald}}</ref>. Jeon [[Justin Bieber|Jastin Biber]], Adam Levin, Tori Kelli, Troye Sivan, Sion sıyaqlı ataqlı atqarıwshılardıń qosıqların jarıtıwı menen belgili<ref>{{Web deregi | url = https://www.youtube.com/watch?v=TgBI2nkpZss| bet = Christmas Day by [[Jimin]] & Jung Kook (Origin. Justin Bieber — Mistletoe)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151216133507/https://www.youtube.com/watch?v=TgBI2nkpZss| arxivsáne = 2015-jıl 16-dekabr | jumıs = YouTube}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://btsblog.ibighit.com/249| bet = Working by Jung Kook| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190207015136/https://btsblog.ibighit.com/249| arxivsáne = 2019-jıl 7-fevral | sáne = 2014-jıl 27-sentyabr | til = ko| baspaxana = Bangtan Blog}}</ref>. 2016-jılda ol «Gúller toparı» hám «Star Bromance»<ref>{{Web deregi | url = https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003333375&gid=999339&cid=1017622| bet = ʻ꽃놀이패’ 정국, 200만 표 꽃길 팀장..조세호 꼴찌 [종합]| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181105195817/https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003333375&gid=999339&cid=1017622| arxivsáne = 2018-jıl 5-noyabr | sáne = 6-iyun 2016-yil | jumıs = Naver}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://entertain.naver.com/now/read?oid=108&aid=0002535232| bet = 방탄 정국X신화 이민우, '꽃미남 브로맨스' 동반 출연| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190408014524/https://entertain.naver.com/now/read?oid=108&aid=0002535232| arxivsáne = 2019-jıl 8-aprel | sáne = 2016-jıl 22-iyun | jumıs = Naver}}</ref> showlarinda qatnastı. Ol, sonıń menen birge, 71 hám 72-bólimlerinde «Eń jaqsı nıqaplı qosıqshı» da payda boldı<ref>{{Web deregi | url = https://entertain.naver.com/read?oid=117&aid=0002802440&gid=999339&cid=1020700| bet = '복면가왕' 방탄소년단 정국, 펜싱맨이었다…놀라운 실력 충격 반전| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190425052207/https://entertain.naver.com/read?oid=117&aid=0002802440&gid=999339&cid=1020700| arxivsáne = 2019-jıl 25-aprel | sáne = 14-avgust 2016-yil | jumıs = Naver}}</ref>. KBS qosıq festivalında Jongguk 1997-jılda tuwılǵan basqa juldızlar menen birge «I'm Butterfly» qosıǵın dóretti<ref>{{Web deregi | url = https://entertain.naver.com/music/now/read?oid=404&aid=0000162299| bet = '가요대축제' 정국-지효-정채연 등 가요계 '97라인' 콜라보| sáne = 29-dekabr 2016-yil | jumıs = Naver}}</ref>. 2018-jılda, BTSʼdiń qaytıw showsına tayarlıq kórilip atırǵanda, ''Mnet'' oǵan joybar produserlerinen biriniń lawazımın usınıs etdi<ref>{{Web deregi | url = https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003785118| bet = 방탄소년단 Mnet '컴백쇼' 티저 영상도 오픈..'꾹감독 떡밥투척'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181013014622/https://entertain.naver.com/read?oid=109&aid=0003785118| arxivsáne = 2018-jıl 13-oktyabr | sáne = 2018-jıl 19-may | jumıs = Naver}}</ref>. Sol jıldıń 6-noyabrında ol MBC Plus X Genie Music Awards dástúrinde Charli Put menen birge «We Don't Talk Now»<ref>{{Web deregi | url = https://entertain.naver.com/read?oid=312&aid=0000356302| bet = [TEN PHOTO] 찰리 푸스 (Charlie Puth) 'BTS 정국과 역대급 콜라보 기대해주세요'| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181105202526/https://entertain.naver.com/read?oid=312&aid=0000356302| arxivsáne = 2018-jıl 5-noyabr | sáne = 5-noyabr 2018-yil | jumıs = Naver}}</ref> xit qosıǵın dóretti. == Úlesi hám tásiri == 2019-jılda Jongkook Korea Gallup<ref>{{Web deregi | url = https://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=1072| bet = 한국갤럽조사연구소| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200108053337/https://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=1072| arxivsáne = 2020-jıl 8-yanvar | jumıs = www.gallup.co.kr}}</ref> maǵlıwmatlarına kóre jámiyetshilik tárepinen eń kóp ábzal kórilgen úshinshi juldızǵa aylandı. Bul dizimde birinshi ret 2016 -jılda payda bolǵan hám jigirmalanshı orındı iyelegen, keyin bolsa 2017 hám 2018-jıllarda uyqas túrde on jetinshi hám segizinshi orındı iyelegen <ref>{{Web deregi | url = https://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=800| bet = 한국갤럽조사연구소| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161222173639/https://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=800| arxivsáne = 2016-jıl 22-dekabr | jumıs = www.gallup.co.kr}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=886&pagePos=1&selectYear=2017&search=&searchKeyword=| bet = 한국갤럽조사연구소| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190713001904/http://www.gallup.co.kr/gallupdb/reportContent.asp?seqNo=886&pagePos=1&selectYear=2017&search=&searchKeyword=| arxivsáne = 2019-jıl 13-iyul | jumıs = www.gallup.co.kr}}</ref>. 2018-jılda Jongkook Hi China jurnalınıń [[Qıtay]]<nowiki/>dıń eń kóp ábzal kórgen ataqlıları reytinginde on hápte dawamında birinshi orındı iyelep turǵan<ref>{{Web deregi | url = https://entertain.naver.com/read?oid=469&aid=0000314971| bet = [HI★CHINA 랭킹] 이번 주 중국이 사랑한 스타, 방탄소년단(BTS) 정국.뷔.지민.엑소(EXO) 세훈.김수현| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181024113410/https://entertain.naver.com/read?oid=469&aid=0000314971| arxivsáne = 2018-jıl 24-oktyabr | sáne = 17-iyul 2018-yil | jumıs = Naver}}</ref>. oktyabr ayında ol V Live-de bir kórsetuv ótkerdi hám dúnya boylap 3, 7 millionnan artıq tamashagóy topladi, bul xızmet tariyxdaǵı rekord bolıp tabıladı <ref>{{Web deregi | url = https://m.entertain.naver.com/read?oid=022&aid=0003312473&lfrom=twitter| bet = BTS 정국, '베를린 V라이브' 방송 시청 370만명 넘어 "최다 기록" 본문듣기| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181024113412/https://m.entertain.naver.com/read?oid=022&aid=0003312473&lfrom=twitter| arxivsáne = 2018-jıl 24-oktyabr | sáne = 23-oktyabr 2018-yil | jumıs = Naver}}</ref>.Dekabr ayında Jongkook dawıs jazıw studiyasınan alınǵan videonı tvit etdi jáne bul tvit Kareyada jıldıń eń kóp bólingen tvitine aylandı<ref>{{Web deregi | url = http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201812051557454603083_2| bet = Twitter reveals BTS has ʻGolden Tweet’ of 2018| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181205102706/http://kpopherald.koreaherald.com/view.php?ud=201812051557454603083_2| arxivsáne = 2018-jıl 5-dekabr | sáne = 5-dekabr 2018-yil | jumıs = The Korea Herald}}</ref>. Sol jılı ol Kareyanıń jámiyetshilik tárepinen eń kóp ábzal kórgen juldızları diziminde sezilerli dárejede kóterilip, segizinshi orındı iyeledi<ref>{{Web deregi | url = https://gallupkorea.blogspot.com/2018/12/2018-12_18.html| bet = 2018년 올해를 빛낸 가수와 가요 — 최근 12년간 추이 포함| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190612185928/http://gallupkorea.blogspot.com/2018/12/2018-12_18.html| arxivsáne = 2019-jıl 12-iyun | sáne = 2018-jıl 18-dekabr | jumıs = Gallup Korea}}</ref>. 2019-jıl yanvar ayında gruppanıń rásmiy pán-kafesinde Jongkook Downy shúberek jumsatıwshıdan (Rossiya, Yaponiya hám Evropada Lenor atı menen jaqsı belgili) paydalanıw haqqında post jaylastırdı<ref>{{Web deregi | url = https://insight.co.kr/news/205865| bet = "'방탄' 정국이 쓴다는 말에 '인기 폭발'한 섬유유연제"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190207020034/https://insight.co.kr/news/205865| arxivsáne = 2019-jıl 7-fevral | sáne = 2019-jıl 22-yanvar | jumıs = InSight}}</ref>. Bu kompaniya aktsiyalarining 11% ke ósiwine alıp keldi hám eki ay dawamında putin ónim rezervi tezde satıldı<ref>{{Web deregi | url = https://entertain.naver.com/read?oid=020&aid=0003194507| bet = 방탄 정국 "다우니 어도러블 써요"…업체 "두달치 판매량, 하루 만에 품절"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190123224023/https://entertain.naver.com/read?oid=020&aid=0003194507| arxivsáne = 2019-jıl 23-yanvar | avtor = So-jeong Kim| sáne = 2019-jıl 22-yanvar | til = ko| jumıs = [[Naver (corporation)|Naver]]| baspaxana = [[The Dong-a Ilbo]]}}</ref>. == Diskografiya == === Kestege kiritilgen qosıqlar === {| class="wikitable plainrowheaders" border="1" style="text-align:center;" ! rowspan="2" scope="col" style="width:18em;" |Atı ! rowspan="2" scope="col" style="width:1em;" |Jıl ! colspan="8" scope="col" |Grafiklerdegi eń joqarı pozitsiya ! rowspan="2" scope="col" style="width:10em;" |Satıw ! rowspan="2" scope="col" style="width:10em;" |Albom |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |KOR<ref>{{Web deregi | url = http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=42&hitYear=2016&termGbn=week| bet = 2016년 42주차 Digital Chart| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161020173322/http://www.gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=42&hitYear=2016&termGbn=week| arxivsáne = 2016-jıl 20-oktyabr | til = ko| jumıs = gaon.co.kr}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |CAN<ref>{{Web deregi | url = https://www.billboard.com/charts/canadian-hot-100/2018-09-08| bet = Canadian Hot 100: 8-sentyabr 2018-yil| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180905155647/https://www.billboard.com/charts/canadian-hot-100/2018-09-08| arxivsáne = 2018-jıl 5-sentyabr | jumıs = Billboard}}</ref> ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;" |HUN<ref>{{Web deregi | url = http://zene.slagerlistak.hu/single-track-top-40-lista/2018/35| bet = Single (track) Top 40 lista| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180911225626/http://zene.slagerlistak.hu/single-track-top-40-lista/2018/35| arxivsáne = 2018-jıl 11-sentyabr | til = French}}</ref> ! scope="col" style="width:3.5em;font-size:90%;" |NZ<ref>{{Web deregi | url = https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=4519| bet = NZ Hot Singles Chart| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180831141312/https://nztop40.co.nz/chart/hotsingles?chart=4519| arxivsáne = 2018-jıl 31-avgust | sáne = 2018-jıl 3-sentyabr | baspaxana = [[Recorded Music NZ]]}}</ref> ! scope="col" style="width:3.5em;font-size:90%;" |SCT<ref>{{Web deregi | url = http://www.officialcharts.com/charts/scottish-singles-chart/20180831/41/| bet = Official Scottish Singles Sales Chart Top 100| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181023160728/https://www.officialcharts.com/charts/scottish-singles-chart/20180831/41/| arxivsáne = 2018-jıl 23-oktyabr | jumıs = officialcharts.com}}</ref> ! scope="col" style="width:3.5em;font-size:90%;" |UK <ref>{{Web deregi | url = http://www.officialcharts.com/charts/singles-downloads-chart/20180831/7000/| bet = Official Singles Downloads Chart Top 100: 8-sentyabr 2018-yil| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180909185414/http://www.officialcharts.com/charts/singles-downloads-chart/20180831/7000/| arxivsáne = 2018-jıl 9-sentyabr | jumıs = OCC}}</ref> ! scope="col" style="width:3.5em;font-size:90%;" |US Bub<ref>{{Web deregi | url = https://www.billboard.com/music/bts/chart-history/bubbling-under-hot-100| bet = BTS Chart History: Bubbling Under Hot 100| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190506040251/https://www.billboard.com/music/BTS/chart-history/bubbling-under-hot-100| arxivsáne = 2019-jıl 6-may | jumıs = Billboard}}</ref>. ! scope="col" style="width:3.5em;font-size:90%;" |US World<ref>{{Web deregi | url = https://www.billboard.com/music/bts/chart-history/world-digital-song-sales| bet = BTS Song Charting| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180612113238/https://www.billboard.com/music/bts/chart-history/world-digital-song-sales| arxivsáne = 2018-jıl 12-iyun | jumıs = billboard.com}}</ref> |- ! colspan="12" |Bas súwretshi retinde |- ! scope="row" |Begin |2016 |27 |— |— |— |— |— |— |5 | * KOR: 90 526<ref>{{Web deregi | url = http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=S1020&targetTime=10&hitYear=2016&termGbn=month| bet = 2016년 10월 Download Chart| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170906040233/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?serviceGbn=S1020&termGbn=month&hitYear=2016&targetTime=10&nationGbn=T| arxivsáne = 2017-jıl 6-sentyabr | til = ko| jumıs = gaon.co.kr}}</ref> |Wings |- ! scope="row" |BTS |2018 |11 |86 |16 |9 |49 |45 |5 |2 | * AQSH: 15 000<ref>{{Web deregi | url = https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8473971/bts-most-simultaneous-hits-world-digital-song-sales| bet = BTS Breaks Their Own Record for Most Simultaneous Hits on World Digital Song Sales Chart| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190425213251/https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8473971/bts-most-simultaneous-hits-world-digital-song-sales| arxivsáne = 2019-jıl 25-aprel | avtor = Jeff Benjamin| jumıs = billboard.com}}</ref> | rowspan="1" |Love Yourself 結 'Answer' |- ! colspan="12" scope="col" |Sheriklik |- ! scope="row" |Perfect Christmas |2013 |45 |— |— |— |— |— |— |— | * KOR: 64.789+ |- | colspan="12" style="font-size:8pt" |"—" qoʻshiq oʻsha mintaqada jadvalga kirmagan yoki chiqarilmaganligini bildiradi. |} === Qosıq jazıwda qatnasıw === {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" ! scope="col" |Jıl ! scope="col" |Atı ! scope="col" |Format ! scope="col" |Esletpe ! scope="col" |Silteme |- | rowspan="1" |2013 ! scope="row" |«Like A Star» | rowspan="4" |Cifrlı júklep alıw,aǵım |Arem menen |<ref>{{Web deregi | url = https://soundcloud.com/bangtan/like-a-star?in=bangtan/sets/rm| bet = Like A Star by Rap Monster & Jungkook| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190325202724/https://soundcloud.com/bangtan/like-a-star%3Fin%3Dbangtan/sets/rm| arxivsáne = 2019-jıl 25-mart | jumıs = soundcloud.com}}</ref> |- | rowspan="1" |2015 ! scope="row" |«One Dream One Korea» |túrli atqarıwshılar menen |<ref>{{Web deregi | url = http://music.naver.com/album/index.nhn?albumId=585186&trackId=5727701| bet = 새시대 통일의 노래 — One Dream One Korea| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190727104240/https://music.naver.com/album/index.nhn%3FalbumId%3D585186%26trackId%3D5727701| arxivsáne = 2019-jıl 27-iyul | sáne = 2015-jıl 21-sentyabr | til = ko| baspaxana = Naver Music}}</ref> |- | rowspan="2" |2016 ! scope="row" |«I Know» |Arem menen |<ref>{{Web deregi | url = https://soundcloud.com/bangtan/sothatiloveyou| bet = 알아요 By RM & JK Of BTS| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190806211716/https://soundcloud.com/bangtan/sothatiloveyou| arxivsáne = 2019-jıl 6-avgust | jumıs = soundcloud.com}}</ref> |- ! scope="row" |«I’m In Love» |Ledi Jeyn menen |<ref>{{Web deregi | url = http://www.melon.com/song/detail.htm?songId=8302708| bet = I'm In Love (10점 만점에 10점 양궁소녀, 이렇게 하면 너를 찌를 수 있을 거라 생각했어 펜싱맨)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190727104247/https://www.melon.com/song/detail.htm?songId=8302708| arxivsáne = 2019-jıl 27-iyul | til = ko| baspaxana = Melon}}</ref> |- |} {| class="wikitable plainrowheaders" ! style="width:10em;" |Jıl ! style="width:10em;" |Súwretshi ! style="width:17em;" |Albom ! style="width:20em;" |Qosıq |- | rowspan="1" |2013 | rowspan="8" |BTS | rowspan="1" |''[[:ru:2 Cool 4 Skool|2 Cool 4 Skool]]'' |«Outro: Circle Room Cypher» |- | rowspan="2" |2015 | rowspan="1" |''[[:ru:The Most Beautiful Moment in Life, Part 1|The Most Beautiful Moment in Life, Part 1]]'' |«Outro: Love Is Not Over» |- |''[[:ru:The Most Beautiful Moment in Life, Part 2|The Most Beautiful Moment in Life, Part 2]]'' |«Run» |- | rowspan="4" |2016 | rowspan="4" |''[[:ru:The Most Beautiful Moment in Life: Young Forever|The Most Beautiful Moment in Life: Young Forever]]'' |«Dead Leaves» |- |«Run» (Alternative Mix) |- |«Love Is Not Over» |- |«Run» (Ballad Mix) |- |2018 |''[[:ru:Love Yourself: Tear|Love Yourself: Tear]]'' |«Magic Shop» |- |} === Treylerlar hám qısqa metrajli fılmler === {| class="wikitable" |+ !Jıl !Atı !Dawam etiwi !Direktor(lar) !Silteme |- | rowspan="1" |2016-jıl |Begin #1 |2:35 | rowspan="1" |Choi Young Seok (Lumpens) |<ref>{{Web deregi | url = https://www.dailydot.com/upstream/bts-individual-member-short-films-wings/| bet = BTS releases cryptic short films for upcoming album ʻWings’| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190331231721/https://www.dailydot.com/upstream/bts-individual-member-short-films-wings/| arxivsáne = 2019-jıl 31-mart | avtor = Sherry Tucci| sáne = 2016-jıl 6-sentyabr | jumıs = dailydot}}</ref> |- |} === Televiziyalıq programmalar === {| class="wikitable" style="width:700px" !Jıl !Dástúr !Rol !Esletpe |- | rowspan="5" |2016-jıl | rowspan="1" |''[[:ru:Music Bank|Music Bank]]'' |Jetekshi |Sana menen |- | rowspan="2" |''Music Core'' | |Jimin menen |- | |J-Houp menen |- |''Gúl toparı'' | rowspan="2" |qatnasıwshı |Birinshi epizod |- |''Juldız Braman'' |8-máwsim; 35-39-bólimler |- |2017-jıl |''Show Champion'' |Jetekshi |- |} == Derekler == {{Derekler|2}} [[Kategoriya:Wikipedia:Tiri shaxslar biografiyası]] 8wxyjgkuinfghlcej0d3lot67bx0wye 0 16567 226954 212659 2026-04-19T08:58:25Z CommonsDelinker 163 Replacing The_C_Programming_Language_logo.svg with [[File:C1stEdition.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:Duplicate|Duplicate]]: Exact or scaled-down duplicate: [[:c::File:C1stEdition.svg|]]). 226954 wikitext text/x-wiki '''Programmalastırıw tilleriniń tariyxı''' dáslepki mexanikalıq kompyuterlerdi hújjetlestiriwden baslap házirgi [[programmalıq támiynattı islep shıǵıw]] qurallarına shekem sozıladı. Dáslepki [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] júdá qánigelesken bolıp, matematikalıq belgilewge hám usıǵan uqsas túsiniksiz [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksiske]] tiykarlanǵan<ref>Hopper (1978) p.&nbsp;16.</ref>. XX ásir dawamında [[kompilyator]] teoriyası boyınsha izertlewler buyrıqlardı xabarlaw ushın qolaylıraq sintaksisti qollanatuǵın [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw tilleriniń]] jaratılıwına alıp keldi. Birinshi joqarı dárejeli programmalastırıw tili 1942-jıldan 1945-jılǵa shekem Konrad Cuze tárepinen jaratılǵan Plankalkül boldı<ref>{{cite journal |last1=Knuth |first1=Donald E. |last2=Pardo |first2=Luis Trabb |title=Early development of programming languages |journal=Encyclopedia of Computer Science and Technology |volume=7 |pages=419–493 |publisher=Marcel Dekker}}</ref>. Baylanıslı [[Kompilyator|kompilyatorı]] bar birinshi joqarı dárejeli til 1951-jılı Korrado Byom tárepinen onıń PhD dissertaciyası ushın jaratıldı<ref>[https://web.archive.org/web/20160306191605/http://e-collection.library.ethz.ch/eserv/eth:32719/eth-32719-02.pdf Corrado Böhm's PhD thesis]</ref>. Birinshi kommerciyalıq qoljetimli til [[IBM]] kompaniyasında Djon Bekus basshılıǵındaǵı komanda tárepinen 1956-jılı islep shıǵılǵan [[Fortran|FORTRAN]] (FORmula TRANslation) boldı (birinshi qollanbası 1956-jılı payda boldı, biraq dáslep 1954-jılı islep shıǵılǵan). == Dáslepki tariyx == 1842–1849-jıllar aralıǵında Ada Lavleys italiyalı matematik Luidji Menabreanıń Charlz Bebbidjdiń eń sońǵı usınıs etilgen mashinası: Analitikalıq Mashina haqqındaǵı esteliklerin awdardı; ol esteliklerdi mashina menen Bernulli sanların esaplaw usılın tolıq túrde kórsetetuǵın eskertpeler menen tolıqtırdı, bul kópshilik tariyxshılar tárepinen dúnyadaǵı birinshi járiyalanǵan kompyuter programması dep tanılǵan<ref>{{citation |last1=Fuegi |first1=J. |last2=Francis |first2=J. |title=Lovelace & Babbage and the creation of the 1843 'notes'|journal=Annals of the History of Computing |volume=25 |issue=4|date=October–December 2003 |doi=10.1109/MAHC.2003.1253887 |pages=16–26 |bibcode=2003IAHC...25d..16F }}</ref>. Jakkard toqıw stanokları da, Charlz Bebbidjdiń Ayırmashılıq Mashinası da ózleriniń programmalastırılatuǵın mashinalarınıń orınlawı kerek bolǵan operaciyalar izbe-izligin táriyipleytuǵın perfokartalardı<ref name="Bales">{{Web deregi | familiya = Bales| at = Rebecca| bet = Charles Babbage Analytical Engine Explained| url = https://history-computer.com/charles-babbage-analytical-engine/| jumıs = history-computer.com| sáne = 2023-jıl 24-iyul }}</ref><ref name="Swade">{{Web deregi | familiya = Swade| at = Doron| bet = The Engines| url = https://www.computerhistory.org/babbage/engines/| jumıs = computerhistory.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-fevral }}</ref> paydalanıw ushın proektlestirilgen. Birinshi kompyuter kodları ózleriniń qollanılıwları ushın qánigelesken edi: mısalı, Alonzo Chyorch lyambda esaplawın formulalıq usılda ańlata aldı, al Tyuring mashinası lenta belgilew mashinasınıń operaciyasınıń abstrakciyası boldı. == Birinshi programmalastırıw tilleri == 1940-jıllarda birinshi anıq zamanagóy elektr quwatı menen isleytuǵın kompyuterler jaratıldı. Sheklengen tezlik hám yad sıyımlılıǵı baǵdarlamashılardı qol menen sazlanǵan assembler tili programmaların jazıwǵa májbúr etti. Aqıbetinde assembler tilinde programmalastırıwdıń úlken intellektual kúsh talap etetuǵını túsinildi. [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|Joqarı dárejeli programmalastırıw tiliniń]] dáslepki usınısı 1942-jıldan 1945-jılǵa shekem Konrad Cuze tárepinen óziniń Z1 kompyuteri ushın islep shıǵılǵan Plankalkül boldı, biraq sol waqıtta ámelge asırılmadı<ref>In 1998 and 2000 compilers were created for the language as a historical exercise. [[Raúl Rojas|Rojas, Raúl]], et al. (2000). "Plankalkül: The First High-Level Programming Language and its Implementation". Institut frame Informatik, Freie Universität Berlin, Technical Report B-3/2000. [https://web.archive.org/web/20230411232343/http://ftp.mi.fu-berlin.de/pub/reports/TR-B-00-03.pdf (full text)]</ref>. Kompyuterge buyrıqlardı jetkeriw ushın proektlestirilgen birinshi isleytuǵın programmalastırıw tilleri 1950-jıllardıń basında jazıldı. 1949-jılı usınılǵan Djon Moklidiń Short Code tili [[Kompyuter|elektron kompyuter]] ushın islep shıǵılǵan eń dáslepki joqarı dárejeli tillerdiń biri boldı<ref name=Sebesta>{{cite book |last=Sebesta |first=W.S. |date=2006 |title=Concepts of Programming Languages |page=44 |publisher=Pearson/Addison-Wesley |isbn=978-0-321-33025-3}}</ref>. [[Mashina kodı|Mashina kodınan]] ayırmashılıǵı, Short Code operatorları matematikalıq ańlatpalardı túsinikli formada kórsetti. Degen menen, programma hár saparı orınlanǵanda mashina kodına [[Interpretator|interpretaciya]] etiliwi kerek edi, bul process sáykes mashina kodın orınlawdan ádewir áste edi. 1950-jıllardıń basında, Manchester universitetinde Alik Glenni Autocode tı, bálkim birinshi kompilyaciyalanǵan programmalastırıw tilin islep shıqtı. 1954-jılı, R. A. Bruker tárepinen Mark 1 ushın tildiń «Mark 1 Autocode» dep atalǵan ekinshi iteraciyası islep shıǵıldı. Bruker, Manchester universiteti menen birge, 1950-jıllarda Ferranti Mercury ushın da bir avtokod islep shıqtı. EDSAC 2 ushın versiyasın 1961-jılı Kembridj universiteti Matematikalıq Laboratoriyasınan Duglas Xartri oylap taptı. EDSAC 2 Autocode dep atalǵan, bul jergilikli jaǵdaylarǵa beyimlestirilgen Mercury Autocode-nan tikkeley rawajlanıw boldı hám sol waqıt ushın aldınǵı qatarda bolǵan obyekt kodın optimallastırıw hám derek tili diagnostikası menen belgili boldı. Zamanlas, biraq bólek rawajlanıw baǵdarı, Atlas Autocode Manchester universiteti Atlas 1 mashinası ushın islep shıǵıldı. 1954-jılı [[Fortran|FORTRAN]] [[IBM]]-de Djon Bekus basshılıǵındaǵı topar tárepinen oylap tabıldı; ol tek qaǵazdaǵı dizayn emes, al funkcional implementaciyası bar birinshi keń qollanılǵan joqarı dárejeli ulıwma maqsetli til boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.nbcnews.com/id/wbna17704662| bet = Fortran creator John Backus dies – Tech and gadgets| baspaxana = NBC News| sáne = 2007-jıl 20-mart | qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.math.grin.edu/~rebelsky/Courses/CS302/99S/Outlines/outline.02.html| bet = CSC-302 99S : Class 02: A Brief History of Programming Languages| baspaxana = Math.grin.edu| qaralǵan sáne = 2010-jıl 25-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100715042920/http://www.math.grin.edu/~rebelsky/Courses/CS302/99S/Outlines/outline.02.html| arxivsáne = 2010-jıl 15-iyul | url-status = dead}}</ref>. FORTRAN birinshi ret usınılǵanda, oǵan qáteler, islep shıǵıwdaǵı keshigiwler hám assembler tilinde jazılǵan «qol menen kodlanǵan» programmalardıń salıstırmalı nátiyjeliligi sebepli gúman menen qaralǵan<ref>{{cite journal |last1=Padua |first1=David |title=The FORTRAN I Compiler |journal=Computing in Science and Engineering |date=Feb 2000 |volume=2 |issue=1 |pages=70–75 |doi=10.1109/5992.814661 |bibcode=2000CSE.....2a..70P |url=http://www.cs.fsu.edu/~lacher/courses/COT4401/notes/cise_v2_i1/fortran.pdf |access-date=7 November 2019}}</ref>. Degen menen, tez rawajlanıp atırǵan apparatlıq támiynat bazarında, til aqırında óziniń nátiyjeliligi menen belgili boldı. Ol ele de joqarı ónimli esaplawlar ushın keń tarqalǵan til bolıp tabıladı hám dúnyadaǵı TOP500 eń tez superkompyuterlerin bahalaw<ref name="hpc">{{cite journal|url=http://queue.acm.org/detail.cfm?id=1820518|author=Eugene Loh|title=The Ideal HPC Programming Language|journal=ACM Queue|date=18 June 2010 |publisher=Association of Computing Machines|volume=8|issue=6}}</ref> hám reytinglew programmaları ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | bet = HPL – A Portable Implementation of the High-Performance Linpack Benchmark for Distributed-Memory Computers| qaralǵan sáne = 2015-jıl 21-fevral | url = http://www.netlib.org/benchmark/hpl}}</ref>. Basqa bir dáslepki programmalastırıw tili AQSHta Greys Xopper tárepinen oylap tabıldı hám FLOW-MATIC dep ataldı. Ol 1955-jıldan 1959-jılǵa shekemgi dáwirde Remington Rand-ta UNIVAC I ushın islep shıǵıldı. Xopper biznes maǵlıwmatların qayta islew klientleriniń matematikalıq belgilewden qolaysızlanatuǵının anıqladı hám 1955-jıldıń basında ol hám onıń toparı inglis tili programmalastırıw tili ushın specifikaciya jazdı hám bir prototipti ámelge asırdı<ref>Hopper (1978) p.&nbsp;16.</ref>. FLOW-MATIC kompilyatorı 1958-jıldıń basında kópshilikke qoljetimli boldı hám 1959-jılǵa kelip tolıq tamamlandı<ref>Sammet (1969) p.&nbsp;316</ref>. Flow-Matic COBOL dizaynına úlken tásir etti, sebebi sol waqıtta tek ol hám onıń tikkeley áwladı AIMACO ǵana qollanılatuǵın edi<ref>Sammet (1978) p.&nbsp;204.</ref>. Búgingi kúnde ele de qollanılatuǵın basqa tillerge 1958-jılı Djon Makkarti tárepinen oylap tabılǵan LISP hám 1959-jılı Qısqa Múddetli Komitet tárepinen jaratılǵan COBOL kiredi. 1950-jıllardıń aqırındaǵı jáne bir áhmiyetli waqıya — bul amerikalı hám evropalı kompyuter ilimpazları komitetiniń «algoritmler ushın jańa til» haqqındaǵı baspası; [[ALGOL]] 60 Esabatı («ALGOrithmic Language»). Bul esabat sol waqıtta tarqalǵan kóp ideyalardı biriktirdi hám úsh tiykarǵı til innovaciyasın usındı: * ishki blok strukturası: kod izbe-izlikleri hám baylanıslı járiyalanıwlar bólek, anıq atalǵan proceduralarǵa aylandırılıwı shárt emes bloklarǵa gruppalanıwı múkin; * leksikalıq kólem: bir bloktıń óziniń jeke ózgeriwshileri, proceduraları hám funkciyaları bolıwı múkin edi, olar sol bloktan tıs kodqa kórinbeytuǵın edi, yaǵnıy informaciyanı jasırıw. Usınıń menen baylanıslı jáne bir innovaciya, tildiń sıpatlanıw usılında boldı: * tildiń sintaksisin súwretlew ushın matematikalıq jaqtan anıq belgilew, Bekus-Naur forması (BNF) qollanıldı. Derlik barlıq keyingi programmalastırıw tilleri óz sintaksisiniń kontekstsiz bólimin súwretlew ushın BNF-tiń bir variantın qollandı. ALGOL 60 keyingi tillerdiń dizaynına ásirese tásir etti, olardıń geyparaları tez arada anaǵurlım keń tarqaldı. Burroughs úlken sistemaları [[ALGOL|ALGOLdıń]] keńeytilgen bir bóliminde programmalastırıw ushın proektlestirilgen. [[ALGOL|ALGOLdıń]] tiykarǵı ideyaları dawam ettirildi hám [[ALGOL 68]] payda boldı: * sintaksis hám semantika anonim rutinalar, joqarı dárejeli funkciyaları bar rekursiv tiplestiriw sisteması hám t.b. menen jáne de ortogonal boldı; * tek kontekstke ǵárezsiz bólegi ǵana emes, al pútkil til sintaksisi hám semantikası arnawlı usı maqset ushın proektlestirilgen formalizm bolǵan Van Veyngaarden grammatikası arqalı rásmiy túrde anıqlandı. ALGOL 68 diń kóp qollanılmaytuǵın til ózgeshelikleri (mısalı, parallel hám bir waqıttaǵı bloklar) hám onıń quramalı sintaksislik qısqartpalar sisteması hám avtomat tipti túrlendiriwler onı ámelge asırıwshılar arasında ataqlı etpedi hám oǵan qıyın degen ataq berdi. Niklaus Virt dizayn komitetinen shıǵıp, ápiwayıraq Pascal tilin jarattı. {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 100 | header = Logotipler | image1 = Fortran acs cover.jpeg | caption1 = Fortran | image2 = Lisp logo.svg | caption2 = Lisp | image3 = Simula - logo.svg | caption3 = Simula }} Usı dáwirde islep shıǵılǵan ayırım belgili tillerge tómendegiler kiredi: {{div col}} * 1951 – Regional Assembler Tili * 1952 – Avtokod * 1954 – IPL (LISPtiń aldınǵısı) * 1955 – FLOW-MATIC (COBOLǵa alıp keldi) * 1957 – FORTRAN (birinshi kompilyator) * 1957 – COMTRAN (COBOLdıń aldınǵısı) * 1958 – LISP * 1958 – ALGOL 58 * 1959 – FACT (COBOLdıń aldınǵısı) * 1959 – COBOL * 1959 – RPG * 1960 – ALGOL 60 * 1962 – APL * 1962 – Simula * 1962 – SNOBOL * 1963 – CPL (C-diń aldınǵısı) * 1964 – Speakeasy * 1964 – BASIC * 1964 – PL/I * 1966 – JOSS * 1966 – MUMPS * 1967 – BCPL (C-diń aldınǵısı) * 1967 – Logo (keyinirek Smalltalk hám Scratch-qa tásir etken bilimlendiriw tili). * 1968 – Algol 68{{div col end}} == Tiykarǵı paradigmalardıń qáliplesiwi == {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 100 | header = Logotipler | image1 = Lambda lc.svg | caption1 = Scheme | image2= C1stEdition.svg | caption2 = C | image3= Smalltalk Balloon.svg | caption3 = Smalltalk }} 1960-jıllardıń aqırınan 1970-jıllardıń aqırına shekemgi dáwir programmalastırıw tilleriniń úlken rawajlanıwına alıp keldi. Házirgi waqıtta qollanılatuǵın tiykarǵı til paradigmalarınıń kópshiligi usı dáwirde oylap tabılǵan: * Speakeasy, 1964-jılı Argonna Milliy Laboratoriyasında (ANL) Stenli Koen tárepinen islep shıǵılǵan, keyingi [[MATLAB]], IDL hám Mathematica sanlı paketlerine uqsas obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw sisteması (OOPS) bolıp tabıladı. Speakeasy anıq Fortran tiykarındaǵı sintaksiske iye. Ol dáslep ANL ishinde nátiyjeli fizikalıq esaplawlardı sheshti, 1970-jıllardıń basında Federal Rezerv Keńesi ushın izertlew maqsetinde («Modeleasy» retinde) ózgertildi, sońınan kommerciyalıq qoljetimlilikke shıqtı; Speakeasy hám Modeleasy ele de qollanıladı. * Simula, 1960-jıllardıń aqırında Nygaard hám Dal tárepinen ALGOL 60-tıń keńeytpesi retinde oylap tabılǵan, [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı]] qollap-quwatlaw ushın proektlestirilgen birinshi til boldı. * FORTH, eń dáslepki konkatenativ programmalastırıw tili 1969-jılı Charlz Mur tárepinen Milliy Radioastronomiya Observatoriyasında (NRAO) islep atırǵan waqtında jeke islep shıǵıw sisteması retinde proektlestirilgen. * [[C (programmalastırıw tili)|C]], dáslepki sistemalıq programmalastırıw tili, 1969 hám 1973-jıllar arasında Bell Labs laboratoriyasında [[Dennis Ritchi]] hám Ken Tompson tárepinen islep shıǵılǵan. * Smalltalk (1970-jıllardıń ortaları) obyektke baǵdarlanǵan tildiń tolıq jańa dizaynın usındı. * Prolog, 1972-jılı Alen Kolmerauer, Filipp Russel hám Robert Kovalski tárepinen proektlestirilgen, birinshi logikalıq programmalastırıw tili boldı. * ML Lisp tiykarında polimorflik tip sistemasın qurdı (1973-jılı Robin Milner tárepinen oylap tabılǵan),<ref name="Gordon1996">{{Web deregi | familiya = Gordon| at = Michael J. C.| avtorsilteme = Michael J. C. Gordon| jıl = 1996| bet = From LCF to HOL: a short history| url = http://www.cl.cam.ac.uk/~mjcg/papers/HolHistory.pdf| page = 3| citata = Edinburgh LCF, including the ML interpreter, was implemented in Lisp.| qaralǵan sáne = 2015-jıl 4-may }}</ref> statikalıq túrde terilgen funkcional programmalastırıw tilleriniń jolın ashtı. Bul tillerdiń hárbiri pútkil miyrasxorlar shańaraǵın payda etti, hám kópshilik zamanagóy tiller ózleriniń shejiresinde olardıń hesh bolmaǵanda birewin esaplaydı. 1960-jıllar hám 1970-jıllar sonday-aq «strukturalıq programmalastırıw» — yaǵnıy, <code>goto</code>-sız programmalastırıw — artıqmashılıqları boyınsha ádewir tartıslardı kórdi. Baǵdarlamashılardıń ádewir bólegi, hátte <code>goto</code>-nı usınatuǵın tillerde de, onı siyrek jaǵdaylardan basqa paydalanıwdı jaman programmalastırıw stili dep esapladı. Bul talqılaw til dizaynı menen tıǵız baylanıslı edi: ayırım tillerde goto joq edi, bul strukturalıq programmalastırıwdı májbúriy etti. Jáne de tezirek kompilyaciya waqıtın támiyinlew ushın, ayırım tiller «bir ótiwli kompilyatorlar» ushın strukturalanǵan edi, olar tiykarǵı rutina (procedura) yamasa júrgiziwshi funkciyanıń programma diziminiń sońǵı bólimi Pascal sıyaqlı baǵınıńqı proceduralardıń dáslep anıqlanıwın kútedi. Usı dáwirde islep shıǵılǵan ayırım belgili tillerge tómendegiler kiredi: {{div col}} * 1967 – BCPL (B-nıń aldınǵısı) * 1967 – Logo * 1969 – B (C-diń aldınǵısı) * 1970 – Pascal * 1970 – Forth * 1972 – C * 1972 – Smalltalk * 1972 – Prolog * 1973 – ML * 1975 – Scheme * 1978 – SQL (keyinirek keńeytilgen soraw tili){{div col end}} == 1980-jıllar: konsolidaciya, moduller, ónimlilik == {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 100 | header = Logotipler | image1 = Matlab Logo.png | caption1 = MATLAB | image2 = Erlang logo.png | caption2 = Erlang | image3 = Tcl-powered.svg | caption3 = Tcl | image4 = ISO C++ Logo.svg | caption4= C++ | image5 = | caption5= Perl | image6 = | caption6 = Wolfram }} 1980-jıllar imperativ tillerde salıstırmalı konsolidaciya (birlesiw) jılları boldı. Jańa paradigmalar oylap tabıwdıń ornına, barlıq bul háreketler aldınǵı on jıllıqta oylap tabılǵan ideyalardı keńeytti. [[C++]] obyektke baǵdarlanǵan hám sistemalıq programmalastırıwdı biriktirdi. Amerika Qurama Shtatları húkimeti qorǵanıw shártnamashıları tárepinen qollanıw ushın arnalǵan sistemalıq programmalastırıw tili [[Ada (programmalastırıw tili)|Ada]]-nı standartlastırdı. Yaponiyada hám basqa jerlerde logikalıq programmalastırıw konstrukciyaların óz ishine alǵan besinshi áwlad programmalastırıw tilleri dep atalatuǵın tillerdi izertlewge úlken qarjılar jumsaldı. Funkcional tiller jámiyeti ML hám Lisp-ti standartlastırıwǵa ótti. Erinshek bahalawı bar funkcional til Miranda boyınsha izertlewler usı on jıllıqta keń tarqala basladı. Til dizaynındaǵı bir áhmiyetli jańa tendenciya — bul modullerdi, yaǵnıy kodtıń úlken kólemli shólkemlestiriw birliklerin paydalanıw arqalı úlken kólemli sistemalar ushın programmalastırıwǵa kóbirek itibar qaratıw boldı. Modula, Ada hám ML hámmesi 1980-jıllarda belgili modul sistemaların islep shıqtı. Modul sistemaları kóbinese ulıwma programmalastırıw konstrukciyaları menen biriktirilgen: ulıwma programmalastırıw, negizinde, parametrli moduller (kompyuter ilimindegi polimorfizmge de qarań). Imperativ programmalastırıw tilleri ushın tiykarǵı jańa paradigmalar payda bolmasa da, kóp izertlewshiler aldınǵı tillerdiń ideyaların keńeytti hám olardı jańa kontekstlerge beyimlestirdi. Mısalı, Argus hám Emerald sistemalarınıń tilleri obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwdı bólistirilgen esaplaw sistemalarına beyimlestirdi. 1980-jıllar sonday-aq programmalastırıw tilin ámelge asırıwda da alǵa ilgerilewlerdi alıp keldi. Kompyuter arxitekturasındaǵı qısqartılǵan buyrıqlar toplamı kompyuteri (RISC) háreketi apparatlıq támiynattıń adam assembler baǵdarlamashıları ushın emes, al kompilyatorlar ushın proektlestiriliwi kerek ekenin bildirdi. Barǵan sayın agressiv kompilyaciya usıllarına imkaniyat beretuǵın oraylıq processor (CPU) tezligi jaqsılanıwları járdeminde, RISC háreketi joqarı dárejeli tiller ushın kompilyator texnologiyasına kóbirek qızıǵıwshılıq oyattı. Til texnologiyası usı baǵdarlar boyınsha 1990-jıllarǵa shekem dawam etti. Bul dáwirde islep shıǵılǵan ayırım belgili tillerge tómendegiler kiredi:{{div col}} * 1980 – C++ (C-degi klasslar retinde, 1983-te qayta atalǵan) * 1983 – Ada * 1984 – Common Lisp * 1984 – MATLAB * 1984 – dBase III, dBase III Plus (Clipper hám FoxPro FoxBASE retinde) * 1985 – Eiffel * 1986 – Objective-C * 1986 – LabVIEW (vizual programmalastırıw tili) * 1986 – Erlang * 1987 – Perl * 1988 – PIC (belgilew tili) * 1988 – Tcl * 1988 – Wolfram Language (Mathematica-nıń bir bólimi retinde, tek 2013-jıl iyun ayında ǵana bólek at aldı) {{nowrap|1989 – FL (Bekus)}} {{div col end}} == 1990-jıllar: Internet dáwiri == {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 100 | header = Logotipler | image1 = Haskell-Logo.svg | caption1 = Haskell | image2 = Lua-Logo.svg | caption2 = Lua | image3 = PHP Logo.png | caption3 = PHP | image4 = Rebol logo.png | caption4 = Rebol | image5 = Python-logo-notext.svg | caption5 = Python | image6 = Ruby logo.svg | caption6 = Ruby | image7 = OCaml_Logo.svg | caption7 = Ocaml }} 1990-jıllardıń ortalarında Internettiń tez ósiwi programmalastırıw tillerindegi kelesi iri tariyxıy waqıya boldı. Kompyuter sistemaları ushın tolıǵı menen jańa platforma ashıw arqalı, Internet jańa tillerdiń qabıl etiliwi ushın múmkinshilik jarattı. Ásirese, [[JavaScript]] programmalastırıw tili Netscape Navigator veb-brauzeri menen dáslepki integraciyası sebepli keń tarqaldı. [[PHP]] sıyaqlı hár túrli basqa skriptlew tilleri veb-serverler ushın arnawlı qosımshalar islep shıǵıwda keń qollanıwǵa iye boldı. 1990-jıllar imperativ tillerde tiykarǵı jańalıqlardı kórmedi, biraq eski ideyalardıń kóp qayta biriktiriliwi hám jetilisiwi boldı. Bul dáwir funkcional tillerdiń tarqalıwın basladı. Úlken jetekshi filosofiya baǵdarlamashı ónimliligi boldı. Ádette [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|integraciyalanǵan islep shıǵıw ortalıǵı]] (IDE), shıǵındını jıynaw menen birge keletuǵın hám eski tillerdiń áwladları bolǵan kóp tez qosımsha islep shıǵıw (RAD) tilleri payda boldı. Bunday tillerdiń hámmesi obyektke baǵdarlanǵan edi. Olarǵa Object Pascal, Objective Caml (OCaml dep qayta atalǵan), Visual Basic hám [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] kiredi. Ásirese Java úlken dıqqatqa iye boldı. RAD tillerine qaraǵanda radikalıraq hám innovaciyalıraq bolǵanlar — jańa skriptlew tilleri edi. Olar basqa tillerden tikkeley kelip shıqpaǵan hám jańa sintaksisler menen ózgesheliklerdiń erkinirek biriktiriliwin kórsetken. Kópshilik bul skriptlew tillerin hátte RAD tillerinen de ónimlirek dep esaplaydı, biraq kóbinese kishi programmalardı ápiwayıraq, al úlken programmalardı jazıw hám qollap-quwatlaw qıyınıraq etetuǵın tańlawlar sebepli. Soǵan qaramastan, skriptlew tilleri Veb penen baylanıslı qollanılatuǵın eń kózge túsken tillerge aylandı. Geypara programmalastırıw tilleri islep shıǵıw waqtın únemlew ushın ózleriniń distribuciyalarında basqa tillerdi óz ishine aldı. Mısalı, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] da, Ruby de Tkinter sıyaqlı kitapxanalar arqalı GUI programmalastırıwın qollap-quwatlaw ushın Tcl-di óz ishine aldı. Usı dáwirde islep shıǵılǵan ayırım belgili tillerge tómendegiler kiredi: {{div col}} * 1990 – Haskell * 1991 – Python * 1991 – Visual Basic * 1993 – Lua * 1993 – R * 1994 – CLOS (ANSI Common Lisp-tiń bir bólegi) * 1995 – Ruby * 1995 – Ada 95 * 1995 – Java * {{nowrap|1995 – Delphi (Object Pascal)}} * 1995 – Visual FoxPro * 1995 – JavaScript * 1995 – PHP * 1996 – OCaml * 1997 – Rebol{{div col end}} == 2000-jıllar: programmalastırıw paradigmaları == {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 100 | header = Logotipler | image1 = D Programming Language logo.svg | caption1 = D | image2 = Groovy-logo.svg | caption2 = Groovy | image3 = PowerShell Core 6.0 icon.png | caption3 = PowerShell | image5 = Scratchlogo.svg | caption5 = Scratch | image6 = Go Logo Blue.svg | caption6 = Go | image7 = Clojure_logo.svg | caption7 = Clojure | image8 = Haxe_logo.svg | caption8 = Haxe }} Programmalastırıw tiliniń evolyuciyası dawam etpekte hám óndiriste kóbirek programmalastırıw paradigmaları qollanılmaqta. Geypara tendenciyalarǵa tómendegiler kiredi: * Kommerciyalıq qollanılatuǵın tiykarǵı tillerde [[Funkcional programmalastırıw|funkcional programmalastırıwdı]] qollap-quwatlawdıń artıwı, sonıń ishinde kodtı analizlewdi hám parallellestiriwdi (mikro- hám makro- dárejelerde) ańsatlastırıw ushın [[taza funkcional programmalastırıw]] * Parallel hám bólistirilgen programmalastırıwdı qollap-quwatlaytuǵın konstrukciyalar. * Tilge qáwipsizlik hám isenimlilikti tekseriwdi qosıw mexanizmleri: keńeytilgen statikalıq tekseriw, ǵárezli tiplestiriw, informaciya aǵımın basqarıw, statikalıq aǵım qáwipsizligi. * Kompoziciyalıq hám modullik ushın alternativ mexanizmler: miksinler, treytler, tipklasslar, delegatlar, aspektler. * Komponentke baǵdarlanǵan programmalıq támiynattı islep shıǵıw. * Scratch, LabVIEW hám PWCT sıyaqlı vizual programmalastırıw tillerine kóbirek qızıǵıwshılıq * [[Metaprogrammalastırıw]], reflektiv programmalastırıw (refleksiya) yamasa abstrakt sintaksis teregine kiriw ** [[Aspektke baǵdarlanǵan programmalastırıw]] (AOP) baǵdarlamashılarǵa «birlesiw noqatlarında» basqa modulge yamasa klassqa kod kirgiziwge imkaniyat beredi ** Arnawlı tarawǵa-qánigelesken tiller hám kod generaciyası *** Grafikalıq interfeys ushın XML (XUL, Extensible Application Markup Language (XAML)) Úlken texnologiya kompaniyaları óz mútájliklerin qanaatlandırıw ushın proektlestirilgen bir neshe jańa programmalastırıw tillerin kirgizdi. Mısalı: * [[Microsoft]] [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] hám F#-tı kirgizdi * [[Google]] [[Go (programmalastırıw tili)|Go]]-dı kirgizdi Usı dáwirde islep shıǵılǵan ayırım belgili tillerge tómendegiler kiredi: {{div col}} * 2000 – ActionScript * 2001 – C# * 2001 – D * 2002 – Scratch * 2003 – Groovy * 2003 – Scala * 2005 – F# * 2005 – Haxe * 2006 – PowerShell * 2007 – Clojure * 2008 – Nim * 2009 – Go {{div col end}} == 2010-jıllar: Mobil dáwir == {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 100 | header = Logotipler | image4 = Rust programming language black logo.svg | caption4 = Rust | image7 = Dart programming language logo.svg | caption7 = Dart | image8 = Swift logo.svg | caption8 = Swift | image9= Kotlin logo (2021-present).svg | caption9 = Kotlin | image10 = Typescript.svg | caption10 = TypeScript | image11 = C Sharp Logo 2023.svg | caption11 = C# | image12 = Ringlogo transparent.png | caption12 = Ring | image13 = Julia Programming Language Logo.svg | caption13 = Julia | image14 = Zig logo 2020.svg | caption14 = Zig }} Programmalastırıw tiliniń evolyuciyası jańa programmalastırıw tarawlarınıń payda bolıwı menen dawam etpekte. * Bólistiriwge hám mobillikke qızıǵıwshılıqtıń artıwı. * [[Maǵlıwmatlar bazası|Maǵlıwmatlar bazaları]] menen integraciya, sonıń ishinde XML hám relyaciyalıq maǵlıwmatlar bazaları. * Tiller ushın islep shıǵıw filosofiyası retinde ashıq kod, sonıń ishinde GNU Kompilyatorlar Toplamı hám [[PHP]], [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], Ruby hám Scala sıyaqlı tiller. * GPU grafikalıq processorları hám superkompyuter massivleri ushın massiv parallel tilleri, sonıń ishinde OpenCL * Kvantlıq esaplaw programmalastırıw tilleri boyınsha dáslepki izertlewler (dizimge qarań) * [[GPT-3]] hám Gemini sıyaqlı [[jasalma intellekt]] járdeminde kod generaciyalaw ushın jasalma intellekt ([[Jasalma intellekt|JI]]) usılların qollanıw boyınsha dáslepki izertlewler<ref name="NYT_Farhad_20190515">{{Cite news |last=Manjoo |first=Farhad |date=July 29, 2020 |title=How Do You Know a Human Wrote This? |work=[[The New York Times]] |access-date=August 4, 2020 |url=https://www.nytimes.com/2020/07/29/opinion/gpt-3-ai-automation.html |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite news |last=Milmo |first=Dan |date=2023-12-06 |title=Google says new AI model Gemini outperforms ChatGPT in most tests |url=https://www.theguardian.com/technology/2023/dec/06/google-new-ai-model-gemini-bard-upgrade |access-date=2024-02-26 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>. * Bir neshe jańa programmalastırıw tilleri C programmalastırıw tili ushın zamanagóy almastırıwdı usınıwǵa háreket etti. * Kóp jańa programmalastırıw tilleri keń tarqalǵan dinamikalıq tillerden tásirlendi hám ónimlilikti tómenletpey, tip qáwipsizligin qosıwdı wáde etti. * Kóp jańa programmalastırıw tilleri óz implementaciyasında LLVM-di paydalanadı. Kóp úlken texnologiya kompaniyaları óz mútájliklerin qanaatlandırıw ushın proektlestirilgen hám óz platformaları ushın birinshi dárejeli qollap-quwatlawdı usınatuǵın jańa programmalastırıw tillerin kirgiziwdi dawam etti. Mısalı: * [[Microsoft]] [[TypeScript]], Q# hám Bosque-ni kirgizdi * [[Google]] [[Dart (programmalastırıw tili)|Dart]]-tı kirgizdi * [[Apple Inc.|Apple]] [[Swift (programmalastırıw tili)|Swift]]-ti kirgizdi. * [[Meta Platforms|Meta]] Hack-ti kirgizdi. Usı dáwirde islep shıǵılǵan ayırım belgili tillerge tómendegiler kiredi:<ref name="TIOBE Index">{{Web deregi | url = https://www.tiobe.com/tiobe-index/| bet = TIOBE Index, Top 100 programming languages according to TIOBE Index| avtor = <!-- Unstated staff writer. -->| sáne = 2024-jıl 22-fevral | jumıs = www.tiobe.com| baspaxana = [[TIOBE index]]}}</ref><ref name="GitHub's Octoverse 2018">{{Web deregi | url = https://octoverse.github.com/projects| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190322190823/https://octoverse.github.com/projects| url-status = dead| arxivsáne = 2019-jıl 22-mart | bet = GitHub's Octoverse 2018}}</ref> {{div col}} * 2011 – Dart * 2011 – Kotlin * 2012 – Julia * 2012 – TypeScript * 2012 – Elixir * 2014 – Swift * 2014 – Hack * 2015 – Rust * 2015 – Raku * 2016 – Ring * 2016 – Zig{{div col end}} Basqa jańa programmalastırıw tillerine Elm, Ballerina, Red, Crystal, V (Vlang), Reason kiredi. == 2020-jıllar: Házirgi tendenciyalar == {{Multiple image | align = right | direction = vertical | width = 100 | header = Logotipler | image1 = Power_Fx_logo.png | caption1 = Power Fx | image2 = Carbon_logo.png | caption2 = Carbon }} Jańa programmalastırıw tilleriniń rawajlanıwı dawam etpekte hám ayırım jańa tiller házirgi tillerdiń ornın basıwǵa itibar berip payda bolmaqta. Bul jańa tiller C++ sıyaqlı belgili tildiń artıqmashılıqların (kóp tárepli hám tez) usınıwǵa háreket etip, sonıń menen birge qáwipsizlikti qosadı yamasa quramalılıqtı azaytadı. Basqa jańa tiller Python usınatuǵın qollanıw ańsatlıǵın alıp keliwge háreket etip, sonıń menen birge ónimlilikti prioritet retinde qosadı. Sonday-aq, Mashinalıq Oqıtıw hám jasalma intellekt qurallarınıń ósiwi ele de bul tillerdiń rawajlanıwınıń artında úlken rol oynaydı, bunda ayırım vizual tiller bul jasalma intellekt quralların integraciyalawǵa itibar beredi, al basqa tekstli tiller olardı islep shıǵıw ushın kóbirek sáykes qollap-quwatlawdı usınıwǵa itibar beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.microsoft.com/en-us/power-platform/blog/power-apps/introducing-the-new-copilot-features-for-power-fx/| bet = Introducing new Copilot features for Power Fx| jumıs = [[Microsoft]]| sáne = 2024-jıl 29-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.infoworld.com/article/2336275/carbon-language-aims-to-be-a-better-c-plus-plus.html| bet = Carbon language aims to be a better C++}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://devops.com/modular-makes-a-case-for-mojo-programming-language-based-on-python/| bet = Modular Makes a Case for Mojo Programming Language, Based on Python| sáne = 2024-jıl 5-aprel }}</ref>. Ayırım belgili jańa programmalastırıw tillerine tómendegiler kiredi: * 2021 – Power Fx * 2022 – Carbon * 2023 – Mojo == Tiykarǵı tulǵalar == {{multiple image | align = right | direction = vertical | width = 100 | header = Geypara innovatorlar | image1 = Dennis Ritchie 2011.jpg | caption1 = Dennis Ritchi | image2 = Niklaus Wirth, UrGU.jpg | caption2 = Niklaus Virt | image3 = Grace Hopper.jpg | caption3 = Greys M. Xopper | image4 = BjarneStroustrup.jpg | caption4 = Byarn Straustrup | image5 = Anders Hejlsberg.jpg | caption5 = Anders Xeylsberg | image6 = Guido-portrait-2014-drc.jpg | caption6 = Gvido van Rossum | image7 = Yukihiro Matsumoto EuRuKo 2011.jpg | caption7 = Yukixiro Matsumoto | image8 = James Gosling 2008.jpg | caption8 = Djeyms Gosling | image9 = Larry Wall YAPC 2007.jpg | caption9 = Larri Uoll }} Programmalastırıw tillerin rawajlandırıwǵa járdem bergen ayırım tiykarǵı adamlar: * Ada Lavleys, birinshi kompyuter programmasın járiyaladı * Alan Kuper, Visual Basic ti islep shıǵıwshı * Alan Key, obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw boyınsha jetekshi jumıslar hám Smalltalk-tıń dóretiwshisi. * Anders Xeylsberg, Turbo Pascal, Delphi, [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] hám [[TypeScript]] ti islep shıǵıwshı. * Artur Uitni, A+, k hám q nı islep shıǵıwshı. * Bertran Meyer, Eiffel oylap tabıwshısı. * Byarn Straustrup, [[C++]] ti islep shıǵıwshı. * Bred Koks, Objective-C-diń birge jaratıwshısı. * Brendan Eyx, [[JavaScript]] ti islep shıǵıwshı. * Brayan Kernigan, Dennis Ritchi menen birge C programmalastırıw tili haqqındaǵı birinshi kitaptıń birge avtorı, AWK hám AMPL programmalastırıw tilleriniń birge avtorı. * Chak Mur, birinshi konkatenativ programmalastırıw tili Forth-tıń oylap tabıwshısı hám stek mashinası mikroprocessor dizaynındaǵı belgili at. * Kris Lattner, [[Swift (programmalastırıw tili)|Swift]], Mojo hám Clang/LLVM jaratıwshısı. * Kliv Moler, [[MATLAB]] jaratıwshısı. * Dennis Ritchi, [[C (programmalastırıw tili)|C]] oylap tabıwshısı. [[Unix]] operaciyalıq sisteması, Plan 9 operaciyalıq sisteması. * Duglas Makilroy, SNOBOL, TRAC, PL/I, ALTRAN, TMG hám [[C++]] sıyaqlı tillerge tásir etti hám olardı proektlestirdi. * Greys Xopper, birinshi bolıp «<nowiki/>[[kompilyator]]<nowiki/>» terminin qollandı hám FLOW-MATIC ti islep shıǵıwshı, COBOL rawajlanıwına tásir etti. Mashinadan ǵárezsiz programmalastırıw tillerin hám «qátelerdi saplastırıw» (debagging) terminin keń tarqattı. * Gvido van Rossum, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] jaratıwshısı. * Djeyms Gosling, [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] hám onıń aldınǵısı Oak-tıń jetekshi baǵdarlamashısı. * Jan Ichbia, [[Ada (programmalastırıw tili)|Adanıń]] bas dizayneri, Ada 83. * Jan-Iv Jirard, polimorflik lyambda esaplawınıń (F sisteması) birge oylap tabıwshısı. * Djeff Bezanson, Julianıń bas dizayneri hám tiykarǵı baǵdarlamashılarınıń biri. * Djeffri Snover, PowerShell oylap tabıwshısı. * Djo Armstrong, Erlang jaratıwshısı. * Djon Bekus, [[Fortran]] oylap tabıwshısı, ALGOL 58 hám ALGOL 60 proektlestiriwge qatnastı. * Djon S. Reynolds, polimorflik lyambda esaplawınıń (F sisteması) birge oylap tabıwshısı. * Djon Makkarti, LISP oylap tabıwshısı, ALGOL 60 dizayn komiteti aǵzası. * Djon fon Neyman, operaciyalıq sistema koncepciyasınıń baslawshısı. * Greydon Xor, Rust oylap tabıwshısı. * Ken Tompson, [[B (programmalastırıw tili)|B]] hám [[Go (programmalastırıw tili)|Go]] oylap tabıwshısı. * Kennet E. Ayverson, [[APL (programmalastırıw tili)|APL]] baǵdarlamashısı, Rodjer Xyui menen birge J-diń birge islep shıǵıwshısı. * Konrad Cuze, birinshi joqarı dárejeli programmalastırıw tili Plankalkül-di proektlestirdi (ol ALGOL 58-ge tásir etti<ref>{{cite book |last1=Rojas |first1=Raúl |last2=Hashagen |first2=Ulf |year=2002 |title=The First Computers: History and Architectures |page=292 |url=https://books.google.com/books?id=nDWPW9uwZPAC&q=algol-68+konrad+zuse&pg=PA292 |publisher=MIT Press |isbn=978-0262681377 |access-date=October 25, 2013}}</ref>). * Kristen Nygaard, obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwǵa jol ashtı, Simulanı birge oylap taptı. * Larri Uoll, Perl programmalastırıw tiliniń jaratıwshısı (qarań Perl hám Raku). * Martin Oderskiy, Scala jaratıwshısı hám aldın [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] dizaynına úles qosqan. * Martin Richards BCPL programmalastırıw tilin, [[B (programmalastırıw tili)|B]] hám [[C (programmalastırıw tili)|C]] tilleriniń aldınǵısın islep shıqtı. * Nataniel Rochester, birinshi assemblerdiń oylap tabıwshısı (IBM 701). * Niklaus Virt, Pascal, Modula hám Oberon oylap tabıwshısı. * Ole-Yoxan Dal, obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıwǵa jol ashtı, Simulanı birge oylap taptı. * Rasmus Lerdorf, [[PHP]] jaratıwshısı. * Rich Xiki, [[Clojure]] jaratıwshısı. * Robert Gentleman, R-diń birge jaratıwshısı. * Robert Grismir, Go-dıń birge jaratıwshısı. * Robin Milner, ML oylap tabıwshısı hám Xindli-Milner polimorflik tip shıǵarıwdıń birge avtorı. * Rob Payk, Go, Inferno (operaciyalıq sistema) hám Plan 9 (operaciyalıq sistema) Operaciyalıq Sistemasınıń birge jaratıwshısı, birge avtorı. * Ross Ixaka, R-diń birge jaratıwshısı. * Stenli Koen, 1964-jılı birinshi ret obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw sisteması OOPS penen jaratılǵan Speakeasy-di oylap taptı. * Stiven Volfram, Mathematica jaratıwshısı. * Uolter Brayt, D jaratıwshısı. * Yukixiro Matsumoto, Ruby jaratıwshısı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw tilleri]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 0bknwwntwhypvpb8u1uou1dofht1flv 4 23879 226932 226898 2026-04-18T12:02:32Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 226932 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:23084}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4880}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 4 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4395}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 5 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4325}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4047}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2530}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 9 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 10 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1574}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 11 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 12 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 13 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 14 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1090}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:915}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 16 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 17 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 18 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 19 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 20 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 21 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 22 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 23 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 24 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 25 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:399}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 26 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 27 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 28 || [[User:Begdullaman|<span style="color:gray">Begdullaman</span>]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}} |- | 29 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|<span style="color:gray">Nurlibek Urgenichbaev</span>]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}} |- | 30 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 31 || [[User:Qareken Balasi|<span style="color:gray">Qareken Balasi</span>]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 32 || [[User:BEGJIGIT|<span style="color:gray">BEGJIGIT</span>]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}} |- | 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|<span style="color:gray">Saxibjamal Esemuratova</span>]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}} |- | 34 || [[User:Pirnazarova|<span style="color:gray">Pirnazarova</span>]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}} |- | 35 || [[User:Holder|<span style="color:gray">Holder</span>]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}} |- | 36 || [[User:Miracle0302|<span style="color:gray">Miracle0302</span>]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}} |- | 37 || [[User:Begjigit|<span style="color:gray">Begjigit</span>]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}} |- | 38 || [[User:Kmoksy|<span style="color:gray">Kmoksy</span>]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}} |- | 39 || [[User:AbzalM|<span style="color:gray">AbzalM</span>]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}} |- | 40 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 41 || [[User:NurkaArzay|<span style="color:gray">NurkaArzay</span>]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}} |- | 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|<span style="color:gray">Gúlxan Medetbekovna</span>]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}} |- | 43 || [[User:Bakhit|<span style="color:gray">Bakhit</span>]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}} |- | 44 || [[User:Melek jurnalist|<span style="color:gray">Melek jurnalist</span>]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}} |- | 45 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 46 || [[User:Jannazarova Sh|<span style="color:gray">Jannazarova Sh</span>]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}} |- | 47 || [[User:Jámiy|<span style="color:gray">Jámiy</span>]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}} |- | 48 || [[User:İmmortalance|<span style="color:gray">İmmortalance</span>]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}} |- | 49 || [[User:Romaine|<span style="color:gray">Romaine</span>]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}} |- | 50 || [[User:Kagansky|<span style="color:gray">Kagansky</span>]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}} {{/end}} fi7c2c9ik4orvptmww4c35zne23faxq 0 25947 226966 214893 2026-04-19T10:14:23Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 226966 wikitext text/x-wiki {{Qosıqshı infoqutısı | atı = V (뷔) | negizgi_atı = Kim Taehyung | súwret = 220624 방탄소년단 뷔(1).jpg | eni = | túsindirme = Portret, 2022 | tuwılǵan_waqtındaǵı_atı = 김태형 (Kim Taehyung) | tuwılǵan_sánesi = 30.12.1995 | tuwılǵan_ornı = Dauge, [[Qubla Koreya]] | ólimi_sánesi = | ólimi_ornı = | kelip_shıǵıwı = | puqaralıǵı = {{KOR}} | topar = [[BTS]] | házirgi_aǵzalar = | iskerlik_jılları = 2013-jıldan házirge shekem | boyı = | leybl = [[Big Hit Music|BIGHIT MUSIC]], [[Hybe korporatsiyasi|HYBE]] | ómirlik_joldası = | ata-anası = | balaları = | bilimi = | universitet = Koreya kórkem óner orta mektebi<br/>Global kiber universiteti | partiyası = | milleti = koreys | amplua = | kásipleri = | janr = R&B, Pop, K-pop | sherikligi = | imzá = BTS' V Signature.svg | sayt = }} '''Kim Taehyung''' ({{lang-ko|김태형}}; [[1995|1995-jılı]] [[30-dekabr]]<ref>{{Web deregi | url = http://people.search.naver.com/search.naver?where=nexearch&query=%EB%B7%94&sm=ppl_cts&ie=utf8&key=PeopleService&os=585552| script-title = ko:뷔 프로필| baspaxana = Naver People Search| til = ko| trans-title = V (Kim Tae-hyung, V) Singer| url-status = live| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-avgust | arxivsáne = 2019-jıl 31-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190731151145/https://people.search.naver.com/search.naver?where=nexearch&query=%EB%B7%94&sm=ppl_cts&ie=utf8&key=PeopleService&os=585552}}</ref> — professional túrde V ({{lang-ko|뷔}}) atı menen de tanılǵan) — [[Koreya Respublikası|Qubla koreya]]<nowiki/>lı [[qosıqshı]], [[aktyor]], qosıq jazıwshı hám BTS ul balalar toparınıń aǵzası<ref>{{cite magazine|url=http://www.billboard.com/articles/columns/k-town/7850225/bts-v-get-to-know|title=Get to Know BTS: V|last=Herman|first=Tamar| sáne =June 30, 2017|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|url-status=live|access-date=August 12, 2019|archive-date=May 22, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522084934/https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/7850225/bts-v-get-to-know}}</ref>. 2013-jılı topardaǵı debyutinen berli V óz atı menen úsh jeke qosıǵın atqardı: «Stigma» (2016), «Singularity» ({{lang-kaa|«Jalǵızlıq»}}) (2018) hám «Inner Child» ({{lang-kaa|«Ishtegi bala»}}) 2020) — bulardıń barlıǵı Qubla Koreyanıń Gaon Digital Chartta orın alǵan. BTS penen joybarlarınan tısqarı, V 2016-jılı «Hwarang:The Poet Warrior Youth» ({{lang-kaa|«Xvarang:Shayır jawınger jaslar»}}) teleserialında súwretke tústi hám onıń saundtrekine «It is Definitely You» ({{lang-kaa|«Álbette sizsiz»}}) qosıǵın qosqan. Ol óziniń birinshi gárezsiz qosıǵın — ózi dóretken «Scenery»di ({{lang-kaa|«Kórinis»}}) 2019-jılı shıǵardı. 2023-jılı V «Love me again» ({{lang-kaa|«Meni jáne súyiń!»}}) hám «Rainy Days» ({{lang-kaa|«Jawınlı kúnler»}}) qosıqlarınıń shıǵıwı menen solo atqarıwshı sıpatında óziniń rásmiy debyutın jasadı. Onıń birinshi debyut solo albomı «Layover» ({{lang-kaa|«Toqtap qalıw»}}) 8-sentyabrde tórtinshi singli «Slow Dancing» ({{lang-kaa|«Áste ayaq oyın»}}) penen shıqtı<ref>{{Web deregi | familiya = Nawar| at = Zareen| sáne = 2023-jıl 8-oktyabr | bet = Taehyung’s ‘Layover’ mesmerises in whimsically rhythmic waves| url = https://www.thedailystar.net/entertainment/music/news/taehyungs-layover-mesmerises-whimsically-rhythmic-waves-3438181| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-noyabr | jumıs = The Daily Star| til = en}}</ref>. == Ómirbayanı hám bilim alıwı == Kim Taehyung 1995-jıl 30-dekabrde Qubla Koreyanıń Daegu qalasında tuwılǵan hám Gochang okruginde ósken<ref>{{Web deregi | url = https://entertain.naver.com/read?oid=277&aid=0004141152| bet = [아.입.뽀]⑥ 독보적 밀리언셀러, 방탄소년단 뷔 #이 비주얼, 이 실력 현실이냐?| ish = Naver| sana = 16-dekabr 2017-yil| kirish sanasi = 7-fevral 2019-yil| arxivsáne = 2018-jıl 31-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180131171214/https://entertain.naver.com/read?oid=277&aid=0004141152}}</ref>. Onıń shańaraǵında ata-anasınan tısqarı inisi hám ajapası bar<ref name=thestar>{{Web deregi | url = http://thestar.chosun.com/site/data/html_dir/2015/04/30/2015043001676.html| script-title = ko:[더스타프로필] 방탄소년단 뷔, 비범한 '상남자' 서열 "그림으로 말해요"| familiya = Jang| at = Eun-kyung| sáne = 2015-jıl 30-aprel | jumıs = The Star| til = ko| trans-title = [The Star Profile] BTS V, extraordinary 'Boy In Luv' ranking "Tell Me in Pictures"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150503175648/http://thestar.chosun.com/site/data/html_dir/2015/04/30/2015043001676.html| arxivsáne = 2015-jıl 3-may | url-status = dead| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyul }}</ref>. V dáslep baslawısh mektepte professional qosıqshı bolıwdı árman etken<ref name=AJN>{{Web deregi | url = https://www.ajunews.com/view/20181029171742495| script-title = ko:[방탄소년단 멤버해부] 방탄소년단, '뷔' #얼굴천재#감성소년#연탄이 아빠| familiya = Jang| at = Yoon-jung| sáne = 2018-jıl 30-oktyabr | jumıs = AJU News| til = ko| trans-title = [BTS Dissection] BTS, 'V' #Face Genius #Emotional Boy #Yeontan Dad| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190524215356/https://www.ajunews.com/view/20181029171742495| arxivsáne = 2019-jıl 24-may | url-status = live| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-avgust }}</ref>. Ákesiniń járdemi menen ol muzıka karyerasın dawam ettiriw quralı<ref>{{cite news|url=https://www.scmp.com/culture/music/article/2152882/who-v-bts-learn-about-k-pops-vivacious-music-lover-and-his-journey-fan|title=V from BTS – all about the K-pop group's vocalist and lead dancer|date=June 30, 2018|newspaper=[[South China Morning Post]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180630140249/https://www.scmp.com/culture/music/article/2152882/who-v-bts-learn-about-k-pops-vivacious-music-lover-and-his-journey-fan|archive-date=June 30, 2018|url-status=live|access-date=July 9, 2020}}</ref> sıpatında orta mektepte saksafonnan sabaq alıwdı basladı<ref name=thestar/><ref name=AJN/>. V Degu qalasındaǵı tańlawdan ótip, Big Hit Entertainment ushın stajyor boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.etonline.com/bts-everything-you-need-know-about-k-pop-boy-band-ready-take-over-world-87709| bet = BTS: Everything You Need to Know About the K-Pop Boy Band Ready to Take Over the World| familiya = Drysdale| at = Jennifer| sáne = 2017-jıl 20-sentyabr | jumıs = [[Entertainment Tonight]]| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170921005813/https://www.etonline.com/bts-everything-you-need-know-about-k-pop-boy-band-ready-take-over-world-87709| arxivsáne = 2017-jıl 21-sentyabr | url-status = live| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyul }}</ref>. 2014-jılı Koreya kórkem óner orta mektebin tamamlaǵannan soń<ref>{{Web deregi | url = https://star.mt.co.kr/stview.php?no=2014021408202750299| script-title = ko:방탄 뷔·지민-뉴이스트 렌, 오늘(14일) 한국예고 졸업| familiya = Lee| at = Ji-hyun| sáne = 2014-jıl 14-fevral | jumıs = Star News| til = ko| trans-title = BTS V, [[Jimin]] and N'uest Ren graduated today (14th) from Korea Arts High School.| arxivurl = https://archive.today/20200709042707/https://star.mt.co.kr/stview.php?no=2014021408202750299| arxivsáne = 2020-jıl 9-iyul | url-status = live| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-iyul }}</ref>, V Global Cyber universitetine oqıwǵa kirdi hám 2020-jıl avgust ayında «Radioesittiriw hám kewilashar» baǵdarı boyınsha universitetti tamamladı<ref>{{cite news|url=http://news.unn.net/news/articleView.html?idxno=505422|script-title=ko:글로벌사이버대, 온라인 학위수여식 개최…한류스타 수상 '관심'|last=Hwang|first=Jeong-il|date=March 4, 2021|website=UNN| til =ko|trans-title=Global Cyber University holds online degree conferment ceremony... Hallyu Star Awarded 'Interest'|archive-url=https://archive.today/20210304050148/http://news.unn.net/news/articleView.html?idxno=505422|archive-date=March 4, 2021|url-status=live|access-date=March 4, 2021}}</ref>. 2021-jıldan baslap ol Hanyang Cyber universitetinde reklama hám media tarawında biznes basqarıwı boyınsha magistrlik dárejesine oqıwǵa kirdi<ref>{{cite news|url=https://entertain.naver.com/read?oid=609&aid=0000298280|script-title=ko:방탄소년단 측 "RM·슈가·제이홉 지난해 대학원 입학, 지민·뷔 9월 입학 예정"(공식)|last=Hwang|first=Hye-jin|date=July 7, 2020|newspaper=Newsen| til =ko|trans-title=BTS's "RM, Suga, and J-Hope enrolled in graduate school last year, Jimin and V will be enrolled in September" (Official)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707150601/https://entertain.naver.com/read?oid=609&aid=0000298280|archive-date=July 7, 2020|url-status=live|access-date=March 4, 2021|via=[[Naver]]}}</ref>. == Iskerligi == === 2013-jıldan házirgi kúnge shekem: BTS debyut hám karyerasınıń baslanıwı === V Billboard Music Awards ushın baspasóz ánjumanında, 2017-jıl may, 2013-jıl 13-iyunde Taehyung «No More Dream» ({{lang-kaa|«Endi árman joq»}}) singli menen BTS balalar toparınıń tórt vokalshısınan biri sıpatında debyut etti. Kompaniya saxna atın tańlawdıń úsh variantın usındı: Altı (ingl.Six), Lex (ingl.Lex) hám V (ingl.V). Ol aqırǵı varianttı tańladı, sebebi ol «jeńis» degen mánisti ańlatadı (inglisshe: Victory) <ref>{{Web deregi | url = https://spinditty.com/genres/10-Facts-and-Profile-about-BTS-member-V-Kim-Taehyung| bet = 10 Reasons Why Everybody Loves BTS' V| ish = Spinditty| sana = 25-may 2017-yil| kirish sanasi = 7-fevral 2019-yil| arxivsáne = 2019-jıl 28-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191228163341/https://spinditty.com/genres/10-Facts-and-Profile-about-BTS-member-V-Kim-Taehyung}}</ref>. V birinshi ret 2015-jılı Jaslar trilogiyasınıń birinshi albomi ústinde islep atırǵanda muzıka dóretiwde ózin sınap kórdi hám ol jerde «Hold Me Tight» ({{lang-kaa|«Meni bekkem uslań»}})trekiniń avtorları hám kompozitorlarınan biri boldı. Shuga da avtorı bolǵan «Boyz with Fun» ({{lang-kaa|«Kewilli jigit»}}) qosıǵınıń teksti ústinde de islegen. Trilogiyanıń ekinshi albomı ushın V «Run» ({{lang-kaa|«Juwır»}}) atlı trekti jaratıwda da qatnasqan, onıń muzıkasın jazǵan hám Jungkook sózlerinen paydalanǵan.2016-jılı ol Gaon Singles Charttıń<ref>{{Web deregi | url = http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=42&hitYear=2016&termGbn=week| bet = 2016년 42주차 Digital Chart| ish = Gaon| kirish sanasi = 7-fevral 2019-yil| arxivsáne = 2016-jıl 20-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20161220062629/http://gaonchart.co.kr/main/section/chart/online.gaon?nationGbn=T&serviceGbn=ALL&targetTime=42&hitYear=2016&termGbn=week}}</ref> top 30 lıǵı hám Billboard World Singles Charttıń top 10 lıǵında debyut etken «Stigma» jekke kompoziciyasın shıǵardı. V, sonday-aq, J-Hope menen «Hug Me» ({{lang-kaa|«Meni qushaqla»}}) qosıǵınıń rásmiy emes coverların hám Adeldiń «Someone Like You» ({{lang-kaa|«Sizdey adam}})qosıǵınıń jeke atqarǵan<ref>{{Web deregi | url = http://star.fnnews.com/archives/158652| bet = 방탄소년단 뷔 측 “ʻ화랑’ 출연 확정, 연기자 데뷔” (공식입장)| ish = FN News| sana = 23-fevral 2016-yil| kirish sanasi = 7-fevral 2019-yil| arxivsáne = 2019-jıl 31-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20191231114941/http://star.fnnews.com/archives/158652}}</ref>. 2018-jıldıń may ayında V óziniń ekinshi jeke kompoziciyasın «Singularity»dı ({{lang-kaa|«Jalǵızlıq»}}) arnawlı úshinshi studiyalıq albomı «Love Yourself 轉's Tear» ({{lang-kaa|«Meni óziń jaqsı kór»}})ushın shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8454687/bts-v-singularity-video-love-yourself-tear| bet = BTS' V Reveals Haunting New Song 'Singularity' Ahead of 'Love Yourself: Tear' Album Release: Watch| ish = Billboard| sana = 6-may 2018-yil| kirish sanasi = 7-fevral 2019-yil| arxivsáne = 2018-jıl 11-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180511041129/https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/8454687/bts-v-singularity-video-love-yourself-tear}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.soompi.com/article/1165743wpp/watch-bts-teases-love-tear-comeback-stunning-singularity-trailer-featuring-v| bet = Watch: BTS Teases “Love Yourself: Tear” Comeback With Stunning “Singularity” Trailer Featuring V| ish = Soompi| sana = 6-may 2018-yil| kirish sanasi = 7-fevral 2019-yil| arxivsáne = 2019-jıl 9-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190209125919/https://www.soompi.com/article/1165743wpp/watch-bts-teases-love-tear-comeback-stunning-singularity-trailer-featuring-v}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.grammy.com/grammys/news/bts-v-delivers-singularity-comeback-trailer-ahead-love-yourself-tear| bet = BTS' V Delivers "Singularity" Comeback Trailer Ahead of 'Love Yourself: Tear'| ish = Grammy| sana = 7-may 2018-yil| kirish sanasi = 7-fevral 2019-yil| arxivsáne = 2019-jıl 26-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190326202105/https://www.grammy.com/grammys/news/bts-v-delivers-singularity-comeback-trailer-ahead-love-yourself-tear}}</ref>. Shıǵarılıwınan bir ay ótkennen soń, Britaniyanıń The Guardian gazetası qosıqtı «2018-jıldıń iyun ayınıń eń jaqsı 50 qosıǵı» pleylistine qostı. Qosıq Amerikanıń Billboard jurnalı tárepinen «Eń jaqsı 50 BTS qosıǵı» dizimine kirgizilip, onı 28-orınǵa qoydı. 25-oktyabr kúni «Singularity» ({{lang-kaa|«Jalǵızlıq»}}) BBC radiosında debyut etti. Ulıwma alǵanda, qosıq muzıka baspaları tárepinen joqarı bahalanıp, jıl juwmaǵında eń jaqsı qosıqlar diziminen orın aldı. Amerikanıń abıraylı The New York Times baspası qosıqtı «Fake Love» ({{lang-kaa|«Ótirik muhabbat»}}) penen birge «2018-jıldıń 65 eń jaqsı qosıqları» diziminde 20-orınǵa qoydı. Los Angeles Times gazetasınan Mikael Vud «Singularity» ({{lang-kaa|«Jalǵızlıq»}}) qosıǵın jıldıń eń jaqsı hám eń kóp tákirarlanatuǵın qosıǵı dep atadı.The Guardiańdan Laura Sneys qosıqtı óziniń súyikli qosıqlarınan biri dep atadı hám onı «2018-jıldıń eń jaqsı muzıkası: Albomlar hám trekler» dizimine kirgizdi. Sol jıldıń oktyabr ayında V basqa aǵzalar qatarında Koreya Respublikası Prezidentiniń «Mádeniy xızmetleri ushın» besinshi dárejeli ordenin aldı<ref>{{Web deregi | url = https://entertain.naver.com/ranking/read?oid=312&aid=0000354692| bet = '대중문화예술상' BTS, 문화훈장 화관 최연소 수훈...유재석부터 故 김주혁까지 '영광의 얼굴들' (종합)| ish = Naver| sana = 24-oktabr 2018-yil| kirish sanasi = 7-fevral 2019-yil| arxivsáne = 2020-jıl 16-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200616023357/https://entertain.naver.com/ranking/read?oid=312&aid=0000354692}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20181024000878| bet = BTS awarded with cultural medal for role in promoting Korean culture| ish = The Korea Herald| sana = 24-oktabr 2018-yil| kirish sanasi = 7-fevral 2019-yil| arxivsáne = 2019-jıl 3-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190903230448/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20181024000878}}</ref>. == 2016-jıldan házirgi kúnge shekem:jeke dóretiwshilik == [[Fayl:V_(Kim_Tae-hyung)_at_The_Mood_For_Love_Concert_in_Kobe_in_March_2016_03.jpg|alt=V crosses his arms, his right hand holding a microphone, and looks left|thumb|288x288px| V [[Kobe]] qalasında, Yaponiyanıń [[:en:The Most Beautiful Moment in Life On Stage Tour|«Ómirdiń eń gózzal demi» saxnasında]], 2016-jıl 23-mart.]] 2016-jılı V tariyxıy draması «Hwarang:The Poet Warrior Youth»da ({{lang-kaa|«Xvarang:Shayır jawınger jaslar»}}) aktyor sıpatında debyut qıldı hám saxna atı ornına haqıyqıy atın paydalandı<ref>{{Web deregi | url = http://star.mt.co.kr/stview.php?no=2016022908161965440&outlink=1&ref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org| bet = 방탄소년단 뷔, 본명으로 연기데뷔..'화랑:더비기닝'| ish = Star News| sana = 29-fevral 2016-yil| kirish sanasi = 7-fevral 2019-yil| arxivsáne = 2019-jıl 9-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190209180038/http://star.mt.co.kr/stview.php?no=2016022908161965440&outlink=1&ref=https%3A%2F%2Fen.wikipedia.org}}</ref>. Ol Chin menen birgelikte joybar ushın «It is Definitely You» ({{lang-kaa|«Álbette sizsiz»}}) saundtrekin jazıp aldı. 2017-jıl 8-iyun kúni BTSdıń 4 jıllıǵın belgilewde ol Arem menen birgelikte prodyuserlik qılǵan «4 Óclock» qosıǵın shıǵardı. Qosıq dáslep Seul muzıka sıylıqları máresiminde járiyalandı, keyin gruppanıń Twitterdegi rásmiy betinde payda boldı. Kompoziciyanı V ózi jazǵan, ol da kompozitor bolǵan hám qaplamasın jaratqan. Docskim prodyuser boldı, PDogg hám Hiss Noisede dóretiwshilikte qatnastı. Amerikanıń Elite Daily málimleme platformasınan Djeymi Lilo qosıqtı pianino ırǵaǵına iye romantikalıq ruwx dep táriypledi.Birinshi kúnniń ózinde «Scenery» 372 mıńnan artıq like jıynadı, bul SoundCloudda rekord kórsetkish boldı, bes kún ishinde 30 millionnan artıq aǵım baqlandı. Qosıq tólemli muzıka platformalarında shıǵarılmaǵanına qaramastan, ol kópshilikten jeterli dárejede juwap aldı, 120 dan aslam xabar agentlikleri shıǵarılıwı haqqında xabar berdi. == Kórkemlik == V diń dawısı baritondur. Elite Dailyden Karen Ruffini Vdiń BTS qosıqları dawısında tiykarǵı element bolǵan tınıshlandırıwshı, tómen tonlarda mashqala joqlıǵın atap ótti.Billboarddan Tamar Herman óziniń maqalasında keń diapazon hám tereń dawıs penen V diń tásirsheń vokalları BTS dawısınıń tiykarı ekenin atap ótti. == Úles hám tásir == Koreyanıń Gallup institutı nátiyjelerine kóre, V 2018-jılda jámiyeshilik tárepinen eń kóp qálegen toǵızınshı juldız bolıp tabıladı. Kóplegen juldızlar onı ózine úlgi sıpatında keltiredi. Sonıń ishinde, Younghoon (The Boyz), Jaehyun (Golden Child) hám Jihoon (Wanna Onenıń burınǵı aǵzası). == Jeke turmıs == 2018-jıldan berli V toparlasları menen Qubla Koreyanıń Xannam-dong qalasında, Seul qalasında jasaydı. 2019-jıl iyul ayında ol 5,1 milliard ¥ (2019) (4,38 million AQSh dolları) bahasındaǵı kvartira satıp aldı. == Densawlıq == 2018-jıl oktyabr ayında [[Parij]]de bolıp ótken «Love Yourself World Tour» koncerti waqtında V kesellik sebepli qosıq aytıwda qıynaladı hám koncert dawamında óziniń ayırım bólimlerinen ózin sheklewge májbúr bolǵan. 2021-jıl oktyabr ayında V agentligi buzaw jaraqatı sebepli «Permission to Dance on Stage» koncertlerinde xoreografiyadan waz keshetuǵının hám qosıq aytıp atırǵanda otırǵan ornında qalatuǵının járiyaladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Qubla Koreya erkek aktyorlar]] [[Kategoriya:Qubla Koreya erkek qosıqshıları]] puytb3bcagx0aovh8i6jcb928m3uhcr 4 26380 226934 226900 2026-04-18T12:02:35Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 226934 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:84820}}]] |- | 2 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] |- | 3 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] |- | 4 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:2964}}]] |- | 5 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2912}}]] |- | 6 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] |- | 7 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] |- | 8 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1503}}]] |- | 9 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] |- | 10 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] |- | 11 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] |- | 12 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] |- | 13 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] |- | 14 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:880}}]] |- | 15 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] |- | 16 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] |- | 17 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] |- | 18 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] |- | 19 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] |- | 20 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:533}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] |- | 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:374}}]] |- | 23 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] |- | 24 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]] |- | 25 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]] |- | 26 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]] |- | 27 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]] |- | 28 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]] |- | 29 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]] |- | 30 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]] |- | 31 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]] |- | 32 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]] |- | 33 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]] |- | 34 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]] |- | 35 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]] |- | 36 || [[User:BOTijo|<span style="color:gray">BOTijo</span>]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]] |- | 37 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]] |- | 38 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]] |- | 39 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]] |- | 40 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]] |- | 42 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]] |- | 43 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]] |- | 44 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]] |- | 45 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]] |- | 46 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]] |- | 47 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 48 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] |- | 49 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]] {{/end}} qg5enukp31n0l4alputc3ti1bqxg6ol 4 27432 226933 226899 2026-04-18T12:02:33Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 226933 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:84820}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:23084}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4880}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 5 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}} |- | 6 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4395}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 7 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4325}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4047}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 9 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 10 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 11 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:2964}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}} |- | 12 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2912}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 13 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2530}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 14 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 15 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 16 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 17 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1574}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 18 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 19 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1503}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 20 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 21 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 22 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 23 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 24 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1090}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 25 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 26 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 27 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:915}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 28 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 29 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:880}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 30 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 31 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 32 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 33 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 34 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 35 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 36 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 37 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 38 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 39 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 40 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:533}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 41 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 42 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 43 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 44 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 45 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 46 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:399}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 47 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:374}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 48 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 49 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 50 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] || {{Permissions|TjBot}} {{/end}} rgaylxgkrbvy4a3jvsevxhozrbqux70 0 40307 226956 226910 2026-04-19T08:59:49Z Kvazimodo 10433 /* Sırtqı siltemeler */ qosımshalar 226956 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Muxammed Amin Rasulzade | negizgi atı = {{lang-az|Məhəmməd Əmin Rəsulzadə}} | súwret = Mahammad Amin Rasulzade 5.jpg | súwret túsindirmesi = Rasulzade, shama menen, 1950-jılları | lawazım = [[Ázerbayjan Milliy Keńesi]]niń prezidenti | lawazımǵa kirisiw sánesi = [[1918|1918-jıl]] [[27-may]] | lawazımnan ketiw sánesi = [[1918|1918-jıl]] [[7-dekabr]] | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan ornı = [[Novxanlı]], [[Baku uezdi]], [[Baku guberniyası]], [[Rossiya imperiyası]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = [[Ankara]], [[Túrkiya]] | partiya = [[Musavat]] partiyası | ómirlik joldası = Umbulbanu Rasulzade | kásibi = Ázerbayjan lideri, jurnalist | jerlengen ornı = Cebeci Asri qábiristanlıǵı | qolı = Rasulzade's signature (abjad).png }} '''Muxammed Amin Rasulzade''' (tolıq atı: '''Məhəmməd Əmin Axund Hacı Molla Ələkbər oğlu Rəsulzadə'''; [[1884|1884-jıl]] [[31-yanvar]] — [[1955|1955-jıl]] [[6-mart]]) — [[ázerbayjan]]lı siyasatshı, jurnalist, jámiyetlik isker hám [[Ázerbayjan Milliy Keńesi]]niń baslıǵı. Ol 1918-jılı qurılǵan [[Ázerbayjan Demokratik Respublikası|Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası]]nıń tiykarshısı hám Ázerbayjan mámleketshiliginiń atası dep esaplanadı. Onıń «Bir márte kóterilgen bayraq, qayta túspeydi!» ({{lang-az|Bir kərə yüksələn bayraq, bir daha enməz!}}) degen sózleri XX ásirdiń basında Ázerbayjandaǵı ǵárezsizlik háreketiniń baslı uranı boldı. Rasulzade óz siyasatında Ázerbayjan mámleketin dushpan kúshlerden qorǵaw hám milliy avtonomiyaǵa erisiwdi baslı maqset etip qoydı<ref name="turkey-bio">{{web deregi | url =http://www.kultur.gov.tr/TR/Tempdosyalar/109864__memmedaminrasulzade.pdf | bet =Memmed Amin Resûlzâde (Bakû/Novhanı, 31 Ocak 1884 - Ankara, 6 Mart 1955) |work=[[Túrkiya Mádeniyat hám turizm ministrligi]]}}</ref>. == Jaslıǵı == 1884-jılı 31-yanvarda [[Baku]] qasındaǵı [[Novxanlı]] awılında [[Axund]] [[Xadjı]] [[Molla]] Alakbar Rasulzadeniń shańaraǵında tuwılǵan<ref>{{Cite journal |last=Gümüşsoy |first=Emine |date=2007 |title=Mehmed Emin Resulzâde and a Nationalist Journal: Azeri Turk |url=https://dergipark.org.tr/tr/download/issue-file/41135 |journal=Kahramanmaraş Sütçüimam University Journal of Social Sciences |language=tr}}</ref>. Muxammed Amin Rasulzade dáslep rus-musılman mektebinde, keyinirek [[Baku politexnika kolledji|Baku politexnika kolledjinde]] tálim aldı. Oqıw jıllarında ol Ázerbayjannıń zamanagóy tariyxındaǵı birinshi jasırın shólkem — «Musılman jaslar shólkemi Musavat»tı qurdı<ref name="turkey-bio">{{web deregi | url =http://www.kultur.gov.tr/TR/Tempdosyalar/109864__memmedaminrasulzade.pdf | bet =Memmed Amin Resûlzâde (Bakû/Novhanı, 31 Ocak 1884 - Ankara, 6 Mart 1955) |work=[[Túrkiya Mádeniyat hám turizm ministrligi]]}}</ref> hám 1903-jıldan baslap hár túrli oppoziciyalıq gazetalarda maqalalar jaza basladı. Sol dáwirde onıń monarxiyaǵa qarsı kózqarasları hám Ázerbayjan ushın milliy avtonomiya talapları onı [[Social-demokratiya|social-demokratlar]] hám keleshektegi [[Kommunistler|kommunistler]] menen jaqınlastırdı. 1904-jılı ol dáslepki musılman social-demokratik shólkemi bolǵan [[Hummet partiyası|«Hummet»ti]] qurdı hám onıń «Takamul» (1906–1907) hám «Yoldash» (1907) gazetalarınıń bas redaktorı boldı. Rasulzade sonday-aq, «Hayat», «Irshad» sıyaqlı partiyasız gazetalarda hám «Fuyuzat» jurnalında kóp sanlı maqalalar járiyaladı. Onıń «Qarańǵılıqtaǵı jaqtılıq» atlı dramalıq pyesası 1908-jılı Baku qalasında saxnalastırıldı. Rasulzade hám onıń kásiplesleri Ázerbayjan ziyalılarınıń wákilleri edi. Olardıń kópshiligi, sonday-aq, Rasulzadeniń ózi de 1905-jılı [[Rossiya Social-Demokratiyalıq jumısshılar partiyası|Rossiya Social-Demokratiyalıq jumısshılar partiyasıniń]] ([[bolshevikler]]) Baku shólkeminiń aǵzaları bolǵan<ref>{{cite book |author=Firuz Kazemzadeh |title=The Struggle for Transcaucasia |publisher=New York Philosophical Library |year=1951 |pages=21}}</ref>. Keńes arxivlerinde Rasulzadeniń Prokopius Dzhaparidze hám Meshadi Azizbekovlar menen túsirilgen súwreti saqlanǵan; bul bolshevikler keyinirek puqaralıq urısı dáwirinde atıp taslanǵan [[26 Baku komissarları]]nıń ekewi retinde belgili bolǵan<ref>M.D. Guseinov. Тюркская Демократическая Партия Федералистов "Мусават" в прошлом и настоящем. Baku, 1927, p. 9</ref>. Birinshi [[Rossiya revolyuciyası (1905—1907)|Rossiya revolyuciyası]] dáwirinde Rasulzade revolyuciyalıq háreketlerde belsendi qatnastı. Ańızlarǵa qaraǵanda, 1905-jılı Baku qalasında policiya tártipsizliklerdiń belsendi shólkemlestiriwshisi retinde jas [[Iosif Stalin]]di izlep júrgen waqıtta, onı Rasulzade qutqarıp qalǵan<ref>Rais Rasulzade. Mahammad Amin Rasulzade: Founding Father of the First Republic. Azerbaijan International, 1999.</ref>. 1909-jılı patsha húkimeti tárepinen quwǵınǵa ushıraǵan Rasulzade [[1905–1911-jıllardaǵı Iran Konstituciyalıq revolyuciyası|Iran Konstituciyalıq revolyuciyasında]] qatnasıw ushın Baku qalasınan [[Iran]]ǵa qashtı. Iranda júrgende Rasulzade «Iran-e Azad» (Azat Iran) gazetasınıń redaktoru boldı<ref>{{cite journal |author=J. Castagne |title= Le Bolshevisme et l'Islam |journal=Revue du Monde Mussulman |location=Paris}}</ref>, Iran Demokratiyalıq partiyasın qosıwshılardıń birine aylanda hám onıń «Jańa Iran» mánisin beretuǵın «Iran-e Now» gazetasın shıǵara basladı. Bul basılım «[[Parsı tili|parsı]] gazetalarınıń ishinde eń ullı, eń áhmiyetli hám eń belgilisi» retinde táriyplengen<ref>{{cite book |entry=IRĀN-E NOW |title=Encyclopædia Iranica |author=Nassereddin Parvin |date=2012-03-30}}</ref>. 1911-jılı revolyuciyanı qorǵaw maqsetinde «Saadet-e bashar» (Insanıyat baxtı) kitabın járiyaladı. Rasulzade parsı tilin jetik bilgen<ref>{{cite journal |last1=Gasimov |first1=Zaur |title=Observing Iran from Baku: Iranian Studies in Soviet and Post-Soviet Azerbaijan |journal=Iranian Studies|date=2022}}</ref>. 1911-jılı Rossiya áskerleri Iranǵa kirip, [[Britaniya imperiyası|britaniyalılar]] menen birgelikte Kajarlar sarayına Iran revolyuciyasın toqtatıwǵa járdem bergennen soń, Rasulzade sol dáwirdegi [[Osman imperiyası|Osmanlı imperiyası]]nıń paytaxtı bolǵan [[Istanbul]]ǵa qashtı. Sol jerde ol «[[Türk Yurdu]]» jurnalınıń tiykarın salıwǵa kómeklesip, onda Iran ázerbayjanları haqqındaǵı óziniń ataqlı «İran Türkleri» maqalasın járiyaladı<ref>Azerbaijan Democratic Republic. Azerbaijan Government 1918-1920. Baku, "Youth", 1990. p. 25</ref>. == Musavat partiyası hám Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası == {{main|Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası}} Romanovlar dinastiyasınıń 300 jıllıǵına baǵıshlanǵan 1913-jılǵı Amniciya aktınan soń Rasulzade Bakuǵa qaytıp keldi, burın aǵzası bolǵan «[[Hummet partiyası|Hummet]]» partiyasınan shıqtı hám 1913-jılı sol waqıtta jasırın islep turǵan, 1911-jılı tiykarı salınǵan «[[Musavat]]» (Teńlik) partiyasına qosıldı. Bul partiya dáslep panislamistlik, [[Pan-túrkiylik|pantúrkiylik]] hám socialistlik ideyalardı qollap-quwatlaǵan edi<ref>Pan-Turkism: From Irrendentism to Cooperation by Jacob M. Landau P.55</ref><ref>On the Religious Frontier: Tsarist Russia and Islam in the Caucasus by Firouzeh Mostashari P. 144</ref><ref>''Ethnic Nationalism and the Fall of Empires'' by [[Aviel Roshwald]], page 100</ref><ref>Disaster and Development: The politics of Humanitarian Aid by Neil Middleton and Phil O'keefe P. 132</ref><ref>The Armenian-Azerbaijan Conflict: Causes and Implications by Michael P. Croissant P. 14</ref>. Anıǵıraq aytqanda, [[panislamizm]] menen birge túrk dúnyası menen tereń mádeniy baylanıslardı jaqlaǵan bul partiya aqır-ayaǵında Ázerbayjan milliy partiyasına aylandı hám Rasulzade tez arada onıń jetekshisi boldı<ref>Tadeusz Swietochowski, ''Russian and Azerbaijan: A Borderland in Transition'', [[Columbia University Press]], 1995, p. 52.</ref>. 1915-jılı ol partiyanıń «Ashıq sóz» (Açıq Söz) gazetasın shıǵara basladı, bul basılım 1918-jılǵa shekem dawam etti. [[Fevral revolyuciyası]] júz bergennen soń, «Musavat» Rossiya imperiyasındaǵı basqa jasırın siyasiy partiyalar menen birge tez arada rásmiylestirildi hám [[Nasib Yusifbeyli]] basshılıǵındaǵı [[Túrk federalistleri partiyası]] menen birleskennen soń, Kavkaz musılmanlarınıń jetekshi partiyasına aylandı. 1917-jılǵı [[Oktyabr revolyuciyası]] Kavkazartınıń Rossiyadan ajıralıp shıǵıwına alıp keldi hám Rasulzade [[Kavkazartı Federaciyası]]nıń parlamenti esaplanǵan Seymdegi musulman frakciyasınıń baslıǵı boldı. Kavkazartı Federaciyası tarqalǵannan soń, musılman frakciyası [[Ázerbayjan Milliy Keńesi]] bolıp qayta shólkemlestirildi hám 1918-jıldıń may ayında Rasulzade bir awızdan onıń baslıǵı etip saylandı. == Súrgin == [[Fayl:Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (2).jpg|thumb|Muxammed Amin Rasulzade 1930-jılları]] Ómiriniń qalǵan bóliminde Rasulzade dáslep [[Túrkiya|Túrkiyada]] súrginde jasadı. 1923-jıldan 1927-jılǵa shekem ol Moskva húkimeti sorawı boyınsha Kemalistler húkimeti tárepinen jumısı toqtatılǵan ''[[Yeni Kafkasya]]'' («Jańa Kavkaz») jurnalınıń bas redaktorı boldı<ref>{{cite journal|author=Zaur Gasimov|title=Anti-communism Imported? Azeri Emigrant Periodicals in Istanbul and Ankara (1920-1950s)|journal=Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi|volume=8|issue=16|page=9}}</ref>. Rasulzade 1928-jıldan 1931-jılǵa shekem Túrkiyada hár túrli maqalalar, gazeta hám jurnallar járiyalawdı dawam ettirdi<ref>{{cite book |title=Məhəmməd Əmin Rəsulzadə Ensklopediyası |publisher=194}}</ref>. Biraq, 1931-jılǵı emigrantlıq basılımlarǵa qarsı basım Rasulzadeniń Túrkiyadan shıǵarılıwı menen sáykes keldi hám ayırım adamlar bunı Keńes basımı aldında boysınıw dep túsindi. Súrginde Rasulzade «O Pantiurkizme v sviazi s kavkazskoi problemoi» (russha: ''О Пантюркизме в связи с кавказской проблемой'', Kavkaz mashqalasına baylanıslı pantúrkiylik) atlı pamflet járiyaladı hám onda óziniń kózqarasın anıq bildirdi: pantúrkiylik siyasiy baǵdarlamadan góre mádeniy háreket esaplanadı<ref>{{cite book|author=Tadeusz Swietochowski|title = Russian and Azerbaijan: A Borderland in Transition|publisher=[[Columbia University Press]]|year=1995|page=130|isbn=0-231-07068-3}}</ref>. Solay etip, ol 1938-jılı [[Ekinshi Polsha Respublikası|Polshaǵa]] ketti hám sol jerde óziniń ómirlik joldası, polshalı mámleketlik isker [[Józef Piłsudski]]niń jiyeni Vanda menen tanıstı, sońınan 1940-jılı Rumıniyaǵa kóship ótti. == Húrmetleniwi == <gallery> Fayl:1000 manat 1993, Azerbaijan (both sides).jpg|thumb|Ázerbayjan valyutası: 2001-jılǵa shekem Muxammed Amin Rasulzade sáwlelengen 1000 Manat (1993) Fayl:Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Ankaradakı heykəli (cropped).png|thumb|Rasulzadeniń [[Ankara]]daǵı háykeli Fayl:Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və dostları Atatürkün məzarı qarşısında.jpg|thumb|Muxammed Amin Rasulzade hám onıń dostları [[Atatürk]] qábiri aldında </gallery> Rasulzade Ázerbayjan boyınsha kóplegen estelikler menen yadqa alınǵan, mısalı, onıń húrmetine atalǵan [[Baku mámleketlik universiteti]]. Rasulzade 1993–2006-jıllardaǵı 1000 [[Ázerbayjan manatı]] banknotında sáwlelengen<ref>[http://www.nba.az/default.aspx National Bank of Azerbaijan]. National currency: [http://www.nba.az/default.aspx?go=196&lng=en 1000 manat]. – Retrieved 24 March 2009.</ref>. Túrkiyanıń [[Ankara]] qalasındaǵı mámleketlik orta mektep esaplanǵan Mexmet Emin Rasulzade atındaǵı Anatoliya liceyi onıń atı menen ataladı<ref>{{web deregi | url =http://www.meb.gov.tr/| bet =T.C. Millî Eğiim Bakanlığı| til =tr}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw ushın == * {{cite journal |last1=Balayev |first1=Aydin |title=Mamed Emin Rasulzadeh and the establishment of the Azerbaijani state and nation in the early twentieth century |journal=Caucasus Survey |date=2015 |volume=3 |issue=2 |pages=136–149 |doi=10.1080/23761199.2015.1045292|s2cid=142581341 }} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Mahammad Amin Rasulzade}} * {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20110727202434/http://www.rasulzade.org/ Muxammed Amin Rasulzadeniń sózi]}} * «[http://azer.com/aiweb/categories/magazine/73_folder/73_articles/73_rasulzade.html Muxammed Amin Rasulzade, Birinshi Respublikanıń tiykarshı atası]», aqlıǵı Rais Rasulzade tárepinen, Ázerbayjan International, 7:3-tom (Gúz 1999), 22–23-betler. * [http://azer.com/aiweb/categories/magazine/61_folder/61_articles/61_rasulzade.html «Muxammed Amin Rasulzade, Mámleketlik isker, Ázerbayjan Demokratik Respublikası jetekshileri»] (1918–1920), Ázerbayjan International, 6:1-tom (Báhár 1998), 26–30-betler. {{Ázerbayjan mámleket basshıları}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:1884-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1955-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjan siyasatshıları]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı jurnalistler]] [[Kategoriya:Musavat partiyası aǵzaları]] [[Kategoriya:Ankarada jerlengenler]] 7arytr5c76y34u8em70f37uwrbcabku 0 40768 226945 225808 2026-04-18T21:54:51Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 226945 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Polat Hashimov | súwret = Polad Hashimov's grave.jpg | tuwılǵan ornı = [[Vandam]], [[Qabala rayonı|Qutqashen rayonı]], [[Ázerbayjan SSR]], [[Sovet Awqamı]] | qaytıs bolǵan ornı = [[Tovuz rayonı]] qasında, [[Ázerbayjan]] | jerlengen ornı = [[Húrmetli aǵalar qábirstanlıǵı|Ekinshi Húrmetli aǵalar qábirstanlıǵı]] | ómirlik joldası = Ofeliya Salmanova | balaları = 3 | bilim alǵan jeri = {{Plainlist| * [[Baku joqarı ulıwma áskeriy komandirlik mektebi]] * [[Ázerbayjan joqarı áskeriy akademiyası]] * Tuzla piyadalar mektebi }} | ataǵı = [[General-mayor]] | sıylıqları = [[Ázerbayjannıń milliy qaharmanı]]<br>[[Altın juldız medalı (Ázerbayjan)|Altın juldız medalı]] {{Small|(óliminen soń)}} | laqabı = Okoplar generalı<ref>{{web deregi | url =https://aqreqator.az/az/siyaset/1036567 | bet ="Orduya oğul göndərən analar, ürəkli olun!" - Polad Həşimovun anası - Video |trans-title="Mothers who send their sons to the army, be brave!" - Polad Hashimov's mother - Video | sáne = 2020-jıl 2-oktyabr | arxivurl =https://archive.today/20210205132738/https://aqreqator.az/az/siyaset/1036567 | arxivsáne = 2021-jıl 5-fevral | qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-fevral |work=Aqreqator | til =az }}</ref> | tiyisliligi = {{AZE}} | armiya túri = {{army|Azerbaijan}} | xızmet etken jılları = 1992—2020 | áskeriy_blanka1 = Komandirlik iskerligi | áskeriy_tekst1 = {{Plainlist| * [[1-armiya korpusı (Ázerbayjan)|1-armiya korpusı]] {{Small|(orınbasar; 2016)}} * [[3-armiya korpusı (Ázerbayjan)|3-armiya korpusı]] {{Small|(orınbasar; 2017–2020)}} }} | áskeriy_blanka2 = Urıslar | áskeriy_tekst2 = {{tree list}} * [[Birinshi Tawlı Qarabaq urısı]] ** [[Aǵdam ushın urıs]] ** [[Murovdag operaciyası]] * [[Tórt kúnlik urıs]] * [[Tovuz urısları]]{{KIA}} {{tree list/end}} }} '''Polat Israyıl ulı Hashimov''' ({{lang-az|Polad İsrayıl oğlu Həşimov}}; [[1975|1975-jıl]] [[2-yanvar]] — [[2020|2020-jıl]] [[14-iyul]]) — [[ázerbayjan]]lı áskeriy isker, [[Ázerbayjannıń milliy qaharmanı]] hám [[Ázerbayjan Qurallı Kúshleri]]niń [[3-armiya korpusı (Ázerbayjan)|3-armiya korpusı]] komandiriniń orınbasarı hám shtab baslıǵı lawazımında xızmet etken [[general-mayor]]. Hashimov [[Birinshi Tawlı Qarabaq urısı]] hám [[Tórt kúnlik urıs]]ta qatnasqan belgili áskeriy isker. Ol óziniń áskeriy karerası dawamında kóplegen sıylıqlarǵa, sonday-aq, yubiley hám basqa da medallarǵa miyasar bolǵan. Ol 2020-jıldıń iyul ayında [[Armeniya]] menen bolıp ótken shegara soqlıǵısıwında ázerbayjan kúshlerine komandirlik etken hám 14-iyul kúni azanda [[Ázerbayjan]]nıń [[Tovuz rayonı]]ndaǵı front sızıǵında sawashıp atırǵan waqtında qaytıs bolǵan. Onıń ólimi pútkil mámleket boylap Armeniya menen urısıwdı talap etken kúshli narazılıqlarǵa túrtki boldı, bul sol jıldıń sentyabr ayında baslanǵan [[2020-jılǵı Tawlı Qarabaq urısı]]nıń dáslepki basqıshı edi. Oǵan 2020-jıldıń dekabr ayında óliminen soń [[Ázerbayjannıń milliy qaharmanı]] ataǵı berildi. Hashimov [[Ázerbayjan Qurallı Kúshleri]]niń sawash waqtında qaytıs bolǵan birinshi hám jalǵız generalı. Onnan aldın, Ázerbayjannıń birinshi bas prokurorı [[Ismet Ǵayıbov]] hám [[Ázerbayjan Ishki isler ministrligi|Ázerbayjan Ishki isler ministrliginiń]] general-mayoru [[Muxammed Asadov]] 1991-jıldıń noyabr ayında olar mingen [[Mil Mi-8]] vertolyotı armyan kúshleri tárepinen atıp túsirilgen waqıtta qaytıs bolǵan edi. == Áskeriy karerası == === Birinshi Tawlı Qarabaq urısı === 1992-jıldıń noyabr ayında, Birinshi Tawlı Qarabaq urısı waqtında, 702-motoatqıshlar brigadasında shınıǵıwlardan ótken Hashimov [[Ázerbayjan]]nıń [[Aǵdam rayonı]]ndaǵı [[Mərzili|Márzili]] hám [[Novruzlu, Agdam|Novruzlu]] awılların tabıslı qorǵaw sawashlarında qatnastı. Ol 1994-jıldıń fevral ayında [[Murovdag operaciyası]]na qatnastı<ref name="nationallibrary">{{web deregi | url =http://anl.az/el/emb/MILLI_QEHREMANLAR/qehremanlarimiz/Heshimov_Polad.pdf | bet =Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Polad İsrayıl oğlu Həşimovun tərcümeyi-halı |trans-title=Biography of the National Hero of Azerbaijan Polad Israyil oglu Hashimov |work=[[National Library of Azerbaijan]] | sáne = 2020-jıl 10-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210105191316/http://anl.az/el/emb/MILLI_QEHREMANLAR/qehremanlarimiz/Heshimov_Polad.pdf | arxivsáne = 2021-jıl 5-yanvar | qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-fevral | til =az |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | at =Gafar | familiya =Aghayev | url =https://1news.az/az/news/generalin-esgerleri-onunla-bagli-xatirelerini-bolusdu-polad-gulle-kecirmez-axi | bet =Generalın əsgərləri onunla bağlı xatirələrini bölüşdü: Polad güllə keçirməz axı.. |trans-title=The general's soldiers shared their memories of him: But steel is bulletproof.. |work=1news.az | arxivurl =https://archive.today/20210205140710/https://1news.az/az/news/generalin-esgerleri-onunla-bagli-xatirelerini-bolusdu-polad-gulle-kecirmez-axi | arxivsáne = 2021-jıl 5-fevral | sáne = 2020-jıl 14-iyul | til =az |url-status=live }}</ref>. Ol [[Murovdag|Murov dizbegi]]ndegi Guzgu, Koroglu hám Omar áskeriy postlarında armyan kúshleri menen bolǵan toqnashıwlarda qatnastı<ref name="nationallibrary" />. Birinshi Tawlı Qarabaq urısın juwmaqlawshı [[Bishkek shártnaması]] imzalanǵannan soń, Hashimov [[Armeniya]] hám ózin-ózi járiyalalaǵan [[Arcax Respublikası]] arasındaǵı dawam etip atırǵan [[Tawlı Qarabaq krizisi]]niń front sızıǵında jaylasqan áskeriy bólimlerde xızmet etti. Ol kóp jıllar dawamında [[Bárde]], [[Dashkesen]], [[Hajı Zeynalabdin|Hajı Zeynalabdin]], Murov hám [[Shámkir]]de jaylasqan áskeriy bólimlerdiń komandiri boldı<ref name="suleymanova">{{cite news |first=Rukhsara |last=Suleymanova |url=http://www.anl.az/down/meqale/az_azerbaycan/2020/avqust/714910.htm |title=Mən Vətən üçün doğuldum: General-mayor Polad Həşimov |trans-title=I was born for the Homeland: Major General Polad Hashimov |work=Azadaz.com |via=National Library of Azerbaijan |date=13 August 2020 |archive-url=https://archive.today/20210206082944/http://www.anl.az/down/meqale/az_azerbaycan/2020/avqust/714910.htm |archive-date=6 February 2021 |access-date=6 February 2021 |language=az |url-status=live }}</ref><ref name="bbckimdir">{{web deregi | url =https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-53409502 | sáne = 2020-jıl 14-iyul | bet =General-mayor Polad Həşimov kimdir? |trans-title=Who is Major General Polad Hashimov? |work=[[BBC News|BBC Azerbaijani Service]] | arxivurl =https://archive.today/20210205115456/https://www.bbc.com/azeri/azerbaijan-53409502 | arxivsáne = 2021-jıl 5-fevral | til =az |url-status=live }}</ref>. 1995-jıldan 2017-jılǵa shekem Hashimov motoatqıshlar toparı komandirinen baslap, áskeriy bólim komandirine shekemgi túrli lawazımlardı iyeledi<ref name="nationallibrary" />. Oǵan 2003-jılı [[mayor]] hám 2009-jılı [[podpolkovnik]] áskeriy ataqları berildi<ref name="major">{{web deregi | url =http://e-qanun.az/framework/2078 | bet =Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin 24 iyun 2003-cü il tarixli 887 nömrəli Fərmanı |trans-title=Decree of the President of Azerbaijan Heydar Aliyev No. 887 dated 24 June 2003, on awarding servicemen of the Ministry of Defence of Azerbaijan |work=Azerbaijani Ministry of Justice | sáne = 2003-jıl 24-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210105104630/http://e-qanun.az/framework/2078 | arxivsáne = 2021-jıl 5-yanvar | qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-fevral | til =az }}</ref>. == Ólimi == [[File:Polad Həşimovun məzarı.jpg|314x314px|thumb|alt=|[[Baku|Bakudaǵı]] [[Húrmetli aǵalar qábirstanlıǵı|Ekinshi Húrmetli aǵalar qábirstanlıǵı]]ndaǵı Hashimovtıń qábiri.]] Soqlıǵısıwlar túnde de júz berip, 14-iyul azanǵı waqıtqa shekem dawam etti. Azanda ázerbayjanlı jeti áskeriy xızmetker, solardań altı oficer qaytıs boldı<ref>{{web deregi | at =Tapdiq | familiya =Farhadoglu | url =https://www.amerikaninsesi.org/a/ermənistan-azərbaycan-sərhədində-toqquşmalar-davam-edir/5502046.html | bet =Ermənistan-Azərbaycan sərhədində toqquşmalar davam edir |trans-title=Clashes continue on the Armenian-Azerbaijani border | sáne = 2020-jıl 14-iyul | arxivurl =https://archive.today/20210205115506/https://www.amerikaninsesi.org/a/erm%C9%99nistan-az%C9%99rbaycan-s%C9%99rh%C9%99dind%C9%99-toqqu%C5%9Fmalar-davam-edir/5502046.html | arxivsáne = 2021-jıl 5-fevral |work=Amerikanin Sasi | baspaxana =[[Voice of America]] | qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-fevral | til =az |url-status=live }}</ref>. Sol kúni Ázerbayjan qorǵanıw ministriniń orınbasarı [[Kárim Váliev]] qaytıs bolǵan ázerbayjanlı oficerler arasında Hashimov hám [[polkovnik]] [[Ilgar Mırzaev|Ilgar Mırzaevtiń]] de bar ekenligin járiyaladı<ref>{{web deregi | url =https://www.azadliq.org/a/mudafie-nazirliyi-ermenistan-silahli-quvveleri-tovuz-istiqanmetinde-tekribat-toredib/30722132.html | bet =Ermənistan da itkiləri açıqlayır [Video] |trans-title=Armenia also announces losses [Video] | sáne = 2020-jıl 14-iyul | qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-fevral | arxivurl =https://archive.today/20210205120306/https://www.azadliq.org/a/mudafie-nazirliyi-ermenistan-silahli-quvveleri-tovuz-istiqanmetinde-tekribat-toredib/30722132.html | arxivsáne = 2021-jıl 5-fevral |work=Azadliq Radiosu | baspaxana =[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] | til =az }}</ref>. Hashimov áskeriy operaciyalar waqtında qaytıs bolǵan [[Ázerbayjan Qurallı Kúshleri]]niń birinshi hám jalǵız generalı. Onnan aldın, Ázerbayjannıń birinshi [[Ázerbayjan bas prokurorlarınıń dizimi|bas prokurorı]] [[Ismet Ǵayıbov]] hám [[Ázerbayjan Işki isler ministrligi|Ázerbayjan Ishki isler ministrligi]]niń general-mayorı [[Muxammed Asadov]] 1991-jıldıń noyabr ayında olar mingen [[Mil Mi-8]] vertolyotı [[1991-jılǵı Ázerbayjan Mil Mi-8 atıp túsiriliwi|armyan kúshleri tárepinen atıp túsirilgen waqıtta]] qaytıs bolǵan edi<ref>{{web deregi | url =https://teleqraf.com/news/gundem/254974.html | at =Ilham | familiya =Tumas | bet ="Əsgərinə odun doğrayan, general və şəhid olan..." - Müsahibə |trans-title="A general and a martyr, chopping wood for his soldier..." - Interview |work=Teleqraf.com | sáne = 2020-jıl 18-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210108124450/https://teleqraf.com/news/gundem/254974.html | arxivsáne = 2021-jıl 8-yanvar | qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-fevral | til =az |url-status=live }}</ref>. == Jeke ómiri == Hashimovtıń Arzu<ref>{{web deregi | url =https://www.yeniavaz.com/az/news/index/143413/sehid-general-mayor-polad-hesimovun-bacisi-hamimizin-poladidi-video | bet =Şəhid General-mayor Polad Həşimovun bacısı: "Hamımızın Poladıdı" - Video |trans-title=Martyr Major General Polad Hashimov's sister: "He's our Polad" - Video | sáne = 2020-jıl 14-iyul | arxivurl =https://archive.today/20210206083555/https://www.yeniavaz.com/az/news/index/143413/sehid-general-mayor-polad-hesimovun-bacisi-hamimizin-poladidi-video | arxivsáne = 2021-jıl 6-fevral |work=YeniAvaz | qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-fevral | til =az }}</ref>, Kámala<ref>{{web deregi | url =https://qaynarinfo.az/az/ox-byuk-arzulari-vardi-kas-ki-yarimciq-qalmazdi-polad-hesimovun-ailesi-ile-shbet/ | bet =Çox böyük arzuları vardı, kaş ki yarımçıq qalmazdı" - Polad Həşimovun ailəsi ilə söhbət |trans-title="He had big dreams, I wish he would not be left unfulfilled" - a conversation with Polad Hashimov's family | sáne = 2020-jıl 6-avgust | arxivurl =https://archive.today/20210206083232/https://aqreqator.az/az/siyaset/891581 | arxivsáne = 2021-jıl 6-fevral |work=Qaynarinfo.az | qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-fevral | til =az }}</ref> hám Ilham<ref>{{web deregi | url =https://aqreqator.az/az/siyaset/891581 | bet =Çalışaq ki, onun qanını yerdə qoymayaq - Polad Həşimovun qardaşı |trans-title=Let's try not to leave his blood on the ground - Polad Hashimov's brother | sáne = 2020-jıl 15-iyul | arxivurl =https://archive.today/20210206083232/https://aqreqator.az/az/siyaset/891581 | arxivsáne = 2021-jıl 6-fevral |work=Aqreqator.az | qaralǵan sáne = 2021-jıl 6-fevral | til =az }}</ref> atlı úsh tuwısqanı bar edi. Ol 2003-jılı 5-sentyabrde Ofeliya Salmanovaǵa úylendi<ref name="suleymanova" />. Olardıń Davud, Teymur hám Aybanız atlı úsh perzenti bar<ref>{{Cite news |first=Fidan |last=Bayramova |url=https://big.az/407568-kamil-zeynalli-polad-hesimovun-ovladlarini-ziyaret-etdi-foto.html |title=Kamil Zeynallı Polad Həşimovun övladlarını zirayət etdi - Foto |trans-title=Kamil Zeynalli visited Polad Hashimov's children - PHOTO |work=Boyuk Azarbaijan |date=9 September 2020 |archive-url=https://archive.today/20210205084550/https://big.az/407568-kamil-zeynalli-polad-hesimovun-ovladlarini-ziyaret-etdi-foto.html |archive-date=5 February 2021 |access-date=6 February 2021 |language=az |url-status=live }}</ref>. == Derekler == {{Derekler|2}} == Qosımsha oqıw ushın == * {{Cite book |last=Sadig |first=Shamil |title=General Polad Həşimov xatirələrdə |trans-title=General Polad Hashimov in Memoirs |publisher=Hadaf Nashrlari |year=2020 |location=Baku |language=az }} {{Ázerbayjannıń milliy qaharmanları}} {{DEFAULTSORT:Hashimov, Polat}} [[Kategoriya:1975-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:2020-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı generallar]] [[Kategoriya:Sawash waqtında qaytıs bolǵan ázerbayjanlı áskeriy xızmetkerler]] [[Kategoriya:Birinshi Tawlı Qarabaq urısına qatnasqan ázerbayjanlı áskeriy xızmetkerler]] [[Kategoriya:2016-jılǵı Tawlı Qarabaq urısı]] [[Kategoriya:2020-jılǵı Armeniya–Ázerbayjan urısları]] [[Kategoriya:21-ásirdegi Ázerbayjan qurǵaqlıqtaǵı kúshleri xızmetkerleri]] [[Kategoriya:Sumgayıttan shıqqanlar]] 2rlhydrztyj7efbdfohtkwioywgdr7g 0 40769 226940 226909 2026-04-18T21:52:16Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 226940 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Vilayat Eyvazov | negizgi atı = {{nobold|Vilayət Eyvazov}} | súwret = Vilayat Eyvazov (2024).jpg | súwret túsindirmesi = Eyvazov 2024-jılı | lawazım = [[Ázerbayjan Ishki isler ministrligi|Ázerbayjan Ishki isler ministri]] | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2019-jıl 20-iyun | prezident = [[Ilham Aliev]] | aldınǵı isker = [[Ramil Usubov]] | lawazım_2 = Ázerbayjan Ishki isler ministriniń birinshi orınbasarı | prezident_2 = [[Ilham Aliev]] | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = 2016-jıl 11-mart | lawazımnan ketiw sánesi_2 = 2019-jıl 20-iyun | lawazım_3 = Ázerbayjan Ishki isler ministriniń orınbasarı | prezident_3 = [[Ilham Aliev]] | lawazımǵa kirisiw sánesi_3 = 2005-jıl 14-aprel | lawazımnan ketiw sánesi_3 = 2016-jıl 11-mart | tuwılǵan ornı = [[Ábiraqunıs]], [[Julfa rayonı]], [[Naxchivan ASSR]], [[Ázerbayjan SSR]], [[SSRA]] | puqaralıǵı = {{SSRA}}<br>{{AZE}} | bilim alǵan jeri = Ázerbayjan Respublikası Ishki isler ministrliginiń Policiya akademiyası | ataǵı = [[File:General-polkovnik AZ hərbi rəhbər.svg|17px]] [[General-polkovnik]] | sıylıqları = [[File:Azerbaijani Flag Order ribbon (1st version).svg|50px|Azerbaijani Flag Order|link=Azerbaijani Flag Order]] [[File:AZ For Service to the Fatherland Order ribbon.svg|50px|For service to the Fatherland Order|link=For service to the Fatherland Order]] [[File:AZ For Service to the Fatherland Order ribbon.svg|50px|For service to the Fatherland Order|link=For service to the Fatherland Order]] [[File:AZ For Heroism Medal ribbon (1st version).svg|50px|For Heroism Medal|link=For Heroism Medal]] [[File:Daxili işlər orqanlarında qüsursuz xidmətə görə I dərəcəli medalı - lent.png|50px|Medal "For impeccable service in İnternal Affairs Agencies"|link=]] [[File:Daxili işlər orqanlarında qüsursuz xidmətə görə II dərəcəli medalı - lent.png|50px|Medal "For impeccable service in İnternal Affairs Agencies"|link=]] [[File:Daxili işlər orqanlarında qüsursuz xidmətə görə III dərəcəli medalı - lent.png|50px|Medal "For impeccable service in İnternal Affairs Agencies"|link=]] }} '''Vilayat Suleyman ulı Eyvazov''' ({{lang-az|Vilayət Süleyman oğlu Eyvazov}}; [[1968|1968-jıl]] [[28-iyun]]) — [[ázerbayjan]]lı siyasatshı, [[general-polkovnik]] hám házirgi waqıttaǵı [[Ázerbayjan Ishki isler ministrligi|Ázerbayjan Ishki isler ministri]]<ref>{{web deregi | url =http://www.e-qanun.az/framework/43323 | bet =V.S.Eyvazova general-polkovnik ali hərbi rütbəsinin verilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI | familiya = | at = | sáne = 2019-jıl 27-iyun |website= | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |quote=| arxivurl =https://web.archive.org/web/20200915082418/http://www.e-qanun.az/framework/43323 | arxivsáne = 2020-jıl 15-sentyabr }}</ref>. == Biografiyası == Vilayat Eyvazov 1968-jılı 28-iyunda [[Culfa rayonı|Julfa rayonınıń]] [[Əbrəqunus|Ábiraqunıs]] awılında tuwılǵan. Ol 2000-jılı Ishki isler ministrliginiń Policiya akademiyasın pitkergen. 1994-jıldıń noyabr ayınan baslap Ishki isler ministrliginde xızmet etip kelmekte. Ol óz karerasın policiya xızmetkeri retinde baslaǵan, jınayat izlew uyımlarında túrli lawazımlarda islegen, Ishki isler ministrliginiń Jınayat izlew basqarması baslıǵınıń orınbasarı, al 2001-jıldan 2005-jılǵa shekem Shólkemlesken jınayatshılıqqa qarsı gúresiw bas basqarması baslıǵınıń orınbasarı hám baslıǵı lawazımlarında xızmet etken<ref>{{web deregi | url =http://www.e-qanun.az/framework/6231 | bet = Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin zabitlərinə ali xüsusi rütbələrin verilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI | familiya = | at = | sáne = 2004-jıl 30-iyun |website=e-qanun.az | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |quote=| arxivurl =https://web.archive.org/web/20200915082458/http://www.e-qanun.az/framework/6231 | arxivsáne = 2020-jıl 15-sentyabr }}</ref>. [[Ázerbayjan|Ázerbayjan Respublikası]] Prezidentiniń 2004-jılǵı 293-sanlı Pármanı menen oǵan policiya [[general-mayor]]ı ataǵı berildi<ref>{{web deregi | url =http://www.e-qanun.az/framework/12234 | bet =Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin zabitlərinə ali xüsusi rütbələrin verilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI | familiya = | at = | sáne = 2006-jıl 30-iyun |website=e-qanun.az | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |quote=| arxivurl =https://web.archive.org/web/20200915082540/http://www.e-qanun.az/framework/12234 | arxivsáne = 2020-jıl 15-sentyabr }}</ref>. 2005-jılı 14-apreldegi 753-sanlı Párman menen ol Ishki isler ministriniń orınbasarı, al 2016-jılı 11-marttaǵı 1889-sanlı Párman menen Ishki isler ministriniń birinshi orınbasarı lawazımına tayınlandı<ref>{{web deregi | url =http://www.e-qanun.az/framework/32522 | bet =V.S.Eyvazovun Azərbaycan Respublikası daxili işlər nazirinin birinci müavini təyin edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI | familiya = | at = | sáne = 2016-jıl 11-mart |website=e-qanun.az | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |quote=| arxivurl =https://web.archive.org/web/20200915082624/http://www.e-qanun.az/framework/32522 | arxivsáne = 2020-jıl 15-sentyabr }}</ref><ref>{{web deregi | url =http://www.e-qanun.az/framework/9551 | bet =V. S. Eyvazovun Azərbaycan Respublikası daxili işlər nazirinin müavini təyin edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI | familiya = | at = | sáne = 2005-jıl 14-aprel |website=e-qanun.az | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |quote=| arxivurl =https://web.archive.org/web/20200915082718/http://www.e-qanun.az/framework/9551 | arxivsáne = 2020-jıl 15-sentyabr }}</ref>. Vilayat Eyvazov 2019-jılı 20-iyunda Prezident [[Ilham Aliev|Ilham Álievtiń]] Pármanı menen Ishki isler ministriniń birinshi orınbasarı lawazımınan azat etildi hám sol kúni Ishki isler ministri etip tayınlandı<ref>{{web deregi | url =http://www.e-qanun.az/framework/42725 | bet =V.S.Eyvazovun Azərbaycan Respublikasının daxili işlər nazirinin birinci müavini vəzifəsindən azad edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI | familiya = | at = | sáne = 2019-jıl 20-iyun |website=e-qanun.az | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |quote=| arxivurl =https://web.archive.org/web/20200915082802/http://www.e-qanun.az/framework/42725 | arxivsáne = 2020-jıl 15-sentyabr }}</ref><ref>{{web deregi | url =http://www.e-qanun.az/framework/42720 | bet =V.S.Eyvazovun Azərbaycan Respublikasının daxili işlər naziri təyin edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI | familiya = | at = | sáne = 2019-jıl 20-iyun |website=e-qanun.az | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |quote=| arxivurl =https://web.archive.org/web/20200915082845/http://www.e-qanun.az/framework/42720 | arxivsáne = 2020-jıl 15-sentyabr }}</ref>. == Sıylıqları == * [[Ázerbayjan bayraǵı ordeni|«Ázerbayjan bayraǵı» ordeni]] — 2002-jıl 30-iyun<ref>{{web deregi | url =http://www.e-qanun.az/framework/975 | bet =Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin bir qrup əməkdaşının təltif edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN FƏRMANI | familiya = | at = | sáne = 2002-jıl 30-iyun |website=e-qanun.az | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |quote=| arxivurl =https://web.archive.org/web/20200915082920/http://www.e-qanun.az/framework/975 | arxivsáne = 2020-jıl 15-sentyabr }}</ref>; * 1-dárejeli [[Watanǵa xızmeti ushın ordeni (Ázerbayjan)|«Watanǵa xızmeti ushın» ordeni]] — 2018-jıl 29-iyun<ref>{{web deregi | url =http://www.e-qanun.az/framework/39293 | bet =Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin əməkdaşlarının təltif edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI | familiya = | at = | sáne = 2018-jıl 29-iyun |website=e-qanun.az | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |quote=| arxivurl =https://web.archive.org/web/20200915083001/http://www.e-qanun.az/framework/39293 | arxivsáne = 2020-jıl 15-sentyabr }}</ref>; * 2-dárejeli [[Watanǵa xızmeti ushın ordeni (Ázerbayjan)|«Watanǵa xızmeti ushın» ordeni]] — 2014-jıl 1-iyul<ref>{{web deregi | url =http://www.e-qanun.az/framework/27956 | bet =Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin bir qrup əməkdaşının təltif edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI | familiya = | at = | sáne = 2014-jıl 1-iyul |website=e-qanun.az | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |quote=| arxivurl =https://web.archive.org/web/20200915083104/http://www.e-qanun.az/framework/27956 | arxivsáne = 2020-jıl 15-sentyabr }}</ref>; * [[Qaharmanlıǵı ushın medalı (Ázerbayjan)|«Qaharmanlıǵı ushın» medalı]] — 2008-jıl 1-iyul<ref>{{web deregi | url =http://www.e-qanun.az/framework/15068 | bet =Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin bir qrup əməkdaşının təltif edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI | familiya = | at = | sáne = 2008-jıl 1-iyul |website=e-qanun.az | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |quote=| arxivurl =https://web.archive.org/web/20200915083148/http://www.e-qanun.az/framework/15068 | arxivsáne = 2020-jıl 15-sentyabr }}</ref>; * 1-, 2- hám 3-dárejeli «Ishki isler uyımlarındaǵı minsiz xızmeti ushın» medalı{{cn|date=September 2020}}; * [[Jeńis ordeni (Ázerbayjan)|«Jeńis» ordeni]] — 2020-jıl 9-dekabr<ref>{{web deregi | url =https://az.trend.az/azerbaijan/politics/3347531.html | bet =Silahlı Qüvvələrin bir sıra hərbi qulluqçuları təltif olunub | sáne = 2020-jıl 9-dekabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-dekabr |work=[[Trend News Agency]] | til =az }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Vilayat Eyvazov}} * {{web deregi | url =https://report.az/person/eyvazov-vilay%C9%99t/ | bet =Vilayət Eyvazov | familiya = | at = | sáne = |website=report.az | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |quote=| arxivurl =https://web.archive.org/web/20200915083236/https://report.az/person/eyvazov-vilay%C9%99t/ | arxivsáne = 2020-jıl 15-sentyabr }} * {{web deregi | url =https://president.az/articles/33605 | bet =V.S.Eyvazovun Azərbaycan Respublikasının daxili işlər nazirinin birinci müavini vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı | familiya = | at = | sáne = 2019-jıl 20-iyun |website=president.az | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |quote=| arxivurl =https://web.archive.org/web/20190620155639/https://president.az/articles/33605 | arxivsáne = 2019-jıl 20-iyun }} * {{web deregi | url =https://president.az/articles/33606 | bet =V.S.Eyvazovun Azərbaycan Respublikasının daxili işlər naziri təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı | familiya = | at = | sáne = 2019-jıl 20-iyun |website=president.az | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |quote=| arxivurl =https://web.archive.org/web/20190620160040/https://president.az/articles/33606 | arxivsáne = 2019-jıl 20-iyun }} * {{web deregi | url =https://www.mia.gov.az/index.php?/az/content/299/ | bet =Eyvazov Vilayət Süleyman oğlu | familiya = | at = | sáne = |website=mia.gov.az | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-sentyabr |quote= | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200915083323/https://www.mia.gov.az/index.php?%2Faz%2Fcontent%2F299%2F | arxivsáne = 2020-jıl 15-sentyabr |url-status=live }} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Eyvazov, Vilayat}} [[Kategoriya:1968-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı policiya oficerleri]] [[Kategoriya:Ázerbayjan siyasatshıları]] [[Kategoriya:Naxchivan Avtonom Respublikasınan shıqqanlar]] [[Kategoriya:Ekinshi Tawlı Qarabaq urısına qatnasqan ázerbayjanlı áskeriy xızmetkerler]] pbb6eq05m32og4nxja9p3gbvosy7li9 0 40770 226944 225810 2026-04-18T21:54:41Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 226944 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Karles Puchdemon | súwret = Carles Puigdemont 2024.jpg | súwret túsindirmesi = Puchdemon 2024-jılı | lawazım = [[Birlik Kataloniya ushın (2020)|«Birlik Kataloniya ushın»]] partiyası prezidenti | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2024-jıl 27-oktyabr | aldınǵı isker = [[Laura Borràs|Laura Borras]] | lawazım_2 = [[Birlik Kataloniya ushın (2020)|«Birlik Kataloniya ushın»]] partiyası prezidenti | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = 2020-jıl 9-avgust | lawazımnan ketiw sánesi_2 = 2022-jıl 4-iyun | aldınǵı isker_2 = Lawazım jaratıldı | keyingi isker_2 = [[Laura Borràs|Laura Borras]] | qatarlıq sanı_3 = 130- | lawazım_3 = [[Kataloniya Húkimeti prezidenti]]<ref name="presidents">{{web deregi | bet =Presidents of the Generalitat | url =https://catalangovernment.eu/catalangovernment/government/presidents |website=catalangovernment.eu | baspaxana =[[Generalitat de Catalunya]] | qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-iyul | arxivsáne = 2020-jıl 3-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200803162517/https://catalangovernment.eu/catalangovernment/government/presidents |url-status=live }}</ref> | lawazımǵa kirisiw sánesi_3 = 2016-jıl 12-yanvar | lawazımnan ketiw sánesi_3 = 2017-jıl 27-oktyabr | monarx_3 = [[Filipp VI (Ispaniya patshası)|Filipp VI]] | vice-prezident_3 = [[Oriol Junqueras|Oriol Junkeras]] | aldınǵı isker_3 = [[Artur Mas]] | keyingi isker_3 = ''[[2017-2018-jıllardaǵı Ispaniya konstituciyalıq krizisi|Tuwrıdan-tuwrı basqarıw]]''<br />{{small|([[Quim Torra|Kim Torra]] 2018-jıl 17-maydan)}} | lawazım_4 = [[Ispaniya (Evropa Parlamenti saylaw okrugi)|Ispaniya]] atınan [[Evropa Parlamenti]] deputatı | lawazımǵa kirisiw sánesi_4 = 2019-jıl 2-iyul{{refn|group=n.|After ECJ ruling in late 2019 on the status of [[Oriol Junqueras]]. He initiated the proceedings to formally obtain the MEP seat in December 2019.<ref>{{cite news |title=Puigdemont inicia los trámites para recoger su acta de eurodiputado en el Parlamento Europeo |url=https://www.cope.es/actualidad/espana/noticias/puigdemont-recoge-acta-eurodiputado-parlamento-europeo-20191220_578946 |work=[[Cadena COPE|Cope]] |date=20 December 2019 |access-date=6 January 2020 |archive-date=28 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201028171547/https://www.cope.es/actualidad/espana/noticias/puigdemont-inicia-los-tramites-para-recoger-acta-eurodiputado-parlamento-europeo-20191220_578946 |url-status=live }}</ref> He attended his first session in January 2020.}} | lawazımnan ketiw sánesi_4 = 2024-jıl 15-iyul | lawazım_5 = [[Kataloniya Parlamenti]] deputatı | lawazımǵa kirisiw sánesi_5 = 2024-jıl 10-iyun | lawazım_6 = [[Kataloniya Parlamenti]] deputatı | lawazımǵa kirisiw sánesi_6 = 2018-jıl 17-yanvar | lawazımnan ketiw sánesi_6 = 2018-jıl 30-iyul | lawazım_7 = [[Kataloniya Parlamenti]] deputatı | lawazımǵa kirisiw sánesi_7 = 2006-jıl 10-noyabr | lawazımnan ketiw sánesi_7 = 2017-jıl 27-oktyabr | lawazım_8 = [[Jirona meri]] | lawazımǵa kirisiw sánesi_8 = 2011-jıl 1-iyul | lawazımnan ketiw sánesi_8 = 2016-jıl 11-yanvar | aldınǵı isker_8 = {{ill|Anna Pagans|ca|Anna Pagans i Gruartmoner|es}} | keyingi isker_8 = {{ill|Albert Ballesta i Tura|ca}} | lawazım_9 = [[Jirona]] municipal keńesi deputatı | lawazımǵa kirisiw sánesi_9 = 2007-jıl 11-iyun | lawazımnan ketiw sánesi_9 = 2016-jıl 11-yanvar | tuwılǵan waqtındaǵı atı = Carles Puigdemont i Casamajó | tuwılǵan ornı = [[Amer (Ispaniya)|Amer]], Kataloniya, Ispaniya | partiya = [[Birlik Kataloniya ushın (2020)|Junts]] (2020-jıldan) | basqa partiya = {{plainlist}} * [[Respublika ushın milliy shaqırıq|CNxR]] (2019–2020) * [[Kataloniya Evropa Demokratiyalıq partiyası|PDeCAT]] (2016–2020) * [[Kataloniya demokratiyalıq konvergenciyası|CDC]] (1980–2016) {{endplainlist}} | ómirlik joldası = {{Marriage|[[Marcela Topor|Marsela Topor]]|2000}} | balaları = 2 | jasaw ornı = [[Vaterloo (Belgiya)|Vaterloo]] | kásibi = {{hlist|[[siyasatshı]]|[[jurnalist]]}} | sayt = www.carlespuigdemont.cat | túsindirmeler = {{Notelist}} | qolı = Signatura de Carles Puigdemont – transparent background.png }} '''Karles Puchdemon-i-Kazamaxo''' ({{lang-ca|Carles Puigdemont i Casamajó}}; [[1962|1962-jıl]] [[29-dekabr]]) — [[ispaniya]]lı katalon siyasatshısı hám [[jurnalist]]i. Ol 2024-jıldan baslap [[Birlik Kataloniya ushın (2020)|«Birlik Kataloniya ushın»]] (Junts) partiyasınıń prezidenti bolıp, bunnan aldın bul lawazımdı 2020-jıldan 2022-jılǵa shekem iyelegen<ref>{{cite news |last=Rovira |first=Marc |date=27 October 2024 |title=Puigdemont vuelve a la presidencia de Junts y llama a ocupar la “centralidad” para recuperar el poder |url=https://elpais.com/espana/catalunya/2024-10-27/puigdemont-recupera-la-presidencia-de-junts-pasemos-a-la-ofensiva.html |language=es |newspaper=El País |location=Calella |access-date=27 October 2024}}</ref>. 2016-jıldan 2017-jılǵa shekem [[Kataloniya Húkimeti prezidenti|Kataloniya Húkimetiniń]] 130-prezidenti bolıp xızmet etken. Onıń [[Karles Puchdemon húkimeti|húkimeti]] [[2017-jılǵı Kataloniya ǵárezsizligi boyınsha referendum|ǵárezsizlik referendumın]] ótkerdi hám bul áwmetsiz [[Kataloniyanıń ǵárezsizlik deklaraciyası|Kataloniya ǵárezsizlik deklaraciyasına]] hám de onıń lawazımınan [[2017-18 jıllardaǵı Ispaniya konstituciyalıq krizisi|shetletiliwine]] alıp keldi. Bunnan soń ol 2019-jıldan 2024-jılǵa shekem [[Ispaniya (Evropa Parlamenti saylaw okrugi)|Ispaniya]] atınan [[Evropa Parlamenti deputatları|Evropa Parlamenti deputatı]] (MEP) bolıp isledi. [[Amer (Ispaniya)|Amer]] hám [[Jirona|Jironada]] bilim alǵannan soń, ol 1982-jılı jurnalist boldı hám hár túrli jergilikli basılımlarǵa maqala jazıp, ''[[El Punt]]'' gazetasınıń bas redaktorına aylandı. 1999-jıldan 2002-jılǵa shekem [[Kataloniya jańalıqlar agentligi|Kataloniya jańalıqlar agentliginiń]] direktorı hám 2002-jıldan 2004-jılǵa shekem Jirona Mádeniyat úyiniń direktorı bolıp isledi. Puchdemonnıń shańaraǵı [[Kataloniya ǵárezsizligi háreketi|Kataloniya ǵárezsizligin]] qollap-quwatlaytuǵın edi hám Puchdemon óspirim waqtınan-aq siyasatqa aralasıp, 1980-jılı [[Kataloniya Evropa Demokratiyalıq partiyası|PDeCAT]] partiyasınıń aldınǵısı bolǵan milletshi [[Kataloniya demokratiyalıq konvergenciyası|Kataloniya demokratiyalıq konvergenciyası]] (CDC) partiyasına aǵza boldı. 2006-jılı [[Jirona (Kataloniya Parlamenti saylaw okruga)|Jirona saylaw okrugınan]] [[Kataloniya Parlamenti]] deputatı etip saylanǵannan soń, siyasattaǵı karerasın dawam ettiriw ushın jurnalistikanı tasladı. Ol 2007-jılı Jirona municipal keńesine saylandı hám 2011-jılı [[Jirona meri]] boldı. 2016-jılı 10-yanvarda CDC basshılıǵındaǵı saylaw awqamı bolǵan [[Birlik «Awa» ushın|«Birlik «Awa» ushın»]] (Junts pel Sí — JxSí) hám [[Xalıq birligi kandidaturası|«Xalıq birligi kandidaturası»]] (CUP) arasındaǵı kelisimnen soń, Kataloniya Parlamenti Puchdemondı Kataloniya Húkimetiniń 130-prezidenti etip sayladı<ref>{{web deregi |agency=Associated Press| bet =Spain: Catalonia parliament to vote for new region| url =https://www.businessinsider.com/ap-spain-catalonia-parliament-to-vote-for-new-region-2016-1?r=US&IR=T| at =Harold| familiya =Heckle|website=[[Business Insider]]| sáne = 2016-jıl 10-yanvar |quote=Puigdemont was voted in as Catalonia's 130th president in a 70-63 vote, with two abstentions in the 135-seat chamber.| qaralǵan sáne = 2019-jıl 14-noyabr | arxivsáne = 2021-jıl 15-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210315162654/https://www.businessinsider.com/ap-spain-catalonia-parliament-to-vote-for-new-region-2016-1?r=US&IR=T|url-status=live}}</ref>. == Siyasiy karerası == [[File:Judici 9N Mas-Ortega-Rigau 0038.jpg|thumb|left|2017-jılı 6-fevralda [[Artur Mas]], [[Joana Ortega|Joana Ortega]] hám [[Irene Rigau|Irene Rigaudıń]] sud etiliwine qarsı narazılıq akciyası]] Puchdemon 2006-jılı [[Konvergenciya hám Awqam]] (CiU) [[saylaw awqamı]] onı [[Kataloniya Parlamenti]]ne kandidat bolıwǵa shaqırǵannan soń, ózin tolıq siyasatqa baǵıshlaw ushın jurnalistikanı tasladı<ref name="parlament">{{web deregi | bet =Puigdemon'ts profile as an MP| url =http://www.parlament.cat/web/composicio/diputats-fitxa/index.html?p_codi=1176|website=Parlament de Catalunya| til =ca-ES|url-status=live| arxivurl =https://web.archive.org/web/20160109193037/http://www.parlament.cat/web/composicio/diputats-fitxa/index.html?p_codi=1176| arxivsáne = 2016-jıl 9-yanvar |df=dmy-all}}</ref>. Puchdemon [[2006-jılǵı Kataloniya aymaqlıq saylawları|2006-jılǵı aymaqlıq saylawlarda]] [[Jirona (Kataloniya Parlamenti saylaw okrugi)|Jirona provinciyasınan]] CiU kandidatı retinde qatnastı hám saylandı<ref name="re06">{{web deregi | bet =Eleccions al Parlament de Catalunya 2006: Candidats electes| url =http://dadeselectorals.gencat.cat/electes/A20061.pdf| baspaxana =Departament de Governació, Administracions Públiques i Habitatge, [[Generalitat de Catalunya]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-dekabr |page=2| til =ca| arxivsáne = 2020-jıl 11-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200111114542/http://dadeselectorals.gencat.cat/electes/A20061.pdf|url-status=live}}</ref>. Ol [[2010-jılǵı Kataloniya aymaqlıq saylawları|2010]], [[2012-jılǵı Kataloniya aymaqlıq saylawları|2012]] hám [[2015-jılǵı Kataloniya aymaqlıq saylawları|2015-jıllardaǵı]] aymaqlıq saylawlarda qayta saylandı, sońǵısında [[Birlik «Awa» ushın|«Birlik Awa ushın»]] (Junts pel Sí — JxSí) saylaw awqamı kandidatı retinde qatnasqan edi<ref name="re10">{{web deregi | bet =Eleccions al Parlament de Catalunya 2010: Candidats electes| url =http://dadeselectorals.gencat.cat/electes/A20101.pdf| baspaxana =Departament de Governació, Administracions Públiques i Habitatge, [[Generalitat de Catalunya]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-dekabr |page=2| til =ca| arxivsáne = 2020-jıl 11-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200111114544/http://dadeselectorals.gencat.cat/electes/A20101.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="re12">{{web deregi | bet =Eleccions al Parlament de Catalunya 2012: Candidats electes| url =http://dadeselectorals.gencat.cat/electes/A20121.pdf| baspaxana =Departament de Governació, Administracions Públiques i Habitatge, [[Generalitat de Catalunya]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-dekabr |page=2| til =ca| arxivsáne = 2019-jıl 1-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190501135719/http://dadeselectorals.gencat.cat/electes/A20121.pdf|url-status=live}}</ref><ref name="re15">{{web deregi | bet =Eleccions al Parlament de Catalunya 2015: Candidats electes| url =http://dadeselectorals.gencat.cat/electes/A20151.pdf| baspaxana =Departament de Governació, Administracions Públiques i Habitatge, [[Generalitat de Catalunya]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-dekabr |page=2| til =ca| arxivsáne = 2019-jıl 1-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190501135718/http://dadeselectorals.gencat.cat/electes/A20151.pdf|url-status=live}}</ref>. == Jurnalistlik karerası == Puchdemon 1982-jılı ǵárezsizlikti qollap-quwatlaytuǵın katalon tilindegi «''[[El Punt]]<nowiki/>»'' gazetasında jurnalist retinde jumıs basladı<ref name="JT221217">{{cite news|title=Ousted Catalan President Puigdemont scores comeback in latest election |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2017/12/22/world/politics-diplomacy-world/ousted-catalan-president-puigdemont-scores-comeback-latest-election/|access-date=25 December 2017|work=[[The Japan Times]]|agency=[[Agence France-Presse]]|date=22 December 2017|location=Tokyo, Japan|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222180101/https://www.japantimes.co.jp/news/2017/12/22/world/politics-diplomacy-world/ousted-catalan-president-puigdemont-scores-comeback-latest-election/|archive-date=22 December 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="LAT251017">{{cite news|last1=Hennessy-Fiske|first1=Molly|last2=Badcock|first2=James|title=Up against Spain's government, can Catalonia's president stick to his dream of independence?|url=http://www.latimes.com/world/europe/la-fg-spain-catalonia-20171025-story.html|access-date=26 December 2017|work=[[Los Angeles Times]]|date=25 October 2017|location=Los Angeles, US|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171030113533/http://www.latimes.com/world/europe/la-fg-spain-catalonia-20171025-story.html|archive-date=30 October 2017|df=dmy-all}}</ref><ref name="EN101017">{{cite news|title=Carles Puigdemont: freedom fighter or the enemy within|url=http://www.euronews.com/2017/10/10/carles-puigdemont-freedom-fighter-or-the-enemy-within|access-date=26 December 2017|work=[[Euronews]]|date=10 October 2017|location=Lyon, France|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010233935/http://www.euronews.com/2017/10/10/carles-puigdemont-freedom-fighter-or-the-enemy-within|archive-date=10 October 2017|df=dmy-all}}</ref>. Ol kásiplik jaqtan rawajlanıp, gazetanıń [[bas redaktor|bas redaktorı]]na aylandı<ref name="AJ041117">{{cite news|title=Who is Catalan President Carles Puigdemont?|url=http://www.aljazeera.com/news/2017/10/catalan-president-carles-puigdemont-171001122719197.html|access-date=25 December 2017|work=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|date=4 November 2017|location=Doha, Qatar|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171106083424/http://www.aljazeera.com/news/2017/10/catalan-president-carles-puigdemont-171001122719197.html|archive-date=6 November 2017|df=dmy-all}}</ref>. Ol, sonday-aq, «''Presència»'' jurnalı ushın háptelik kolonkalar jazdı<ref name="AJ041117"/><ref name="TH011017"/>. Kataloniya jurnalistler associaciyasınıń aǵzası bolıp tabıladı. 1988-jıldan baslap Puchdemon xalıqaralıq baspasózde Kataloniya haqqındaǵı materiallardı jıynay basladı hám bul materiallar 1994-jılı «''Cata... què? Catalunya vista per la premsa internacional»'' («Kata... ne? Kataloniya sırtqı baspasóz kózqarasınan») kitabınıń basılıp shıǵıwına alıp keldi<ref name="TH011017">{{cite news|last1=Leadbetter|first1=Russell|title=Scourge of Madrid: the guitar-playing president of Catalonia|url=http://www.heraldscotland.com/news/15568691.Scourge_of_Madrid__the_guitar_playing_president_of_Catalonia/|access-date=26 December 2017|work=[[The Herald (Glasgow)|The Herald]]|date=1 October 2017|location=Glasgow, UK|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20171228000632/http://www.heraldscotland.com/news/15568691.Scourge_of_Madrid__the_guitar_playing_president_of_Catalonia/|archive-date=28 December 2017|df=dmy-all}}</ref><ref>{{web deregi | url =http://lacampanaeditorial.com/llibre-94/| bet =La Campana Editorial – Cata...què?|website=La Campana Editorial | qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-oktyabr | til =es|url-status=live| arxivurl =https://web.archive.org/web/20170924054807/http://lacampanaeditorial.com/llibre-94/| arxivsáne = 2017-jıl 24-sentyabr |df=dmy-all}}</ref>. Barcelonadaǵı [[1992-jılǵı Jazǵı Olimpiada oyınları|1992-jılǵı Olimpiada oyınları]] waqtında Puchdemon «[[Garson operaciyası]]» sheńberinde qamaqqa alınǵan kataloniyalı milletshilerdi qollap-quwatlawshı shólkemniń aǵzası bolǵan. == Ideologiyası hám kózqarasları == Jirona provinciyasında oraydan ońshıl [[Kataloniya demokratiyalıq konvergenciyası]] (CDC) jaslar shólkeminiń tiykarın salıwshılardıń biri bolǵan Puchdemon, sonnan beri partiya ishinde eń qatań [[Kataloniya ǵárezsizligi háreketi|ǵárezsizlikti qollap-quwatlawshı]] frakciya wákili bolıp kelmekte<ref name=":1">{{web deregi | url =https://elestado.net/carles-puigdemont-politico-izquierdas/| bet =¿Es Carles Puigdemont un político de izquierdas?| familiya =Muelas| at =Román de| sáne = 2019-jıl 25-mart |website=elestado.net| til =es| qaralǵan sáne = 2020-jıl 14-yanvar | arxivsáne = 2020-jıl 14-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200114143034/https://elestado.net/carles-puigdemont-politico-izquierdas/|url-status=live}}</ref>. Onıń Jirona meri lawazımındaǵı iskerligi [[Ekonomikalıq liberalizm|liberal ekonomikalıq siyasat]] penen xarakterlenedi<ref name=":1" />. == Derekler == {{reflist|group=n.}} {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Carles Puigdemont}} * [https://web.archive.org/web/20170827111848/https://www.parlament.cat/web/composicio/diputats-fitxa/index.html?p_codi=1176 Kataloniya Parlamenti profili (arxiv)] * [https://www.europarl.europa.eu/meps/en/202351/CARLES_PUIGDEMONT+I+CASAMAJO/history/9#mep-card-content Evropa Parlamenti profili] {{DEFAULTSORT:Puchdemon, Karles}} [[Kategoriya:Karles Puchdemon| ]] [[Kategoriya:1962-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Kataloniya Evropa Demokratiyalıq partiyasınıń siyasatshıları]] [[Kategoriya:Kataloniyalı jurnalistler]] [[Kategoriya:Konvergenciya hám Awqam siyasatshıları]] [[Kategoriya:Kataloniya demokratiyalıq konvergenciyası siyasatshıları]] [[Kategoriya:Kataloniyadan quwǵın etilgen siyasatshılar]] [[Kategoriya:Ispaniya tárepinen izlenip atırǵanlar]] tdntb43n7iwypycohxnm5pq9934r67a 0 40771 226943 225811 2026-04-18T21:54:31Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 226943 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Hajı Shahin | súwret = Hacı Şahin.jpg | súwret uzınlıǵı = 270px | tuwılǵan waqtındaǵı atı = Shahin Húseyn ulı Hasanlı | lawazım = [[Kavkaz Musılmanları basqarması]]nıń wákili | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2014-jıl | lawazımnan ketiw sánesi = 2023-jıl | milleti = [[Ázerbayjanlılar|ázerbayjanlı]] }} '''Hajı Shahin''' (tolıq atı: ''Shahin Húseyn ulı Hasanlı'') — [[ázerbayjan]]lı teolog, din iskeri, jámiyetlik isker<ref>{{web deregi | bet = İTV-dən cümə xütbəsi ilə bağlı müzakirələrə - Cavab | url = https://qafqazinfo.az/news/detail/itv-den-cume-xutbesi-ile-bagli-muzakirelere-cavab-394885 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 17-mart | arxivsáne = 2023-jıl 21-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230321052743/https://www.qafqazinfo.az/news/detail/itv-den-cume-xutbesi-ile-bagli-muzakirelere-cavab-394885 | url-status = live }}</ref>, qayırqom; [[Máshádi Dadash meshiti]]niń axunı, imam-jámiyeti, imam-juması; «Mánawiy Dúnya» milliy-mánawiy qádiriyatlardı úgit-násiyatlaw jámiyetlik birlespesiniń tiykarın salıwshısı hám baslıǵı (2007–2023); [[Kavkaz Musılmanları basqarması]]nıń (KMB) [[Násimi rayonı|Násimi rayonı]] boyınsha wákili (2014–2023); KMB Qazılar keńesiniń aǵzası. == Dáslepki jılları == Shahin Húseyn ulı Hasanlı 1974-jılı 7-iyulde [[Baku]] qalasında dúnyaǵa kelgen. 1981-jılı [[Baku]] qalası [[Sábail rayonı]] 189-sanlı orta mekteptiń (házirgi 189–190-sanlı mektep) rus bólimine oqıwǵa kirgen hám 1991-jılı usı mektepti pitkergen. 1991-jılı [[Ázerbayjan texnika universiteti]]niń Mashinasazlıq fakultetine oqıwǵa kirgen. 1995–1997-jılları áskeriy xızmette bolǵan. 1999-jılı ÁzTUdaǵı oqıwın pitkergen. 2001–2004-jılları [[Baku mámleketlik universiteti]]niń Tariyx fakultetinde ekinshi joqarı bilim alǵan. == Jámiyetlik iskerligi == 1998–2001-jılları ózi tiykarın salıwshılardıń biri bolǵan «Ikmal» jaslar birlespesine basshılıq etken. Ol basqarıp atırǵan shólkem mámlekettiń túrli rayonlarında wákilxanalar ashıp, ulıwmamámleketlik kólemde túrli ilájlar ótkergen. Iskerliginiń tiykarǵı baǵdarı milliy-mánawiy qádiriyatlardı, salamat turmıs tárizin hám watansúyiwshilik sezimin jaslar arasında úgit-násiyatlaw bolǵan. 2001-jıldan baslap [[Baku]] qalasınıń [[Násimi rayonı]]nda jaylasqan [[Máshádi Dadash meshiti|«Máshádi Dadash» meshitinde]] [[imam-jámiyatı|imam-jámiyeti]] bolǵan. Bul hám bunnan aldınǵı jıllarda ǵárezsiz túrde diniy oqıw menen shuǵıllanıp, diniy temalarda sabaq bergen. Ol, ásirese, [[Aqida|aqıyda]], [[filosofiya]], ádep-ikramlılıq hám [[Tafsir|táfsir]] boyınsha sabaqlar bergen. 2007-jılı «Mánawiy Dúnya» milliy-mánawiy qádiriyatlarımızdı úgit-násiyatlaw jámiyetlik birlespesiniń tiykarın salıp, sonnan baslap shólkemge basshılıq etken. 2013-jılı «Máshádi Dadash» meshitine axun, 2014-jılı [[Kavkaz Musılmanları basqarması|Kavkaz Musılmanları basqarmasınıń]] (KMB) Násimi rayonı boyınsha wákili, al 2021-jılı KMB [[Qazı|Qazılar]] keńesi aǵzası etip tayınlanǵan. 2016–2017-jılları Darul Hikmet ilim hám oqıw orayında «Ádep-ikram filosofiyası» hám «Islam tariyxı (tallaw)» sabaqların bergen<ref>{{web deregi | bet = Hacı Şahin Həsənli | url = https://darulhikmet.az/muellim/haci-sahin-hesenli-58 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-mart | arxivsáne = 2023-jıl 6-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230306094158/https://darulhikmet.az/muellim/haci-sahin-hesenli-58 | url-status = live }}</ref>. Heshqanday [[siyasiy partiya]] aǵzası emes edi. [[Ázerbayjan tili|Ázerbayjan]], [[arab tili|arab]], [[parsı tili|parsı]] hám [[rus tili|rus]] tillerin bilgen. Uzaq jıllar dawamında [[Haj]] kárwanına basshılıq etken hám Haj zıyaratshılarına xızmet kórsetken. [[Qay jerden baslaw kerek? (Hajı Shahin)|«Qay jerden baslaw kerek?»]], [[Jaratılıw maqseti (Hajı Shahin)|«Jaratılıw maqseti»]] hám [[Baxıtlı shańaraq modeli (Hajı Shahin)|«Baxıtlı shańaraq modeli»]] atlı kitaplardıń avtorı bolıp tabıladı. == Jeke ómiri == Úylengen, 4 perzenti bar: eki qız hám eki ul. == Ólimi == 2023-jılı 2-martta Bakuda júrek jetispewshiliginen qaytıs boldı<ref>{{web deregi | url =https://azertag.az/xeber/Haci_Sahin_dunyasini_deyisib-2513204 | bet =Hacı Şahin Həsənli dünyasını dəyişib - AZƏRTAC}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Hacı Şahin vəfat etdi | url =https://qafqazinfo.az/news/detail/haci-sahinin-olum-sebebi-melum-oldu-393304 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 2-mart | arxivsáne = 2023-jıl 2-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230302054608/https://qafqazinfo.az/news/detail/haci-sahinin-olum-sebebi-melum-oldu-393304 |url-status=live}}</ref>. [[Yasamal qábirstanlıǵı]]nda jerlendi<ref>{{web deregi | url =https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=gWOZCLjRvnc | bet =Hacı Şahin dəfn edilir - BAKU TV | sáne = 2023-jıl 2-mart |via=YouTube | qaralǵan sáne = 2024-jıl 31-avgust | arxivsáne = 2024-jıl 31-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240831150725/https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=gWOZCLjRvnc |url-status=live}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Hacı Şahin dəfn olundu | url =https://oxu.az/society/702386 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-mart | arxivsáne = 2023-jıl 7-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230307154810/https://oxu.az/society/702386 |url-status=live}}</ref>. [[Ázerbayjan Respublikası Milliy Májilisi|Ázerbayjan Respublikası Milliy Májilisiniń]] deputatı; [[Sociallıq izertlewler orayı]] Basqarıw keńesiniń baslıǵı [[Zahid Oruj]] 2023-jılı 4-aprelde Milliy Májilistiń jıynalısında Hajı Shahinniń ólimin jumbaq dep atadı<ref>{{web deregi | bet =“Hacı Şahinin müəmmalı ölümü, hipermarketə hücum və deputata sui-qəsd...” | url =https://apa.az/az/apa-tv/xeber/xeberler/haci-sahinin-muemmali-olumu-hipermarkete-hucum-ve-deputata-sui-qesd-79342 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-aprel | arxivsáne = 2023-jıl 9-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230409111527/https://apa.az/az/apa-tv/xeber/xeberler/haci-sahinin-muemmali-olumu-hipermarkete-hucum-ve-deputata-sui-qesd-79342 |url-status=live}}</ref><ref>{{web deregi | bet =“Hacı Şahinin müəmmalı ölümü və sonrakı hadisələr bir zəncirdə birləşir” | url =https://qafqazinfo.az/news/detail/haci-sahinin-muemmali-olumu-ve-sonraki-hadiseler-bir-zencirde-birlesir-396312 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-aprel | arxivsáne = 2023-jıl 7-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230407080202/https://qafqazinfo.az/news/detail/haci-sahinin-muemmali-olumu-ve-sonraki-hadiseler-bir-zencirde-birlesir-396312 |url-status=live}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * {{instagram|hacishahinhesenli}} * {{youtube|c=UCMDEtZFDQe0eTjYgs0ekNjQ}} * [http://www.mediaforum.az/az/2012/04/30/MƏŞHƏDİ-DADAŞ-MƏSCİDİNDƏ-024936730c04.html MÁSHÁDI DADASH MESHITI] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20121114172219/http://www.mediaforum.az/az/2012/04/30/M%C6%8F%C5%9EH%C6%8FD%C4%B0-DADA%C5%9E-M%C6%8FSC%C4%B0D%C4%B0ND%C6%8F-024936730c04.html |date=2012-11-14}} * [https://kulis.az/xeber/media/atasini-12-yasinda-itirdi-kvn-komandasinda-cixis-etdi-xalq-herekatina-qosuldu-haci-sahin-haqqinda-maraqli-faktlar-46099 Ákesin 12 jasında joyıttı, KVN komandasında qatnastı, xalıq háreketine qosıldı — Hajı Shahin haqqında qızıqlı faktler] * [https://arxiv.islamazeri.com/ruhani-sairlerimiz-soltan-elizade-sahin-hesenli-azer-saniseirler--7932.html Ruwxanıy shayırlarımız; Soltan Álizade, Shahin Hasanlı, Azer Sani… (Qosıqlar)] {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Hajılar]] [[Kategoriya:Júrek jetispewshiliginen qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Yasamal qábirstanlıǵında jerlengenler]] [[Kategoriya:Hajı Shahin]] [[Kategoriya:Din iskerleri]] rmabzq33cx78tcb7ds85yxnnel31enk 0 40773 226942 226895 2026-04-18T21:52:36Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 226942 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Mikail Mushfig |negizgi atı = Mikayıl Müşfiq |súwret = Mikayil Mushfig.jpg |tuwılǵan waqtındaǵı atı = Mikail Ismayilzade |tuwılǵan jeri = [[Baku]], [[Baku guberniyası]], [[Rossiya imperiyası]] |qaytıs bolǵan jeri = [[Baku]], [[Ázerbayjan SSR]], [[SSRA]] |puqaralıǵı = {{SSRA}} |kásibi = [[Lirika|Lirik shayır]], [[jazıwshı]], [[awdarmashı]], [[muǵallim]] |oqıǵan jeri = [[Baku mámleketlik universiteti]] |iskerlik jılları = 1926—1938 |ákesi = [[Mırza Abdulqadir Vusaǵi]] |anası = Zuleyxa Ismayilzade |ómirlik joldası = Dilber Axundzade (1933—1938) }} '''Mikail Mushfig''' ({{langx|az|Mikayıl Müşfiq}}; tuwılǵan waqtındaǵı atı — '''Mikail Ismayilzade'''; [[1908|1908-jıl]] [[5-iyun]], [[Baku]] — [[1938|1938-jıl]] [[6-yanvar]], [[Baku]]) — 1930-jıllarda iskerlik júrgizgen [[Ázerbayjanlılar|ázerbayjanlı]] shayır<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite book|url=https://ryl.az/files/mm.pdf|title=The poet living in hearts - Mikayil Mushfig 110 - Bibliography|publisher=Ministry of Culture of the Republic of Azerbaijan Republican Youth Library named after Jafar Jabbarli|year=2018|access-date=2018-11-22|archive-date=2018-11-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181125134148/http://www.ryl.az/files/mm.pdf|url-status=dead}}</ref>. Mikail Mushfig jańa ázerbayjan poeziyası stiliniń tiykarın salıwshılardan biri esaplanadı. Onıń poeziyasınıń kóbisi romantika, tábiyat hám sezimlerge baǵıshlanǵan<ref>[http://www.anl.az/down/meqale/525/2010/oktyabr/139102.htm SOSREALİZM BİZƏ NƏ VERDİ? - Elchin Afandiyev (non-English)]</ref>. Soǵan qaramastan, ol tez arada [[Ázerbayjan sovet jazıwshıları awqamı]]nda jala jabılǵan hám sınǵa alınǵan shayırlardıń birine aylandı hám kóp uzamay, Mushfig [[Sovet Socialistlik Respublikalar Awqamı|SSRAdaǵı]] [[Úlken terror|stalinlik tazalawlar]] (repressiya) waqtında 30 jasında sovet húkimeti tárepinen qamaqqa alındı hám atıp óltirildi. 1956-jılı ol óliminen soń aqlandı. [[Nikita Xrushhyov|Nikita Xrushhyovtıń]] [[destalinizaciya]] (Stalin siyasatınan waz keshiw) dáwiri Mushfig poeziyasınıń [[Ázerbayjanlılar|ázerbayjan]] jámiyetinde ataqlı bolıwına alıp keldi<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite book|url=http://anl.az/down/M.Mushfiq-metodik.pdf|title=Azərbaycan poeziyasının Mikayıl Müşfiq zirvəsi|last=Ministry of Culture of Azerbaijan|publisher=National Library of Azerbaijan|year=2018}}</ref>. == Ómiri hám poeziyası == [[File:Mikayil Mushfig museum.jpg|right|thumb|[[Xızı]] átirapındaǵı Mushfig muzeyi.]] Mikail Mushfig 1908-jılı [[Baku guberniyası]]nıń [[Baku]] qalasında tuwılǵan. Onıń ákesi [[Mırza Abdulqadir Vusaǵi|Mırza Abdulqadir Ismayilzade]] muǵallim hám shayır bolǵan. Ol jaslayınan ata-anasınan jetim qalǵan, sonlıqtan onı tuwısqanları tárbiyalaǵan. Ol baslawısh bilimdi Bakudaǵı [[Rus tili|rus tilinde oqıtılatuǵın]] mektepte alǵan. 1920-jılı Ázerbayjanda [[SSRA]] húkimeti ornatılǵannan soń, ol Baku muǵallimler mektebinde oqıdı hám 1931-jılı [[Baku mámleketlik universiteti]]niń Til hám ádebiyat fakultetin pitkerdi. Mushfig 1933-jılı Dilber Axundzadege úylendi<ref name=":2" /><ref>{{Cite journal|last=Garaoghlu|first=Fazil|date=December 15, 2017|title=Traces of history: Mikayil Mushfig|url=http://www.anl.az/down/meqale/baki_xeber/2017/dekabr/568147.htm|journal=Bakı xəbər}}</ref><ref>{{Cite journal|last=G.Javadova|date=2008-07-08|title=Души прерванный полет|url=http://www.anl.az/down/medeniyyet2008/iyul/medeniyyet2008_iyul_691.htm|journal=Бакинский рабочий}}</ref>. Mikail óziniń kásiplik karerasın mektep muǵallimi retinde basladı. Ol oqıtıwshılıq penen shuǵıllanıp júrgen waqtında qosıqlar jaza basladı. Onıń birinshi qosıǵı bolǵan «''Bir Gün»'' («Bir kún») 1926-jılı [[Baku|Bakudaǵı]] «''Ganj fahla»'' gazetasında basılıp shıqtı<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref name=":3">{{web deregi | url =http://anl.az/el/emb/M.Musfiq/tarix.html| bet =Mikayil Mushfig – 110 - chronology|website=National Library of Azerbaijan| qaralǵan sáne = 2018-jıl 22-noyabr }}</ref>. Usı waqıtları ol Mushfig (parsı-arabshadan «miyirban júrekli») ádebiy laqabın aldı. [[Samad Vurǵun]] hám [[Rasul Rıza]] menen birge, Mikail Mushfig 1930-jıllardaǵı jańa ázerbayjan sovet poeziyası stiliniń tiykarın salıwshılardıń birine aylandı. Ol, sonday-aq, armyan hám rus tillerinen birqatar qosıqlardı awdardı<ref name=":1" /><ref name=":2" /><ref>{{cite book |last1=Çarens |first1=Yeğişe |title=Şeirlər (red. R. Rza; çevirən. M. Müşfiq) |date=1934 |publisher=Azərnəşr |location=Bakı |pages=56 |url=http://web2.anl.az:81/read/page.php?bibid=vtls000329360 |access-date=15 January 2021}}</ref>. Mikail Mushfig sol waqıtta qadaǵan etilgen dástúriy [[Ázerbayjan muzıka ásbapları|ázerbayjan muzıka ásbapların]] aktiv túrde úgit-násiyatladı<ref>[http://unesdoc.unesco.org/images/0015/001500/150036r.pdf Заявки государств-членов, признанные генеральным директором ЮНЕСКО приемлемыми]</ref>. === Basıp shıǵarılǵan shıǵarmaları === * «Samallar» ({{lang-az|Küləklər}}), 1930 * «Kún dawısları» ({{lang-az|Günün Səsləri}}), 1932 * Qosıqlar toplamı, 1934 * Tańlamalı shıǵarmaları (2 tomlıq), 1960 * «Sezim japıraqları» ({{lang-az|Duyğu Yarpaqları}}), 1966 * Qosıqlar (2 tomlıq), 1968 hám 1973 * «Jáne sol baǵ bolsa edi» ({{lang-az|Yenə O Bağ Olaydı}}), 1976 * «Ádebiyat qosıǵı» ({{lang-az|Ədəbiyyat Nəğməsi}}), 1978 == Qamaqqa alınıwı hám atıp óltiriliwi == {{main|Ázerbayjandaǵı stalinlik repressiyalar#Mikail Mushfig isi}} 1930-jıllardıń aqırında jazıwshı [[Mehdi Húseyn]]niń [[Ilyas Afandiev|Ilyas Afandievtiń]] esteliklerinen birinde tán alǵanınday, shayırlar hám jazıwshılar arasında bir-birine jala jabıw hám bir-birin [[milletshillik]]te yamasa diniy úgit-násiyatlaw tarqatıwda ayıplaw júdá keń tarqalǵan edi. Bunday jalalardıń sebepleri, ádette, jeke mashqalalar hám ayırım shayırlar hám jazıwshılar arasındaǵı keskin básekige baylanıslı bolǵan<ref>[http://enyeniedebiyat.com/2009/06/19/a287alar_m601mm601dov_a287alar_m601mm601dov.html Agalar Memmedov - an interview with Heydar Huseynov] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160215163646/http://enyeniedebiyat.com/2009/06/19/a287alar_m601mm601dov_a287alar_m601mm601dov.html |date=2016-02-15 }}</ref>. Mushfigtiń ózi de sol dáwirdiń basqa ádebiyat ǵayratkerleri bolǵan [[Húseyn Javid]], [[Ahmad Javad]] hám [[Yusif Vazir Chamanzaminli]] sıyaqlı tulǵalar menen birge [[Ázerbayjan Jazıwshıları awqamı|Ázerbayjan Jazıwshıları awqamında]] qattı sınǵa alındı. [[SSRA]]da stalinlik rejimniń máplerine xızmet etip atırǵan ádebiyat ǵayratkerleri Mushfigti «shovinist» hám «mayda burjuaziyalıq shayır» dep atadı<ref name=":0">Dilbar Akhundzadeh, "My days with Mushfiq", Baku, 1968</ref>. Ol 1937-jılı qamaqqa alınıp, «xalıq dushpanı» retinde mámleketke qıyanet etiwde ayıplandı hám 1939-jılı Baku qasındaǵı [[Bayıl túrmesi|Bayıl]] qamaqxanasında atıp óltirildi<ref name=":0" /><ref name=":2" />. Keyinirek ol rásmiy túrde aqlandı. Mushfig [[Iosif Stalin]] haqqında qosıqlar jazǵan bolsa da, SSRAdaǵı [[destalinizaciya]] siyasatı waqtında ol «antistalinshi» shayır retinde kórsetildi. 1956-jılı 23-mayda [[SSRA Joqarǵı Sudınıń Áskeriy kollegiyası]]nıń qararı menen Mikail Mushfig óliminen soń aqlandı<ref name=":2" />. == Qosımsha qarań == * [[Ázerbayjan ádebiyatı]] == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Mikayil Mushfig}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Mushfig, Mikail}} [[Kategoriya:Ázerbayjanlı shayırlar]] [[Kategoriya:Bakulı jazıwshılar]] [[Kategoriya:Sovet dáwirinde aqlanǵanlar]] [[Kategoriya:1908-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1938-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı Úlken terror qurbanları]] [[Kategoriya:Sovet shayırları]] klw7cd8r6l5t8pry81t2243n3jlwwbx 0 40774 226941 226897 2026-04-18T21:52:26Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 226941 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Ganira Pashaeva | negizgi atı = {{nobold|Qənirə Paşayeva}} | súwret = Deputat Qənirə Paşayeva Somalidə - VOA - 02 (cropped).jpg | súwret túsindirmesi = Pashaeva Somalide, 2012-jıl | alt = Söylep atırǵan Ganira Pashaevanıń súwreti | saylaw_okrugi = [[Tovuz rayonı]] | parlament = Ázerbayjan | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2005-jıl 6-noyabr | lawazımnan ketiw sánesi = 2023-jıl 28-sentyabr | aldınǵı isker = ''Jańa saylaw okrugı'' | tuwılǵan ornı = [[Dúz Qırıqlı]], [[Tovuz rayonı]], [[Ázerbayjan SSR]], [[SSRA]] | milleti = ázerbayjanlı | partiya = [[Ǵárezsiz siyasatshı|Ǵárezsiz]] | bilim alǵan jeri = [[Baku mámleketlik universiteti]] | qolı = Signature of Ganira Pashayeva.svg |qaytıs bolǵan ornı=[[Baku]], [[Ázerbayjan]]|qaytıs bolıw sebebi=kóp dári-dármaqlardı qabıllaw}} '''Ganira Alasgar qızı Pashaeva''' ({{lang-az|Qənirə Ələsgər qızı Paşayeva}}; [[1975|1975-jıl]] [[24-mart]] — [[2023|2023-jıl]] [[28-sentyabr]]) — [[ázerbayjan]]lı siyasatshı, 2005-jıldan baslap 2023-jılı qaytıs bolǵanǵa shekem [[Ázerbayjan Respublikası Milliy Májilisi|Ázerbayjan Milliy Májilisi]]niń deputatı bolǵan<ref>{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100219234222/http://www.azeri.ru/papers/azerizv_az/14577 Ганира ПАШАЕВА, депутат Милли меджлиса]}} {{in lang|ru}}</ref><ref>[http://turkustan.biz/2009/02/05/qenire-pasayeva-milyonlarin-sesini-catdirdi.html Qənirə Paşayeva milyonların səsini çatdırdı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090510225839/http://turkustan.biz/2009/02/05/qenire-pasayeva-milyonlarin-sesini-catdirdi.html |date=10 May 2009 }} {{in lang|az}}</ref>. == Dáslepki jılları hám bilimi == Ganira Pashaeva 1975-jılı 24-martta [[Tovuz rayonı]]nıń [[Düz Qırıqlı|Dúz Qırıqlı]] awılında tuwılǵan. Ol [[Ázerbayjan mámleketlik medicina universiteti]]niń [[Pediatriya]] fakultetin, sonday-aq, [[Baku]] qalasındaǵı [[Baku mámleketlik universiteti]]niń Xalıqaralıq huqıq fakultetin pitkergen. Ol [[Túrk tili|túrk]], [[Inglis tili|inglis]] hám [[Rus tili|rus]] tillerin bilgen<ref>[http://www.mediaforum.az/articles.php?article_id=20060213073444239&lang=rus&page=00 mediaforum.az biography] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160822034508/http://www.mediaforum.az/articles.php?article_id=20060213073444239&lang=rus&page=00 |date=22 August 2016 }} {{in lang|ru}}</ref>. == Karyerası == 1998-jıldan baslap Pashaeva [[ANS Group of Companies]] kompaniyasınıń jańalıqlar bóliminde reportyor, korrespondent, redaktor, jetekshi redaktor, bas jetekshi redaktor hám bas redaktordıń orınbasarı bolıp isledi. 2005-jılı ol [[Haydar Aliev fondı|Haydar Aliev fondınıń]] jámiyetshilik penen baylanıs bóliminiń baslıǵı boldı<ref name=bio>[http://www.adam.az/az.php?subaction=showfull&id=1215196155&archive=&start_from=&ucat=4,51&go=headlines&category=4 Adam.az:Qənirə Paşayeva] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303171556/http://www.adam.az/az.php?subaction=showfull&id=1215196155&archive=&start_from=&ucat=4,51&go=headlines&category=4 |date=3 March 2016 }} {{in lang|az}}</ref>. 2012-jılı Pashaeva [[Somali]]de eki háptew dawamında [[pediatr]] bolıp isledi hám jergilikli xalıqqa járdem berdi<ref>[http://news.lent.az/xeber_99903_Q%C9%99nir%C9%99_Pa%C5%9Fayeva_Somalid%C9%99_h%C9%99kimlik_ed%C9%99c%C9%99k Qənirə Paşayeva Somalidə həkimlik edəcək] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200805101903/https://news.lent.az/xeber_99903_Q%C9%99nir%C9%99_Pa%C5%9Fayeva_Somalid%C9%99_h%C9%99kimlik_ed%C9%99c%C9%99k |date=5 August 2020 }}. lent.az, 7 August 2012 {{in lang|az}}</ref><ref>[http://www.amerikaninsesi.org/a/qenire_pasayeva/1476482.html Azərbaycan millət vəkili Somalidə [Fotolar]]. amerikaninsesi.org, 8 August 2012 {{in lang|az}}</ref>. === Siyasiy karerası === 2005-jılı 6-noyabrde ol 105-sanlı Tovuz saylaw okruginen parlament deputatı etip saylandı<ref name=bio />. Ol [[Ázerbayjan Respublikası Milliy Májilisi|Ázerbayjan Milliy Májilisiniń]] Xalıqaralıq hám parlamentleraralıq qatnaslar boyınsha turaqlı komissiyasınıń aǵzası hám Ázerbayjan–Gruziya parlamentleraralıq qatnaslar boyınsha jumıs Shıǵısınıń baslıǵı boldı. Sonday-aq, ol Ázerbayjan–Hindistan, Ázerbayjan–Túrkiya hám Ázerbayjan–Yaponiya parlamentleraralıq qatnaslar boyınsha jumıs toparlarınıń aǵzası boldı. Ol Ázerbayjan Respublikasınıń [[Evropa Keńesi Parlament Assambleyası]]ndaǵı delegaciyasınıń aǵzalarınıń biri edi<ref>[http://www.day.az/news/politics/167551.html Ганира Пашаева: «Азербайджанская делегация в ПАСЕ представит новые документы»] {{in lang|ru}}</ref>. == Ólimi == 2023-jılı 24-sentyabrde Pashaeva dári-darmaqlardıń tásiri nátiyjesinde komaǵa tústi hám Bakudaǵı Oraylıq klinikalıq emlexanaǵa jatqırıldı<ref name="trend">{{web deregi | url =https://en.trend.az/azerbaijan/society/3802560.html| bet =Health condition of Azerbaijani MP updated| baspaxana =[[Trend News Agency ]]| sáne = 2023-jıl 25-sentyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 25-sentyabr }}</ref>. Tórt kúnnen keyin, 28-sentyabrde [[reanimaciya]] bóliminde qaytıs boldı<ref>{{web deregi | sáne = 2023-jıl 28-sentyabr | familiya =Mehman | at =Asif | bet =Azerbaijani MP Ganira Pashayeva passed away | url =https://en.trend.az/azerbaijan/politics/3804337.html | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-sentyabr | baspaxana =Trend.Az | til =en}}</ref>. == Sıylıqları == * Gruziyanıń húrmetli puqarası<ref>{{web deregi | bet =President Saakashvili awards Ganira Pashayeva with title of Honorary Citizen of Georgia | url =http://www.lent.az/news.php?id=26000 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-dekabr | arxivsáne = 2010-jıl 24-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100324234734/http://www.lent.az/news.php?id=26000 |url-status=bot: unknown }}</ref><ref>{{web deregi | bet =Ganira Pashayeva with title of Honorary Citizen of Georgia (photo) | url =https://en.trend.az/azerbaijan/politics/1657656.html}}</ref>; * [[Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikasınıń 100 jıllıǵı (1918–2018) yubiley medalı]]; * «[[Ashıq Álesker]] – 200» yubiley medalı; * [[Húrmet ordeni (Gruziya)|«Húrmet» ordeni (Gruziya)]]; * [[«Tatarstan 1920-2020» yubiley medalı]]<ref>{{web deregi | bet =Jubilee medal "Tataristan 1920-2020". | url =https://azertag.az/xeber/qenire_pasayeva_tataristan_1920_2020_yubiley_medali_ile_teltif_edilib-2666507}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Ganira Pashayeva}} * [https://www.instagram.com/ganirepashayeva/ Rásmiy Instagram beti] * [https://meclis.gov.az/news-dep.php?id=753&lang=en Ázerbayjan Milliy Májilisi saytındaǵı profili] {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Pashaeva, Ganira}} [[Kategoriya:1975-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:2023-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:XXI ásir Ázerbayjanlı hayal siyasatshılar]] [[Kategoriya:XXI ásir Ázerbayjanlı hayal jazıwshılar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı jurnalistler]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı yuristler]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı pediatrlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı hayal jurnalistler]] lvapkum6o33oi7upv9d31ew0091wrif 10 40791 226935 2026-04-18T19:14:38Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Rain Vortex Night Jewel Changi Feb23 R16 06856.jpg» 226935 wikitext text/x-wiki Rain Vortex Night Jewel Changi Feb23 R16 06856.jpg pc9zj39dptc3qkw4ber8sisfjb6wfop 10 40792 226936 2026-04-18T19:19:50Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «The Oldest Chinese Restaurant in Singapore- Spring Court - Food Stories.webm» 226936 wikitext text/x-wiki The Oldest Chinese Restaurant in Singapore- Spring Court - Food Stories.webm svd5mri46r9a9qcg6xjx60jwrdw7sbf 0 40793 226937 2026-04-18T20:34:41Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Baylar Eyyubov<br><small>Bəylər Eyyubov</small> | súwret = Baylar Eyyubov (2013).jpg | lawazım = [[Ázerbayjan Prezidenti|Prezident xatkerliginiń]] baslıǵı | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2025-jıl 30-iyun | aldınǵı isker = [[Dilara Seyidzade]] | lawazım_2 = Ázerbayjan Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmeti|Prezide...» 226937 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Baylar Eyyubov<br><small>Bəylər Eyyubov</small> | súwret = Baylar Eyyubov (2013).jpg | lawazım = [[Ázerbayjan Prezidenti|Prezident xatkerliginiń]] baslıǵı | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2025-jıl 30-iyun | aldınǵı isker = [[Dilara Seyidzade]] | lawazım_2 = [[Ázerbayjan Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmeti|Prezident qáwipsizlik xızmetiniń]] baslıǵı | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = 2020-jıl 16-mart | lawazımnan ketiw sánesi_2 = 2025-jıl 30-iyun | aldınǵı isker_2 = ''Lawazım shólkemlestirildi'' | keyingi isker_2 = [[Farid Asgarov]] | lawazım_3 = [[Ázerbayjan Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmeti|Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmetiniń]] birinshi orınbasarı | lawazımǵa kirisiw sánesi_3 = 2003-jıl 2-iyun | lawazımnan ketiw sánesi_3 = 2020-jıl 16-mart | tuwılǵan_sánesi = | tuwılǵan ornı = [[Vedi (qala)|Shirazlı]], Vedi rayonı, [[Armeniya SSR]], [[SSRA]] | puqaralıǵı = {{AZE}} | milleti = [[Ázerbayjanlılar|ázerbayjanlı]] | áskeriy ataǵı = [[general-polkovnik]]<ref>{{cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/27134 |title=B.H.Eyyubova general-polkovnik hərbi rütbəsinin verilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI |date=25 December 2013 |website=www.e-qanun.az |access-date=3 March 2022}}</ref> }} '''Baylar Hasan ulı Eyyubov''' ({{lang-az|Bəylər Həsən oğlu Eyyubov}}; [[1951|1951-jıl]] [[11-mart]]) — general-polkovnik, [[Ázerbayjan Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmeti|Ázerbayjan Respublikası Prezidentiniń Qáwipsizlik xızmeti]] baslıǵı. Ázerbayjan Respublikası Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmeti baslıǵınıń birinshi orınbasarı (2003–2020). Ol Ázerbayjannıń avtoritar basshısı [[Ilham Aliyev]] penen jaqın qatnasıǵı sebepli Ázerbayjan siyasatındaǵı abıraylı isker retinde táriyiplenedi<ref name=":0">{{Cite web |date=2024 |title=Family of Ilham Aliyev’s Security Chief Owns Vast Property Holdings in the United Kingdom |url=https://www.occrp.org/en/investigations/family-of-ilham-aliyevs-security-chief-owns-vast-property-holdings-in-the-united-kingdom |website=OCCRP |language=en}}</ref>. [[Ilham Aliyev]]tiń qáwipsizlik xızmeti baslıǵı retindegi jigirma jıllıq iskerligi dawamında Eyyubov aytarlıqtay bayıdı<ref name=":0" />. Onıń sońǵı otız jıl ishinde birden-bir belgili baylıq deregi qarapayım mámleketlik aylıq bolsa da, onıń shańaraǵı qupıya offshor kompaniyalar arqalı Ullı Britaniya hám Dubaydaǵı kóshpes múlkke keminde 160 million dollar jumsadı<ref name=":0" />. == Ómirbayanı == Baylar Eyyubov 1951-jılı 10-martta [[Vosketap|Shirazlı awılında]] tuwılǵan<ref>{{cite web |url=https://report.az/daxili-siyaset/beyler-eyyubov-prezidentin-tehlukesizlik-xidmetinin-reisi-teyin-edilib/ |title=Bəylər Eyyubov Prezidentin Təhlükəsizlik Xidmətinin rəisi təyin edilib |date=March 16, 2020 |website=report.az |access-date=March 3, 2022}}</ref>. 1993-jılı 20-sentyabrde [[Ázerbayjan Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmeti|Ázerbayjan Respublikası Joqarǵı Mámleketlik Húkimet hám Basqarıw Uyımları Tiykarǵı qáwipsizlik basqarmasınıń]] baslıǵı orınbasarı etip tayınlandı<ref>{{cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/8363 |title=B. H. Eyyubov haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI |date=September 20, 1993 |website=www.e-qanun.az |access-date=March 3, 2022}}</ref>. 2003-jılı 2-iyunde [[Ázerbayjan Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmeti|Ázerbayjan Respublikası Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmeti]] baslıǵınıń birinshi orınbasarı etip tayınlandı<ref>{{cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/2085 |title=Bəylər Həsən oğlu Eyyubovun Azərbaycan Respublikası Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidməti rəisinin birinci müavini — Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Təhlükəsizlik Xidmətinin rəisi təyin edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASI PREZIDENTININ SƏRƏNCAMI |date=June 2, 2003 |website=www.e-qanun.az |access-date=March 3, 2022}}</ref>. 2020-jılı 16-marttan baslap Prezident Qáwipsizlik xızmetiniń baslıǵı bolıp islep kelmekte<ref>{{cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/42756 |title=B.H.Eyyubovun Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Təhlükəsizlik Xidmətinin rəisi təyin edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI |date=March 16, 2020 |website=www.e-qanun.az |access-date=March 3, 2022}}</ref>. Eyyubovtıń atı nızamǵa qayshı is-háreketler menen baylanıstırılǵan. Wikileaks maǵlıwmatlarına kóre, bir francuz isbilermeni Eyyubovtıń qısıwlarınan soń Ázerbayjandaǵı pivo zavodındaǵı úlesin satıwǵa májbúr bolǵanlıǵın aytqan<ref name=":0" />. Eyyubovtıń atı onıń offshor korporativ xızmet kórsetiwshilerinen paydalanǵanlıǵın kórsetiwshi «Pandora hújjetleri»nde de (Pandora Papers) payda boldı<ref name=":0" />. Cyurixtegi bank Eyyubovqa Britaniya Virdjiniya atawlarında kompaniya ashıwǵa járdemlesken<ref name=":0" />. Onıń kompaniyalarında gúmanlı iskerlik belgileri baqlanadı<ref name=":0" />. == Jeke ómiri == Ol [[Ázerbayjan Sovet Socialistik Respublikası|Ázerbayjan Sovet Socialistik Respublikasındaǵı]] kóp jıllıq sovet partiya basshısı [[Heydar Aliyev|Haydar Aliyev]]tiń aqlıq jiyenine úylengen<ref name=":0" />. Onıń hayalı 2016-jılı Ázerbayjan Mámleketlik Botanika institutında islegeni haqqında xabar berilgen<ref name=":0" />. Olardıń keminde bes perzenti bar<ref name=":0" />. Onıń qızı Elvira Eyyubova Ullı Britaniyanıń London qalasında jasaw tárizi boyınsha (lifestyle) trener bolıp isleydi<ref name=":0" />. == Sıylıqları == {{columns-list|colwidth=35em| * [[Sharaf ordeni]] — 2021-jıl 10-mart<ref>{{cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/47069 |title=B.H.Eyyubovun "Şərəf" ordeni ilə təltif edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI |date=March 10, 2021 |website=www.e-qanun.az |access-date=March 3, 2022}}</ref> * [[Ázerbayjan Bayraǵı ordeni]] — 1998-jıl 26-dekabr * [[Watanǵa xızmetleri ushın ordeni (Ázerbayjan)|«Watanǵa xızmetleri ushın» ordeni]] (1-dárejeli) — 2011-jıl 9-mart<ref>{{cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/21413 |title=General-leytenant B.H.Eyyubovun 1-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI |date=March 9, 2011 |website=www.e-qanun.az |access-date=March 3, 2022}}</ref> * [[Watanǵa xızmetleri ushın ordeni (Ázerbayjan)|«Watanǵa xızmetleri ushın» ordeni]] (2-dárejeli) — 2010-jıl 21-avgust * [[Watanǵa xızmetleri ushın ordeni (Ázerbayjan)|«Watanǵa xızmetleri ushın» ordeni]] (3-dárejeli) * «Ázerbayjan Respublikası Qurallı Kúshleriniń 10 jıllıǵı (1991–2001)» yubiley medalı * [[«Ázerbayjan Qurallı Kúshleriniń 90 jıllıǵı (1918–2008)» medalı]] * [[«Ázerbayjan Qurallı Kúshleriniń 95 jıllıǵı (1918–2013)» medalı]] * [[Ázerbayjan armiyasınıń 100 jıllıǵı medalı]] * «Ayrıqsha xızmetleri ushın» medalı (1-dárejeli) * «Ayrıqsha xızmetleri ushın» medalı (2-dárejeli) * «Ayrıqsha xızmetleri ushın» medalı (3-dárejeli) * «Ázerbayjan Respublikası Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmetiniń 20 jıllıǵı (1993–2013)» yubiley medalı }} == Derekler == {{Derekler|2}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Bəylər Eyyubov}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Eyyubov, Baylar}} [[Kategoriya:Sharaf ordeni iyeleri]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı generallar]] [[Kategoriya:Ázerbayjan bayraǵı ordeni iyeleri]] [[Kategoriya:1951-jılı tuwılǵanlar]] axddg5ezp1emcx207ll420eb3lpeyac 226938 226937 2026-04-18T20:36:52Z Kvazimodo 10433 qáte dúzetildi 226938 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Baylar Eyyubov<br><small>Bəylər Eyyubov</small> | súwret = Baylar Eyyubov (2013).jpg | lawazım = [[Ázerbayjan Prezidenti|Prezident xatkerliginiń]] baslıǵı | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2025-jıl 30-iyun | aldınǵı isker = [[Dilara Seyidzade]] | lawazım_2 = [[Ázerbayjan Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmeti|Prezident qáwipsizlik xızmetiniń]] baslıǵı | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = 2020-jıl 16-mart | lawazımnan ketiw sánesi_2 = 2025-jıl 30-iyun | aldınǵı isker_2 = ''Lawazım shólkemlestirildi'' | keyingi isker_2 = [[Farid Asgarov]] | lawazım_3 = [[Ázerbayjan Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmeti|Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmetiniń]] birinshi orınbasarı | lawazımǵa kirisiw sánesi_3 = 2003-jıl 2-iyun | lawazımnan ketiw sánesi_3 = 2020-jıl 16-mart | tuwılǵan_sánesi = | tuwılǵan ornı = [[Vedi (qala)|Shirazlı]], Vedi rayonı, [[Armeniya SSR]], [[SSRA]] | puqaralıǵı = {{AZE}} | milleti = [[Ázerbayjanlılar|ázerbayjanlı]] | ataǵı = [[general-polkovnik]]<ref>{{cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/27134 |title=B.H.Eyyubova general-polkovnik hərbi rütbəsinin verilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI |date=25 December 2013 |website=www.e-qanun.az |access-date=3 March 2022}}</ref> }} '''Baylar Hasan ulı Eyyubov''' ({{lang-az|Bəylər Həsən oğlu Eyyubov}}; [[1951|1951-jıl]] [[11-mart]]) — general-polkovnik, [[Ázerbayjan Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmeti|Ázerbayjan Respublikası Prezidentiniń Qáwipsizlik xızmeti]] baslıǵı. Ázerbayjan Respublikası Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmeti baslıǵınıń birinshi orınbasarı (2003–2020). Ol Ázerbayjannıń avtoritar basshısı [[Ilham Aliyev]] penen jaqın qatnasıǵı sebepli Ázerbayjan siyasatındaǵı abıraylı isker retinde táriyiplenedi<ref name=":0">{{Cite web |date=2024 |title=Family of Ilham Aliyev’s Security Chief Owns Vast Property Holdings in the United Kingdom |url=https://www.occrp.org/en/investigations/family-of-ilham-aliyevs-security-chief-owns-vast-property-holdings-in-the-united-kingdom |website=OCCRP |language=en}}</ref>. [[Ilham Aliyev]]tiń qáwipsizlik xızmeti baslıǵı retindegi jigirma jıllıq iskerligi dawamında Eyyubov aytarlıqtay bayıdı<ref name=":0" />. Onıń sońǵı otız jıl ishinde birden-bir belgili baylıq deregi qarapayım mámleketlik aylıq bolsa da, onıń shańaraǵı qupıya offshor kompaniyalar arqalı Ullı Britaniya hám Dubaydaǵı kóshpes múlkke keminde 160 million dollar jumsadı<ref name=":0" />. == Ómirbayanı == Baylar Eyyubov 1951-jılı 10-martta [[Vosketap|Shirazlı awılında]] tuwılǵan<ref>{{cite web |url=https://report.az/daxili-siyaset/beyler-eyyubov-prezidentin-tehlukesizlik-xidmetinin-reisi-teyin-edilib/ |title=Bəylər Eyyubov Prezidentin Təhlükəsizlik Xidmətinin rəisi təyin edilib |date=March 16, 2020 |website=report.az |access-date=March 3, 2022}}</ref>. 1993-jılı 20-sentyabrde [[Ázerbayjan Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmeti|Ázerbayjan Respublikası Joqarǵı Mámleketlik Húkimet hám Basqarıw Uyımları Tiykarǵı qáwipsizlik basqarmasınıń]] baslıǵı orınbasarı etip tayınlandı<ref>{{cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/8363 |title=B. H. Eyyubov haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI |date=September 20, 1993 |website=www.e-qanun.az |access-date=March 3, 2022}}</ref>. 2003-jılı 2-iyunde [[Ázerbayjan Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmeti|Ázerbayjan Respublikası Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmeti]] baslıǵınıń birinshi orınbasarı etip tayınlandı<ref>{{cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/2085 |title=Bəylər Həsən oğlu Eyyubovun Azərbaycan Respublikası Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidməti rəisinin birinci müavini — Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Təhlükəsizlik Xidmətinin rəisi təyin edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLIKASI PREZIDENTININ SƏRƏNCAMI |date=June 2, 2003 |website=www.e-qanun.az |access-date=March 3, 2022}}</ref>. 2020-jılı 16-marttan baslap Prezident Qáwipsizlik xızmetiniń baslıǵı bolıp islep kelmekte<ref>{{cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/42756 |title=B.H.Eyyubovun Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Təhlükəsizlik Xidmətinin rəisi təyin edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI |date=March 16, 2020 |website=www.e-qanun.az |access-date=March 3, 2022}}</ref>. Eyyubovtıń atı nızamǵa qayshı is-háreketler menen baylanıstırılǵan. Wikileaks maǵlıwmatlarına kóre, bir francuz isbilermeni Eyyubovtıń qısıwlarınan soń Ázerbayjandaǵı pivo zavodındaǵı úlesin satıwǵa májbúr bolǵanlıǵın aytqan<ref name=":0" />. Eyyubovtıń atı onıń offshor korporativ xızmet kórsetiwshilerinen paydalanǵanlıǵın kórsetiwshi «Pandora hújjetleri»nde de (Pandora Papers) payda boldı<ref name=":0" />. Cyurixtegi bank Eyyubovqa Britaniya Virdjiniya atawlarında kompaniya ashıwǵa járdemlesken<ref name=":0" />. Onıń kompaniyalarında gúmanlı iskerlik belgileri baqlanadı<ref name=":0" />. == Jeke ómiri == Ol [[Ázerbayjan Sovet Socialistik Respublikası|Ázerbayjan Sovet Socialistik Respublikasındaǵı]] kóp jıllıq sovet partiya basshısı [[Heydar Aliyev|Haydar Aliyev]]tiń aqlıq jiyenine úylengen<ref name=":0" />. Onıń hayalı 2016-jılı Ázerbayjan Mámleketlik Botanika institutında islegeni haqqında xabar berilgen<ref name=":0" />. Olardıń keminde bes perzenti bar<ref name=":0" />. Onıń qızı Elvira Eyyubova Ullı Britaniyanıń London qalasında jasaw tárizi boyınsha (lifestyle) trener bolıp isleydi<ref name=":0" />. == Sıylıqları == {{columns-list|colwidth=35em| * [[Sharaf ordeni]] — 2021-jıl 10-mart<ref>{{cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/47069 |title=B.H.Eyyubovun "Şərəf" ordeni ilə təltif edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI |date=March 10, 2021 |website=www.e-qanun.az |access-date=March 3, 2022}}</ref> * [[Ázerbayjan Bayraǵı ordeni]] — 1998-jıl 26-dekabr * [[Watanǵa xızmetleri ushın ordeni (Ázerbayjan)|«Watanǵa xızmetleri ushın» ordeni]] (1-dárejeli) — 2011-jıl 9-mart<ref>{{cite web |url=http://www.e-qanun.az/framework/21413 |title=General-leytenant B.H.Eyyubovun 1-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilməsi haqqında AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SƏRƏNCAMI |date=March 9, 2011 |website=www.e-qanun.az |access-date=March 3, 2022}}</ref> * [[Watanǵa xızmetleri ushın ordeni (Ázerbayjan)|«Watanǵa xızmetleri ushın» ordeni]] (2-dárejeli) — 2010-jıl 21-avgust * [[Watanǵa xızmetleri ushın ordeni (Ázerbayjan)|«Watanǵa xızmetleri ushın» ordeni]] (3-dárejeli) * «Ázerbayjan Respublikası Qurallı Kúshleriniń 10 jıllıǵı (1991–2001)» yubiley medalı * [[«Ázerbayjan Qurallı Kúshleriniń 90 jıllıǵı (1918–2008)» medalı]] * [[«Ázerbayjan Qurallı Kúshleriniń 95 jıllıǵı (1918–2013)» medalı]] * [[Ázerbayjan armiyasınıń 100 jıllıǵı medalı]] * «Ayrıqsha xızmetleri ushın» medalı (1-dárejeli) * «Ayrıqsha xızmetleri ushın» medalı (2-dárejeli) * «Ayrıqsha xızmetleri ushın» medalı (3-dárejeli) * «Ázerbayjan Respublikası Mámleketlik arnawlı qorǵaw xızmetiniń 20 jıllıǵı (1993–2013)» yubiley medalı }} == Derekler == {{Derekler|2}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Bəylər Eyyubov}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Eyyubov, Baylar}} [[Kategoriya:Sharaf ordeni iyeleri]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı generallar]] [[Kategoriya:Ázerbayjan bayraǵı ordeni iyeleri]] [[Kategoriya:1951-jılı tuwılǵanlar]] rgbvoyku1zk0uec7i7zwtk3fso017bj 0 40794 226939 2026-04-18T20:54:04Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Mexriban Alieva | negizgi atı = {{nobold|Mehriban Əliyeva}} | súwret = Mehriban Aliyeva - 2025 (cropped).jpg | súwret túsindirmesi = Alieva 2025-jılı | lawazım = [[Ázerbayjan Birinshi vice-prezidenti]] | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2017-jıl 21-fevral | prezident = [[Ilham Aliyev]] | aldınǵı isker...» 226939 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Mexriban Alieva | negizgi atı = {{nobold|Mehriban Əliyeva}} | súwret = Mehriban Aliyeva - 2025 (cropped).jpg | súwret túsindirmesi = Alieva 2025-jılı | lawazım = [[Ázerbayjan Birinshi vice-prezidenti]] | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2017-jıl 21-fevral | prezident = [[Ilham Aliyev]] | aldınǵı isker = ''Lawazım shólkemlestirildi'' | lawazım_2 = [[Ázerbayjannıń Birinshi xanımı]] | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = 2003-jıl 31-oktyabr | prezident_2 = [[Ilham Aliyev]] | aldınǵı isker_2 = Halima Alieva | lawazım_3 = [[Jańa Ázerbayjan partiyası|Jańa Ázerbayjan partiyası basshısınıń orınbasarı]] | lider_3 = Ilham Aliyev | lawazımǵa kirisiw sánesi_3 = 2013-jıl 7-iyun | aldınǵı isker_3 = ''Lawazım shólkemlestirildi'' | lawazım_4 = [[Heydar Aliyev fondı]]nıń prezidenti | lawazımǵa kirisiw sánesi_4 = 2004-jıl 10-may | vice-prezident_4 = [[Leyla Alieva]] | aldınǵı isker_4 = ''Lawazım shólkemlestirildi'' | lawazım_5 = [[Ázerbayjan Respublikası Milliy Májilisi|Milliy Májilis]] deputatı | lawazımǵa kirisiw sánesi_5 = 2005-jıl 2-dekabr | lawazımnan ketiw sánesi_5 = 2017-jıl 6-mart | 1belgiatı_5 = Saylaw okrugi | 1tekstatı_5 = Ázizbeyov 2-sanlı 14-okrug (2005–2010)<br>Xazar 14-sanlı okrug (2010–2017) | tuwılǵan waqtındaǵı atı = Mehriban Arif qızı Paşayeva | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan ornı = [[Baku]], [[Ázerbayjan SSR]], [[SSRA]] | partiya = [[Jańa Ázerbayjan partiyası]] | ómirlik joldası = {{marriage|[[Ilham Aliyev]]|1983}} | balaları = {{flatlist| * [[Leyla Aliyeva|Leyla]] * [[Arzu Aliyeva|Arzu]] * [[Heydar Aliyev Jr.|Heydar]]}} | bilim alǵan jeri = [[Ázerbayjan medicina universiteti]] | tuwısqanları = [[Alievler shańaraǵı]] | qolı = Signature of Mehriban Aliyeva.png | sayt = [https://mehriban-aliyeva.az/en/ mehriban-aliyeva.az/en] }} '''Mexriban Arif qızı Alieva'''{{efn|{{langx|az|Mehriban Arif qızı Əliyeva Paşayeva}}, {{IPA|az|mehɾiˈbɑn ɑˈɾif ɡɯˈzɯ æˈlijevɑ pɑˈʃɑjevɑ|IPA}}}} ({{née|tuwılǵan waqtındaǵı familiyası '''Pashayeva'''}}; [[1964|1964-jılı]] [[26-avgust]]) — ázerbayjanlı siyasatshı hám burınǵı shıpaker, [[Ázerbayjan]]nıń [[Ázerbayjan Birinshi vice-prezidenti|Birinshi vice-prezidenti]] hám [[Ázerbayjannıń Birinshi xanımı|Birinshi xanımı]]. Ol [[Ázerbayjan Prezidenti|Ázerbayjan prezidenti]] [[Ilham Aliyev]]ke turmısqa shıqqan. Aliyev 2017-jılı Birinshi vice-prezident lawazımın shólkemlestirip, bul lawazımǵa óziniń hayalın tayınladı. == Dáslepki jılları hám shańaraǵı == Mexriban Pashaeva [[Baku]] qalasında tuwılǵan hám AQSh elshixanasınıń ashıqqa shıqqan qupıya hújjetlerinde «Ázerbayjandaǵı eń qúdiretli birden-bir shańaraq» dep táriyiplengen shańaraqtan shıqqan. Onıń atası Iranda tuwılǵan [[Iran ázerbayjanlıları|iranlı ázerbayjan]] hám jazıwshı [[Mir Jalal Pashayev|Mir Jalal Pashaev]] bolǵan. Onıń aǵası [[Hafiz Pashayev|Hafiz Pashaev]] Ázerbayjannıń AQShtaǵı birinshi elshisi. Ákesi [[Arif Pashayev|Arif Pashaev]] Bakudaǵı Milliy aviaciya akademiyasınıń rektorı bolıp isleydi<ref name="cableleak">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/us-embassy-cables-documents/245758|title=US embassy cables: Who owns what in Azerbaijan|date=12 December 2010|work=The Guardian|location=London|access-date=5 July 2011}}</ref>, al anası [[Aida Imanguliyeva|Aida Imangulieva]] (1939–1992), jurnalist hám pedagog Nasir Imangulievtiń qızı, sonday-aq, [[filolog]] hám [[Arabtanıwshı|arab tili qánigesi]] bolǵan<ref name="todayazbio">{{cite web |title=Azerbaijan's first lady Mehriban Aliyeva celebrating her birthday today (August 28, 2008) |url=http://www.today.az/news/society/47196.html |access-date=6 July 2011 |publisher=Today.az}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.mehriban-aliyeva.az/en/site/biography|title=Mehriban Aliyeva - Biography|website=www.mehriban-aliyeva.az|language=en|access-date=2017-11-25}}</ref>. == Bilimi hám dáslepki karyerası == Alieva 1982-jılı 23-sanlı orta mektepti pitkerdi<ref name=":0" />. Ol [[Ázerbayjan medicina universiteti]]niń emlew-profilaktika fakultetine oqıwǵa kirdi hám ol jerde ayrıqsha oqıdı<ref name="timesface">{{cite news|url=https://www.thetimes.com/article/the-face-n7jfns90nh7|title=The Face|last=Mattin|first=David|date=8 November 2008|newspaper=[[The Times]]|access-date=6 July 2011}}</ref>, al keyinirek oqıwın Sechenov atındaǵı Moskva medicina akademiyasında dawam ettirip, onı 1988-jılı pitkerip shıqtı<ref name="todayazbio" /><ref name=":0" /><ref name="times2005">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article587011.ece|title=First lady of oil is power in the land|last=Franchetti|first=Mark|date=6 November 2005|newspaper=The Sunday Times|access-date=3 July 2011|location=London}}{{dead link|date=September 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>. 1988–1992-jılları Mexriban Alieva [[Moskva]] qalasındaǵı doktor Mixail Krasnov basshılıq etken [[SSRA Medicina ilimleri akademiyası|Rossiya Medicina ilimleri akademiyasınıń]] Kóz kesellikleri mámleketlik ilimiy-izertlew institutında isledi<ref name="todayazbio" /><ref name="krasnovobit">{{cite web|url=http://www.acad-ophthal-int.org/downloads/krasnov_07.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213043352/http://www.acad-ophthal-int.org/downloads/krasnov_07.ppt|url-status=usurped|archive-date=13 February 2020|title=Obituary of Mikhail Krasnov (PPT)|publisher=Academia Ophthalmologica Internationalis|access-date=6 July 2011}}</ref>. Alieva 2005-jılı «Medicinada evtanaziya hám gumanizm mashqalaları» atamasındaǵı dissertaciyasın qorǵap, PhD ilimiy dárejesin aldı<ref name=":0" />. 2005-jılı ''[[The Times]]'' gazetasındaǵı eki maqalada ol «qánigeli shıpaker»<ref name="timesface" /> hám «burınǵı kóz shıpakeri» dep táriyiplendi<ref name="times2005" />. == Karerası == 1995-jılı ol [[Ázerbayjan mádeniyatı dosları fondı]]n shólkemlestirdi<ref name=todayazbio/><ref name="arts1996">{{cite web|title=Friends' Foundation Continues to Stimulate Azerbaijani Arts|url=http://azer.com/aiweb/categories/magazine/44_folder/44_articles/44_friends.html|access-date=6 July 2011|publisher=Azerbaijan International}}</ref>. 1996-jılı ázerbayjan mádeniyatın úgit-násiyatlaw maqsetinde úsh tilde ([[Ázerbayjan tili|ázerbayjan]], [[Inglis tili|inglis]] hám [[Rus tili|rus]] tillerinde) basıp shıǵarılatuǵın «Ázerbayjan — Miyras» (Azerbaijan — Heritage) jurnalına tiykar saldı<ref>{{Cite news|url=https://www.euronews.com/2017/02/22/who-is-mehriban-aliyeva-a-look-at-azerbaijan-s-first-lady-and-vice-president|title=Who is Mehriban Aliyeva? A look at Azerbaijan's First Lady and Vice President|date=2017-02-22|work=euronews|access-date=2018-11-17|language=en}}</ref>. Ashıqqa shıqqan hújjetler onıń 2003-jılı Britaniya Virdjiniya atawlarında Rosamund International Ltd. atlı offshor kompaniyasın dizimnen ótkergenligin kórsetedi<ref>{{Cite news |last=Candea |first=Stefan |date=2013-04-04 |title=Offshore Companies Link Corporate Mogul, Azerbaijan's President |language=en |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-aliyev-family-offshore-businesses/24947900.html}}</ref>. Alieva 2004-jıl 10-mayda<ref name=":0" /> [[Heydar Aliyev fondı|Heydar Aliev fondı]]n shólkemlestirdi. Bul fond [[Heydar Aliyev|Heydar Aliev]]tiń siyasiy ideologiyasın úyreniw hám onı úgit-násiyatlaw boyınsha ilajlar ótkeriwge qánigelesken. Jaqında járiyalanǵan jańalıqlar maqalasında Ázerbayjandaǵı bul fond haqqında tómendegishe jazılǵan: «Heydar Aliev fondı Ázerbayjan Bilimlendiriw ministrliginen kóbirek mektepler, Densawlıqtı saqlaw ministrliginen kóbirek emlewxanalar quradı hám Mádeniyat ministrliginen kóbirek mádeniy ilajlar ótkeredi»<ref name=versailles>{{cite web|last=Abbasov|first=Shahin|title=Azerbaijan: Foundation Finances Renovations at Versailles, Strasbourg|url=http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav082709a.shtml|access-date=28 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150703103211/http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav082709a.shtml|archive-date=3 July 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>. Heydar Aliyev fondı Ázerbayjannan tısqarıdaǵı joybarlarǵa da, atap aytqanda, [[Luvr muzeyi]], [[Versal sarayı]] hám [[Strasburg soborı]]n qayta ońlawdı qarjılandırıwǵa qáwenderlik qıladı<ref name=versailles/><ref name=honneur2010>{{cite news|last=Zamejc|first=Anna|title=Azerbaijani First Lady Given Prestigious French Award|newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=17 February 2010 |url=http://www.rferl.org/content/Azerbaijani_First_Lady_Given_Prestigious_French_Award/1960898.html|publisher=Radio Free Europe|access-date=3 July 2011}}</ref><ref name=eurasianet2>{{cite web|last=Abbasov|first=Shahin|title=Azerbaijan: Ex-Guggenheim Director Betting on Bilbao-Style Project for Baku|url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav020310.shtml|publisher=Eurasianet.org|access-date=28 June 2011}}</ref>. Ol [[YUNESKO|YuNESKO]]nıń<ref name=":0" /><ref>[http://portal.unesco.org/fr/ev.php-URL_ID=25540&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Mehriban Aliyeva designated UNESCO Goodwill Ambassador for Oral and Musical Traditions]. ''Unesco.org''. 13 August 2004. Retrieved 18 September 2006.</ref> hám [[ISESCO]]nıń jaqsı niyet elshisi esaplanadı<ref name="en.president.az">{{cite web|title=Official web-site of President of Azerbaijan Republic - PRESIDENT » First Lady|url=http://en.president.az/president/first_lady|website=en.president.az}}</ref>. 2004-jılı 28-dekabrde ol [[Ázerbayjan Respublikası Milliy Olimpiada komiteti|Ázerbayjan Milliy Olimpiada komiteti]] 4-Bas Assambleyasında MOA Atqarıw komitetiniń aǵzası boldı<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=http://heydar-aliyev-foundation.org/en/content/index/51/PresIdent-of-FoundatIon|title=Heydar Aliyev Foundation - President of foundation|website=heydar-aliyev-foundation.org|language=en|access-date=2017-11-25}}</ref>. 2004-jıldan baslap ol ómirlik joldası basshılıq etetuǵın [[Jańa Ázerbayjan partiyası]]nıń Siyasiy keńesi aǵzası esaplanadı. Ol 2013-jıldıń iyun ayında [[Jańa Ázerbayjan partiyası|partiya]] baslıǵınıń orınbasarı etip saylandı<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Ómirlik joldası tárepinen Bakudaǵı [[2015-jılǵı Evropa oyınları|1-Evropa oyınları]] shólkemlestiriw komitetiniń baslıǵı etip tayınlandı<ref name=":0" />. == Jeke ómiri == [[File:Ilham Aliyev attended Advancing the Belt and Road Initiative China's Trillion Dollar Vision session in Davos 06.jpg|thumb|right|Alieva 2019-jılı Davos qalasında ómirlik joldası hám qızı [[Leyla Aliyeva|Leyla]] menen]] Ol 1983-jılı 22-dekabrde [[Baku]] qalasında [[Heydar Aliyev|Heydar Aliev]]tiń ulı [[Ilham Aliyev|Ilham Aliev]]ke turmısqa shıqtı.<ref name="todayazbio" /> Alievler shańaraǵında eki qız: [[Leyla Aliyeva|Leyla]] (1984-jılı 3-iyulde tuwılǵan) hám [[Arzu Aliyeva|Arzu]] (1989-jılı 23-yanvarda tuwılǵan) hám de bir ul: [[Heydar Aliyev Jr.|Heydar]] (1997-jılı 2-avgustta tuwılǵan) bar. Leyla — [[Rossiyadaǵı ázerbayjanlılar|rossiyalı ázerbayjan]] isbilermeni [[Aras Agalarov]] tárepinen basıp shıǵarılatuǵın ''Baku'' jurnalınıń redaktorı hám ol Aras Agalarovtıń ulı [[Emin Agalarov]]qa turmısqa shıqqan<ref name="forbes">{{cite news |date=5 March 2008 |title=The World's Billionaires: #962 Aras Agalarov |url=https://www.forbes.com/lists/2008/10/billionaires08_Aras-Agalarov_7DHZ.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311021945/http://www.forbes.com/lists/2008/10/billionaires08_Aras-Agalarov_7DHZ.html |archive-date=March 11, 2008 |access-date=6 July 2011 |work=Forbes}}</ref>. Alieva kóplegen plastikalıq operaciyalardı bastan keshirgen<ref name="guardian">{{cite news |last=Walker |first=Luke |date=12 December 2010 |title=WikiLeaks cable sticks the knife into Azerbaijan's first lady |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/12/wikileaks-cables-azerbaijan-first-lady }}</ref>. 2008-jılı Bakuǵa bolǵan sapar waqtındaǵı ashıqqa shıqqan diplomatiyalıq xatlarda AQSh rásmiyleri kóplegen operaciyalar sebepli Birinshi xanımdı eki qızı Arzu hám Leyladan birden ajırata almaǵanlıǵı aytıladı. Sonday-aq, ol jerde Alievanıń «shama menen sırt elde [isletken] kóplegen kosmetikalıq operaciyalardan soń júzindegi mimikalardı tolıq kórsetiwde mashqalalardıń bar ekenligi» hám «hátte, Batıs dúnyasında da ashıq dep esaplanatuǵın kóylekler kiyetuǵınlıǵı» atap ótilgen.<ref name="guardian" /> == Eskertiwler == {{Notelist}} == Derekler == {{Derekler|30em}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Mehriban Aliyeva}} * [http://www.mehriban-aliyeva.az Mexriban Alievanıń rásmiy veb-saytı] {{in lang|en|az|ru}} * [https://archive.today/20110615172934/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6702508.ece timesonline.co.uk saytında Mexriban Alieva haqqında] {{in lang|en}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Alieva, Mexriban}} [[Kategoriya:1964-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:XXI ásir Ázerbayjanlı siyasatshılar]] [[Kategoriya:XXI ásir Ázerbayjanlı hayal siyasatshılar]] [[Kategoriya:Alievler shańaraǵı|Mexriban Alieva]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı oftalmologlar]] [[Kategoriya:Iranlı ázerbayjanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı hayal shıpakerler]] [[Kategoriya:XX ásir Ázerbayjanlı shıpakerler]] [[Kategoriya:XXI ásir Ázerbayjanlı shıpakerler]] [[Kategoriya:Ázerbayjan Birinshi xanımları]] m68wl4xg826g2iw3070q6dnwf5hjd6z 226946 226939 2026-04-18T22:02:15Z Kvazimodo 10433 /* Jeke ómiri */ qosımshalar 226946 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Mexriban Alieva | negizgi atı = {{nobold|Mehriban Əliyeva}} | súwret = Mehriban Aliyeva - 2025 (cropped).jpg | súwret túsindirmesi = Alieva 2025-jılı | lawazım = [[Ázerbayjan Birinshi vice-prezidenti]] | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2017-jıl 21-fevral | prezident = [[Ilham Aliyev]] | aldınǵı isker = ''Lawazım shólkemlestirildi'' | lawazım_2 = [[Ázerbayjannıń Birinshi xanımı]] | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = 2003-jıl 31-oktyabr | prezident_2 = [[Ilham Aliyev]] | aldınǵı isker_2 = Halima Alieva | lawazım_3 = [[Jańa Ázerbayjan partiyası|Jańa Ázerbayjan partiyası basshısınıń orınbasarı]] | lider_3 = Ilham Aliyev | lawazımǵa kirisiw sánesi_3 = 2013-jıl 7-iyun | aldınǵı isker_3 = ''Lawazım shólkemlestirildi'' | lawazım_4 = [[Heydar Aliyev fondı]]nıń prezidenti | lawazımǵa kirisiw sánesi_4 = 2004-jıl 10-may | vice-prezident_4 = [[Leyla Alieva]] | aldınǵı isker_4 = ''Lawazım shólkemlestirildi'' | lawazım_5 = [[Ázerbayjan Respublikası Milliy Májilisi|Milliy Májilis]] deputatı | lawazımǵa kirisiw sánesi_5 = 2005-jıl 2-dekabr | lawazımnan ketiw sánesi_5 = 2017-jıl 6-mart | 1belgiatı_5 = Saylaw okrugi | 1tekstatı_5 = Ázizbeyov 2-sanlı 14-okrug (2005–2010)<br>Xazar 14-sanlı okrug (2010–2017) | tuwılǵan waqtındaǵı atı = Mehriban Arif qızı Paşayeva | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan ornı = [[Baku]], [[Ázerbayjan SSR]], [[SSRA]] | partiya = [[Jańa Ázerbayjan partiyası]] | ómirlik joldası = {{marriage|[[Ilham Aliyev]]|1983}} | balaları = {{flatlist| * [[Leyla Aliyeva|Leyla]] * [[Arzu Aliyeva|Arzu]] * [[Heydar Aliyev Jr.|Heydar]]}} | bilim alǵan jeri = [[Ázerbayjan medicina universiteti]] | tuwısqanları = [[Alievler shańaraǵı]] | qolı = Signature of Mehriban Aliyeva.png | sayt = [https://mehriban-aliyeva.az/en/ mehriban-aliyeva.az/en] }} '''Mexriban Arif qızı Alieva'''{{efn|{{langx|az|Mehriban Arif qızı Əliyeva Paşayeva}}, {{IPA|az|mehɾiˈbɑn ɑˈɾif ɡɯˈzɯ æˈlijevɑ pɑˈʃɑjevɑ|IPA}}}} ({{née|tuwılǵan waqtındaǵı familiyası '''Pashayeva'''}}; [[1964|1964-jılı]] [[26-avgust]]) — ázerbayjanlı siyasatshı hám burınǵı shıpaker, [[Ázerbayjan]]nıń [[Ázerbayjan Birinshi vice-prezidenti|Birinshi vice-prezidenti]] hám [[Ázerbayjannıń Birinshi xanımı|Birinshi xanımı]]. Ol [[Ázerbayjan Prezidenti|Ázerbayjan prezidenti]] [[Ilham Aliyev]]ke turmısqa shıqqan. Aliyev 2017-jılı Birinshi vice-prezident lawazımın shólkemlestirip, bul lawazımǵa óziniń hayalın tayınladı. == Dáslepki jılları hám shańaraǵı == Mexriban Pashaeva [[Baku]] qalasında tuwılǵan hám AQSh elshixanasınıń ashıqqa shıqqan qupıya hújjetlerinde «Ázerbayjandaǵı eń qúdiretli birden-bir shańaraq» dep táriyiplengen shańaraqtan shıqqan. Onıń atası Iranda tuwılǵan [[Iran ázerbayjanlıları|iranlı ázerbayjan]] hám jazıwshı [[Mir Jalal Pashayev|Mir Jalal Pashaev]] bolǵan. Onıń aǵası [[Hafiz Pashayev|Hafiz Pashaev]] Ázerbayjannıń AQShtaǵı birinshi elshisi. Ákesi [[Arif Pashayev|Arif Pashaev]] Bakudaǵı Milliy aviaciya akademiyasınıń rektorı bolıp isleydi<ref name="cableleak">{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/us-embassy-cables-documents/245758|title=US embassy cables: Who owns what in Azerbaijan|date=12 December 2010|work=The Guardian|location=London|access-date=5 July 2011}}</ref>, al anası [[Aida Imanguliyeva|Aida Imangulieva]] (1939–1992), jurnalist hám pedagog Nasir Imangulievtiń qızı, sonday-aq, [[filolog]] hám [[Arabtanıwshı|arab tili qánigesi]] bolǵan<ref name="todayazbio">{{cite web |title=Azerbaijan's first lady Mehriban Aliyeva celebrating her birthday today (August 28, 2008) |url=http://www.today.az/news/society/47196.html |access-date=6 July 2011 |publisher=Today.az}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.mehriban-aliyeva.az/en/site/biography|title=Mehriban Aliyeva - Biography|website=www.mehriban-aliyeva.az|language=en|access-date=2017-11-25}}</ref>. == Bilimi hám dáslepki karyerası == Alieva 1982-jılı 23-sanlı orta mektepti pitkerdi<ref name=":0" />. Ol [[Ázerbayjan medicina universiteti]]niń emlew-profilaktika fakultetine oqıwǵa kirdi hám ol jerde ayrıqsha oqıdı<ref name="timesface">{{cite news|url=https://www.thetimes.com/article/the-face-n7jfns90nh7|title=The Face|last=Mattin|first=David|date=8 November 2008|newspaper=[[The Times]]|access-date=6 July 2011}}</ref>, al keyinirek oqıwın Sechenov atındaǵı Moskva medicina akademiyasında dawam ettirip, onı 1988-jılı pitkerip shıqtı<ref name="todayazbio" /><ref name=":0" /><ref name="times2005">{{cite news|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article587011.ece|title=First lady of oil is power in the land|last=Franchetti|first=Mark|date=6 November 2005|newspaper=The Sunday Times|access-date=3 July 2011|location=London}}{{dead link|date=September 2024|bot=medic}}{{cbignore|bot=medic}}</ref>. 1988–1992-jılları Mexriban Alieva [[Moskva]] qalasındaǵı doktor Mixail Krasnov basshılıq etken [[SSRA Medicina ilimleri akademiyası|Rossiya Medicina ilimleri akademiyasınıń]] Kóz kesellikleri mámleketlik ilimiy-izertlew institutında isledi<ref name="todayazbio" /><ref name="krasnovobit">{{cite web|url=http://www.acad-ophthal-int.org/downloads/krasnov_07.ppt|archive-url=https://web.archive.org/web/20200213043352/http://www.acad-ophthal-int.org/downloads/krasnov_07.ppt|url-status=usurped|archive-date=13 February 2020|title=Obituary of Mikhail Krasnov (PPT)|publisher=Academia Ophthalmologica Internationalis|access-date=6 July 2011}}</ref>. Alieva 2005-jılı «Medicinada evtanaziya hám gumanizm mashqalaları» atamasındaǵı dissertaciyasın qorǵap, PhD ilimiy dárejesin aldı<ref name=":0" />. 2005-jılı ''[[The Times]]'' gazetasındaǵı eki maqalada ol «qánigeli shıpaker»<ref name="timesface" /> hám «burınǵı kóz shıpakeri» dep táriyiplendi<ref name="times2005" />. == Karerası == 1995-jılı ol [[Ázerbayjan mádeniyatı dosları fondı]]n shólkemlestirdi<ref name=todayazbio/><ref name="arts1996">{{cite web|title=Friends' Foundation Continues to Stimulate Azerbaijani Arts|url=http://azer.com/aiweb/categories/magazine/44_folder/44_articles/44_friends.html|access-date=6 July 2011|publisher=Azerbaijan International}}</ref>. 1996-jılı ázerbayjan mádeniyatın úgit-násiyatlaw maqsetinde úsh tilde ([[Ázerbayjan tili|ázerbayjan]], [[Inglis tili|inglis]] hám [[Rus tili|rus]] tillerinde) basıp shıǵarılatuǵın «Ázerbayjan — Miyras» (Azerbaijan — Heritage) jurnalına tiykar saldı<ref>{{Cite news|url=https://www.euronews.com/2017/02/22/who-is-mehriban-aliyeva-a-look-at-azerbaijan-s-first-lady-and-vice-president|title=Who is Mehriban Aliyeva? A look at Azerbaijan's First Lady and Vice President|date=2017-02-22|work=euronews|access-date=2018-11-17|language=en}}</ref>. Ashıqqa shıqqan hújjetler onıń 2003-jılı Britaniya Virdjiniya atawlarında Rosamund International Ltd. atlı offshor kompaniyasın dizimnen ótkergenligin kórsetedi<ref>{{Cite news |last=Candea |first=Stefan |date=2013-04-04 |title=Offshore Companies Link Corporate Mogul, Azerbaijan's President |language=en |work=Radio Free Europe/Radio Liberty |url=https://www.rferl.org/a/azerbaijan-aliyev-family-offshore-businesses/24947900.html}}</ref>. Alieva 2004-jıl 10-mayda<ref name=":0" /> [[Heydar Aliyev fondı|Heydar Aliev fondı]]n shólkemlestirdi. Bul fond [[Heydar Aliyev|Heydar Aliev]]tiń siyasiy ideologiyasın úyreniw hám onı úgit-násiyatlaw boyınsha ilajlar ótkeriwge qánigelesken. Jaqında járiyalanǵan jańalıqlar maqalasında Ázerbayjandaǵı bul fond haqqında tómendegishe jazılǵan: «Heydar Aliev fondı Ázerbayjan Bilimlendiriw ministrliginen kóbirek mektepler, Densawlıqtı saqlaw ministrliginen kóbirek emlewxanalar quradı hám Mádeniyat ministrliginen kóbirek mádeniy ilajlar ótkeredi»<ref name=versailles>{{cite web|last=Abbasov|first=Shahin|title=Azerbaijan: Foundation Finances Renovations at Versailles, Strasbourg|url=http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav082709a.shtml|access-date=28 June 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20150703103211/http://www.eurasianet.org/departments/insightb/articles/eav082709a.shtml|archive-date=3 July 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref>. Heydar Aliyev fondı Ázerbayjannan tısqarıdaǵı joybarlarǵa da, atap aytqanda, [[Luvr muzeyi]], [[Versal sarayı]] hám [[Strasburg soborı]]n qayta ońlawdı qarjılandırıwǵa qáwenderlik qıladı<ref name=versailles/><ref name=honneur2010>{{cite news|last=Zamejc|first=Anna|title=Azerbaijani First Lady Given Prestigious French Award|newspaper=Radio Free Europe/Radio Liberty |date=17 February 2010 |url=http://www.rferl.org/content/Azerbaijani_First_Lady_Given_Prestigious_French_Award/1960898.html|publisher=Radio Free Europe|access-date=3 July 2011}}</ref><ref name=eurasianet2>{{cite web|last=Abbasov|first=Shahin|title=Azerbaijan: Ex-Guggenheim Director Betting on Bilbao-Style Project for Baku|url=http://www.eurasianet.org/departments/insight/articles/eav020310.shtml|publisher=Eurasianet.org|access-date=28 June 2011}}</ref>. Ol [[YUNESKO|YuNESKO]]nıń<ref name=":0" /><ref>[http://portal.unesco.org/fr/ev.php-URL_ID=25540&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html Mehriban Aliyeva designated UNESCO Goodwill Ambassador for Oral and Musical Traditions]. ''Unesco.org''. 13 August 2004. Retrieved 18 September 2006.</ref> hám [[ISESCO]]nıń jaqsı niyet elshisi esaplanadı<ref name="en.president.az">{{cite web|title=Official web-site of President of Azerbaijan Republic - PRESIDENT » First Lady|url=http://en.president.az/president/first_lady|website=en.president.az}}</ref>. 2004-jılı 28-dekabrde ol [[Ázerbayjan Respublikası Milliy Olimpiada komiteti|Ázerbayjan Milliy Olimpiada komiteti]] 4-Bas Assambleyasında MOA Atqarıw komitetiniń aǵzası boldı<ref name=":0" /><ref name=":1">{{Cite web|url=http://heydar-aliyev-foundation.org/en/content/index/51/PresIdent-of-FoundatIon|title=Heydar Aliyev Foundation - President of foundation|website=heydar-aliyev-foundation.org|language=en|access-date=2017-11-25}}</ref>. 2004-jıldan baslap ol ómirlik joldası basshılıq etetuǵın [[Jańa Ázerbayjan partiyası]]nıń Siyasiy keńesi aǵzası esaplanadı. Ol 2013-jıldıń iyun ayında [[Jańa Ázerbayjan partiyası|partiya]] baslıǵınıń orınbasarı etip saylandı<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Ómirlik joldası tárepinen Bakudaǵı [[2015-jılǵı Evropa oyınları|1-Evropa oyınları]] shólkemlestiriw komitetiniń baslıǵı etip tayınlandı<ref name=":0" />. == Jeke ómiri == [[File:Ilham Aliyev attended Advancing the Belt and Road Initiative China's Trillion Dollar Vision session in Davos 06.jpg|thumb|left|Alieva 2019-jılı Davos qalasında ómirlik joldası hám qızı [[Leyla Aliyeva|Leyla]] menen]] Ol 1983-jılı 22-dekabrde [[Baku]] qalasında [[Heydar Aliyev|Heydar Aliev]]tiń ulı [[Ilham Aliyev|Ilham Aliev]]ke turmısqa shıqtı.<ref name="todayazbio" /> Alievler shańaraǵında eki qız: [[Leyla Aliyeva|Leyla]] (1984-jılı 3-iyulde tuwılǵan) hám [[Arzu Aliyeva|Arzu]] (1989-jılı 23-yanvarda tuwılǵan) hám de bir ul: [[Heydar Aliyev Jr.|Heydar]] (1997-jılı 2-avgustta tuwılǵan) bar. Leyla — [[Rossiyadaǵı ázerbayjanlılar|rossiyalı ázerbayjan]] isbilermeni [[Aras Agalarov]] tárepinen basıp shıǵarılatuǵın ''Baku'' jurnalınıń redaktorı hám ol Aras Agalarovtıń ulı [[Emin Agalarov]]qa turmısqa shıqqan<ref name="forbes">{{cite news |date=5 March 2008 |title=The World's Billionaires: #962 Aras Agalarov |url=https://www.forbes.com/lists/2008/10/billionaires08_Aras-Agalarov_7DHZ.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080311021945/http://www.forbes.com/lists/2008/10/billionaires08_Aras-Agalarov_7DHZ.html |archive-date=March 11, 2008 |access-date=6 July 2011 |work=Forbes}}</ref>. Alieva kóplegen plastikalıq operaciyalardı bastan keshirgen<ref name="guardian">{{cite news |last=Walker |first=Luke |date=12 December 2010 |title=WikiLeaks cable sticks the knife into Azerbaijan's first lady |url=https://www.theguardian.com/world/2010/dec/12/wikileaks-cables-azerbaijan-first-lady }}</ref>. 2008-jılı Bakuǵa bolǵan sapar waqtındaǵı ashıqqa shıqqan diplomatiyalıq xatlarda AQSh rásmiyleri kóplegen operaciyalar sebepli Birinshi xanımdı eki qızı Arzu hám Leyladan birden ajırata almaǵanlıǵı aytıladı. Sonday-aq, ol jerde Alievanıń «shama menen sırt elde [isletken] kóplegen kosmetikalıq operaciyalardan soń júzindegi mimikalardı tolıq kórsetiwde mashqalalardıń bar ekenligi» hám «hátte, Batıs dúnyasında da ashıq dep esaplanatuǵın kóylekler kiyetuǵınlıǵı» atap ótilgen.<ref name="guardian" /> == Eskertiwler == {{Notelist}} == Derekler == {{Derekler|30em}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Mehriban Aliyeva}} * [http://www.mehriban-aliyeva.az Mexriban Alievanıń rásmiy veb-saytı] {{in lang|en|az|ru}} * [https://archive.today/20110615172934/http://women.timesonline.co.uk/tol/life_and_style/women/celebrity/article6702508.ece timesonline.co.uk saytında Mexriban Alieva haqqında] {{in lang|en}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Alieva, Mexriban}} [[Kategoriya:1964-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:XXI ásir Ázerbayjanlı siyasatshılar]] [[Kategoriya:XXI ásir Ázerbayjanlı hayal siyasatshılar]] [[Kategoriya:Alievler shańaraǵı|Mexriban Alieva]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı oftalmologlar]] [[Kategoriya:Iranlı ázerbayjanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı hayal shıpakerler]] [[Kategoriya:XX ásir Ázerbayjanlı shıpakerler]] [[Kategoriya:XXI ásir Ázerbayjanlı shıpakerler]] [[Kategoriya:Ázerbayjan Birinshi xanımları]] l3sfsst54y7b4bm2jq0kygpviy32ksn 1 40795 226947 2026-04-19T02:13:13Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 226947 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 40796 226948 2026-04-19T02:13:23Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 226948 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 40797 226949 2026-04-19T02:13:33Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 226949 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 3 40798 226950 2026-04-19T02:35:39Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 226950 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 02:35, 2026-jıl 19-aprel (UTC) g388kbn2h6y4t2fgbpyso1wfrz37ena 0 40799 226952 2026-04-19T08:52:36Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Abulfaz Elchibey | negizgi atı = {{nobold|Əbülfəz Elçibəy}} | súwret = Abulfaz Elchibey in 2000.jpg | súwret túsindirmesi = Elchibey 2000-jılı | qatarlıq sanı = 2 | lawazım = [[Ázerbayjan Prezidenti]] | premyer-ministr = [[Rahim Huseynov]] <br /> [[Ali Masimov]] {{small|(waqıtsha)}}<br /> Panah Huse...» 226952 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Abulfaz Elchibey | negizgi atı = {{nobold|Əbülfəz Elçibəy}} | súwret = Abulfaz Elchibey in 2000.jpg | súwret túsindirmesi = Elchibey 2000-jılı | qatarlıq sanı = 2 | lawazım = [[Ázerbayjan Prezidenti]] | premyer-ministr = [[Rahim Huseynov]] <br /> [[Ali Masimov]] {{small|(waqıtsha)}}<br /> [[Panah Huseynov]] | lawazımǵa kirisiw sánesi = 1992-jıl 17-iyun | lawazımnan ketiw sánesi = 1993-jıl 24-iyun | aldınǵı isker = [[Ayaz Mutallibov]] <br /> [[Isa Gambar]] {{small|(waqıtsha)}} | keyingi isker = [[Haydar Aliev]] | tuwılǵan waqtındaǵı atı = Abulfaz Gadirgulu ulı Aliyev | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan ornı = [[Kalaki]], [[Naxchivan ASSR]], [[Ázerbayjan SSR]], [[SSRA]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = [[Ankara]], [[Túrkiya]] | ómirlik joldası = Halima Aliyeva | balaları = 2 | partiya = [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası|Ázerbayjan Xalıq frontı]] | qolı = Abulfaz Elchibey signature.png }} '''Abulfaz Gadirgulu ulı Aliev'''{{efn|{{lang-az|Əbülfəz Qədirqulu oğlu Əliyev}}}} ([[1938|1938-jıl]] [[24-iyun]] – [[2000|2000-jıl]] [[22-avgust]]), kópshilikke '''Abulfaz Elchibey''' atı menen belgili({{efn|{{langx|az|Əbülfəz Elçibəy|links=no}})<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/182183/Abulfaz-Elchibey|title=Abulfaz Elchibey – president of Azerbaijan|access-date=12 July 2017}}</ref>}} [[pantúrkizm|pantúrkist]], [[Ázerbayjan milletshilligi|ázerbayjan milletshisi]], siyasatshı hám [[SSRA|sovet]] dissidenti. Ol postsovet Ázerbayjannıń birinshi hám 2026-jıldıń basına kelip birden-bir demokratiyalıq jol menen saylanǵan prezidenti boldı. Ol [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası|Ázerbayjan Xalıq frontı]]nıń basshısı bolǵan hám Ázerbayjannıń [[SSRA]]dan ǵárezsizlikke erisiwinde áhmiyetli rol oynadı. Elchibey ǵárezsiz Ázerbayjannıń birinshi erkin saylawında [[Ázerbayjan Prezidenti|Ázerbayjan prezidenti]] bolıp saylandı. Ol 1992-jılı 17-iyunnen baslap Rossiya tárepinen qollap-quwatlanǵan hám [[Heydar Aliyev|Haydar Aliev]]tiń prezident lawazımına keliwine alıp kelgen [[1993-jılǵı Ázerbayjandaǵı áskeriy awdarıspaq|1993-jıl 24-iyundegi áskeriy awdarıspaqta]] lawazımınan shetletilgenge shekem xızmet etken<ref name=":16">{{Citation |last=Altstadt |first=Audrey L. |title=Azerbaijan's struggle toward democracy |date=1997 |url=https://www.cambridge.org/core/books/conflict-cleavage-and-change-in-central-asia-and-the-caucasus/azerbaijans-struggle-toward-democracy/4973616DA6867A781E2FE7C3D4DB96B7 |work=Conflict, Cleavage, and Change in Central Asia and the Caucasus |pages=110–155 |editor-last=Parrott |editor-first=Bruce |series=Democratization and Authoritarianism in Post-Communist Societies |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-59731-9 |editor2-last=Dawisha |editor2-first=Karen}}</ref><ref>{{Cite book |last=Cornell |first=Svante E. |url=https://books.google.com/books?id=4aZzCQAAQBAJ |title=Azerbaijan Since Independence |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-47620-7 |pages=78 |language=en |quote=The evidence that Surat Husyenov‘s coup was engineered in Moscow is as incontrovertible as it gets.}}</ref>. Elchibeydiń qısqa múddetli basqarıw waqtı Ázerbayjan demokratiyalıq bolǵan birden-bir postsovet dáwiri edi<ref name=":16" />. Óziniń basqarıw jıllarında Elchibey ishki siyasatta rejelestirilgen ekonomika hám qara bazar sıyaqlı góne kommunistik sistemanı saplastırıwǵa háreket etti<ref name=":16" />. Sırtqı siyasatta Ázerbayjandı Batısqa burıwǵa umtıldı<ref name=":16" />. Biraq, Elchibeydiń reformalaw háreketleri 1993-jılǵı awdarıspaq penen toqtatıldı<ref name=":16" />. Tariyxshı [[Audrey Altstadt]]tıń aytıwınsha, Elchibey prezidentlik dáwirinde birneshe áhmiyetli mashqalalarǵa dus kelgen: «[[Birinshi Tawlı Qarabaǵ urısı|Tawlı Qarabaǵdaǵı urıs]] (aymaqlardı joytıw hám qashqınlardıń payda bolıwı menen), inflyaciya hám oǵan baylanıslı ekonomikalıq mashqalalar (sol qatarda sırt elli investorlar menen neft kelisimi boyınsha ástelik penen alǵa jıljıw) hám Rossiya-Sovet qadaǵalawınıń hám góne tártiptiń tásiri qaldıqları. Eń keshiktirip bolmaytuǵın mashqala [[Baku|Bakudaǵı]] tártipsizlikler edi»<ref name=":16" />. Lawazımda bolǵan waqtında Elchibey burınǵı kommunistlerden quralǵan administraciya hám óziniń qadaǵalawında bolmaǵan áskeriy kúshler menen gúresiwge májbúr boldı<ref>{{Cite book |last=Ottaway |first=Marina |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt1mtz6c5 |title=Democracy Challenged: The Rise of Semi-Authoritarianism |date=2003 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |isbn=978-0-87003-195-3 |pages=56–57|doi=10.2307/j.ctt1mtz6c5 |jstor=j.ctt1mtz6c5 }}</ref>. Ol ózin [[pantúrkizm|pantúrkist]] retinde kórsetti<ref>{{cite journal |last1=Gasimov |first1=Zaur |title=Observing Iran from Baku: Iranian Studies in Soviet and Post-Soviet Azerbaijan |journal=Iranian Studies |date=2022|volume=55|issue=1|page=52|doi=10.1080/00210862.2020.1865136|s2cid=233889871 }}</ref> hám sonday-aq, [[Ázerbayjandaǵı anti-iran keyipleri|Iran]] hám Rossiyaǵa qarsı dushpanlıq kózqaraslarda boldı<ref>{{Citation |last=Waal |first=Thomas de |title=Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War |date=2013 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.18574/nyu/9780814770825.001.0001/html |work=Black Garden |pages=87 |publisher=New York University Press |language=en |doi=10.18574/nyu/9780814770825.001.0001 |isbn=978-0-8147-7082-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cohen |first1=Ronen A. |last2=Lev |first2=Tzvi |title=A Triangle of Interests: Azerbaijan, Iran and Israel |journal=Iran and the Caucasus |date=2021 |volume=25 |issue=1 |page=84 |doi=10.1163/1573384X-20210108 |s2cid=236630765 |quote=Strongly anti-Iran, Elchibey supported a pro-Western foreign policy, called for Iran’s Turkophone population to unify with Azerbaijan, and accused the Islamic Republic of fomenting a religious revival among his country’s Shi‘ites.}}</ref>. == Ómirbayanı == [[File:14 saylı Cəzaçəkmə Müəssisəsi.jpg|thumb|left|Ol jazasın ótegen [[Qaradaǵ rayonı]]ndaǵı 14-sanlı jaza ótew koloniyası.]] Abulfaz Aliev [[Baku mámleketlik universiteti]]nde [[Arab tili|arab tili]]n úyrendi hám 1957-jılı Shıǵıstanıw fakultetiniń Arab filologiyası bólimin pitkerdi. Ol awdarmashı, keyinirek Baku mámleketlik universitetinde tariyx oqıtıwshısı bolıp isledi. 1963-jıldan 1964-jılǵa shekem ol Mısırda jasap, awdarmashı bolıp isledi<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1367190/Abulfaz-Elchibey.html|title=Abulfaz Elchibey|date=23 August 2000 |access-date=12 July 2017}}</ref>. Kóp uzamay ol Ázerbayjan ǵárezsizligin qayta tiklewdi qollap-quwatlap, [[Sovet dissidentleri|sovet dissidentlik háreketi]]ne qosıldı{{citation needed|date=August 2020}}. Ol 1975-jılı Sovet Awqamına jala jabıwda ayıplanıp qamaqqa alındı hám 18 ay qamaqxanada otırdı<ref>{{Cite book |last=Cornell |first=Svante E. |url=https://books.google.com/books?id=4aZzCQAAQBAJ |title=Azerbaijan Since Independence |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-47620-7 |pages=52 |language=en}}</ref>. Bunnan soń ol [[Ázerbayjan Qoljazbalar institutı]]nda islep, shıǵıs filosofiyası, tariyx, ádebiyat hám din boyınsha 50 den aslam ilimiy miynetlerin basıp shıǵardı{{citation needed|date=August 2020}}. 1990-jılı [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası|Ázerbayjan Xalıq frontı]]na basshılıq etken waqtında ol Elchibey (ázerbayjanshadan awdarǵanda «hasıl elshi») laqabın aldı. == Prezidentlikten keyingi jılları hám ólimi == {{see|Abulfaz Elchibeydiń ólimi hám mámleketlik jerlew máresimi}} [[File:Elçibəy 2000-ci ildə Amerikanın Səsində.jpg|thumb|Elchibey (oń jaqta ortada, arqa fonda) 2000-jılı [[Amerika hawazı]]nda.]] Alievtiń prezidentligi waqtında, Elchibey 1997-jılı Bakuǵa qaytıp keldi hám [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası]]nıń basshısı retinde oppoziciyaǵa qosıldı. 2000-jılı Elchibeyge [[prostata ragı]] diagnozı qoyıldı hám sol jıldıń avgust ayında Túrkiyanıń Ankara qalasındaǵı áskeriy emlewxanada qaytıs boldı. Onıń denesi Bakuǵa alıp kelindi hám sol waqıttaǵı prezident Haydar Alievtiń qatnasıwında [[Húrmetli aǵalar qábirstanlıǵı]]nda mámleketlik jerlew máresimi ótkerildi. Ázerbayjandaǵı [[Elchibey institutı]] 2020-jılı 17-noyabrde Bakuda Elchibeydiń [[elchibeyizm|milliy ideologiyası]] hám siyasatın úgit-násiyatlaw maqsetinde shólkemlestirildi. == Eskertiwler == {{Notelist}} == Derekler == {{Reflist}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Elchibey, Abulfaz}} [[Kategoriya:1938-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:2000-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjan prezidentleri]] [[Kategoriya:Naxchivan Avtonomiyalıq Respublikasınan shıqqanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası siyasatshıları]] [[Kategoriya:Húrmetli aǵalar qábirstanlıǵında jerlengenler]] [[Kategoriya:Pantúrkistler]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı dissidentler]] ljvwzfkpat7gtq9hpsvrxxd12lzq4kx 226957 226952 2026-04-19T09:00:25Z Kvazimodo 10433 /* Derekler */ qosımshalar 226957 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Abulfaz Elchibey | negizgi atı = {{nobold|Əbülfəz Elçibəy}} | súwret = Abulfaz Elchibey in 2000.jpg | súwret túsindirmesi = Elchibey 2000-jılı | qatarlıq sanı = 2 | lawazım = [[Ázerbayjan Prezidenti]] | premyer-ministr = [[Rahim Huseynov]] <br /> [[Ali Masimov]] {{small|(waqıtsha)}}<br /> [[Panah Huseynov]] | lawazımǵa kirisiw sánesi = 1992-jıl 17-iyun | lawazımnan ketiw sánesi = 1993-jıl 24-iyun | aldınǵı isker = [[Ayaz Mutallibov]] <br /> [[Isa Gambar]] {{small|(waqıtsha)}} | keyingi isker = [[Haydar Aliev]] | tuwılǵan waqtındaǵı atı = Abulfaz Gadirgulu ulı Aliyev | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan ornı = [[Kalaki]], [[Naxchivan ASSR]], [[Ázerbayjan SSR]], [[SSRA]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = [[Ankara]], [[Túrkiya]] | ómirlik joldası = Halima Aliyeva | balaları = 2 | partiya = [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası|Ázerbayjan Xalıq frontı]] | qolı = Abulfaz Elchibey signature.png }} '''Abulfaz Gadirgulu ulı Aliev'''{{efn|{{lang-az|Əbülfəz Qədirqulu oğlu Əliyev}}}} ([[1938|1938-jıl]] [[24-iyun]] – [[2000|2000-jıl]] [[22-avgust]]), kópshilikke '''Abulfaz Elchibey''' atı menen belgili({{efn|{{langx|az|Əbülfəz Elçibəy|links=no}})<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/182183/Abulfaz-Elchibey|title=Abulfaz Elchibey – president of Azerbaijan|access-date=12 July 2017}}</ref>}} [[pantúrkizm|pantúrkist]], [[Ázerbayjan milletshilligi|ázerbayjan milletshisi]], siyasatshı hám [[SSRA|sovet]] dissidenti. Ol postsovet Ázerbayjannıń birinshi hám 2026-jıldıń basına kelip birden-bir demokratiyalıq jol menen saylanǵan prezidenti boldı. Ol [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası|Ázerbayjan Xalıq frontı]]nıń basshısı bolǵan hám Ázerbayjannıń [[SSRA]]dan ǵárezsizlikke erisiwinde áhmiyetli rol oynadı. Elchibey ǵárezsiz Ázerbayjannıń birinshi erkin saylawında [[Ázerbayjan Prezidenti|Ázerbayjan prezidenti]] bolıp saylandı. Ol 1992-jılı 17-iyunnen baslap Rossiya tárepinen qollap-quwatlanǵan hám [[Heydar Aliyev|Haydar Aliev]]tiń prezident lawazımına keliwine alıp kelgen [[1993-jılǵı Ázerbayjandaǵı áskeriy awdarıspaq|1993-jıl 24-iyundegi áskeriy awdarıspaqta]] lawazımınan shetletilgenge shekem xızmet etken<ref name=":16">{{Citation |last=Altstadt |first=Audrey L. |title=Azerbaijan's struggle toward democracy |date=1997 |url=https://www.cambridge.org/core/books/conflict-cleavage-and-change-in-central-asia-and-the-caucasus/azerbaijans-struggle-toward-democracy/4973616DA6867A781E2FE7C3D4DB96B7 |work=Conflict, Cleavage, and Change in Central Asia and the Caucasus |pages=110–155 |editor-last=Parrott |editor-first=Bruce |series=Democratization and Authoritarianism in Post-Communist Societies |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-59731-9 |editor2-last=Dawisha |editor2-first=Karen}}</ref><ref>{{Cite book |last=Cornell |first=Svante E. |url=https://books.google.com/books?id=4aZzCQAAQBAJ |title=Azerbaijan Since Independence |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-47620-7 |pages=78 |language=en |quote=The evidence that Surat Husyenov‘s coup was engineered in Moscow is as incontrovertible as it gets.}}</ref>. Elchibeydiń qısqa múddetli basqarıw waqtı Ázerbayjan demokratiyalıq bolǵan birden-bir postsovet dáwiri edi<ref name=":16" />. Óziniń basqarıw jıllarında Elchibey ishki siyasatta rejelestirilgen ekonomika hám qara bazar sıyaqlı góne kommunistik sistemanı saplastırıwǵa háreket etti<ref name=":16" />. Sırtqı siyasatta Ázerbayjandı Batısqa burıwǵa umtıldı<ref name=":16" />. Biraq, Elchibeydiń reformalaw háreketleri 1993-jılǵı awdarıspaq penen toqtatıldı<ref name=":16" />. Tariyxshı [[Audrey Altstadt]]tıń aytıwınsha, Elchibey prezidentlik dáwirinde birneshe áhmiyetli mashqalalarǵa dus kelgen: «[[Birinshi Tawlı Qarabaǵ urısı|Tawlı Qarabaǵdaǵı urıs]] (aymaqlardı joytıw hám qashqınlardıń payda bolıwı menen), inflyaciya hám oǵan baylanıslı ekonomikalıq mashqalalar (sol qatarda sırt elli investorlar menen neft kelisimi boyınsha ástelik penen alǵa jıljıw) hám Rossiya-Sovet qadaǵalawınıń hám góne tártiptiń tásiri qaldıqları. Eń keshiktirip bolmaytuǵın mashqala [[Baku|Bakudaǵı]] tártipsizlikler edi»<ref name=":16" />. Lawazımda bolǵan waqtında Elchibey burınǵı kommunistlerden quralǵan administraciya hám óziniń qadaǵalawında bolmaǵan áskeriy kúshler menen gúresiwge májbúr boldı<ref>{{Cite book |last=Ottaway |first=Marina |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt1mtz6c5 |title=Democracy Challenged: The Rise of Semi-Authoritarianism |date=2003 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |isbn=978-0-87003-195-3 |pages=56–57|doi=10.2307/j.ctt1mtz6c5 |jstor=j.ctt1mtz6c5 }}</ref>. Ol ózin [[pantúrkizm|pantúrkist]] retinde kórsetti<ref>{{cite journal |last1=Gasimov |first1=Zaur |title=Observing Iran from Baku: Iranian Studies in Soviet and Post-Soviet Azerbaijan |journal=Iranian Studies |date=2022|volume=55|issue=1|page=52|doi=10.1080/00210862.2020.1865136|s2cid=233889871 }}</ref> hám sonday-aq, [[Ázerbayjandaǵı anti-iran keyipleri|Iran]] hám Rossiyaǵa qarsı dushpanlıq kózqaraslarda boldı<ref>{{Citation |last=Waal |first=Thomas de |title=Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War |date=2013 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.18574/nyu/9780814770825.001.0001/html |work=Black Garden |pages=87 |publisher=New York University Press |language=en |doi=10.18574/nyu/9780814770825.001.0001 |isbn=978-0-8147-7082-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cohen |first1=Ronen A. |last2=Lev |first2=Tzvi |title=A Triangle of Interests: Azerbaijan, Iran and Israel |journal=Iran and the Caucasus |date=2021 |volume=25 |issue=1 |page=84 |doi=10.1163/1573384X-20210108 |s2cid=236630765 |quote=Strongly anti-Iran, Elchibey supported a pro-Western foreign policy, called for Iran’s Turkophone population to unify with Azerbaijan, and accused the Islamic Republic of fomenting a religious revival among his country’s Shi‘ites.}}</ref>. == Ómirbayanı == [[File:14 saylı Cəzaçəkmə Müəssisəsi.jpg|thumb|left|Ol jazasın ótegen [[Qaradaǵ rayonı]]ndaǵı 14-sanlı jaza ótew koloniyası.]] Abulfaz Aliev [[Baku mámleketlik universiteti]]nde [[Arab tili|arab tili]]n úyrendi hám 1957-jılı Shıǵıstanıw fakultetiniń Arab filologiyası bólimin pitkerdi. Ol awdarmashı, keyinirek Baku mámleketlik universitetinde tariyx oqıtıwshısı bolıp isledi. 1963-jıldan 1964-jılǵa shekem ol Mısırda jasap, awdarmashı bolıp isledi<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1367190/Abulfaz-Elchibey.html|title=Abulfaz Elchibey|date=23 August 2000 |access-date=12 July 2017}}</ref>. Kóp uzamay ol Ázerbayjan ǵárezsizligin qayta tiklewdi qollap-quwatlap, [[Sovet dissidentleri|sovet dissidentlik háreketi]]ne qosıldı{{citation needed|date=August 2020}}. Ol 1975-jılı Sovet Awqamına jala jabıwda ayıplanıp qamaqqa alındı hám 18 ay qamaqxanada otırdı<ref>{{Cite book |last=Cornell |first=Svante E. |url=https://books.google.com/books?id=4aZzCQAAQBAJ |title=Azerbaijan Since Independence |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-47620-7 |pages=52 |language=en}}</ref>. Bunnan soń ol [[Ázerbayjan Qoljazbalar institutı]]nda islep, shıǵıs filosofiyası, tariyx, ádebiyat hám din boyınsha 50 den aslam ilimiy miynetlerin basıp shıǵardı{{citation needed|date=August 2020}}. 1990-jılı [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası|Ázerbayjan Xalıq frontı]]na basshılıq etken waqtında ol Elchibey (ázerbayjanshadan awdarǵanda «hasıl elshi») laqabın aldı. == Prezidentlikten keyingi jılları hám ólimi == {{see|Abulfaz Elchibeydiń ólimi hám mámleketlik jerlew máresimi}} [[File:Elçibəy 2000-ci ildə Amerikanın Səsində.jpg|thumb|Elchibey (oń jaqta ortada, arqa fonda) 2000-jılı [[Amerika hawazı]]nda.]] Alievtiń prezidentligi waqtında, Elchibey 1997-jılı Bakuǵa qaytıp keldi hám [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası]]nıń basshısı retinde oppoziciyaǵa qosıldı. 2000-jılı Elchibeyge [[prostata ragı]] diagnozı qoyıldı hám sol jıldıń avgust ayında Túrkiyanıń Ankara qalasındaǵı áskeriy emlewxanada qaytıs boldı. Onıń denesi Bakuǵa alıp kelindi hám sol waqıttaǵı prezident Haydar Alievtiń qatnasıwında [[Húrmetli aǵalar qábirstanlıǵı]]nda mámleketlik jerlew máresimi ótkerildi. Ázerbayjandaǵı [[Elchibey institutı]] 2020-jılı 17-noyabrde Bakuda Elchibeydiń [[elchibeyizm|milliy ideologiyası]] hám siyasatın úgit-násiyatlaw maqsetinde shólkemlestirildi. == Eskertiwler == {{Notelist}} == Derekler == {{Reflist}} {{Ázerbayjan mámleket basshıları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Elchibey, Abulfaz}} [[Kategoriya:1938-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:2000-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjan prezidentleri]] [[Kategoriya:Naxchivan Avtonomiyalıq Respublikasınan shıqqanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası siyasatshıları]] [[Kategoriya:Húrmetli aǵalar qábirstanlıǵında jerlengenler]] [[Kategoriya:Pantúrkistler]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı dissidentler]] 6tzmzunh3ggb27sypntvxlw1znxusg0 226959 226957 2026-04-19T09:04:27Z Kvazimodo 10433 «[[Kategoriya:Húrmetli aǵalar qábirstanlıǵında jerlengenler|Húrmetli aǵalar qábirstanlıǵında jerlengenler]]» kategoriyası alıp taslandı; «[[Kategoriya:Bakudaǵı Húrmet qıyabanına jerlengenler|Bakudaǵı Húrmet qıyabanına jerlengenler]]» kategoriyası qosıldı ([[WP:HOTCAT|HotCat]] quralınıń kómegi menen) 226959 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Abulfaz Elchibey | negizgi atı = {{nobold|Əbülfəz Elçibəy}} | súwret = Abulfaz Elchibey in 2000.jpg | súwret túsindirmesi = Elchibey 2000-jılı | qatarlıq sanı = 2 | lawazım = [[Ázerbayjan Prezidenti]] | premyer-ministr = [[Rahim Huseynov]] <br /> [[Ali Masimov]] {{small|(waqıtsha)}}<br /> [[Panah Huseynov]] | lawazımǵa kirisiw sánesi = 1992-jıl 17-iyun | lawazımnan ketiw sánesi = 1993-jıl 24-iyun | aldınǵı isker = [[Ayaz Mutallibov]] <br /> [[Isa Gambar]] {{small|(waqıtsha)}} | keyingi isker = [[Haydar Aliev]] | tuwılǵan waqtındaǵı atı = Abulfaz Gadirgulu ulı Aliyev | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan ornı = [[Kalaki]], [[Naxchivan ASSR]], [[Ázerbayjan SSR]], [[SSRA]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = [[Ankara]], [[Túrkiya]] | ómirlik joldası = Halima Aliyeva | balaları = 2 | partiya = [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası|Ázerbayjan Xalıq frontı]] | qolı = Abulfaz Elchibey signature.png }} '''Abulfaz Gadirgulu ulı Aliev'''{{efn|{{lang-az|Əbülfəz Qədirqulu oğlu Əliyev}}}} ([[1938|1938-jıl]] [[24-iyun]] – [[2000|2000-jıl]] [[22-avgust]]), kópshilikke '''Abulfaz Elchibey''' atı menen belgili({{efn|{{langx|az|Əbülfəz Elçibəy|links=no}})<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/182183/Abulfaz-Elchibey|title=Abulfaz Elchibey – president of Azerbaijan|access-date=12 July 2017}}</ref>}} [[pantúrkizm|pantúrkist]], [[Ázerbayjan milletshilligi|ázerbayjan milletshisi]], siyasatshı hám [[SSRA|sovet]] dissidenti. Ol postsovet Ázerbayjannıń birinshi hám 2026-jıldıń basına kelip birden-bir demokratiyalıq jol menen saylanǵan prezidenti boldı. Ol [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası|Ázerbayjan Xalıq frontı]]nıń basshısı bolǵan hám Ázerbayjannıń [[SSRA]]dan ǵárezsizlikke erisiwinde áhmiyetli rol oynadı. Elchibey ǵárezsiz Ázerbayjannıń birinshi erkin saylawında [[Ázerbayjan Prezidenti|Ázerbayjan prezidenti]] bolıp saylandı. Ol 1992-jılı 17-iyunnen baslap Rossiya tárepinen qollap-quwatlanǵan hám [[Heydar Aliyev|Haydar Aliev]]tiń prezident lawazımına keliwine alıp kelgen [[1993-jılǵı Ázerbayjandaǵı áskeriy awdarıspaq|1993-jıl 24-iyundegi áskeriy awdarıspaqta]] lawazımınan shetletilgenge shekem xızmet etken<ref name=":16">{{Citation |last=Altstadt |first=Audrey L. |title=Azerbaijan's struggle toward democracy |date=1997 |url=https://www.cambridge.org/core/books/conflict-cleavage-and-change-in-central-asia-and-the-caucasus/azerbaijans-struggle-toward-democracy/4973616DA6867A781E2FE7C3D4DB96B7 |work=Conflict, Cleavage, and Change in Central Asia and the Caucasus |pages=110–155 |editor-last=Parrott |editor-first=Bruce |series=Democratization and Authoritarianism in Post-Communist Societies |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-59731-9 |editor2-last=Dawisha |editor2-first=Karen}}</ref><ref>{{Cite book |last=Cornell |first=Svante E. |url=https://books.google.com/books?id=4aZzCQAAQBAJ |title=Azerbaijan Since Independence |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-47620-7 |pages=78 |language=en |quote=The evidence that Surat Husyenov‘s coup was engineered in Moscow is as incontrovertible as it gets.}}</ref>. Elchibeydiń qısqa múddetli basqarıw waqtı Ázerbayjan demokratiyalıq bolǵan birden-bir postsovet dáwiri edi<ref name=":16" />. Óziniń basqarıw jıllarında Elchibey ishki siyasatta rejelestirilgen ekonomika hám qara bazar sıyaqlı góne kommunistik sistemanı saplastırıwǵa háreket etti<ref name=":16" />. Sırtqı siyasatta Ázerbayjandı Batısqa burıwǵa umtıldı<ref name=":16" />. Biraq, Elchibeydiń reformalaw háreketleri 1993-jılǵı awdarıspaq penen toqtatıldı<ref name=":16" />. Tariyxshı [[Audrey Altstadt]]tıń aytıwınsha, Elchibey prezidentlik dáwirinde birneshe áhmiyetli mashqalalarǵa dus kelgen: «[[Birinshi Tawlı Qarabaǵ urısı|Tawlı Qarabaǵdaǵı urıs]] (aymaqlardı joytıw hám qashqınlardıń payda bolıwı menen), inflyaciya hám oǵan baylanıslı ekonomikalıq mashqalalar (sol qatarda sırt elli investorlar menen neft kelisimi boyınsha ástelik penen alǵa jıljıw) hám Rossiya-Sovet qadaǵalawınıń hám góne tártiptiń tásiri qaldıqları. Eń keshiktirip bolmaytuǵın mashqala [[Baku|Bakudaǵı]] tártipsizlikler edi»<ref name=":16" />. Lawazımda bolǵan waqtında Elchibey burınǵı kommunistlerden quralǵan administraciya hám óziniń qadaǵalawında bolmaǵan áskeriy kúshler menen gúresiwge májbúr boldı<ref>{{Cite book |last=Ottaway |first=Marina |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt1mtz6c5 |title=Democracy Challenged: The Rise of Semi-Authoritarianism |date=2003 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |isbn=978-0-87003-195-3 |pages=56–57|doi=10.2307/j.ctt1mtz6c5 |jstor=j.ctt1mtz6c5 }}</ref>. Ol ózin [[pantúrkizm|pantúrkist]] retinde kórsetti<ref>{{cite journal |last1=Gasimov |first1=Zaur |title=Observing Iran from Baku: Iranian Studies in Soviet and Post-Soviet Azerbaijan |journal=Iranian Studies |date=2022|volume=55|issue=1|page=52|doi=10.1080/00210862.2020.1865136|s2cid=233889871 }}</ref> hám sonday-aq, [[Ázerbayjandaǵı anti-iran keyipleri|Iran]] hám Rossiyaǵa qarsı dushpanlıq kózqaraslarda boldı<ref>{{Citation |last=Waal |first=Thomas de |title=Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War |date=2013 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.18574/nyu/9780814770825.001.0001/html |work=Black Garden |pages=87 |publisher=New York University Press |language=en |doi=10.18574/nyu/9780814770825.001.0001 |isbn=978-0-8147-7082-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cohen |first1=Ronen A. |last2=Lev |first2=Tzvi |title=A Triangle of Interests: Azerbaijan, Iran and Israel |journal=Iran and the Caucasus |date=2021 |volume=25 |issue=1 |page=84 |doi=10.1163/1573384X-20210108 |s2cid=236630765 |quote=Strongly anti-Iran, Elchibey supported a pro-Western foreign policy, called for Iran’s Turkophone population to unify with Azerbaijan, and accused the Islamic Republic of fomenting a religious revival among his country’s Shi‘ites.}}</ref>. == Ómirbayanı == [[File:14 saylı Cəzaçəkmə Müəssisəsi.jpg|thumb|left|Ol jazasın ótegen [[Qaradaǵ rayonı]]ndaǵı 14-sanlı jaza ótew koloniyası.]] Abulfaz Aliev [[Baku mámleketlik universiteti]]nde [[Arab tili|arab tili]]n úyrendi hám 1957-jılı Shıǵıstanıw fakultetiniń Arab filologiyası bólimin pitkerdi. Ol awdarmashı, keyinirek Baku mámleketlik universitetinde tariyx oqıtıwshısı bolıp isledi. 1963-jıldan 1964-jılǵa shekem ol Mısırda jasap, awdarmashı bolıp isledi<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1367190/Abulfaz-Elchibey.html|title=Abulfaz Elchibey|date=23 August 2000 |access-date=12 July 2017}}</ref>. Kóp uzamay ol Ázerbayjan ǵárezsizligin qayta tiklewdi qollap-quwatlap, [[Sovet dissidentleri|sovet dissidentlik háreketi]]ne qosıldı{{citation needed|date=August 2020}}. Ol 1975-jılı Sovet Awqamına jala jabıwda ayıplanıp qamaqqa alındı hám 18 ay qamaqxanada otırdı<ref>{{Cite book |last=Cornell |first=Svante E. |url=https://books.google.com/books?id=4aZzCQAAQBAJ |title=Azerbaijan Since Independence |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-47620-7 |pages=52 |language=en}}</ref>. Bunnan soń ol [[Ázerbayjan Qoljazbalar institutı]]nda islep, shıǵıs filosofiyası, tariyx, ádebiyat hám din boyınsha 50 den aslam ilimiy miynetlerin basıp shıǵardı{{citation needed|date=August 2020}}. 1990-jılı [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası|Ázerbayjan Xalıq frontı]]na basshılıq etken waqtında ol Elchibey (ázerbayjanshadan awdarǵanda «hasıl elshi») laqabın aldı. == Prezidentlikten keyingi jılları hám ólimi == {{see|Abulfaz Elchibeydiń ólimi hám mámleketlik jerlew máresimi}} [[File:Elçibəy 2000-ci ildə Amerikanın Səsində.jpg|thumb|Elchibey (oń jaqta ortada, arqa fonda) 2000-jılı [[Amerika hawazı]]nda.]] Alievtiń prezidentligi waqtında, Elchibey 1997-jılı Bakuǵa qaytıp keldi hám [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası]]nıń basshısı retinde oppoziciyaǵa qosıldı. 2000-jılı Elchibeyge [[prostata ragı]] diagnozı qoyıldı hám sol jıldıń avgust ayında Túrkiyanıń Ankara qalasındaǵı áskeriy emlewxanada qaytıs boldı. Onıń denesi Bakuǵa alıp kelindi hám sol waqıttaǵı prezident Haydar Alievtiń qatnasıwında [[Húrmetli aǵalar qábirstanlıǵı]]nda mámleketlik jerlew máresimi ótkerildi. Ázerbayjandaǵı [[Elchibey institutı]] 2020-jılı 17-noyabrde Bakuda Elchibeydiń [[elchibeyizm|milliy ideologiyası]] hám siyasatın úgit-násiyatlaw maqsetinde shólkemlestirildi. == Eskertiwler == {{Notelist}} == Derekler == {{Reflist}} {{Ázerbayjan mámleket basshıları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Elchibey, Abulfaz}} [[Kategoriya:1938-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:2000-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjan prezidentleri]] [[Kategoriya:Naxchivan Avtonomiyalıq Respublikasınan shıqqanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası siyasatshıları]] [[Kategoriya:Bakudaǵı Húrmet qıyabanına jerlengenler]] [[Kategoriya:Pantúrkistler]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı dissidentler]] oxkcczgt2f0jbnh37rivincvcvsfw2h 226963 226959 2026-04-19T09:24:35Z Kvazimodo 10433 /* Prezidentlikten keyingi jılları hám ólimi */ qosımshalar 226963 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Abulfaz Elchibey | negizgi atı = {{nobold|Əbülfəz Elçibəy}} | súwret = Abulfaz Elchibey in 2000.jpg | súwret túsindirmesi = Elchibey 2000-jılı | qatarlıq sanı = 2 | lawazım = [[Ázerbayjan Prezidenti]] | premyer-ministr = [[Rahim Huseynov]] <br /> [[Ali Masimov]] {{small|(waqıtsha)}}<br /> [[Panah Huseynov]] | lawazımǵa kirisiw sánesi = 1992-jıl 17-iyun | lawazımnan ketiw sánesi = 1993-jıl 24-iyun | aldınǵı isker = [[Ayaz Mutallibov]] <br /> [[Isa Gambar]] {{small|(waqıtsha)}} | keyingi isker = [[Haydar Aliev]] | tuwılǵan waqtındaǵı atı = Abulfaz Gadirgulu ulı Aliyev | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan ornı = [[Kalaki]], [[Naxchivan ASSR]], [[Ázerbayjan SSR]], [[SSRA]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = [[Ankara]], [[Túrkiya]] | ómirlik joldası = Halima Aliyeva | balaları = 2 | partiya = [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası|Ázerbayjan Xalıq frontı]] | qolı = Abulfaz Elchibey signature.png }} '''Abulfaz Gadirgulu ulı Aliev'''{{efn|{{lang-az|Əbülfəz Qədirqulu oğlu Əliyev}}}} ([[1938|1938-jıl]] [[24-iyun]] – [[2000|2000-jıl]] [[22-avgust]]), kópshilikke '''Abulfaz Elchibey''' atı menen belgili({{efn|{{langx|az|Əbülfəz Elçibəy|links=no}})<ref>{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/182183/Abulfaz-Elchibey|title=Abulfaz Elchibey – president of Azerbaijan|access-date=12 July 2017}}</ref>}} [[pantúrkizm|pantúrkist]], [[Ázerbayjan milletshilligi|ázerbayjan milletshisi]], siyasatshı hám [[SSRA|sovet]] dissidenti. Ol postsovet Ázerbayjannıń birinshi hám 2026-jıldıń basına kelip birden-bir demokratiyalıq jol menen saylanǵan prezidenti boldı. Ol [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası|Ázerbayjan Xalıq frontı]]nıń basshısı bolǵan hám Ázerbayjannıń [[SSRA]]dan ǵárezsizlikke erisiwinde áhmiyetli rol oynadı. Elchibey ǵárezsiz Ázerbayjannıń birinshi erkin saylawında [[Ázerbayjan Prezidenti|Ázerbayjan prezidenti]] bolıp saylandı. Ol 1992-jılı 17-iyunnen baslap Rossiya tárepinen qollap-quwatlanǵan hám [[Heydar Aliyev|Haydar Aliev]]tiń prezident lawazımına keliwine alıp kelgen [[1993-jılǵı Ázerbayjandaǵı áskeriy awdarıspaq|1993-jıl 24-iyundegi áskeriy awdarıspaqta]] lawazımınan shetletilgenge shekem xızmet etken<ref name=":16">{{Citation |last=Altstadt |first=Audrey L. |title=Azerbaijan's struggle toward democracy |date=1997 |url=https://www.cambridge.org/core/books/conflict-cleavage-and-change-in-central-asia-and-the-caucasus/azerbaijans-struggle-toward-democracy/4973616DA6867A781E2FE7C3D4DB96B7 |work=Conflict, Cleavage, and Change in Central Asia and the Caucasus |pages=110–155 |editor-last=Parrott |editor-first=Bruce |series=Democratization and Authoritarianism in Post-Communist Societies |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-59731-9 |editor2-last=Dawisha |editor2-first=Karen}}</ref><ref>{{Cite book |last=Cornell |first=Svante E. |url=https://books.google.com/books?id=4aZzCQAAQBAJ |title=Azerbaijan Since Independence |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-47620-7 |pages=78 |language=en |quote=The evidence that Surat Husyenov‘s coup was engineered in Moscow is as incontrovertible as it gets.}}</ref>. Elchibeydiń qısqa múddetli basqarıw waqtı Ázerbayjan demokratiyalıq bolǵan birden-bir postsovet dáwiri edi<ref name=":16" />. Óziniń basqarıw jıllarında Elchibey ishki siyasatta rejelestirilgen ekonomika hám qara bazar sıyaqlı góne kommunistik sistemanı saplastırıwǵa háreket etti<ref name=":16" />. Sırtqı siyasatta Ázerbayjandı Batısqa burıwǵa umtıldı<ref name=":16" />. Biraq, Elchibeydiń reformalaw háreketleri 1993-jılǵı awdarıspaq penen toqtatıldı<ref name=":16" />. Tariyxshı [[Audrey Altstadt]]tıń aytıwınsha, Elchibey prezidentlik dáwirinde birneshe áhmiyetli mashqalalarǵa dus kelgen: «[[Birinshi Tawlı Qarabaǵ urısı|Tawlı Qarabaǵdaǵı urıs]] (aymaqlardı joytıw hám qashqınlardıń payda bolıwı menen), inflyaciya hám oǵan baylanıslı ekonomikalıq mashqalalar (sol qatarda sırt elli investorlar menen neft kelisimi boyınsha ástelik penen alǵa jıljıw) hám Rossiya-Sovet qadaǵalawınıń hám góne tártiptiń tásiri qaldıqları. Eń keshiktirip bolmaytuǵın mashqala [[Baku|Bakudaǵı]] tártipsizlikler edi»<ref name=":16" />. Lawazımda bolǵan waqtında Elchibey burınǵı kommunistlerden quralǵan administraciya hám óziniń qadaǵalawında bolmaǵan áskeriy kúshler menen gúresiwge májbúr boldı<ref>{{Cite book |last=Ottaway |first=Marina |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctt1mtz6c5 |title=Democracy Challenged: The Rise of Semi-Authoritarianism |date=2003 |publisher=Carnegie Endowment for International Peace |isbn=978-0-87003-195-3 |pages=56–57|doi=10.2307/j.ctt1mtz6c5 |jstor=j.ctt1mtz6c5 }}</ref>. Ol ózin [[pantúrkizm|pantúrkist]] retinde kórsetti<ref>{{cite journal |last1=Gasimov |first1=Zaur |title=Observing Iran from Baku: Iranian Studies in Soviet and Post-Soviet Azerbaijan |journal=Iranian Studies |date=2022|volume=55|issue=1|page=52|doi=10.1080/00210862.2020.1865136|s2cid=233889871 }}</ref> hám sonday-aq, [[Ázerbayjandaǵı anti-iran keyipleri|Iran]] hám Rossiyaǵa qarsı dushpanlıq kózqaraslarda boldı<ref>{{Citation |last=Waal |first=Thomas de |title=Black Garden: Armenia and Azerbaijan through Peace and War |date=2013 |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.18574/nyu/9780814770825.001.0001/html |work=Black Garden |pages=87 |publisher=New York University Press |language=en |doi=10.18574/nyu/9780814770825.001.0001 |isbn=978-0-8147-7082-5|url-access=subscription }}</ref><ref>{{cite journal |last1=Cohen |first1=Ronen A. |last2=Lev |first2=Tzvi |title=A Triangle of Interests: Azerbaijan, Iran and Israel |journal=Iran and the Caucasus |date=2021 |volume=25 |issue=1 |page=84 |doi=10.1163/1573384X-20210108 |s2cid=236630765 |quote=Strongly anti-Iran, Elchibey supported a pro-Western foreign policy, called for Iran’s Turkophone population to unify with Azerbaijan, and accused the Islamic Republic of fomenting a religious revival among his country’s Shi‘ites.}}</ref>. == Ómirbayanı == [[File:14 saylı Cəzaçəkmə Müəssisəsi.jpg|thumb|left|Ol jazasın ótegen [[Qaradaǵ rayonı]]ndaǵı 14-sanlı jaza ótew koloniyası.]] Abulfaz Aliev [[Baku mámleketlik universiteti]]nde [[Arab tili|arab tili]]n úyrendi hám 1957-jılı Shıǵıstanıw fakultetiniń Arab filologiyası bólimin pitkerdi. Ol awdarmashı, keyinirek Baku mámleketlik universitetinde tariyx oqıtıwshısı bolıp isledi. 1963-jıldan 1964-jılǵa shekem ol Mısırda jasap, awdarmashı bolıp isledi<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/1367190/Abulfaz-Elchibey.html|title=Abulfaz Elchibey|date=23 August 2000 |access-date=12 July 2017}}</ref>. Kóp uzamay ol Ázerbayjan ǵárezsizligin qayta tiklewdi qollap-quwatlap, [[Sovet dissidentleri|sovet dissidentlik háreketi]]ne qosıldı{{citation needed|date=August 2020}}. Ol 1975-jılı Sovet Awqamına jala jabıwda ayıplanıp qamaqqa alındı hám 18 ay qamaqxanada otırdı<ref>{{Cite book |last=Cornell |first=Svante E. |url=https://books.google.com/books?id=4aZzCQAAQBAJ |title=Azerbaijan Since Independence |date=2015 |publisher=Routledge |isbn=978-1-317-47620-7 |pages=52 |language=en}}</ref>. Bunnan soń ol [[Ázerbayjan Qoljazbalar institutı]]nda islep, shıǵıs filosofiyası, tariyx, ádebiyat hám din boyınsha 50 den aslam ilimiy miynetlerin basıp shıǵardı{{citation needed|date=August 2020}}. 1990-jılı [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası|Ázerbayjan Xalıq frontı]]na basshılıq etken waqtında ol Elchibey (ázerbayjanshadan awdarǵanda «hasıl elshi») laqabın aldı. == Prezidentlikten keyingi jılları hám ólimi == {{seealso|Abulfaz Elchibeydiń ólimi hám mámleketlik jerlew máresimi}} [[File:Elçibəy 2000-ci ildə Amerikanın Səsində.jpg|thumb|Elchibey (oń jaqta ortada, arqa fonda) 2000-jılı [[Amerika hawazı]]nda.]] Alievtiń prezidentligi waqtında, Elchibey 1997-jılı Bakuǵa qaytıp keldi hám [[Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası]]nıń basshısı retinde oppoziciyaǵa qosıldı. 2000-jılı Elchibeyge [[prostata ragı]] diagnozı qoyıldı hám sol jıldıń avgust ayında Túrkiyanıń Ankara qalasındaǵı áskeriy emlewxanada qaytıs boldı. Onıń denesi Bakuǵa alıp kelindi hám sol waqıttaǵı prezident Haydar Alievtiń qatnasıwında [[Húrmetli aǵalar qábirstanlıǵı]]nda mámleketlik jerlew máresimi ótkerildi. Ázerbayjandaǵı [[Elchibey institutı]] 2020-jılı 17-noyabrde Bakuda Elchibeydiń [[elchibeyizm|milliy ideologiyası]] hám siyasatın úgit-násiyatlaw maqsetinde shólkemlestirildi. == Eskertiwler == {{Notelist}} == Derekler == {{Reflist}} {{Ázerbayjan mámleket basshıları}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Elchibey, Abulfaz}} [[Kategoriya:1938-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:2000-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjan prezidentleri]] [[Kategoriya:Naxchivan Avtonomiyalıq Respublikasınan shıqqanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjan Xalıq frontı partiyası siyasatshıları]] [[Kategoriya:Bakudaǵı Húrmet qıyabanına jerlengenler]] [[Kategoriya:Pantúrkistler]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı dissidentler]] qu84wknj9jzh1flx0u9kl2jgyp72l2i 10 40800 226955 2026-04-19T08:59:05Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Navqutı |name = Ázerbayjan mámleket basshıları |image = [[Fayl:Flag of the President of Azerbaijan.svg|100px]] |title = [[Ázerbayjan mámleket basshıları dizimi|1918-jıldan berli Ázerbayjan jetekshileri]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = [[Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası]] |list1 = {{center|'''Parlament basshıları (1918–1920)'''}} * [[Muxammed Amin Rasulzade]] * [[Álimardan Topchubashov]] |group2...» 226955 wikitext text/x-wiki {{Navqutı |name = Ázerbayjan mámleket basshıları |image = [[Fayl:Flag of the President of Azerbaijan.svg|100px]] |title = [[Ázerbayjan mámleket basshıları dizimi|1918-jıldan berli Ázerbayjan jetekshileri]] |state = {{{state|autocollapse}}} |listclass = hlist |group1 = [[Ázerbayjan Demokratiyalıq Respublikası]] |list1 = {{center|'''Parlament basshıları (1918–1920)'''}} * [[Muxammed Amin Rasulzade]] * [[Álimardan Topchubashov]] |group2 = [[Ázerbayjan Sovet Socialistik Respublikası|Ázerbayjan Sovet Socialistik Respublikası<br/>(1920–1991)]] |list2 = {{center|'''[[Ázerbayjan Kommunistlik partiyası (1920)|Ázerbayjan Kommunistlik partiyası]] OK birinshi sekretarları (1920–1991)'''}} * [[Mirza Davud Guseynov]] (1920) * [[Viktor Naneyishvili]] (1920) * [[Elena Stasova]] (1920) * [[Vladimir Dumbadze]] (1920) * [[Grigoriy Kaminskiy]] (1920–1921) * [[Sergey Kirov]] (1921–1925) * [[Ruxulla Axundov]] (1925–1926) * [[Levon Mirzoyan]] (1926–1929) * [[Nikolay Gikalo]] (1929–1930) * [[Vladimir Polonskiy]] (1930–1933) * [[Ruben Rubenov]] (1933) * [[Mir Djafar Bagirov]] (1933–1953) * [[Mir Teymur Yakubov]] (1953–1954) * [[Imam Mustafayev]] (1954–1959) * [[Vali Axundov]] (1959–1969) * [[Haydar Aliev]] (1969–1982) * [[Kamran Bagirov]] (1982–1988) * [[Abdurraxman Vezirov]] (1988–1990) * [[Ayaz Mutallibov]] (1990–1991) |group3 = [[Ázerbayjan|Ázerbayjan Respublikası<br/>(1991–házirgi waqıt)]] |list3 = {{center|'''Ázerbayjan Respublikası prezidentleri (1991–házirgi waqıt)'''}} * [[Ayaz Mutallibov]] * [[Yakub Mammedov (siyasatshı)|Yakub Mammedov]]^a * [[Ayaz Mutallibov]] * [[Isa Gambar]]^a * [[Abulfaz Elchibey]] * [[Haydar Aliev]] * [[Ilham Aliev]] |below = (a) wazıypasın atqarıwshı }} mflyeh166u47rvnl7vnlk57c331p5rd 0 40801 226962 2026-04-19T09:22:43Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Shayır infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Samad Vurǵun | súwret = Samad Vurgun (1942).jpg | súwret táriypi = | tuwılǵandaǵı atı = Samad Yusif ulı Vekilov | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Yuxarı Salahlı]], [[Qazax rayonı]], [[Kavkaz vice-korolligi (1801–1917)|Ázerbayjan]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan jeri = [[Baku]], [[Ázerbayjan SSR]], SSR...» 226962 wikitext text/x-wiki {{Shayır infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Samad Vurǵun | súwret = Samad Vurgun (1942).jpg | súwret táriypi = | tuwılǵandaǵı atı = Samad Yusif ulı Vekilov | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Yuxarı Salahlı]], [[Qazax rayonı]], [[Kavkaz vice-korolligi (1801–1917)|Ázerbayjan]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan jeri = [[Baku]], [[Ázerbayjan SSR]], [[SSRA]] | dóretiwshilik túri = [[shayır]] | baǵdarı = | perzentleri = | qolı = Samad Vurgun signature.png }} '''Samad Vurǵun''' ({{lang-az|Səməd Vurğun}} {{IPA|az|sæˈmæd vuɾˈɣun|}}; tuwılǵan waqtındaǵı atı '''Samad Yusif ulı Vekilov''';{{efn|{{langx|az|Səməd Yusif oğlu Vəkilov}}, {{IPA|az|sæˈmæd juˈsif oɣˈlu væˈkilof|pron}}.}} [[1906|1906-jıl]] [[21-mart]] – [[1956|1956-jıl]] [[27-may]]) — [[Ázerbayjanlılar|ázerbayjan]] hám [[SSRA|sovet]] [[shayır]]ı, [[dramaturg]]ı, jámiyetlik iskeri, [[Ázerbayjan SSR|Ázerbayjan SSR]]dıń birinshi xalıq shayırı (1943), [[Ázerbayjan Milliy Ilimler akademiyası]]nıń akademigi (1945), ekinshi dárejeli eki márte [[SSRA Mámleketlik sıylıǵı|Stalin sıylıǵınıń]] laureatı (1941, 1942) hám 1940-jıldan baslap [[SSRA Kommunistik partiyası]]nıń aǵzası<ref>{{Cite news | title = САМЕД ВУРГУН | url=http://samedvurgun.com/ru/index.php | publisher=samedvurgun.com }}</ref>. [[Ázerbayjan Mámleketlik akademiyalıq rus drama teatrı]] hám de [[Baku]] hám [[Moskva]]daǵı kósheler, sonday-aq, [[Armeniya]]daǵı burınǵı [[Hovk]] qalası onıń atı menen ataladı. Samad Vurǵun Ázerbayjan ádebiyatı tariyxında «Xalıq shayırı» ataǵın alǵan birinshi shayır esaplanadı. == Ómirbayanı == Samad Vurǵun 1906-jılı 21-martta sol waqıttaǵı [[Qazax uezdi]]niń (házirgi [[Ázerbayjan]] Respublikasınıń [[Qazax rayonı]]) Salahlı awılında tuwılǵan. Samadtıń anası ol altı jasar waqtında qaytıs bolǵan, sonlıqtan ol ákesi hám anasınıń anası (apası) Aysha xanımnıń tárbiyasında bolǵan. Mektepti pitkergennen soń onıń shańaraǵı Qazaxqa kóship ótti hám Samad aǵası Mehdixan Vekilov (1902–1975) penen birge [[Qazax]]taǵı muǵallimler seminariyasına oqıwǵa kirdi. 1922-jılı olardıń ákesi, al bir jıldan soń apası qaytıs boldı hám keleshektegi shayır menen onıń aǵasın baǵıw wazıypası onıń qarındası Xangizi Vekilovaǵa ótti. Ol [[Qazax]], [[Ganja, Azerbaijan|Ganja]] hám [[Quba]]daǵı awıl mekteplerinde ádebiyat páninen sabaq berdi. Ol eki jıl (1929–1930) dawamında [[Moskva mámleketlik universiteti]]nde oqıdı, sońınan oqıwın [[Ázerbayjan mámleketlik pedagogikalıq universiteti|Ázerbayjan pedagogikalıq institutı]]nda dawam ettirdi<ref>{{Cite news | title = Самед Юсиф оглы Векилов | url=http://www.ksam.org/index.php?mtype=news1&mid=262 }}</ref>. 1945-jılı shayır Ázerbayjan SSR Ilimler akademiyasınıń tolıq aǵzası etip saylandı. Sonıń menen birge sol jılı Bakuda Iran menen Mámleketlik Mádeniy baylanıslar jámiyeti shólkemlestirildi hám S. Vurǵun usı jámiyettiń baslıǵı etip tayınlandı. Shayır óz shıǵarmaları arqalı Ázerbayjan hám Iran arasında ruwxıy kópir ornatıwǵa úles qostı<ref name=":0" />. Samad Vurǵun 1953-jılı mámleket hám respublika turmısındaǵı ózgerislerge baylanıslı Respublikanıń Ilimler akademiyası vice-prezidenti etip tayınlandı. Ol áhmiyetli mashqalalardı hám ilimiy baspalar joybarların dodalaw arqalı sociallıq ilimlerge kóp jańalıqlar kirgizdi. 1955-jıldıń oktyabr ayında shayır sovet delegaciyasınıń aǵzası retinde Vyetnamǵa saparı waqtında awırıp qaldı. Nátiyjede, ol Qıtaydıń Pekin qalasında emlewxanaǵa jatqarıldı. Emlewxanada jatqan waqtında ol qısqa qosıqlar jazdı. Birneshe hápteden soń Ázerbayjanǵa qaytıp keldi, biraq onıń densawlıǵı awırlastı<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.samadvurgun.com/en/index.php|title=Samad Vurgun - Biography|website=www.samadvurgun.com|access-date=2017-05-25}}</ref>. 1945-jılı ol Ázerbayjan SSR Ilimler akademiyasınıń tolıq aǵzası hám [[SSRA Joqarǵı Soveti]]niń 2 hám 4-shaqırıqlarınıń (1946–1956) deputatı etip saylanǵan edi. Samad Vurǵun 1956-jılı 27-mayda qaytıs boldı hám Bakuda [[Húrmet qıyabanı qábirstanlıǵı|Húrmet qıyabanı qábirstanlıǵına]] jerlendi. == Sıylıqları == * Ázerbayjan SSR xalıq shayırı (1956) * Ekinshi dárejeli [[SSRA Mámleketlik sıylıǵı|Stalin sıylıǵı]] (1941) — [[Vaqif (pyesa)|«Vaqif» pyesası]] ushın * Ekinshi dárejeli Stalin sıylıǵı (1942) — «Farxad hám Shiyrin» pyesası ushın * Eki márte [[Lenin ordeni]] == Estelik == [[File:Səməd Vurğunun büstü (Bankə) (1).JPG|thumb|Samad Vurǵunnıń byustı]] * 1976-jılı [[SSRA]]nıń Samad Vurǵunǵa baǵıshlanǵan pochta markası shıǵarıldı. * 2006-jılı [[Ázerbayjan]]nıń Samad Vurǵunǵa baǵıshlanǵan pochta markası shıǵarıldı. [[Ázerbayjan]]da 70 kóshe, 7 kitapxana, 20 mektep, 5 mádeniyat sarayı, 5 park hám 4 kinoteatr Samad Vurǵun atı menen ataladı (SSRA qulaǵanǵa shekem 38 kolxoz bar edi). [[Moskva]] ([[Rossiya]]) hám [[Derbent]]tegi ([[Daǵıstan]]) kósheler; [[Kiev]]tegi ([[Ukraina]]) kitapxana; [[Dushanbe]]degi ([[Tájikstan]]) 257-sanlı mektep; [[Plovdiv]]tegi ([[Bolgariya]]) texnikum; [[Ázerbayjan Mámleketlik akademiyalıq rus drama teatrı]] hám Qazaxtaǵı qalasha Samad Vurǵun atı menen ataladı. == Eskertiwler == {{notelist}} == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Samad Vurghun}} * [https://azer.com/aiweb/categories/magazine/41_folder/41_articles/41_vurghun.html Samad Vurǵun: Shayır hám dramaturgtıń 1996-jılǵı 90 jıllıq yubileyinde] — ulı [[Vagif Samadoghlu|Vagif Samadoǵlu]] tárepinen. AZER.com, ''Azerbaijan International,'' 4:1-tom (Báhár, 1996), 20–22-betler. * [https://www.youtube.com/watch?v=izi4Jf6GaUk Samad Vurǵunnıń «Sen júdá qarıpsań» qosıǵı. Piter Tempesttiń inglis tilindegi awdarması (audio)] * [http://azeribooks.narod.ru/poezia/vurgun/vurgun.htm Qosıqları (rus tilinde)] * [https://web.archive.org/web/20060214185644/http://azerigallery.com/literature/vurghun.html Hasan Quliyev. Samad Vurǵun. «Литературный Азербайджан»] {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Vurǵun, Samad}} [[Kategoriya:1906-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1956-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:XX ásir Ázerbayjanlı dramaturglar]] [[Kategoriya:XX ásir Ázerbayjanlı shayırlar]] [[Kategoriya:Qazaxtan shıqqanlar]] [[Kategoriya:SSRA Kommunistik partiyasınıń aǵzaları]] [[Kategoriya:Bakudaǵı Húrmet qıyabanına jerlengenler]] lituao9rodahplfxsrcc71kfzai7gge 0 40802 226964 2026-04-19T09:40:06Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Mádet Guliev | negizgi atı = {{nobold|Mədət Quliyev}} | súwret = Madat Guliyev at the parade 2018.jpg | súwret túsindirmesi = Guliev 2017-jılı | lawazım = [[Ázerbayjan Qorǵanıw sanaatı ministrligi|Qorǵanıw sanaatı ministri]] | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2019-jıl 20-iyun | lawazımnan ketiw sánesi = 2023-jıl 18-no...» 226964 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Mádet Guliev | negizgi atı = {{nobold|Mədət Quliyev}} | súwret = Madat Guliyev at the parade 2018.jpg | súwret túsindirmesi = Guliev 2017-jılı | lawazım = [[Ázerbayjan Qorǵanıw sanaatı ministrligi|Qorǵanıw sanaatı ministri]] | lawazımǵa kirisiw sánesi = 2019-jıl 20-iyun | lawazımnan ketiw sánesi = 2023-jıl 18-noyabr | premyer-ministr = [[Novruz Mammadov]]<br>[[Ali Asadov]] | prezident = [[Ilham Aliyev]] | aldınǵı isker = [[Yavar Jamalov]] | keyingi isker = [[Vugar Mustafayev (ministr)|Vugar Mustafayev]] | lawazım_2 = [[Ázerbayjan Mámleketlik qáwipsizlik xızmeti|Mámleketlik qáwipsizlik xızmeti baslıǵı]] | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = 2015-jıl 14-dekabr | lawazımnan ketiw sánesi_2 = 2019-jıl 20-iyun | premyer-ministr_2 = [[Artur Rasizade]]<br>[[Novruz Mammadov]] | prezident_2 = [[Ilham Aliyev]] | keyingi isker_2 = [[Ali Naghiyev]] | lawazım_3 = [[Ázerbayjan Milliy qáwipsizlik ministrligi|Milliy qáwipsizlik ministriniń orınbasarı]] | lawazımǵa kirisiw sánesi_3 = 2015-jıl 20-oktyabr | lawazımnan ketiw sánesi_3 = 2015-jıl 14-dekabr | prezident_3 = [[Ilham Aliyev]] | lawazım_4 = [[Ázerbayjan Ádillik ministrligi|Ádillik ministriniń birinshi orınbasarı]] | lawazımǵa kirisiw sánesi_4 = 2011-jıl 14-fevral | lawazımnan ketiw sánesi_4 = 2015-jıl 20-oktyabr | prezident_4 = [[Ilham Aliyev]] | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan ornı = Kirovabad, [[Ázerbayjan SSR]], [[SSRA]] (házirgi [[Ganja (Azerbayjan)|Ganja]]) | partiya = Partiyasız | ataǵı = [[File:General-polkovnik SQ.svg|50px|link=General-polkovnik]]<br>[[General-polkovnik]]<br>[[Ázerbayjannıń milliy qaharmanı]]<ref>{{Cite web |title=National Hero of Azerbaijan, Lietuenant-General |url=http://www.dtx.gov.az/en/haqqimizda4.php}}</ref> | puqaralıǵı = {{AZE}} }} '''Mádet Qazanfar ulı Guliev''' ([[1958|1958-jıl]] [[27-sentyabr]]) — [[Ázerbayjannıń milliy qaharmanı]], jawıngerlik kórkem óner sheberi hám 2019-jıldan 2023-jılǵa shekem Ázerbayjan Qorǵanıw sanaatı ministri lawazımında islegen siyasatshı. Guliev bunnan aldın [[Ázerbayjan Respublikası Mámleketlik qáwipsizlik xızmeti|Ázerbayjan Respublikası Mámleketlik qáwipsizlik xızmetiniń]] baslıǵı (2015–2019), Penintenciar xızmeti baslıǵı hám Ádillik ministriniń orınbasarı (2011–2015) bolıp islegen. Guliev xızmet waqtında eki márte jaraqatlanǵan. == Dáslepki jılları == Mádet Qazanfar ulı Guliev 1958-jılı 27-sentyabrde [[Ganja (Ázerbayjan)|Ganja]] qalasında tuwılǵan. Onıń atası Mádet Mashadi Karam ulı Gulubaylı (1889–1930) Ganja qalası Policiya basqarması baslıǵı lawazımında islegen, biraq 1930-jılı 28-noyabrde Stalin repressiyalarınıń bir bólegi retinde óltirilgen. Gulievtiń ákesi Qazanfar Mádet ulı Guliev (1923–2013) injener, al anası Zambaq Najaf qızı Eminbayli (1935–2023) ázerbayjan tili hám ádebiyatı alımı bolǵan. == Bilimi == 1965-jılı Guliev Ganjadaǵı 1-sanlı orta mektepke oqıwǵa kirdi hám 1975-jılı 7-sanlı mektepte oqıwın tabıslı pitkerdi. 1974-jılı ol dzyudo boyınsha Ázerbayjan milliy saylandı komandasınıń aǵzası retinde qatnastı. 1978-jılı Guliev dzyudo hám sambo boyınsha «[[SSRA sport sheberi]]» degen abıraylı ataqqa iye boldı hám karateden 7 qara belbew aldı. Ol 1980-jılı [[Ázerbayjan mámleketlik dene tárbiyası hám sport institutı]]n pitkerdi hám keyinirek [[Ázerbayjan Ishki isler ministrligi|Ázerbayjan Respublikası Ishki isler ministrliginiń Policiya akademiyası]]nda yuridikalıq bilim alıp, onı 1997-jılı tamamladı. Sonday-aq, ol Luiziana shtatı Policiya tayarlaw akademiyasın da pitkergen. == Karerası == 1983-jılı Guliev [[Ázerbayjan SSR]]niń [[Ázerbayjan Ishki isler ministrligi|Ishki isler ministrligi]]ne jumısqa kirdi. 1992-jıldan 1994-jılǵa shekem ol Terrorizm hám banditizmge qarsı gúresiw basqarmasınıń baslıǵı lawazımında boldı<ref>{{Cite web |title=Terrorizm və Banditizmlə mübarizə |url=https://azinforum.az/aktual/general-m%C9%99d%C9%99t-quliyev-yubiley-yasini-qeyd-edir/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210509193413/https://azinforum.az/aktual/general-m%C9%99d%C9%99t-quliyev-yubiley-yasini-qeyd-edir/ |archive-date=2021-05-09 |access-date=2019-03-11}}</ref>. Usı waqıt ishinde 1993-jılı ol toqnasıw waqtında oqtan jaraqatlandı, biraq operaciyanı dawam ettirip, jınayatshılardı tabıslı túrde joq qıldı<ref>{{Cite web |title=cinayətkar dəstənin zərərsizləşdirilməsi zamanı ağır güllə yarası alsa da, geri çəkilməmiş və cinayətkarlar zərərsizləşdirilmişdir |url=https://femida.az/az/news/9933/Milli-Q%C9%99hr%C9%99man-M%C9%99d%C9%99t-Quliyev------DOSYE/ |access-date=2020-07-08 |archive-date=2020-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708185402/http://femida.az/az/news/9933/Milli-Q%C9%99hr%C9%99man-M%C9%99d%C9%99t-Quliyev------DOSYE/ |url-status=live }}</ref>. 1994-jıldan 1995-jılǵa shekem Guliev Ishki isler ministrligi Shólkemlesken jınayatshılıqqa qarsı gúresiw bas basqarmasınıń [[Yevlax]]-[[Qazax rayonı|Qazax]] regional bóliminiń baslıǵı bolıp isledi. Bul lawazımda ol barlıq shólkemlesken jınayatshıl toparlardı saplastırdı hám Ázerbayjandaǵı reketke shek qoydı<ref name="istinad456">{{cite web |author= |date= |title=Qulıyev Mədət Qəzənfər oğlu |url=https://shexsiheyet.mia.gov.az/?preview/az/menu/169/ |archive-url= |archive-date= |access-date=13 January 2023 |website= |publisher=shexsiheyet.mia.gov.az |language=az}}</ref><ref>{{Cite web |title=Mədət Quliyevin rəhbərliyi ilə keçirilən əməliyyatlar nəticəsində respublikada fəaliyyət göstərən cinayətkar dəstələr və reket qurupların məhv edilməsi |url=https://femida.az/az/news/9933/Milli-Q%C9%99hr%C9%99man-M%C9%99d%C9%99t-Quliyev------DOSYE/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200708185402/http://femida.az/az/news/9933/Milli-Q%C9%99hr%C9%99man-M%C9%99d%C9%99t-Quliyev------DOSYE/ |archive-date=2020-07-08 |access-date=2020-07-08}}</ref>. 2001 hám 2002-jıllar aralıǵında ol Shólkemlesken jınayatshılıq hám reketke qarsı gúresiw basqarmasınıń baslıǵı bolıp isledi. 2002-jıldan 2004-jılǵa shekem Guliev Ishki isler ministrliginiń Bas basqarmasında Narkotiklerge qarsı gúresiw basqarmasınıń baslıǵı bolıp isledi<ref>{{Cite web |title=''İnterpolun Azərbaycandakı Milli Mərkəzi Bürosunun rəisi'' |url=https://az.trend.az/azerbaijan/politics/814620.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506192433/https://az.trend.az/azerbaijan/politics/814620.html |archive-date=2021-05-06 |access-date=2019-03-11}}</ref><ref name="istinad123">{{cite web |author= |date= |title=Qulıyev MədəT Qəzənfər Oğlu |url=http://anl.az/el/emb/MILLI_QEHREMANLAR/qehremanlarimiz/Quliyev_Medet.pdf |archive-url= |archive-date= |access-date=13 January 2023 |website= |publisher=anl.az |language=az}}</ref>. == Joqarı lawazımları == 2004-jıldan 2006-jılǵa shekem Guliev [[Interpol|Interpol]]dıń Ázerbayjandaǵı Milliy oraylıq byurosınıń baslıǵı bolıp isledi. 2006 hám 2011-jıllar aralıǵında ol Ishki isler ministrligi Tiykarǵı qáwipsizlik basqarmasınıń baslıǵı lawazımın iyeledi. 2011-jılı Guliev Ázerbayjan Respublikasınıń Ádillik ministri orınbasarı hám Penintenciar xızmetiniń baslıǵı etip tayınlandı. Oǵan 2012-jılı 20-noyabrde ádillik [[general-leytenant]]ı ataǵı berildi<ref>{{Cite web |title=General-leytenant ali hərbi rütbəsi |url=http://etatist.com/xeber/32985-mdt-quliyev-general-leytenant-ali-hrbi-rtbsi-verildi.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822045439/http://etatist.com/xeber/32985-mdt-quliyev-general-leytenant-ali-hrbi-rtbsi-verildi.html |archive-date=2017-08-22 |access-date=2019-03-11}}</ref>. 2015-jılı ol Milliy qáwipsizlik ministriniń orınbasarı etip tayınlandı hám Milliy qáwipsizlik ministri wazıypasın atqarıwshı bolıp isledi. 2015-jıldan 2019-jılǵa shekem Guliev Mámleketlik qáwipsizlik xızmetiniń baslıǵı bolıp isledi<ref>{{cite web |author= |date=2015-12-14 |title=M.Q.Quliyevin Azərbaycan Respublikasının Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin rəisi təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=https://president.az/az/articles/view/17159 |archiveurl= |archivedate= |accessdate=2023-01-13 |publisher=[[president.az]] |language=az}}</ref>. Oǵan 2018-jılı 26-sentyabrde [[general-polkovnik]] ataǵı berildi<ref>{{Cite web |title=M.Q.Quliyevə general-polkovnik ali hərbi rütbəsinin verilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı |url=https://president.az/az/articles/view/30115 |archive-url= |archive-date= |access-date= |publisher=president.az}}</ref>. 2019-jılı 20-iyundegi prezidenttiń pármanı menen ol [[Ázerbayjan Qorǵanıw sanaatı ministrligi|Qorǵanıw sanaatı ministri]] etip tayınlandı<ref>{{cite web |author= |date=2019-06-20 |title=M.Q.Quliyevin Azərbaycan Respublikasının müdafiə sənayesi naziri təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 20 iyun 2019-cu il tarixli Sərəncamı |url=https://president.az/articles/33609 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190620163325/https://president.az/articles/33609 |archivedate=2019-06-20 |accessdate=2019-06-20 |publisher=[[president.az]] |language=az}}</ref>. 2023-jılı 18-noyabrde ol Prezidenttiń biylıǵı menen Ázerbayjan Respublikası Qorǵanıw sanaatı ministri lawazımınan bosatıldı<ref>{{Cite web |title=M.Q.Quliyevin Azərbaycan Respublikasının müdafiə sənayesi naziri vəzifəsindən azad edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi |url=https://president.az/az/articles/view/62245 |access-date=2023-11-19 |website=president.az |language=az}}</ref>. Basqa buyrıq penen ol Ázerbayjan Respublikası Qáwipsizlik keńesi xatkeriniń orınbasarı etip tayınlandı<ref>{{Cite web |title=M.Q.Quliyevin Azərbaycan Respublikası Təhlükəsizlik Şurası katibinin müavini təyin edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı » Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi internet səhifəsi |url=https://president.az/az/articles/view/62249 |access-date=2023-11-19 |website=president.az |language=az}}</ref>. == Jeke ómiri == Ol 2021-jıldan baslap Ázerbayjan Avtomobil federaciyasınıń vice-prezidenti hám Ázerbayjan Velosiped sportı federaciyasınıń prezidenti lawazımlarında islep kelmekte<ref>{{cite web |url=https://cycling.az/rehberlik |title=Rəhbərlik |author= |date= |website= |publisher=cycling.az |language=az |access-date= 13 January 2023|archive-url= |archive-date= }}</ref>. Guliev úylengen hám tórt perzenti bar. Ol rus, inglis, nemec hám túrk tillerinde erkin sóyley aladı. == Sıylıqları == Tómendegiler onıń eń áhmiyetli sıylıqları esaplanadı: * [[Ázerbayjannıń milliy qaharmanı]] — 1995-jıl 26-dekabr, Ázerbayjan Respublikasın qorǵaw hám bekkemlewdegi ayrıqsha xızmetleri hám mártligi ushın<ref>{{cite web|url =http://anl.az/down/amq.pdf|archiveurl =https://archive.today/20210820202520/http://anl.az/down/amq.pdf|archivedate =2021-08-20|title =Azərbaycanin Mıllı Qəhrəmanlari|author =|date =2008|publisher =www.anl.az [[Azərbaycan Milli Kitabxanası]]|accessdate =2023-01-13|language =az|url-status =live}}</ref> * 3-dárejeli [[Watanǵa xızmetleri ushın ordeni (Ázerbayjan)|«Watanǵa xızmetleri ushın» ordeni]] (2014-jıl 20-noyabr<ref name="istinad456" />) * 2-dárejeli [[Watanǵa xızmetleri ushın ordeni (Ázerbayjan)|«Watanǵa xızmetleri ushın» ordeni]] (2018-jıl 26-mart<ref>{{Cite web |title="Vətənə xidmətə görə" ordeni |url=https://az.trend.az/azerbaijan/politics/2877242.html |access-date=2019-03-11 |archive-date=2021-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506201839/https://az.trend.az/azerbaijan/politics/2877242.html |url-status=live }}</ref>) * Evropa xızmet ordeni (2022) * Atatúrk atındaǵı xalıqaralıq sıylıq (2022) * Xorvatiya Respublikası Qáwipsizlik hám razvedka basqarmasınıń medalı {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" ! colspan="3" |Sıylıqlar dizimi |- | colspan="3" |'''Ázerbayjan''' [[File:Gold_Star_medal_of_Azerbaijan.png|link=Gold Star Medal (Azerbaijan)|23px]] [[File:AZ_For_Service_to_the_Fatherland_Order_ribbon.svg|link=For Service to the Fatherland Order|55px]] [[File:AZ_For_Service_to_the_Fatherland_Order_ribbon.svg|link=For Service to the Fatherland Order|55px]] [[File:AZ_For_Distinguished_Service_Medal_1st_degree_ribbon.svg|55px]]<br>[[File:AZ For Impeccable Service in Internal Affair Bodies Medal 1st degree ribbon.svg|55px]] [[File:AZ For Impeccable Service in Internal Affair Bodies Medal 2nd degree ribbon.svg|55px]] [[File:Daxili_işlər_orqanlarında_qüsursuz_xidmətə_görə_III_dərəcəli_medalı_-_lent.png|55px]] <br>[[File:AZ_For_the_Services_in_the_Field_of_Military_Cooperation_Medal_ribbon_(2nd_version).svg|55px]] [[File:AZ For Distinction at the Border Medal ribbon (2nd version).svg|55px]] [[File:AZ 100th Anniversary of the Azerbaijani Army Medal ribbon.svg|55px]]<br> [[File:AZ 90th and 95th Anniversaries of the Azerbaijani Police Medal ribbon.svg|55px]] [[File:AZ_100th_Anniversary_of_the_Azerbaijani_Police_Medal_ribbon.svg|55px]] [[File:AZ 90th and 95th Anniversaries of the Azerbaijani Police Medal ribbon.svg|55px]]<br> [[File:AZ_25th_Anniversary_of_the_Special_State_Protection_Service_Medal_ribbon.svg|55px]] [[File:AZ_State_Customs_Committee_Anniversary_Medal_ribbon.svg|55px]] [[File:AZ_10th_Anniversary_of_the_Ministry_of_Emergency_Situations_Medal_ribbon.svg|55px]] '''SSRA''' [[File:ForCombatCooperation_rib.png|40x40px]] [[File:Мастер_спорта_СССР.png|24x24px|Мастер спорта СССР]] |} == Qosımsha qarań == * [[Eldar Mahmudov]] * [[Ázerbayjan Prezidenti]] == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Madat Guliyev}} * [http://caucasusedition.net/monthly-review/azerbaijan-december-2015/ Ázerbayjan – 2015-jıl dekabr] * http://flnka.ru/english/news/11703-mns-ceases-to-exist.html * [http://www.civil.ge/eng/article.php/_print.php?id=29351 Qorǵanıw ministriniń eki jańa orınbasarı tayınlandı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170916052929/http://www.civil.ge/eng/article.php/_print.php?id=29351 |date=16 September 2017 }} * [http://www.oananews.org/content/news/general/azerbaijani-president-appoints-new-first-deputy-minister-national-security Ázerbayjan prezidenti milliy qáwipsizlik ministriniń jańa birinshi orınbasarın tayınladı] {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Guliev, Mádet}} [[Kategoriya:General-leytenantlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı generallar]] [[Kategoriya:Ganjadan shıqqan áskeriy iskerler]] [[Kategoriya:1958-jılı tuwılǵanlar]] lemax4fi7iarrni7ebt2u39gbnheyus 0 40803 226965 2026-04-19T09:40:52Z Kvazimodo 10433 [[Mádet Guliev]] degen betke baǵdarladı 226965 wikitext text/x-wiki #baǵdarlaw [[Mádet Guliev]] 385928vwqlnw89vv3wi2kj52bpf2op0 0 40804 226968 2026-04-19T10:33:32Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Shaxs infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Jimin | súwret = Jimin on the way to SBS Radio, 31 March 2023 (2).jpg | súwret túsindirmesi = Jimin 2023-jıldıń mart ayında | tuwılǵan waqtındaǵı atı = Pak Ji Min | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Pusan|Busan]], Qubla Koreya | oqıǵan jeri = Global Kiber universiteti | kásibi = {{hlist|Qosıqshı|oyınshı}} | belgili isleri...» 226968 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Jimin | súwret = Jimin on the way to SBS Radio, 31 March 2023 (2).jpg | súwret túsindirmesi = Jimin 2023-jıldıń mart ayında | tuwılǵan waqtındaǵı atı = Pak Ji Min | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Pusan|Busan]], Qubla Koreya | oqıǵan jeri = Global Kiber universiteti | kásibi = {{hlist|Qosıqshı|oyınshı}} | belgili isleri = [[Jimin diskografiyası|Diskografiyası]] | sıylıqları = [[File:ROK Order of Cultural Merit Hwa-gwan (5th Class) ribbon.PNG|border|23px]] [[Mádeniyatqa xızmetleri ushın ordeni (Qubla Koreya)|«Mádeniyatqa xızmetleri ushın» Hvagvan ordeni]] (2018) | qolı = Park Jimin Signature (BTS).svg | modul = {{Qosıqshı infoqutısı|embed=yes | janr = {{hlist|[[K-pop]]|[[alternativ R&B]]<ref name="Intro Serendipity">{{cite magazine|url=https://www.billboard.com/music/music-news/bts-jimin-serendipity-love-yourself-her-album-k-pop-south-korea-7950090/|title=BTS Reveal 'Serendipity' Comeback Trailer for 'Love Yourself: Her' Album|last=Herman|first=Tamar|date=September 4, 2018|magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200412125400/https://www.billboard.com/articles/columns/k-town/7950090/bts-jimin-serendipity-love-yourself-her-album-k-pop-south-korea|archive-date=April 12, 2020|url-status=live|access-date=September 7, 2018}}</ref>}} | atqarıwshılıǵı = Vokal | leybl = [[Big Hit Music|Big Hit]] | iskerlik jılları = 2013 – házirgi waqıtqa shekem | topar = [[BTS]] }} | modul2 = {{Infobox Korean name/auto|child=yes|headercolor=transparent | hangul = 박지민 | hanja = 朴智旻 | hanjaref = <ref name="thestarprofile">Mektep hám shańaraq ushın derekler: *{{cite web|url=http://thestar.chosun.com/m/view.html?query=INEEDU&contid=2015043001518|script-title=ko:[더스타프로필] 방탄소년단 지민 "'런닝맨'에 출연하고 싶어요"|last=Jang|first=Eun-kyung|date=April 30, 2015|work=The Star Chosun|language=ko|trans-title=[The Star Profile] I want to appear in 'Running Man'|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024113028/http://thestar.chosun.com/m/view.html?query=INEEDU&contid=2015043001518|archive-date=October 24, 2018|url-status=dead|access-date=October 17, 2018}} *{{cite web|url=https://www.insight.co.kr/news/139663|script-title=ko:자신이 졸업한 초·중·고등학교 전부 '폐교'된 방탄소년단 지민|last=Kim|first=So-yeong|date=February 11, 2018|website=Insight|language=ko|trans-title=All School's Park Jimin Graduated From Have Closed|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207215924/https://www.insight.co.kr/news/139663|archive-date=December 7, 2019|url-status=live|access-date=January 29, 2021}}</ref> }} }} '''Pak Ji Min''' ({{Korean|hangul=박지민}}; [[1995|1995-jıl]] [[13-oktyabr]]), kópshilikke '''Jimin''' [[mononim]]i menen belgili [[Koreya Respublikası|qubla koreyalı]] [[qosıqshı]], qosıqlar avtorı hám oyınshı. 2013-jılı ol [[Big Hit Music|Big Hit Entertainment]] dawıs jazıw leyblı astında qubla koreyalı [[BTS]] boy-bendiniń aǵzası retinde debyut isledi. Jimin BTS atınan úsh jeke trek shıǵardı: 2016-jılı «Lie», 2017-jılı «[[Serendipity (BTS song)|Serendipity]]» hám 2020-jılı «Filter». Olardıń barlıǵı Qubla Koreyanıń [[Gaon Digital Chart|Gaon sanlı chartı]]na kirdi. Ol 2018-jılı ózi teń avtor bolǵan «Promise» atlı birinshi rásmiy jeke qosıǵın (sanlı trek) shıǵardı hám 2022-jılı [[tvN (South Korean TV channel)|tvN]] telekanalınıń ''[[Our Blues]]'' draması saundtreki ushın [[Ha Sung-woon|Xa Son Un]] menen birgelikte «[[With You (Jimin song)|With You]]» duetin jazdı. Jimin 2023-jılı ''[[Face (Jimin album)|Face]]'' atlı debyut jeke albomın shıǵardı, ol Qubla Koreya hám Yaponiyada birinshi orında, al AQShtıń [[Billboard 200|''Billboard'' 200]] chartında ekinshi orında debyut etip, usı chartta eń joqarı orındı iyelegen koreec jeke atqarıwshısına aylandı. Albomnıń «[[Like Crazy (song)|Like Crazy]]» singlı tariyxta AQShtıń [[Billboard Hot 100|''Billboard'' Hot 100]] chartında birinshi orında debyut etken koreec jeke atqarıwshısınıń birinshi qosıǵı boldı<ref>{{Cite magazine |last=Trust |first=Gary |date=2023-04-03 |title=Jimin's 'Like Crazy' Debuts Atop Billboard Hot 100, First Solo No. 1 for a BTS Member |url=https://www.billboard.com/music/chart-beat/jimin-like-crazy-debuts-number-one-first-bts-solo-hot-100-1235297097/ |access-date=2025-03-18 |magazine=[[Billboard (magazine)|Billboard]] |language=en-US |archive-date=April 3, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403175439/https://www.billboard.com/music/chart-beat/jimin-like-crazy-debuts-number-one-first-bts-solo-hot-100-1235297097/ |url-status=live }}</ref>. Sonday-aq, Jimin ''Billboard'' [[Artist 100]] chartında birinshi orındı iyelegen birinshi koreec jeke atqarıwshısı boldı. 2024-jılı ol óziniń ekinshi albomı — ''[[Muse (Jimin album)|Muse]]'' hám [[Billboard Global 200|''Billboard'' Global 200]] chartında birinshi orında debyut qılǵan onıń tiykarǵı «[[Who (song)|Who]]» singlın shıǵardı. == Dáslepki jılları hám bilimi == Pak Ji Min 1995-jılı 13-oktyabrde Qubla Koreyanıń [[Pusan|Busan]] qalasındaǵı [[Geumjeong rayonı]]nda tuwılǵan<ref>{{cite web|url=http://www.topstarnews.net/news/articleView.html?idxno=465003|script-title=ko:[HD테마] 아이돌 대통합 '우정패딩즈'...샤이니 태민-엑소 카이-방탄소년단 지민-워너원 하성운|last=Han|first=Su-ji|date=October 21, 2018|work=TopStar News|language=ko|trans-title=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208135118/http://www.topstarnews.net/news/articleView.html?idxno=465003|archive-date=February 8, 2021|url-status=live|access-date=January 29, 2021}}</ref>. Ol [[Milyang Pak klanı]]nan<ref>{{Cite web |last=고 |first=대현 |date=2021-05-22 |script-title=ko:[움짤] 방탄소년단(BTS) 지민, 글로벌 버터 '꽃받침'~ |trans-title=[Animated Pics] Bangtan Sonyeondan (BTS) Jimin, Global Butter 'Blooming Flower' |url=https://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/314922 |access-date=2024-01-23 |website=[[iMBC]] 연예 |language=ko |archive-date=January 23, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240123123658/https://enews.imbc.com/News/RetrieveNewsInfo/314922 |url-status=live }}</ref>. Jimin 2020-jıldıń avgust ayında [[Global kiber universiteti]]niń teleradioesittiriw hám kewilashar qánigeligin pitkerdi. Oǵan universitettiń eń joqarı sıylıǵı bolǵan Prezident sıylıǵı berildi<ref>{{cite web |author1=관리자 |script-title=ko:2020학년도 글로벌사이버대학교 졸업 수상자 안내 |url=https://www.global.ac.kr/user/nd61807.do?View&boardNo=00012486 |website=Global Cyber University |access-date=19 February 2025 |language=korean |date=2 March 2021 |archive-date=January 26, 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250126110017/https://www.global.ac.kr/user/nd61807.do?View&boardNo=00012486 |url-status=live }}</ref>. 2021-jıldan baslap ol [[Xanyang kiber universiteti|Hanyang kiber universiteti]]nde (Hanyang Cyber University) reklama hám media baǵdarı boyınsha [[Biznesti basqarıw magistrı|biznesti basqarıw magistraturasında]] (MBA) oqıwın dawam ettirmekte<ref>{{cite news|url=https://entertain.naver.com/read?oid=609&aid=0000298280|script-title=ko:방탄소년단 측 "RM·슈가·제이홉 지난해 대학원 입학, 지민·뷔 9월 입학 예정"(공식)|last=Hwang|first=Hye-jin|date=July 7, 2020|work=Newsen|language=ko|trans-title=BTS's "RM, Suga, and J-Hope enrolled in graduate school last year, Jimin and V will be enrolled in September" (Official)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707150601/https://entertain.naver.com/read?oid=609&aid=0000298280|archive-date=July 7, 2020|url-status=live|access-date=March 4, 2021|via=[[Naver]]}}</ref>. == Atqarıwshılıq sheberligi == [[File:Jimin on Melon Music Awards 2016.jpg|alt=Jimin stands on a stage holding his belt while dancing.|thumb|right|upright|Jimin 2016-jılı [[Melon Music Awards|Melon muzıka sıylıǵın]] tapsırıw máresiminde "[[Blood Sweat & Tears (BTS song)|Blood Sweat & Tears]]" qosıǵın atqarıw waqtında.]] Jiminniń vokalı názik hám jaǵımlı dep táriyiplenedi<ref>{{cite news|url=https://entertain.naver.com/read?oid=609&aid=0000038925|script-title=ko:자작곡 '약속' 지킨 방탄소년단 지민, 춤만 잘추는줄 알았다면 오산[뮤직와치]|last=Hwang|first=Hye-jin|date=December 31, 2018|work=Newsen|language=ko|trans-title=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208051833/https://entertain.naver.com/read?oid=609&aid=0000038925|archive-date=December 8, 2019|url-status=live|access-date=December 30, 2018|via=[[Naver]]}}</ref>. Ol BTS aǵzaları arasında hám ulıwma K-pop baǵdarında oǵada sheber oyınshı retinde tán alınǵan<ref name="elite daily">{{cite web|url=https://www.elitedaily.com/p/6-facts-about-jimin-from-bts-the-bands-resident-prince-charming-12189792|title=6 Facts About Jimin From BTS, The Band's Resident Prince Charming|last=Devoe|first=Noelle|date=October 8, 2018|website=[[Elite Daily]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191208051103/https://www.elitedaily.com/p/6-facts-about-jimin-from-bts-the-bands-resident-prince-charming-12189792|archive-date=December 8, 2019|url-status=live|access-date=October 22, 2018}}</ref>, sonday-aq, onıń saxnadaǵı elegant háreketleri hám tartımlılıǵı jiyi maqtaladı. 2018-jılı shıqqan ''[[Burn the Stage: The Movie#Adaptation|Burn the Stage]]'' hújjetli filminde Jimin óziniń [[Perfekcionizm (psixologiya)|perfekcionizm]] mashqalasına toqtalıp ótedi<ref name="elite daily"/>. 2023-jılı Jimin pop-atqarıwshı retinde «qosıq aytıwda da, oynawda da joqarı qábilet kórsetiwdi, túrli muzıkalıq janrlar hám temalarda atqarıwdı maqset etetuǵının», sonday-aq, bunıń ushın «densawlıqqa zıyan jetkizbeytuǵın hám turaqlı joldı tańlaytuǵınlıǵın» málim etti<ref>{{cite web |last1=Kim |first1=Da-hye |last2=Ryu |first2=Ga-young |title=Jimin on the things that make him 'Jimin' |date=March 15, 2023 |url=https://www.vogue.co.kr/2023/03/15/jimin-on-the-things-that-makes-him-jimin/ |access-date=8 May 2024}}</ref>. Ol qosıqshı [[Rain (atqarıwshı)|Rain]]di ózi ushın ilham deregi, hám qosıqshı, hám atqarıwshı bolıwına túrtki bolǵan tiykarǵı sebeplerdiń biri retinde atap ótedi<ref>{{cite web|url=https://www.politicalanalysis.co.za/k-pop-news-bts-members-a-comprehensive-profile/|title=K-pop News: BTS members, a comprehensive profile|date=April 8, 2018|website=Political Analysis South Africa|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522062724/https://www.politicalanalysis.co.za/k-pop-news-bts-members-a-comprehensive-profile/|archive-date=May 22, 2019|url-status=live|access-date=October 17, 2018}}</ref>. == Jeke ómiri == 2018-jıldan baslap Jimin óziniń toparlasları menen birge Qubla Koreyanıń Seul qalasındaǵı [[Hannam-dong]]ta jasap atır<ref>{{cite news|url=https://news.joins.com/article/22766833|script-title=ko:[라이프트렌드] 유명인이 반한 한남동, 최고급 주거지로 뜬 이유|last=Han|first=Jin|date=July 3, 2018|website=[[Korea JoongAng Daily]]|language=ko|trans-title=[Life trend] The reason why Hannam-dong, which celebrities fall in love with, has emerged as a luxury residence|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421121021/https://news.naver.com/main/read.nhn?mode=LSD&mid=sec&sid1=101&oid=025&aid=0002833392|archive-date=April 21, 2019|url-status=dead|access-date=August 17, 2018|via=Naver}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.vulture.com/2022/06/bts-hiatus-solo-projects.html|title=BTS Announce Hiatus, Promise Best Moment Is Yet to Come|last=Curto|first=Justin|date=June 14, 2022|work=[[Vulture (website)|Vulture]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220614153824/https://www.vulture.com/2022/06/bts-hiatus-solo-projects.html|archive-date=June 14, 2022|url-status=live|access-date=May 12, 2024}}</ref>. 2021-jılı ol usı aymaqtan {{KRWConvert|5.9|b|lk=on|year=2021|showdate=no}} qunǵa iye kóshpes múlk satıp aldı<ref>{{cite web|url=https://www.skyedaily.com/news/news_view.html?ID=132767|script-title=ko:방탄소년단 RM·지민 나인원한남 소유주됐다|trans-title=BTS RM·Jimin become Nine One Hannam owners|last=Moon|first=Yong-gyun|date=June 2, 2021|work=Sky Edaily|language=ko|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707162714/https://www.skyedaily.com/news/news_view.html?ID=132767|archive-date=July 7, 2023|url-status=live|access-date=July 7, 2023}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * {{Commons category-inline}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Jimin| ]] [[Kategoriya:1995-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:BTS aǵzaları]] [[Kategoriya:Geumjeong rayonınan shıqqanlar]] [[Kategoriya:Pusannan shıqqan qosıqshılar]] [[Kategoriya:K-pop qosıqshıları]] [[Kategoriya:Qubla koreyalı erkek pop-qosıqshılar]] [[Kategoriya:Qubla koreyalı erkek qosıqshı-avtorlar]] [[Kategoriya:Qubla koreyalı erkek aydollar]] qshu3udz3psv96sv9x3k7szrjc1bdw6