Wikipedia kaawiki https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Media Arnawlı Talqılaw Paydalanıwshı Paydalanıwshı talqılawı Wikipedia Wikipedia talqılawı Fayl Fayl talqılawı MediaWiki MediaWiki talqılawı Úlgi Úlgi talqılawı Járdem Járdem talqılawı Kategoriya Kategoriya talqılawı Portal Portal talqılawı TimedText TimedText talk Modul Modul talqılawı Event Event talk 0 322 227440 212055 2026-05-01T08:21:05Z Kvazimodo 10433 /* Tariyxı */ qosımshalar 227440 wikitext text/x-wiki {{Mámleket infoqutısı|atı=Qazaqstan|mámleket_jergilikli_atı={{lang-kk|Қазақстан Республикасы, Qazaqstan Respublikasy}}|súwret_karta=Kazakhstan (orthographic projection).svg|súwret_bayraq=Flag of Kazakhstan.svg|súwret_gerb=Coat_of_arms_of_Kazakhstan.svg|paytaxtı=[[Fayl:Emblem of Astana (latin).svg|22px]] [[Astana]]|pul_birligi=[[Qazaqstan teńgesi]]|jetekshi_hámeli_1=[[Qazaqstan Prezidenti]]|jetekshi_atı_1=[[Qasım Jomart Toqaev]]|waqıt_utc=+5<ref>{{Web deregi | url = https://www.zakon.kz/obshestvo/6425975-kazakhstan-perekhodit-na-edinyy-chasovoy-poyas-chto-nuzhno-znat.html| bet = Казахстан переходит на единый часовой пояс: что нужно знать| til = ru| at = | familiya = | jumıs = [[zakon.kz]]| sáne = 2024-jıl 29-fevral | qaralǵan sáne = }}</ref>|telefon_prefiksi=7|maydan=2,724,900|pul_birligi_kod=KZT|maydan_orın=9|uran=Alash! <small>(tariyxıy)</small><br>Alǵa Qazaqstan! <small>(rásmiy emes)</small>|mámleket_gimni=Kazakhstan National Anthem 2012.ogg|gimn=Meniń Qazaqstanım|xalıq={{ósiw}} 19 186 015<ref>{{Web deregi | avtor = | url = https://web.archive.org/web/20220902140633/https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT464825| bet = 2021 жылғы Қазақстан Республикасы халқының ұлттық санағының қорытындылары| til = | jumıs = | baspaxana = stat.gov.kz| sáne = 4 қараша 2021 | qaralǵan sáne = 2021-jıl 7-noyabr }}</ref>|xalıq_dizim_jıl=2021|xalıq_tıǵızlıq=7,2<ref>{{Web deregi | url = https://countrymeters.info/en/Kazakhstan| bet = Kazakhstan Population| avtor = | sáne = | jumıs = | baspaxana = countrymeters.info| qaralǵan sáne = 2022-jıl 29-noyabr | til = en}}</ref>|xalıq_orın=62|xalıq_orın_tıǵızlıq=184|JIÓ={{ósiw}} 574,10 mlrd<ref name=IMF>{{Web deregi | url = https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2020/October/weo-report?c=512,612,911,912,419,611,469,915,429,433,439,916,443,917,446,672,682,686,449,564,453,456,726,732,463,923,744,925,466,927,487,474,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2018&ey=2025&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=,&br=1| bet = Report for Selected Countries and Subjects| baspaxana = International Monetary Fund| jumıs = IMF| qaralǵan sáne = 26 қараша 2022 }}</ref>|JIÓ_orın=43|JIÓ_jan_basına={{ósiw}} 30 876|JIÓ_nominal_jan_basına_orın=54|internet_domeni=[[.kz]], [[.қаз]]|iso3166code=KZ}} '''Qazaqstan''' yaki rásmiy '''Qazaqstan Respublikası''' ({{lang-kk|Қазақстан Республикасы, Qazaqstan Respublikasy}}) — [[Shıǵıs Evropa]] hám [[Orta Aziya]]da jaylasqan mámleket. Batısta [[Edil]] dáryasınıń tómengi aǵısınan, shıǵısta [[Altay tawları]]nan, qublada [[Batıs Sibir]] tegisliginen, qubla-batıstaǵı [[Qızılqum |Qızılqum shóli]] menen [[Tyanshan |Tyanshan taw dizbegi]]ne shekem sozıladı. Qazaqstan [[Kaspiy teńizi|Kaspiy]] teńizi arqalı [[Ázerbayjan|Azerbayjan]], [[Iran]] mámleketlerine, Edil dáryası hám [[Edil-Don]] kanalı arqalı [[Azov teńizi]] hám [[Qara teńiz]]ge shıǵa aladı. Tikkeley okeanǵa shıǵa almaytuǵın mámleketler qatarında. Qazaqstan 5 mámleket penen shegaralas. Qazaqstannıń arqa tárepten [[Rossiya|Rossiya Federatsiyası]] menen shegarası dúnyadaǵı eń uzın shegara (7591 km), qublada [[Túrkmenstan]], [[Ózbekstan|Ózbekistan]] hám [[Qırǵızstan|Qırǵızstan,]] shıǵısta [[Qıtay]] menen shegaralas. Ulıwma shegarasınıń uzınlıǵı – 13 394 km. Batısta Kaspiy teńizi menene (2000 km), qubla batısta [[Aral teńizi]] menen juwıladı. 2024-jıl 1-marttaǵı esap boyınsha xalıq sanı – 20 075 271 adam(dúnyada bul kórsetkish boyınsha 62-orın). Jer maydanı boyınsha dúnyada 9-orın(2 724 902 км²). Qazaqstanda túrli millet wákilleri jasaydı. Xalıqtıń basım kópshiligi jergilikli qazaqlar – 70,18%<ref>[https://qazaqstan.tv/news/149278/ Биылғы Ұлттық халық санағының алғашқы нәтижесі белгілі болды]</ref> , ruslar 18,42%, ózbekler 3,29%, ukrainlar 1.36%, uyǵırlar 1,48%, tatarlar 1,06%, basqa xalıqlar 5,38% (2021)<ref name="etno2021">{{Web deregi | url = https://stat.gov.kz/api/getFile/?docId=ESTAT414397| bet = Численность населения Казахстана по отдельным этносам на начало 2021 года| baspaxana = [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Ұлттық статистика бюросы]]| til = ru| qaralǵan sáne = 2021-jıl 1-may }}</ref>. Xalıqtıń 75% tten aslamın musılmanlar quraydı,pravoslav xristianlar 21%, qalǵanı basqqa din wákilleri(2009)<ref name="2009 Census">{{Web deregi | url = http://www.eng.stat.kz/news/Pages/n1_12_11_10.aspx| bet = The results of the national population census in 2009| sáne = 2010-jıl 12-noyabr | baspaxana = [[Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросы|Қазақстан Ұлттық статистика бюросы]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-yanvar }}</ref>. Mámleket paytaxtı — [[Astana]] qalası. Mámleketlik tili — [[Qazaq tili|qazaq tili.]] [[Rus tili]] mámleketlik uyımlarda hám jergilikli ózin-ózi baqsarıw uyımlarında rásmiy túrde qazaq tili menen teń qollanıladı. Ekonomikalıq jaqtan rawajlanıp atırǵan mámleketler qatarında. Mámlekettiń jalpı ishi ónimi JIO (nominal) – $205,539 mlrd (2018). Tiykarǵı ekonomikalıq baǵdarı — janılǵı energetika tarawında shiyki zat tayarlaw, awıl-xojalıǵı. Tiykarǵı pul birligi – teńge. 1991-jıl 16-dekabrde [[SSSR]] ıdırawı menen Qazaqstan óz suverenitetin járiyalaydı, xalıqaralıq maydanda ǵarezsiz mámleket sıpatında tán alınadı. 1992-jıl 2-marttan BMSH nıń aǵzası. Sonıńday-aq Evropada qáwipsizlik hám birge islesiw shólkemi, Kollektiv qáwipsizlik haqqındaǵı shártnama shólkemi, [[SHanxay birge islesiw shólkemi]] hám Evraziya ekonomikalıq jámiyeti sıyaqlı birqatar xalıqaralıq shólkemlerge aǵza. == Mámleketlik dúzilisi == [[Fayl:Mega.jpg|thumb|270px| Mega Aqtobe]] [[Fayl:Ordabasy Plaza (Shymkent).jpg|thumb|200px|Shımkent – Orda Bası]] Qazaqstan – basqarıwdıń prezidentlik formasındaǵı unitar mámleket. Ámeldegi konstituciyası 1995-jıl 30-avgusttaǵı referendumda qabıl etilgen; 1998-jıl 7-oktyabrde ózgeris hám qosımshalar kirgizilgen.<ref>[http://news.ucoz.kz/board/1-1-0-208 Nazarbaev otkazalsya ot referenduma i reshil provesti dosrochnie vibori]</ref> Mámleket baslıǵı — prezident (2019-jıl aprelden [[Qasım-Jomart Toqayev]]), ol ulıwmalıq, teń hám tuwrıdan-tuwrı saylaw huquqı tiykarında jasırın dawıs beriw jolı menen 5 jıl múdddetke saylanadı, nızam shıǵarıwshı hákimiyattı 2 palatalı parlament (Senat hám Májilis), atqarıwshı hákimiyattı bas wázir basshılıǵındaǵı húkimet ámelge asıradı. == Tiykarǵı siyasiy partiyaları hám kásiplik awqamları == Qazaqstan agrar partiyası, 1999-JÍl yanvarda dúzilgen; Puqaralıq partiyası, 1998-jÍL noyabrde tiykar salınǵan; Qazaqstan demokratiyalıq partiyası, 2004-jıl aprelde dúzilgen; Aq jol (Aq jol) demokratiyalıq partiyası, 2002-jıl martta dúzilgen; Qazaqstan «Awıl» social-demokratiyalıq partiyası, 2000-jılı yanvarda shólkemlestirilgen; Xalıq kommunistlik partiyası, 2004-jıl aprelde dúzilgen; Qazaqstan kommunistlik partiyası, 1991-jıl dúzilgen; «Qazaqstannıń demokratiyalıq tańlawı» xalıq partiyası, 2001-jılı noyabrde tiykar salınǵan; Qazaqstan watansúyiwshilik partiyası, 2000-jılı shólkemlestirilgen; Respublikalıq «NurWatan» siyasiy partiyası, 1999-jılı yanvarda shólkemlestirilgen; «Ruwxaniyat» partiyası, 2003-jıl aprelde dúzilgen. Qazaqstan erkin kásiplik awqamları konfederaciyası, 1991-jıl avgustta dúzilgen; Qazaqstan miynet konfederaciyası, 2004-jılı 2-martta shólkemlestirilgen, 1990-jılı oktyabrde tiykar salınǵan. == Aymaqlıq bóliniwi == [[Fayl:Kazakhstan provinces and province capitals en 2022.png|thumb|450px|Qazaqstannıń aymaqlıq bóliniwi]] Qazaqstan 17 wálayat hám respublikalıq áhmiyetke iye 3 qala ([[Almatı]], [[Astana]], [[Shımkent]]) 186 rayon, 174 awıllıq okrugten ibarat. {| class="wikitable" |- bgcolor="#efefef" ! Bóliniwi !! Orayı!! Maydanı (kv.km)!! Xalqı (1-iyun 2023-jıl. adam) |- ! Respublikalıq áhmiyetke qala | [[Almatı]] ||451 || 2 185 596 |- ! Respublikalıq áhmiyetke iye qala | [[Astana]] ||710,2 || 1 376 528 |- ! Respublikalıq áhmiyetke iye qala | [[Shımkent]] ||506 || 1 203 184 |- ! Respublikalıq áhmiyetke iye qala | [[Bayqońır]] || 57 || 34 578 |- ! Almatı wálayatı | Qonaev ||105263 || 1 516 506 |- ! Shıǵıs Qazaqstan wálayatı | Óskemen || 97800 || 729813 |- ! Qaraǵandı wálayatı | Qaraǵandı || 239045 || 1 136177 |- ! Jambıl wálayatı | Taraz || 144264 || 1 222093 |- ! Turkistan wálayatı | Turkistan || 117249　|| 2 132 208 |- ! Qostanay wálayatı | Qostanay || 196001 || 831860 |- ! Aqtóbe wálayatı | Aqtóbe || 300629 || 933267 |- ! Qızıl Orda wálayatı | Qızıl Orda || 226019 || 803681 |- ! Pavlodar wálayatı | Pavlodar || 124800 || 755543 |- ! Aqmola wálayatı | Kókshetaw || 146219　|| 788723 |- ! Mańǵıstaw wálayatı | Aqtaw || 165642 || 775805 |- ! Batıs Qazaqstan wálayatı | Oral || 151339 || 690712 |- ! Atıraw wálayatı | Atıraw || 118631 || 698210 |- ! Qubla Qazaqstan wálayatı | Petropavl || 97993　|| 533127 |- !Abay wálayatı | Semey || 185500　|| 610292 |- ! Jetisuw wálayatı |Taldıqorǵan || 118648 || 699277 |- ! Ullıtaw wálayatı | Jezqazǵan || 188936 || 221823 |} [[Fayl:Modern Almaty.jpg|thumb| alt=A.|[[Almatı]]]] [[Fayl:Soyuz TMA-3 launch.jpg|thumb|alt=A.|Bayqońır kosmodromı]] [[Fayl:Nurdaulet mosque 1.jpg|230px|right|thumb|[[Aqtóbe|Aqtóbe qalası]]]] == Tariyxı == {{main|Qazaqstan tariyxı}} Házirgi Qazaqstan aymaǵında eramızǵa shekemgi 4-3-mıń jıllıqlarda (eneolit dáwiri) jaylaw sharwashılıǵı payda boldı. Eramızģa shekemgi I mıń jıllıq ortalarında hind-iran xalıqlarına tiyisli sak, massaget hám skif dala qáwimleri jaylaw sharwashılıǵı menen shuģıllana basladı. Bul qáwimler, tiykarınan, kóshpeli hám yarım kóshpeli sharwashılıq penen shuģıllanǵan, ónermentshilik hám diyqanshılıq penen de shuģıllanǵan. Eramızģa shekemgi 329-jılda [[Aleksandr Makedonskiy]] hám onıń áskerleri házirgi Qazaqstannıń qubla shegarası boylap, házirde Sırdárya dep atalatuģın Yaksart dáryası boyında skiflerge qarsı Yaksart sawashın alıp barǵanı grek dereklerinde saqlanıp qalǵan. Eramızģa shekemgi 3-1-ásirde házirgi Qazaqstan aymaǵında [[Qanǵ]] mámleketi júzege keldi. Eramızdıń VI ásir ortalarında [[Túrk qaǵanlıǵı]], VIII ásir baslarında [[Ili dáryası|Ili]] hám [[Chu]] dáryaları aralıǵındaǵı úlkelerde turgashlar, 766-jılı [[Qarluqlar]] mámleketi dúzildi. Turgashlar, keyinirek Qarluqlar qaǵanlıǵında (766-940) ónermentshilik hám sawda orayları bolǵan qalalar ([[Taraz]] hám basqa) payda boldı. 8-10-ásirlerde Qazaqstan qublasında islam dini tarqaldı. 9-11-ásirlerde Qazaqstannıń batıs hám qubla-batıs aymaqları oguzlar mámleketi quramında bolǵan. 8-11-ásirlerde arqa-shıǵıs hám oraylıq aymaqlarda qımaqlar hám qıpshaqlar jasaǵan (bul úlken aymaq Deshti Qıpshaq dep atalǵan). X ásirdiń 1-yarımında Jetisuwǵa shıǵıs Túrkstannan yaǵmalar bastırıp kirdi. Olardıń hújimi nátiyjesinde Qarluq qaǵanlıǵı bólsheklenip, onıń ornında [[Qaraxaniyler]] mámleketi payda boladı. 1219-21-jılları mongollar tárepinen basıp alınıp, Shıńģısxan ulları arasında bólistiriledi. Mongollar húkimdarlıǵı dáwirinde Qazaqstan [[Altın Orda]] quramında, ol bólsheklengennen keyin, Aq Orda hám Mongolstan quramında bolǵan. [[Amir Temur|Ámir Temur]] 1391-jılı [[Toqtamıs]]qa qarsı atlanısı waqtında Qazaqstandaģı Ulıǵtaw (Ulutov) da qorǵan qurǵan hám tas kesiwshilerge saparı haqqında tasqa jazıp qaldırıwdı etken. Aradan 200 jıl ótkennen soń, [[Abdullaxan II]] de Deshti Qıpshaqqa júrisinen estelik sıpatında Ulıǵtawda meshit qurdırǵan. Úlken aymaqtı birlestirgen Aq Orda XIV ásir aqırı - XV ásir baslarında bir neshe múlklerge bólinip ketti (tiykargı aymaqlardı birlestirgen Noǵay Orda hám Ózbek xanlıǵı olardıń en irileri bolǵan). XV ásir aqırında Jetisuwda Qazaq xanlıǵı júzege keldi. XVI ásir baslarında qazaq elatınıń uzaq dawam etken qáliplesiwi juwmaqlandı. Qasımxan dáwirinde (1511-23) Qazaq xanlıǵı bekkemlenip, shegarası keńeydi, xalıq sanı kóbeydi. XVI ásir ortalarında Noǵay Ordası, keyin ala Mongolstan hám Sibir xanlıqları bólinip ketti. Qazaq xanlıǵı júzlerge bólinip, Úlken júz (Jetisuw), Orta júz (Oraylıq Qazaqstan) hám Kishi júz (Batıs Qazaqstan) dep atala basladı. 17-ásirde juzlar aymaqlarında ģárezsiz xanlıqlar payda boldı. XVIII ásir baslarında Qazaqstanģa Jungariya xanlıǵı qáwip salıp turdı (1729-jil jungarlar Úlken júzdiń kóplegen jerlerin basıp aldı). 1726-jılı Abulxayırxan Kishi júz aqsaqalları atınan Rossiya patshasına puqaralıqqa alıwdı sorap múrájáát etti. 1731-jıl Kishi júz Rossiya quramına kirip basladı. 1731-40-jılları Orta júzdiń ayırım xan hám sultanları Rossiya puqaralıǵın qabıl etti. 18-ásir ortalarında qazaq sultanları arasında kelispewshilik kúsheyip, aqırında Abılqayırxan óltirildi (1748). Onıń balası Nuralı kishi júz xanı bolıp, patsha hákimshiligine súyendi hám óz hákimiyatın Orta júzdiń bir bólegine, sonday-aq, Xiywaǵa da taratıwǵa háreket etti. Biraq ol sátsizlikke ushıradı. Junǵarlardıń Qıtaydan jeńiliwi nátiyjesinde (1758) aymaǵınıń úlken bólimi junǵarlar húkimdarlıǵı astında bolgan Úlken júzde manjurlar húkimdarlıǵı ornatılıw qáwpi payda boldı. Qazaqstannıń qubla aymaqları, sonıń ishinde, Shimkent te Qoqan xanlıǵı quramına kirdi. XIX ásir baslarında Orta júz xanları Buke (1815), Vali (1819) óliminen soń patsha húkimeti xan hákimiyatın saplastırıp, 1822-jıldan baslap jańa basqarıw sistemasın engizdi. 1824-jılı Kishi júzde de xan hákimiyatı saplastırıldı; urıw aqsaqallarınıń hákimiyatın shekleytuǵın aymaqlıq basqarıwǵa ótildi. Dasht jerleriniń qubla aymaqları [[Qoqan xanlıǵı|Qoqan]] hám Xiywa xanlıqlarınıń quramında qaldı. 1853-jıl Orenburg hám Samara general-gubernatorı V.A. Perovskiy Qoqan Xanlıǵına qaraslı [[Aqmeshit qorǵanı]]n iyelep, onı tayanısh punktge aylandıradı. 1854-jılı Verniy qorǵanı (házirgi Almatı) qurıladı. Rossiyanın tásiri kúsheyip baratırǵanınan qáwipsingen Qoqan xanı Xudayarxan 1860-jıldıń gúzinde ruslardıń Verniy qorǵanın basıp alıw ushın 20 mıń ásker jiberdi. Sol jıldıń oktyabrinde rus áskerleri qazaq otryadlarınıń járdeminde Uzınaǵash oypatlıǵında Qoqan xanı áskerlerin jeńiliske ushırattı. Nátiyjede Jetisuwdıń barlıq bólimi Rossiyaǵa qosıp alındı. XIX ásirdiń 60-jıllarında qazaq jerleriniń Rossiyaǵa qosıp alınıwı juwmaqlandı. Patsha húkimeti úlkede hákimshilik reformalar ótkerdi. 1867-jılı Túrkstan general-gubernatorlıǵı quramında Jetisuw hám Sırdárya wálayatları, 1868-jılı Orenburg general-gubernatorlıǵı quramında Ural hám Torgay wálayatları, Batıs Sibir (keyin ala Dasht) general-gubernatorlıǵı quramında Akmolinsk hám Semipalatinsk wálayatları shólkemlestirildi. Walayatlar uyezdlerge, uyezdler volostlarga, volostlar awıllarǵa bólindi. Barlıq jerler mámleket múlki dep járiyalandı. 1867-68-jıllardaǵı reformalar qazaq jámáátleriniń barlıq qatlamlarında narazılıqtı payda etti. Nátiyjede kolonizatorlıq zulımlıǵına qars1i qozǵalań kóterildi. Qazaqstan Rossiya sanaatı ushın óz tovarların satıw bazarı hám shiyki zat bazası bolıp qaldı. [[Birinshi jáhán urısı]] jıllarında (1914-1918) awıl xojalıq ónimleri hám sharwa malların massalıq tartıp alıw, salıqlardıń kóbeyiwi, qımbatshılıq, qazaq xalqınıń márdikarlıqqa jiberiliwi (1916) xalıq arasında kóterilislerdiń háwij alıwına sebep boldı. 1916-jılǵa kelip kóterilisler Qazaqstannıń pútkil aymaģın qamtıp alǵan milliy azatlıq háreketine aylandı. Ásirese, bul háreket Torǵay wálayatında uzaq dawam etip, oǵan xalıq qaharmanı Amangeldi Imanov basshılıq etti. 1917-jıl noyabr - 1918-jıl fevralda Qazaqstanda sovet hakimiyatı ornatıldı. Qazaqstannıń Sırdárya hám Jetisuw wálayatları 1918-jılı aprelde dúzilgen Túrkstan ASSR quramına kirgizildi. 1920-jıl 26-avgustta RSFSR quramında Qırǵızstan (Qazaqstan) ASSR dúzildi. 1920-jıl 4-12-oktyabrde Orenburgta bolıp ótken Qazaqstan Sovetlerinin shólkemlestiriw qurıltayı RSFSR quramında Qazaqstan ASSR dúzilgenligin járiyaladı. 1936-jıl Qazaqstan ASSRı SSSR quramındaģı awqamlas respublikaga aylandırıldı. 1990-jıl 25-oktyabrde mámleketlik suvereniteti haqqındaǵı deklaraciya qabıl etildi. 1990-jılı 10-dekabrde respublika dep ataldı. 1991-jılı 16-dekabrde respublika Joqarǵı keńesi mámleketlik gárezsizligi haqqında nızam qabıl etildi. 1991-jılı 21-oktyabrde ǴMDA quramına kirdi. Qazaqstan – 1992-jıldan [[BMSh|BMSH]] aǵzası. 1992-jılı 23-oktyabrde Ózbekistan menen diplomatiyalıq múnásibetler ornatqan. Qazaqstan milliy bayram – 16-dekabr – Ǵárezsizlik kúni. == Geografiyası == Qazaqstan Respublikasınıń jer maydanı 2,7 million kvadrat kilometr. Jer maydanı jaǵınan dúnyadaǵı eń iri mámleketler qatarına kiredi. Bul kórsetkish boyınsha [[Rossiya]], [[Kanada]], [[Qıtay]] , [[AQSh]], [[Braziliya]], [[Avstraliya]], [[Hindstan]] hám [[Argentina]]dan keyin 9-orında tur. Respublika [[Evraziya]] materiginiń orayında, barlıq okeanlardan teńdey uzaqlıqta jaylasqan. Respublika batısında [[Edil dáryası]] basseyninen shıǵısında Altay tawlarınıń shıńlarına shekem 3 mıń km ge shekem, arqada [[Batıs Sibir]] tegisliginen (Arqa Qazaqstan tegisligi) qublada [[Qızılqum shóli]] hám [[Tyan-Shan taw dizbegi]]ne shekem 1600 km ge shekem sozıladı. Qısqa arqa noqatı (55 26 s.e.) [[Shıǵıs Evropa]] tegisliginiń oraylıq bólimi hám Britaniya atawlarınıń qublasına, qubla noqatı bolsa (40-56 s.e.) [[Kavkaz artı]] hám [[Qubla Evropa]]nıń [[Jer orta teńizi|Jer Orta teńizi]] regionındaǵı mámleketlerdiń keńligine sáykes keledi. Qazaqstan ortasha hám qubla keńliklerde jaylasqan. Geografiyalıq ornına qaray toǵaylı dala, dala, shólistan hám shól zonaları qáliplesken. Mámlekettiń batıs noqatı (46-27 sh.b.) Elton hám Basqınshaq kólleri átirapına, al shıǵıs noqatı (87 20 sh.b.) Buxtarma dáryasınıń saǵasına tutas keledi. Aymaǵınıń 10 procenti biyik tawlı aymaqlar, qalgan bólimi oypatlıq, tegislik, plato, qırlı jerler. Qazaqstannıń eń biyik jeri - [[Xantańiri shıńı]] (6995 m, qar qorshawı menen qosıp esaplaǵanda 7010 m). Ol Tyan-Shan taw dizbeginde jaylasqan. [[Kaspiy teńizi]]niń shıǵıs jaǵasında mámlekettiń eń oypat jeri Qaraqiya oypatı teńiz qáddinen 132 m tómende jaylasqan. == Ekonomikası == <gallery> Fayl:Modern Almaty.jpg|Rawajlanǵan Almatı Fayl:Kazah tenge.jpg|[[Qazaqstan teńgesi]] </gallery> Ǵárezsizlik dáwirinde Qazaqstanǵa dúnyanıń 120 dan aslam mámleketinen 330 milliard dollar sırt el investiciyası tartıldı. [[Jáhán Banki]]niń «Biznes júrgiziw 2020» esabatında Qazaqstan dúnyada 25-orındı iyeledi hám minoritar investorlardıń huqıqların qorǵaw boyınsha dúnyadaǵı eń jaqsı mámleket boldı. Qazaqstannıń JIÓ 179,332 mlrd. AQSh dolların quraydı hám jıllıq ósiw páti 4,5% ke teń. Qazaqstannıń JIÓ jan basına 9 686 AQSh dolların quraydı. Qazaqstan [[Qıtay]] hám [[Qatar]]dan keyin XXI ásirdiń birinshi on jıllıǵınıń eń jedel 25 ekonomikası arasında úshinshi orındı iyeleydi. Qazaqstannıń dúnya sawdasındaǵı roli hám jańa Jipek jolındaǵı oraylıq orında jaylasıwı mámleketke milliardlaǵan xalıqqa óz bazarların ashıw imkaniyatın berdi. Qazaqstan 2015-jılı Jáhán sawda shólkemine aǵza boldı. Qazaqstan ekonomikasınıń jáhán ekonomikasındaǵı úlesin anıqlawdıń tiykarǵı kórsetkishin mámlekettiń xalıqaralıq sawdadaǵı úlesine qarap anıqlaw múmkin. Qazaqstannıń sırtqı sawda aylanısı jıldan-jılǵa ósip barmaqta: 1995-jılı 9 milliard dollar bolǵan bolsa, 2008-jılı 109 milliard dollarǵa jetti. Tiykarǵı ósiw neft qazıp shıǵarıw hám metallurgiya tarawına tuwra kelmekte. Eksport ónim islep shıǵarılatuǵın kólemniń artıwı hám bahanıń qımbatlawı menen baylanıslı. Importtıń kólemi bolsa ónimdi islep shıǵarıw ushın zárúr bolǵan mashina hám úskenelerdi satıp alıw nátiyjesinde ósti. 2009-jılı sırtqı sawda aylanısı 34 procentke tómenlep ketti, onıń tiykarǵı sebebi neft hám metall bahasınıń tómenlewi boldı. Biraq, 2010-jıldan baslap bahalardıń qayta kóteriliwi sebepli jedel rawajlanıw baqlandı, nátiyjede eksport-import operaciyaları kólemi 137 mlrd. dollardı quradı. Eksport (92 mlrd dollar) importtan eki ese kóp (45 mlrd dollar). Eksporttıń 75 procenti mineral resurslar, eń úlken bólegi neft, gaz, kómir, uran sıyaqlı paydalı qazılmalardıń úlesine tuwra keledi. Qalǵan 13% ti metallar hám 3,4% ti awıl xojalıǵı ónimleri (tiykarınan biyday), 4,2% ti ximiya sanaatı ónimleri quraydı. Tiykarģı qazıp alıwshı tovar qayta islenbegen tábiyiy qazılmalardı quraydı. Qazaqstan dúnya sawda bazarında tábiyǵıy resurslardı támiyinlewshi sıpatında xızmet etedi. Qazaqstan [[Jáhán sawda shólkemi]]ne 2015-jıl 22-iyunda aǵza boldı. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons|Qazaqstan}} {{Commons kategoriya|Kazakhstan}} * [http://www.akorda.kz Prezidenttiń rásmiy saytı] * [https://web.archive.org/web/20190601204815/http://parliament.kz/ Parlamenttiń rásmiy saytı] * [https://web.archive.org/web/20070611161248/http://www.government.kz/kz/default.asp Húkimettiń rásmiy saytı] * [http://www.e.gov.kz Qazaqstan Respublikasınıń elektron húkimeti] * [https://web.archive.org/web/20060623063514/http://whp057.narod.ru/kazax.htm Vsemiyrnıy İystoriycheskiyy Proekt:Kazaxstan] * [https://web.archive.org/web/20120119000951/http://www.dmoz.org/World/Kazakh/Regiyond%C4%B1q/Aziyya/Qazaqstan/ Qazaqstan] {{Aziya}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Qazaqstan}} [[Kategoriya:Qazaqstan| ]] [[Kategoriya:Mámleketler]] [[Kategoriya:Aziya]] [[Kategoriya:Evropa]] [[Kategoriya:Oraylıq Aziya mámleketleri]] [[Kategoriya:Aziya mámleketleri]] [[Kategoriya:Respublikalar]] dd58ucuy4nbsvkd1fc6atfof7e0p8g9 0 3157 227417 164190 2026-04-30T21:08:46Z Kvazimodo 10433 Kvazimodo atlı paydalanıwshı [[Nikolay Vasilyevich Gogol]] betin [[Nikolay Gogol]] betine kóshirdi 164190 wikitext text/x-wiki {{Jazıwshı infoqutısı}} [[Fayl:Gogol Portrait.jpg|upright|thumb|Nikolay Gogol (Fyodor Moller, 1840)]] '''Nikolay Vasilyevich Gogol''' (russha: ''Николай Васильевич Гоголь''; 31 mart, 1809 – 4 mart, 1852) ullı [[Rossiya|rus]] jazıwshısı bolǵan. [[Kategoriya:Jazıwshılar]] {{Qáteler}} {{shala}} == Derekler == {{Derekler}} g44ixd9mtrahqr9qwb9ehp14kppha33 2 16945 227423 205492 2026-04-30T23:06:33Z Dostojewskij 4440 2026-jıl 30-aprel ➹ Kategoriya:1967-jılı tuwılǵanlar 227423 wikitext text/x-wiki [[Fayl:KarakalpakMap.PNG|thumb|[[Qaraqalpaq tili]]: [[Qaraqalpaqstan]] ([[Ózbekstan]])]] [[Fayl:Karakalpak.svg|thumb|[[Qaraqalpaq tili]]]] {| align="center" border="0" cellpadding="5" cellspacing="2" style="border: 1px solid #A4FFA4; background-color: #F3FFF3; border: 5px solid #F3FFF3" |- | * User ID: 4440 * Registration date: 2014-09-14 |- |} {| class="wikitable" |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages edited (total) |- | 2018 j. apreldiń 12 || 1 || 0 || 1 || 1 || 1 |- | 2024 j. maydıń 1 || 31 || 0 || 31 || 28 || 30 |- | 2025 j. iyuldıń 18 || 33 || 0 || 33 || 29 || 31 |- | 2026 j. fevraldıń 4 || 35 || 0 || 35 || 29 || 32 |- | 2026-jıl 26-mart || 39 || 0 || 39 || 29 || 34 |- | 2026-jıl 30-aprel || 41 || 0 || 41 || 29 || 35 |- ! Date !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Main !! Pages edited (total) |- |} == Year counts == {| class="wikitable" |- ! Year !! Live edits !! Deleted edits !! Total edits !! Namespace Main |- | 2014 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | 2015 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | 2016 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | 2017 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | 2018 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | 2019 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | 2020 || 1 || 0 || 1 || 1 |- | 2021 || 0 || 0 || 0 || 0 |- | 2022 || 0 || 0 || 0 || 0 |-style='background:#DDAA77' | 2023 || 3 || 0 || 3 || 3 |-style='background:#FFEE77' | 2024 || '''27''' || 0 || '''27''' || '''23''' |- | 2025 || 2 || 0 || 2 || 1 |-style='background:#C0C0C0' | 2026<br/><small><small>(30.04.2026)</small></small> || 7 || 0 || 7 || 0 |- |} * [https://xtools.wmflabs.org/ec/kaa.wikipedia.org/Dostojewskij xtools.wmflabs] * [https://kaa.wikiscan.org/?menu=userstats&user=Dostojewskij kaa.wikiscan] <div style="border: 3px solid green; margin: 2px; background-color: white;"><div style="margin: 10px;"> * [[Fayl:Wikidata-logo.svg|20px]] [[wikidata:User:Dostojewskij/Contributions]] * [[Fayl:Commons-logo.svg|20px]] [[commons:User:Dostojewskij/Contributions]] </div></div> == Kategoriyalar == * 🖫 [[:Kategoriya:1964-jılı tuwılǵanlar]] (21:07, 2026 j. fevraldıń 4) * 🖫 [[:Kategoriya:1966-jılı tuwılǵanlar]] (17:45, 2026 j. fevraldıń 19) * 🖫 [[:Kategoriya:1913-jılı tuwılǵanlar]] (22:45, 2026-jıl 26-mart) * 🖫 [[:Kategoriya:1967-jılı tuwılǵanlar]] (22:59, 2026-jıl 30-aprel) [[de:Benutzer:Dostojewskij/Bearbeitungen]] [[ca:Usuari:Dostojewskij/Contribucions]] [[oc:Utilizaire:Dostojewskij/Contribucions]] [[ru:Участник:Dostojewskij/Мои правки]] [[pl:Wikipedysta:Dostojewskij/Wkład]] [[nl:Gebruiker:Dostojewskij/Gebruikersbijdragen]] [[fr:Utilisateur:Dostojewskij/Contributions]] [[scn:Utenti:Dostojewskij/Cuntribbuti]] [[pt:Usuário(a):Dostojewskij/Contribuições]] [[en:User:Dostojewskij/Contributions]] [[es:Usuario:Dostojewskij/Contribuciones]] [[uk:Користувач:Dostojewskij/Внесок]] [[no:Bruker:Dostojewskij/Bidrag]] [[wuu:User:Dostojewskij/我个贡献]] [[sv:Användare:Dostojewskij/Bidrag]] [[zh-min-nan:Iōng-chiá:Dostojewskij/Kòng-hiàn]] [[cs:Wikipedista:Dostojewskij/Příspěvky]] [[ht:Itilizatè:Dostojewskij/Kontribisyon]] [[bg:Потребител:Dostojewskij/Приноси]] [[ro:Utilizator:Dostojewskij/Contribuții]] [[lv:Dalībnieks:Dostojewskij/Devums]] [[tr:Kullanıcı:Dostojewskij/Katkılarım]] [[mai:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/योगदान]] [[id:Pengguna:Dostojewskij/Kontribusi]] [[mg:Mpikambana:Dostojewskij/Fandraisan'anjara]] [[da:Bruger:Dostojewskij/Bidrag]] [[bn:ব্যবহারকারী:Dostojewskij/অবদান]] [[ml:ഉപയോക്താവ്:Dostojewskij/സംഭാവനകൾ]] [[ast:Usuariu:Dostojewskij/Collaboraciones]] [[lmo:Utent:Dostojewskij/Contribuzzion]] [[szl:Używacz:Dostojewskij/Edycyje]] [[crh:Qullanıcı:Dostojewskij/İsseler]] [[kn:ಸದಸ್ಯ:Dostojewskij/ನನ್ನ ಕಾಣಿಕೆಗಳು]] [[ky:Колдонуучу:Dostojewskij/Салымдарым]] [[mk:Корисник:Dostojewskij/Придонеси]] [[sk:Redaktor:Dostojewskij/Príspevky]] [[ne:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]] [[ko:사용자:Dostojewskij/기여]] [[zh:User:Dostojewskij/贡献]] [[ja:利用者:Dostojewskij/投稿記録]] [[kk:Қатысушы:Dostojewskij/Үлесім]] [[it:Utente:Dostojewskij/Contributi]] [[be:Удзельнік:Dostojewskij/Уклад]] [[pa:ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Dostojewskij/ਯੋਗਦਾਨ]] [[fi:Käyttäjä:Dostojewskij/Muokkaukset]] [[ceb:Gumagamit:Dostojewskij/Mga tampo]] [[hi:सदस्य:Dostojewskij/योगदान]] [[uz:Foydalanuvchi:Dostojewskij/Hissam]] [[ms:Pengguna:Dostojewskij/Sumbangan]] [[la:Usor:Dostojewskij/Conlationes]] [[sat:ᱵᱮᱵᱷᱟᱨᱤᱭᱟᱹ:Dostojewskij/ᱮᱱᱮᱢᱠᱩ]] [[bcl:Paragamit:Dostojewskij/Mga ambag]] [[nn:Brukar:Dostojewskij/Bidrag]] [[pam:User:Dostojewskij/Deng ambag]] [[fa:کاربر:Dostojewskij/مشارکت‌ها]] [[bs:Korisnik:Dostojewskij/Doprinosi]] [[vi:Thành viên:Dostojewskij/Đóng góp]] [[tg:Корбар:Dostojewskij/Ҳисса]] [[cv:Хутшăнакан:Dostojewskij/Хывнӑ тӳпе]] [[mn:Хэрэглэгч:Dostojewskij/Хэрэглэгчийн хувь нэмэр]] [[sq:Përdoruesi:Dostojewskij/Kontributet]] [[tl:Tagagamit:Dostojewskij/Mga ambag ko]] [[mr:सदस्य:Dostojewskij/माझे योगदान]] [[simple:User:Dostojewskij/My changes]] [[te:వాడుకరి:Dostojewskij/నా మార్పులు]] [[sh:Korisnik:Dostojewskij/Doprinos]] [[so:User:Dostojewskij/Ku darsashooyinka]] [[af:Gebruiker:Dostojewskij/Bydraes]] [[et:Kasutaja:Dostojewskij/Kaastöö]] [[nds:Bruker:Dostojewskij/Mien Arbeid]] [[yo:Oníṣe:Dostojewskij/Àwọn àfikún]] [[az:İstifadəçi:Dostojewskij/Töhfələrim]] [[war:Gumaramit:Dostojewskij/Akon mga ámot]] [[sco:Uiser:Dostojewskij/Contreibutions]] [[sl:Uporabnik:Dostojewskij/Prispevki]] [[se:Geavaheaddji:Dostojewskij/Mu rievdadusat]] [[vec:Utensa:Dostojewskij/Contribusion]] [[eu:Lankide:Dostojewskij/Nire ekarpenak]] [[bar:Nutza:Dostojewskij/Mei Gschriebnas]] [[dty:प्रयोगकर्ता:Dostojewskij/मेरो योगदानहरू]] [[hr:Suradnik:Dostojewskij/Doprinosi]] [[jv:Naraguna:Dostojewskij/Pasumbang]] [[be-tarask:Удзельнік:Dostojewskij/Унёсак]] [[gl:Usuario:Dostojewskij/Contribucións]] [[ka:მომხმარებელი:Dostojewskij/წვლილი]] [[sc:Usuàriu:Dostojewskij/Contributos mios]] [[sah:Кыттааччы:Dostojewskij/Суруйуу тиһилигэ]] [[th:ผู้ใช้:Dostojewskij/ส่วนร่วม]] [[ln:Utilisateur:Dostojewskij/Nkásá nakomí]] [[si:පරිශීලක:Dostojewskij/මගේ දායකත්වය]] [[eo:Uzanto:Dostojewskij/Kontribuoj]] [[ku:Bikarhêner:Dostojewskij/Beşdariyên min]] [[kw:Devnydhyer:Dostojewskij/Kevrohow]] [[sw:Mtumiaji:Dostojewskij/Michango]] [[ta:பயனர்:Dostojewskij/பங்களிப்புக்கள்]] [[sr:Корисник:Dostojewskij/Доприноси]] [[cy:Defnyddiwr:Dostojewskij/Fy nghyfraniadau]] [[lt:Naudotojas:Dostojewskij/Mano indėlis]] [[ga:Úsáideoir:Dostojewskij/Iarrachtaí]] [[el:Χρήστης:Dostojewskij/Η συνεισφορά μου]] [[hy:Մասնակից:Dostojewskij/Ներդրում]] [[li:Gebroeker:Dostojewskij/Mien biedrages]] [[hu:Szerkesztő:Dostojewskij/Közreműködések]] [[rue:Хоснователь:Dostojewskij/Приспівкы]] [[mhr:Пайдаланыше:Dostojewskij/Мыйын надырем]] [[an:Usuario:Dostojewskij/Contribucions]] [[qu:Ruraq:Dostojewskij/Llamk'apusqaykuna]] [[vep:Kävutai:Dostojewskij/Tehtud rad]] [[lo:ຜູ້ໃຊ້:Dostojewskij/ປະກອບສ່ວນ]] [[olo:Käyttäi:Dostojewskij/Kohendukset]] [[ha:User:Dostojewskij/Gudummawa]] [[is:Notandi:Dostojewskij/Framlög]] [[lb:Benotzer:Dostojewskij/Kontributiounen]] [[io:Uzanto:Dostojewskij/Mea adportado]] [[os:Архайæг:Dostojewskij/Бавæрд]] [[gan:用戶:Dostojewskij/貢獻]] [[su:Pamaké:Dostojewskij/Kontribusi kuring]] [[or:ବ୍ୟବହାରକାରୀ:Dostojewskij/ଅବଦାନ]] [[pdc:Yuuser:Dostojewskij/Mei Ardickele]] [[haw:Mea hoʻohana:Dostojewskij/He aha ka'u i lūlū ai]] [[hsb:Wužiwar:Dostojewskij/Přinoški]] 3z8daffokx1jwpjm9l8r1i6g5zokin9 0 17656 227403 212805 2026-04-30T12:19:43Z Deltaspace42 15937 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Emblem of the Russian Minstry of Transport.png]] → [[File:Emblem of the Russian Ministry of Transport.png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] 227403 wikitext text/x-wiki {{Mámleketlik isker infoqutısı | qaraqalpaqsha atı =Vitaliy Savelyev | negizgi atı = [[Vladimir Putin]] | súwret =2021-04-23 Виталий Савельев Минтранс 1.jpg | súwret uzınlıǵı = | súwret túsindirmesi = | qatarlıq sanı = | lawazım =Rossiya Federatsiyası transport wáziri | bayraq =Emblem of the Russian Ministry of Transport.png | bayraq2 = Flag of Mintrans of Russia.svg | lawazımdaǵı atı = | lawazımǵa kirisiw sánesi =[[2020-jıl]] [[10-noyabr]] | lawazımnan ketiw sánesi = | premyer = | prezident =[[Vladimir Putin]] | spiker = | senat baslıǵı = | vice-prezident = | gubernator = | vice-gubernator = | ministr = | premyer-ministr = | birinshi ministr = | monarx = | orınbasarı = | kancler = | parlament = | senat baslıǵı = | lider = | hákim = | hákim járdemshisi = | húkimdar = | húkimdar járdemshisi = | járdemshisi = | waqıtsha = | qarsılas = | aldınǵı isker = | keyingi isker = | aldınǵısı = | keyingisi = | taj kiygiziw sánesi = | 1belgiatı = | 1tekstatı = | 2belgiatı = | 2tekstatı = | 3belgiatı = | 3tekstatı = | 4belgiatı = | 4tekstatı = | 5belgiatı = | 5tekstatı = | qatarlıq sanı_2 = | lawazım_2 = | bayraq_2 = | bayraq2_2 = | lawazımdaǵı atı_2 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_2 = | lawazımnan ketiw sánesi_2 = | premyer_2 = | prezident_2 = | vice-prezident_2 = | gubernator_2 = | vice-gubernator_2 = | ministr_2 = | premyer-ministr_2 = | birinshi ministr_2 = | monarx_2 = | orınbasarı_2 = | kancler_2 = | parlament_2 = | senat baslıǵı_2 = | lider_2 = | hákim_2 = | hákim járdemshisi_2 = | húkimdar_2 = | húkimdar járdemshisi_2 = | járdemshisi_2 = | waqıtsha_2 = | qarsılas_2 = | aldınǵı isker_2 = | keyingi isker_2 = | aldınǵısı_2 = | keyingisi_2 = | taj kiygiziw sánesi_2 = | 1belgiatı_2 = | 1tekstatı_2 = | 2belgiatı_2 = | 2tekstatı_2 = | 3belgiatı_2 = | 3tekstatı_2 = | 4belgiatı_2 = | 4tekstatı_2 = | 5belgiatı_2 = | 5tekstatı_2 = | qatarlıq sanı_3 = | lawazım_3 = | bayraq_3 = | bayraq2_3 = | lawazımdaǵı atı_3 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_3 = | lawazımnan ketiw sánesi_3 = | premyer_3 = | prezident_3 = | vice-prezident_3 = | gubernator_3 = | vice-gubernator_3 = | ministr_3 = | premyer-ministr_3 = | birinshi ministr_3 = | monarx_3 = | orınbasarı_3 = | kancler_3 = | parlament_3 = | lider_3 = | hákim_3 = | hákim járdemshisi_3 = | húkimdar_3 = | húkimdar járdemshisi_3 = | járdemshisi_3 = | waqıtsha_3 = | qarsılas_3 = | aldınǵı isker_3 = | keyingi isker_3 = | aldınǵısı_3 = | keyingisi_3 = | taj kiygiziw sánesi_3 = | 1belgiatı_3 = | 1tekstatı_3 = | 2belgiatı_3 = | 2tekstatı_3 = | 3belgiatı_3 = | 3tekstatı_3 = | 4belgiatı_3 = | 4tekstatı_3 = | 5belgiatı_3 = | 5tekstatı_3 = | qatarlıq sanı_4 = | lawazım_4 = | bayraq_4 = | bayraq2_4 = | lawazımdaǵı atı_4 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_4 = | lawazımnan ketiw sánesi_4 = | premyer_4 = | prezident_4 = | vice-prezident_4 = | gubernator_4 = | vice-gubernator_4 = | ministr_4 = | premyer-ministr_4 = | birinshi ministr_4 = | monarx_4 = | orınbasarı_4 = | kancler_4 = | parlament_4 = | lider_4 = | hákim_4 = | hákim járdemshisi_4 = | húkimdar_4 = | húkimdar járdemshisi_4 = | járdemshisi_4 = | waqıtsha_4 = | qarsılas_4 = | aldınǵı isker_4 = | keyingi isker_4 = | aldınǵısı_4 = | keyingisi_4 = | taj kiygiziw sánesi_4 = | 1belgiatı_4 = | 1tekstatı_4 = | 2belgiatı_4 = | 2tekstatı_4 = | 3belgiatı_4 = | 3tekstatı_4 = | 4belgiatı_4 = | 4tekstatı_4 = | 5belgiatı_4 = | 5tekstatı_4 = | qatarlıq sanı_5 = | lawazım_5 = | bayraq_5 = | bayraq2_5 = | lawazımdaǵı atı_5 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_5 = | lawazımnan ketiw sánesi_5 = | premyer_5 = | prezident_5 = | vice-prezident_5 = | gubernator_5 = | vice-gubernator_5 = | ministr_5 = | premyer-ministr_5 = | birinshi ministr_5 = | monarx_5 = | orınbasarı_5 = | kancler_5 = | parlament_5 = | lider_5 = | hákim_5 = | hákim járdemshisi_5 = | húkimdar_5 = | húkimdar járdemshisi_5 = | járdemshisi_5 = | waqıtsha_5 = | qarsılas_5 = | aldınǵı isker_5 = | keyingi isker_5 = | aldınǵısı_5 = | keyingisi_5 = | taj kiygiziw sánesi_5 = | 1belgiatı_5 = | 1tekstatı_5 = | 2belgiatı_5 = | 2tekstatı_5 = | 3belgiatı_5 = | 3tekstatı_5 = | 4belgiatı_5 = | 4tekstatı_5 = | 5belgiatı_5 = | 5tekstatı_5 = | qatarlıq sanı_6 = | lawazım_6 = | bayraq_6 = | bayraq2_6 = | lawazımdaǵı atı_6 = | lawazımǵa kirisiw sánesi_6 = | lawazımnan ketiw sánesi_6 = | premyer_6 = | prezident_6 = | vice-prezident_6 = | gubernator_6 = | vice-gubernator_6 = | ministr_6 = | premyer-ministr_6 = | birinshi ministr_6 = | monarx_6 = | orınbasarı_6 = | kancler_6 = | parlament_6 = | lider_6 = | hákim_6 = | hákim járdemshisi_6 = | húkimdar_6 = | húkimdar járdemshisi_6 = | járdemshisi_6 = | waqıtsha_6 = | qarsılas_6 = | aldınǵı isker_6 = | keyingi isker_6 = | aldınǵısı_6 = | keyingisi_6 = | taj kiygiziw sánesi_6 = | 1belgiatı_6 = | 1tekstatı_6 = | 2belgiatı_6 = | 2tekstatı_6 = | 3belgiatı_6 = | 3tekstatı_6 = | 4belgiatı_6 = | 4tekstatı_6 = | 5belgiatı_6 = | 5tekstatı_6 = | aytılıwı = | tuwılǵan waqtındaǵı atı = | tuwılǵan sánesi = 18.1.1954 | tuwılǵan ornı = [[Tashkent]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan ornı = | qaytıs bolıw sebebi = | jerlengen ornı = | puqaralıǵı = | milleti = | partiya =Birlesken Rossiya | basqa partiya = | boyı = | ómirlik joldası = | balaları = | ákesi = | anası = | nekesiz zayıbı = | qatnasıqları = | tuwısqanları = | jasaw ornı = | dini = | bilim alǵan jeri = | qánigeligi = | kásibi =[[isbilermen]], [[sıyasatshı]] | belgili isleri = | aylıǵı = | kabinet = | komitetler = | portfolio = | ilimiy ataǵı = | ataǵı = | maǵlıwmatı = | sıylıqları = | blanka1 = | tekst1 = | blanka2 = | tekst2 = | blanka3 = | tekst3 = | blanka4 = | tekst4 = | blanka5 = | tekst5 = | qolı = | sayt = | laqabı = | tiyisliligi = | armiya túri = | xızmet etken jılları = |áskeriy sıylıqları = |áskeriy_blanka1 = |áskeriy_tekst1 = |áskeriy_blanka2 = |áskeriy_tekst2 = |áskeriy_blanka3 = |áskeriy_tekst3 = |áskeriy_blanka4 = |áskeriy_tekst4 = |áskeriy_blanka5 = |áskeriy_tekst5 = | modul = | modul2 = | modul3 = | modul4 = | modul5 = | túsindirmeler = | sáne = | jıl = | derek = }}'''Vitaliy Gennadyevich Savelyev''' ({{Lang-ru|Vitaliy Gennad'evich Savel'ev}}, [[1954|1954-jıl]] [[18-yanvar]]) — [[rossiya]]lı [[isbilermen]] hám [[sıyasatshı]]. 2020-jıl 10-noyabrden berli transport ministri bolıp islegen<ref>{{Web deregi | url = https://edition. cnn. com/europe/live-news/russia-ukraine-war-news-05-22-22/h_6584 d092432 d0 a9 c2 aff3 f4 f1409322 d| bet = Russian transportation minister says sanctions have «practically broken all» logistics corridors for trade| baspa = cnn. com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 11-noyabr }}</ref>. Ilgeri 2009-jıldan 2020-jılǵa shekem Rossiyanıń eń iri aviakompaniyası [[Aeroflot]]tıń baslıǵı hám bas direktorı lawazımlarında iskerlik alıp barǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www. aeroflot. ru/cms/en/about/management| bet = Aeroflot Today — Structure of Company — Board| baspa = [[Aeroflot]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 31-dekabr | arxivsáne = 2016 -03-05 | arxivurl = https://web. archive. org/web/20160305121914/http://www. aeroflot. ru/cms/en/about/management}}</ref>. == Turmısı == Vitaliy Savelyev 1954-jıl 18-yanvarda [[Tashkent]] qalasında tuwılǵan<ref>[https://lenta. ru/lib/14159574/ Savelev, Vitaliy]</ref>. 1977-jılda M. I. Kalinin atındaǵı Leningrad politexnika institutınıń (házirgi Sankt-Peterburg mámleket politexnika universiteti) mashinasazlıq fakultetin qurılıs hám jol mashinaları hám úskeneleri, qurılıs qánigeligi boyınsha tamamlaǵan<ref>{{Web deregi | url = https://lenta. ru/lib/14159574/| bet = Savel'ev, Vitaliy| qaralǵan sáne = 2016 -04-28 | arxivsáne = 2016 -05-14 | arxivurl = https://web. archive. org/web/20160514001120/https://lenta. ru/lib/14159574/| deadlink = no}}</ref>. 1986-jılda Leningrad injenerlik-ekonomika institutında ekonomika [[Filosofiya doktorı|ilimleriniń kandidatı ilimiy dárejesin]] alǵan. == Iskerligi == 1971-1977-jıllarda M. I. Kalinina atındaǵı Lenin Politexnika institutınıń Leningrad ordenli studenti,[[Leningrad]]. 1977-1980-jıllarda SSSR Energetika ministrliginiń «Orgenergostroy» Pútkilawqam institutı Leningrad filialı jumısqa túsiriw bólimi injeneri,[[Leningrad]]. 1980-1984-jıllarda SSSR Energetika ministrligi, Sayanogorsk, Krasnoyarsk úlkesi, SSSR «Krasnoyarskenergostroy» járdemshi kárxanaları basqarmasınıń texnikalıq bólimi baslıǵı, bas konstruktorı. 1984-jıl SSSR Energetika ministrliginiń «Orgenergostroy» Pútkilawqam institutı Leningrad filialınıń KR-3 bólimi gruppa basshısı,[[Leningrad]]. 1984-1987-jıllarda SSSR «Montajspetsstroy» ministrliginiń «Sevzapmetallurgmontaj» trestinıń bas texnologı, bas texnologı, basqarıwshı wazıypasın orınlawshısı, Leningrad qalasındaǵı «Sevzapmetallurgmontaj» tresti baslıǵı orınbasarı. 1987-1988-jılları «Glavleningradinjstroy» injenerlik imaratların qurıw bas basqarması baslıǵınıń orınbasarı,[[Leningrad]]. 1988-1991-jıllarda «Dialog» Sovet-Amerika qospa kárxanasınıń Leningrad filialı direktorı,[[Leningrad]]. 1991-1993-jıllarda «Dialog -Invest» Sovet-Amerika OAJ bas direktorı,[[Sankt-Peterburg]]. 1993-1995-jılları «Rossiya» aksiyadarlıq banki basqarıwı baslıǵı,[[Sankt-Peterburg]]. 2001-2002-jılları «Gazprom» OAJ basqarıwı baslıǵınıń orınbasarı, Moskva. 2002-2004-jılları <nowiki/>[[Moskva wálayatı]],[[Krasnogorsk]], United Company GROS MChJ finanslıq máseleler boyınsha vitse-prezidenti. 2004-2007-jılları [[Rossiya Federatsiyası]] Ekonomikalıq rawajlanıw hám sawda ministriniń orınbasarı,[[Moskva]]. 2007-2009-jıllarda Birinshi vitse-prezident telekommunikatsiya aktivlerin rawajlandırıw kompleksi (Telekom sisteması ) basshısı, birinshi vitse-prezident - «Sistema» aktsiyadarlıq finans korporatsiyası OAJ «Telekommunikatsiya aktivleri» biznes bólimi baslıǵı,[[Moskva]]. 2009-2020-jılları «Aeroflot-Rossiya hawa jolları» XAJ bas direktorı,[[Moskva]]. [[Fayl:Vitaly_Savelyev_(2020-11-10)_02.jpg|thumb|250x250px| Vitaliy Savelyev, 2020 -jıl 10 -noyabrde óziniń tastıyıqlaw jıynalısında]] 2020-jıl 9-noyabr kúni Bas ministr Mixail Mishustin Yevgeniy Ditrix pensiyaǵa shıqqanınan keyin Savelyevti transport ministri lawazımına usınıs etedi<ref>[http://government. ru/news/40798/ Operativnoe soveshanie s vitse-premerami]</ref>. 10-noyabr kúni Savelyevtıń kandidatı Mámleket Duması tárepinen maqullanǵan. Sol kúni prezident [[Vladimir Putin]] Savelyevti ministr lawazımına belgilew tuwrısındaǵı pármandi imzaladı<ref>{{Web deregi | bet = Gosduma utverdila kandidaturi novix chlenov pravitelstva. Spisok| url = https://www. znak. com/2020 -11-10/gosduma_utverdila_kandidatury_novyh_chlenov_pravitelstva_spisok| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-noyabr | arxivsáne = 2020 -11-10 | arxivurl = https://web. archive. org/web/20201110121157/https://www. znak. com/2020 -11-10/gosduma_utverdila_kandidatury_novyh_chlenov_pravitelstva_spisok}}</ref>. == Jeke turmısı == Shańaraqlı, eki ul hám bir qızı bar. == Sıylıqları == * [[Dańq hám ataq ordeni]] ([[Rossiya Federatsiyası]]) * [[" Sankt-Peterburgtıń 300 jıllıǵı" medalı|«Sankt-Peterburgtıń 300 jıllıǵı» medalı]] * «Qazan qalasınıń 1000-jıllıǵı qatnası menen» medalı * Rossiyanıń jetekshi internet xolding kompaniyası RosBusinessConsulting (RBC) talqınına kóre, «Jıl adamı — 2011» sıylıǵınıń «Jıl jetekshisi» nominaciyası jeńimpazı (2012<ref>[http://www. rbcnews. com/ RosBusinessConsulting]</ref>). == Derekler == {{Derekler}} aj4pkphlxig5jjdcd2prg6s1y34ga2i 2 21450 227438 217940 2026-05-01T08:17:16Z Kvazimodo 10433 /* Qaraqalpaqsha Wikipedianıń statistikası */ 227438 wikitext text/x-wiki '''Qaraqalpaqsha Wikipedia oń qaptal panel (menyu) úlgisi:''' * [[Bas bet]] * [[Wikipedia:Wikipedia haqqında|Wikipedia haqqında]] * [[Wikipedia:Mazmunı|Mazmunı]] * [[Arnawlı:Tosınnanlı maqala|Tosınnanlı maqala]] * [[Arnawlı:Nearby|Átirapımdaǵılar]] Úles qosıw * Qáwenderlik * [[Wikipedia:Forum|Forum]] * Aqırǵı ózgerisler * [[Wikipedia:Jámiyet portalı|Jámiyet portalı]] * [[Járdem:Mazmunı|Járdem]] * [[Arnawlı:Arnawlı betler|Arnawlı betler]] __NOTOC__ <div class="NavFrame"  style="clear:both;"> <div class="NavHead" style="background-color:#00FFFF;">'''Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzaları'''</div> <div class="NavContent" style="text-align:left;display:none;"> <div style="-moz-column-count:3; -webkit-column-count:3; column-count:3;"> *[[Saǵıydulla Abbazov|Abbazov Saǵıydulla]] *[[Xayıtbay Abdusadıqov|Abdusadıqov Xayıtbay]] *[[Xojamet Axmetov|Axmetov Xojamet]] *[[Keńesbay Allambergenov|Allambergenov Keńesbay]] *[[Axmet Aqnazarov|Aqnazarov Axmet]] ➕ *[[Ótegen Ayjanov|Ayjanov Ótegen]] *[[Jolmurza Aymurzaev|Aymurzaev Jolmurza]] *[[Biybaysha Aymuxammedova|Aymuxammedova Biybaysha]] *[[Dáwlen Aytmuratov|Aytmuratov Dáwlen]] ➕ *[[Raxman Aytmuratov|Aytmuratov Raxman]] *[[Áwezxan Aytniyazov|Aytniyazov Áwezxan]] *[[Hikmetulla Ayımbetov|Ayımbetov Hikmetulla]] ➕ *[[Qallı Ayımbetov|Ayımbetov Qallı]] *[[Sultamurat Allayarov|Allayarov Sultamurat]] *[[Tóresh Allanazarov|Allanazarov Tóresh]] *[[Qayırjan Aralbaev|Aralbaev Qayırjan]] *[[Ábdimurat Atajanov|Atajanov Ábdimurat]] *[[Shiyrin Atamuratova|Atamuratova Shiyrin]] *[[Abdulla Axmedov|Axmedov Abdulla]] *[[Mansur Axmedov|Axmedov Mansur]] *[[Srajatdin Axmetov|Axmetov Srajatdin]] *[[Xojamet Axmetov|Axmetov Xojamet]] *[[Sharapatdin Ayapov|Ayapov Sharapatdin]] ➕ *[[Orazbay Ábdiraxmanov|Ábdiraxmanov Orazbay]] *[[Allanazar Ábdiev|Ábdiev Allanazar]] ➕ *[[Yaqıpbay Ájimov|Ájimov Yaqıpbay]] ➕ *[[Abat Áliev|Áliev Abat]] ➕ *[[Nurmuxammed Ámetov|Ámetov Nurmuxammed]] *[[Qazaqbay Ámetov|Ámetov Qazaqbay]] ➕ *[[Qasım Áwezov|Áwezov Qasım]] *[[Sarıgúl Bahadırova|Bahadırova Sarıgúl]] *[[Qállibek Begjanov|Begjanov Qállibek]] ➕ *[[Asan Begimov|Begimov Asan]] *[[Orazaq Bekbawlov|Bekbawlov Orazaq]] *[[Ziyada Bekbergenova|Bekbergenova Ziyada]] *[[Mariya Bekbergenova|Bekbergenova Mariya]] ➕ *[[Aytbay Bekimbetov|Bekimbetov Aytbay]] *[[Bazargúl Bekniyazova|Bekniyazova Bazargúl]] *[[Dániyar Belasarov|Belasarov Dániyar]] ➕ *[[Mátibay Berdiev|Berdiev Mátibay]] ➕ *[[Abbaz Dabılov|Dabılov Abbaz]] *[[Nájim Dáwqaraev|Dáwqaraev Nájim]] *[[Xalila Dáwletnazarov|Dáwletnazarov Xalila]] *[[Gúlistan Dáwletova|Dáwletova Gúlistan]] ➕ *[[Nurlıbay Dáwletbaev|Dáwletbaev Nurlıbay]] ➕ *[[Mırzaǵaliy Dáribaev|Dáribaev Mırzaǵaliy]] *[[Joldasbay Dilmuratov|Dilmuratov Joldasbay]] ➕ *[[Qarmıs Dosanov|Dosanov Qarmıs]] ➕ *[[Ómirbay Embergenov|Embergenov Ómirbay]] ➕ *[[Saǵındıq Embergenov|Embergenov Saǵındıq]] ➕ *[[Evgeniy Emelyanov|Emelyanov Evgeniy]] *[[Qarabay Ermanov|Ermanov Qarabay]] ➕ *[[Beknazar Ernazarov|Ernazarov Beknazar]] ➕ *[[Kóbeysin Ernazarov|Ernazarov Kóbeysin]] ➕ *[[Qaybulla Erniyazov|Erniyazov Qaybulla]] *[[Genjemurat Esemuratov|Esemuratov Genjemurat]] *[[Gúlaysha Esemuratova|Esemuratova Gúlaysha]] *[[Tursımurat Eshanov|Eshanov Tursımurat]] ➕ *[[Izbasar Fazılov|Fazılov Izbasar]] *[[Tashkenbay Xalmuratov|Xalmuratov Tashkenbay]] *[[Árepbay Xalmuratov|Xalmuratov Árepbay]] *[[Sapar Xojaniyazov|Xojaniyazov Sapar]] *[[Óserbay Xojaniyazov|Xojaniyazov Óserbay]] *[[Shámshet Xojaniyazov|Xojaniyazov Shámshet]] *[[Jalǵasbay Xoshniyazov|Xoshniyazov Jalǵasbay]] *[[Allabergen Xudaybergenov|Xudaybergenov Allabergen]] *[[Kamal Xudaybergenov|Xudaybergenov Kamal]] *[[Jumat Hábibullaev|Hábibullaev Jumat]] *[[Húsniddin Hamidov|Hamidov Húsniddin]] ➕ *[[Baxtiyar Genjemuratov|Genjemuratov Baxtıyar]] *[[Valeriy Gordeev|Gordeev Valeriy]] *[[Ulmámbet Xojanazarov|Xojanazarov Ulmámbet]] ➕ *[[Saǵınbay Ibragimov|Ibragimov Saǵınbay]] *[[Gúlnara Ibragimova|Ibragimova Gúlnara]] ➕ *[[Jiyenbay Izbasqanov|Izbasqanov Jiyenbay]] *[[Babash Ismaylov|Ismaylov Babash]] *[[Sádirbay Ismaylov|Ismaylov Sádirbay]] *[[Zubayda Ishmanova|Ishmanova Zubayda]] *[[Naǵıyma Jańabaeva|Jańabaeva Naǵıyma]] ➕ *[[Nawrız Japaqov|Japaqov Nawrız]] *[[Túrkmenbay Jiyemuratov|Jiyemuratov Túrkmenbay]] *[[Tilewbergen Jumamuratov|Jumamuratov Tilewbergen]] *[[Qalıy Jumaniyazov|Jumaniyazov Qalıy]] ➕ *[[Turǵanbay Jumabaev|Jumabaev Turǵanbay]] *[[Saylawbay Jumaǵulov|Jumaǵulov Saylawbay]] ➕ *[[Minayxan Jumanazarova|Jumanazarova Minayxan]] *[[Qonısbay Kamalov|Kamalov Qonısbay]] *[[Keńesbay Karimov|Karimov Keńesbay]] *[[Dáwletmurat Kerimov|Kerimov Dáwletmurat]] *[[Orınbek Kojurov|Kojurov Orınbek]] ➕ *[[Álibek Kóbentaev|Kóbentaev Álibek]] ➕ *[[Qabıl Maqsetov|Maqsetov Qabıl]] *[[Dilnoza Matkarimova|Matkarimova Dilnoza]] *[[Aytbay Mátyaqubov|Mátyaqubov Aytbay]] *[[Gulistan Annaklıcheva|Mátyaqubova Gúlistan]] *[[Nazira Mátyaqubova|Mátyaqubova Nazira]] ➕ *[[Ivan Mayorov|Mayorov Ivan]] *[[Seyfulǵábit Májitov|Májitov Seyfulǵabit]] *[[Raxim Májiytov|Májiytov Raxim]] ➕ *[[Kamal Mámbetov|Mámbetov Kamal]] *[[Turdıbay Mámbetniyazov|Mámbetniyazov Turdıbay]] *[[Tólepbergen Mátmuratov|Mátmuratov Tólepbergen]] *[[Minaj Mátsapaev|Mátsapaev Minaj]] ➕ *[[Sádirbay Máwlenov|Máwlenov Sádirbay]] *[[Jubatqan Muratbaev|Muratbaev Jubatqan]] *[[Nurman Musaev|Musaev Nurman]] *[[Ayapbergen Muwsa ulı|Musaev Ayapbergen]] *[[Patiyma Mırzabaeva|Mırzabaeva Patiyma]] *[[Dáli Nazbergenov|Nazbergenov Dáli]] ➕ *[[Jańabay Narımbetov|Narımbetov Jańabay]] ➕ *[[Zaytuna Nasrullaeva|Nasrullaeva Zaytuna]] *[[Turdımurat Nájimov|Nájimov Turdımurat]] ➕ *[[Saǵındıq Nietullaev|Niyetullaev Saǵındıq]] *[[Perdebay Nurjanov|Nurjanov Perdebay]] ➕ *[[Gúlnara Nurlepesova|Nurlepesova Gúlnara]] ➕ *[[Marat Nurmuxammedov|Nurmuxammedov Marat]] *[[Sadıq Nurımbetov|Nurımbetov Sadıq]] *[[Zulayxa Nurmetova|Nurmetova Zulayha]] ➕ *[[Uǵıljan Nurullaeva|Nurullaeva Uǵıljan]] *[[Muratbay Nızanov|Nızanov Muratbay]] *[[Quwanıshbay Orazımbetov|Orazımbetov Quwanıshbay]] *[[Húrliman Ótemuratova|Ótemuratova Húrliman]] ➕ *[[Altıngúl Óteniyazova|Óteniyazova Altıngúl]] *[[Jumaniyaz Óteniyazov|Óteniyazov Jumaniyaz]] ➕ *[[Ábdiraman Ótepov|Ótepov Ábdiraman]] *[[Ábilqasım Ótepbergenov|Ótepbergenov Ábilqasım]] ➕ *[[Esbergen Ótepbergenli|Ótepbergenli Esbergen]] ➕ *[[Ibrayım Ótewliev|Ótewliev Ibrayım]] *[[Ómirbay Ótewliev|Ótewliev Ómirbay]] ➕ *[[Shárigúl Payzullaeva|Payzullaeva Shárigúl]] ➕ *[[Uzaqbay Pirjanov|Pirjanov Uzaqbay]] *[[Ayımqul Pirnazarov|Pirnazarov Ayımqul]] *[[Seydabulla Pirjanov|Pirjanov Seydabulla]] ➕ *[[Keńesbay Raxmanov|Raxmanov Keńesbay]] *[[Gúlchexra Raximova|Raximova Gúlchexra]] *[[Keńesbay Reymov|Reymov Keńesbay]] ➕ *[[Tolıbay Qabulov|Qabulov Tolıbay]] *[[Tólepbergen Qayıpbergenov|Qayıpbergenov Tólepbergen]] *[[Bayniyaz Qayıpnazarov|Qayıpnazarov Bayniyaz]] ➕ *[[Mámbetalı Qayıpov|Qayıpov Mámbetalı]] ➕ *[[Ábdiqádir Qayıpov|Qayıpov Ábdiqádir]] ➕ *[[Tabısqan Qanaatov|Qanaatov Tabısqan]] ➕ *[[Marat Qarabaev|Qarabaev Marat]] ➕ *[[Dáwletiyar Qasımov|Qasımov Dáwletiyar]] ➕ *[[Máryam Qasımova|Qasımova Máryam]] ➕ *[[Baekesh Qálimbetov|Qálimbetov Báekesh]] ➕ *[[Ádilbay Qojıqbaev|Qojıqbaev Ádilbay]] ➕ *[[Abdulqasım Qudabaev|Qudabaev Abdulqasım]] ➕ *[[Yangibay Qoshqarov|Qoshaqarov Yangibay]] *[[Ismayıl Qurbanbaev|Qurbanbaev Ismayıl]] *[[Sársen Qurbaniyazov|Qurbaniyazov Sársen]] ➕ *[[Kárimbay Qurambaev|Qurambaev Kárimbay]] *[[Yuriy Leontichev|Leontichev Yuriy]] *[[Ismayıl Saǵitov|Saǵitov Ismayıl]] *[[Salıy Sadıqov|Sadıqov Salıy]] *[[Abdulla Sadıqov|Sadıqov Abdulla]] *[[Saparbay Saliev|Saliev Saparbay]] ➕ *[[Jańabay Saparov|Saparov Jańabay]] ➕ *[[Xalmurat Saparov|Saparov Xalmurat]] *[[Teńelbay Sársenbaev|Sársenbaev Teńelbay]] ➕ *[[Ótebay Sársenbaev|Sársenbaev Ótebay]] *[[Orazbay Sátbaev|Sátbaev Orazbay]] ➕ *[[Xojabek Seytov|Seytov Xojabek]] *[[Shawdırbay Seytov|Seytov Shawdırbay]] *[[Tájetdin Seytjanov|Seytjanov Tájetdin]] *[[Ábdirazaq Seytjanov|Seytjanov Ábdirazaq]] *[[Ayapbergen Seytekov|Seytekov Ayapbergen]] ➕ *[[Tájiaxmet Seytmamutov|Seytmamutov Tajiaxmet]] ➕ *[[Ǵalım Seytnazarov|Seytnazarov Ǵalım]] *[[Joldas Seytnazarov|Seytnazarov Joldas]] *[[Maten Seytniyazov|Seytniyazov Máten]] *[[Bazarbay Seytaev|Seytaev Bazarbay]] ➕ *[[Alpısbay Sultanov|Sultanov Alpısbay]] ➕ *[[Karamatdin Sultanov|Sultanov Káramatdin]] *[[Qalımbet Sultanov|Sultanov Qalımbet]] *[[Gúljáhán Zaytova|Zaytova Gúljáhán]] *[[Saǵın Ziyawov|Ziyawov Saǵın]] *[[Marat Tawmuratov|Tawmuratov Marat]] *[[Jumabay Tashenov|Tashenov Jumabay]] *[[Ájiniyaz Tájibaev|Tájibaev Ájiniyaz]] *[[Ádenbay Tájimuratov|Tájimuratov Ádenbay]] *[[Joldasbay Tájetdinov|Tájetdinov Joldasbay]] *[[Pirlepes Tilegenov|Tilegenov Pirlepes]] *[[Nábiyra Tóreshova|Tóreshova Nábiyra]] *[[Xojamurat Turımbetov|Turımbetov Xojamurat]] ➕ *[[Abadan Turdımuratova|Turdımuratova Abadan]] *[[Ábitay Turımbetov|Turımbetov Ábitay]] *[[Gúlayım Tursınova|Tursınova Gúlayım]] ➕ *[[Sharap Usnatdinov|Usnatdinov Sharap]] *[[Ǵayıp Yaqubov|Yaqubov Ǵayıp]] *[[Zuxra Yangibaeva|Yangibaeva Zuxra]] *[[Qurbanbiyke Yunusova|Yunusova Qurbanbiyke]] *[[Ibrayım Yusupov|Yusupov Ibrayım]] *[[Munavvara Yusupova|Yusupova Munavvara]] *[[Ámet Shamuratov|Shamuratov Ámet]] *[[Artıq Shamuratov|Shamuratov Artıq]] ➕ *[[Gúlistan Shamuratova|Shamuratova Gúlistan]] *[[Dáwletbiyke Sherniyazova|Sherniyazova Dáwletbiyke]] </div> </div></div> == ISLEP ATÍRMAN == 10.000 maqalaǵa da jettik. Endigi maqset — joybardaǵı bar maqalalardıń sapasın kóteriw boladı. Taǵı bir aktual másele Qaraqalpaqsha Wikipedianıń ishki qaǵıyda hám kórsetpelerin islep shıǵıw (islep atırman): * {{tl|Kórsetpeler}} — usı úlgidegi betlerdi jaratıw; * {{tl|Wikipedianıń qaǵıyda hám kórsetpeleri}} — usı úlgidegi betlerdi jaratıw; * {{tl|Ulıwma qaǵıydalar}} — usı úlgidegi betlerdi jaratıw. == Jaratqan maqalalarım: == === Tolıqtırıwım kerek bolǵan maqalalar === * [[2025-jılı qaytıs bolǵanlar dizimi]] * [[Allayar Dosnazarovtıń xronologiyası]] * [[Latın jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesi]] * [[Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatları]] * [[Qırǵızstan Qaharmanı]] * [[Ceza]] * [[Hababam sınıfı]] * [[Timur Kocaoğlu]] * [[Aziz Nesin]] * [[Baxtıyar Jumataev]] * [[Wikipedia:Qaraqalpaq tilinde kóp ushırasatuǵın qáteler]] * [[Abatbay Dáwletov]] * {{tl|Muzıkant infoqutısı}} * {{tl|Jınayatshı infoqutısı}} * {{tl|Qaraqalpaq ádebiyatı}} * {{tl|Balet infoqutısı}} * {{tl|Toń rayonınıń xalıq punktleri}} === Derek tabıwım kerek: === * [[Qaraqalpaqstannıń áhmiyetli jeti sayaxat ornı]] * [[Shımbay hawazı]] * [[Qaraqalpaqfilm]] * [[Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi (1982-1992)]] === Jazıwım kerek: === * [[Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi (2023)]] * [[Kirill jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesi]] * [[Qaraqalpaq romanlarınıń dizimi]] * [[Z buwını]] * Notre Dame de Pariske baylanıslı temalar == Tolıqtırıwım kerek bolǵan ulıwma maqalalar == * [[Tólepbergen Qayıpbergenov]] — tańlamalı yamasa sapalı maqala qılıw * [[Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı-akademiyalıq teatrı]] * [[I. V. Savickiy atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik kórkem-óner muzeyi]] == Jobalarım == {| class="wikitable" |- ! Qatar ! Atı ! Qosımsha |- | 1 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iyi '''qaraqalpaqsha povest-romanlar''' tuwralı maqalalar | |- | 2 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaqsha kino-serialları''' tuwralı maqalalar | |- | 3 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaq jazıwshı-shayırları''' tuwralı maqalalar | 65% islendi |- | 4 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaq tilshileri''' tuwralı maqalalar | 50% islendi |- | 5 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaq ádebiyatshı, sınshıları''' tuwralı maqalalar | 5% islendi |- | 6 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaq tariyxshıları''' tuwralı maqalalar | |- | 7 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaqsha gazeta-jurnallar''' tuwralı maqalalar | 3% islendi |- | 8 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye basqa '''qaraqalpaq ilimpazları''' tuwralı maqalalar | |- | 9 | Keminde úsh maqalaǵa status alıw | |- |} == Qaraqalpaqsha Wikipedianıń statistikası == {| class="wikitable" |- ! Sáne ! Maqalalar ! Betler ! Júklengen fayllar ! Jámi redaktorlawlar ! Ortasha redaktorlawlar ! Dizimnen ótken paydalanıwshı ! Barlıq betlerdegı sózler sanı ! Tereńlik |- | [[2-oktyabr|2.X.]][[2025]] 06:19 |10.574 |24.907 |82 |159.095 |6,39 |14.495 |3.211.677 |11,7 |- | [[1-noyabr|1.XI.]][[2025]] 20:46 |10.823 |28.148 |83 |176.473 |6,27 |14.667 |3.345.812 |16,07 |- | [[4-dekabr|4.XII.]][[2025]] 16:34 |10.895 |28.937 |85 |180.553 |6,24 |14.847 |3.427.303 |17,11 |- | [[31-dekabr|31.XII.]][[2025]] 21:53 |11.008 |29.754 |86 |185.893 |6,25 |14.966 |3.480.235 |18,12 |- | [[28-fevral|28.II.]][[2026]] 22:43 |11.401 |31.650 |87 |197.299 |6,23 |15.432 |3.816.788 |19,66 |- | [[31-mart|31.III.]][[2026]] 20:51 |11.769 |33.093 |88 |205.543 |6,21 |15.678 |3.921.583 |20,39 |- | [[1-may|11.V.]][[2026]] 8:17 |13.061 |37.182 |88 |227.288 |6,11 |15.835 |4.229.610 |20,85 |} # 2025-jıl 3-martta jámi 20.000 bet — 2025-jıl 5-oktyabr jámi 25.000 bet (5.000 bet). # 2025-jıl 5-oktyabrda jámi 25.000 bet — 2026-jıl 4-yanvar jámi 30.000 bet (5.000 bet). # 2026-jıl 4-yanvarda jámi 30.000 bet — 2026-jıl 8-aprel jámi 35.000 bet (5.000 bet) <small>''(1 jıl 1 ayda +15.000 bet)''</small>. 5l8hq5ponfp3okdduyu6g5as2t4u9x1 227439 227438 2026-05-01T08:17:30Z Kvazimodo 10433 /* Qaraqalpaqsha Wikipedianıń statistikası */ 227439 wikitext text/x-wiki '''Qaraqalpaqsha Wikipedia oń qaptal panel (menyu) úlgisi:''' * [[Bas bet]] * [[Wikipedia:Wikipedia haqqında|Wikipedia haqqında]] * [[Wikipedia:Mazmunı|Mazmunı]] * [[Arnawlı:Tosınnanlı maqala|Tosınnanlı maqala]] * [[Arnawlı:Nearby|Átirapımdaǵılar]] Úles qosıw * Qáwenderlik * [[Wikipedia:Forum|Forum]] * Aqırǵı ózgerisler * [[Wikipedia:Jámiyet portalı|Jámiyet portalı]] * [[Járdem:Mazmunı|Járdem]] * [[Arnawlı:Arnawlı betler|Arnawlı betler]] __NOTOC__ <div class="NavFrame"  style="clear:both;"> <div class="NavHead" style="background-color:#00FFFF;">'''Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń aǵzaları'''</div> <div class="NavContent" style="text-align:left;display:none;"> <div style="-moz-column-count:3; -webkit-column-count:3; column-count:3;"> *[[Saǵıydulla Abbazov|Abbazov Saǵıydulla]] *[[Xayıtbay Abdusadıqov|Abdusadıqov Xayıtbay]] *[[Xojamet Axmetov|Axmetov Xojamet]] *[[Keńesbay Allambergenov|Allambergenov Keńesbay]] *[[Axmet Aqnazarov|Aqnazarov Axmet]] ➕ *[[Ótegen Ayjanov|Ayjanov Ótegen]] *[[Jolmurza Aymurzaev|Aymurzaev Jolmurza]] *[[Biybaysha Aymuxammedova|Aymuxammedova Biybaysha]] *[[Dáwlen Aytmuratov|Aytmuratov Dáwlen]] ➕ *[[Raxman Aytmuratov|Aytmuratov Raxman]] *[[Áwezxan Aytniyazov|Aytniyazov Áwezxan]] *[[Hikmetulla Ayımbetov|Ayımbetov Hikmetulla]] ➕ *[[Qallı Ayımbetov|Ayımbetov Qallı]] *[[Sultamurat Allayarov|Allayarov Sultamurat]] *[[Tóresh Allanazarov|Allanazarov Tóresh]] *[[Qayırjan Aralbaev|Aralbaev Qayırjan]] *[[Ábdimurat Atajanov|Atajanov Ábdimurat]] *[[Shiyrin Atamuratova|Atamuratova Shiyrin]] *[[Abdulla Axmedov|Axmedov Abdulla]] *[[Mansur Axmedov|Axmedov Mansur]] *[[Srajatdin Axmetov|Axmetov Srajatdin]] *[[Xojamet Axmetov|Axmetov Xojamet]] *[[Sharapatdin Ayapov|Ayapov Sharapatdin]] ➕ *[[Orazbay Ábdiraxmanov|Ábdiraxmanov Orazbay]] *[[Allanazar Ábdiev|Ábdiev Allanazar]] ➕ *[[Yaqıpbay Ájimov|Ájimov Yaqıpbay]] ➕ *[[Abat Áliev|Áliev Abat]] ➕ *[[Nurmuxammed Ámetov|Ámetov Nurmuxammed]] *[[Qazaqbay Ámetov|Ámetov Qazaqbay]] ➕ *[[Qasım Áwezov|Áwezov Qasım]] *[[Sarıgúl Bahadırova|Bahadırova Sarıgúl]] *[[Qállibek Begjanov|Begjanov Qállibek]] ➕ *[[Asan Begimov|Begimov Asan]] *[[Orazaq Bekbawlov|Bekbawlov Orazaq]] *[[Ziyada Bekbergenova|Bekbergenova Ziyada]] *[[Mariya Bekbergenova|Bekbergenova Mariya]] ➕ *[[Aytbay Bekimbetov|Bekimbetov Aytbay]] *[[Bazargúl Bekniyazova|Bekniyazova Bazargúl]] *[[Dániyar Belasarov|Belasarov Dániyar]] ➕ *[[Mátibay Berdiev|Berdiev Mátibay]] ➕ *[[Abbaz Dabılov|Dabılov Abbaz]] *[[Nájim Dáwqaraev|Dáwqaraev Nájim]] *[[Xalila Dáwletnazarov|Dáwletnazarov Xalila]] *[[Gúlistan Dáwletova|Dáwletova Gúlistan]] ➕ *[[Nurlıbay Dáwletbaev|Dáwletbaev Nurlıbay]] ➕ *[[Mırzaǵaliy Dáribaev|Dáribaev Mırzaǵaliy]] *[[Joldasbay Dilmuratov|Dilmuratov Joldasbay]] ➕ *[[Qarmıs Dosanov|Dosanov Qarmıs]] ➕ *[[Ómirbay Embergenov|Embergenov Ómirbay]] ➕ *[[Saǵındıq Embergenov|Embergenov Saǵındıq]] ➕ *[[Evgeniy Emelyanov|Emelyanov Evgeniy]] *[[Qarabay Ermanov|Ermanov Qarabay]] ➕ *[[Beknazar Ernazarov|Ernazarov Beknazar]] ➕ *[[Kóbeysin Ernazarov|Ernazarov Kóbeysin]] ➕ *[[Qaybulla Erniyazov|Erniyazov Qaybulla]] *[[Genjemurat Esemuratov|Esemuratov Genjemurat]] *[[Gúlaysha Esemuratova|Esemuratova Gúlaysha]] *[[Tursımurat Eshanov|Eshanov Tursımurat]] ➕ *[[Izbasar Fazılov|Fazılov Izbasar]] *[[Tashkenbay Xalmuratov|Xalmuratov Tashkenbay]] *[[Árepbay Xalmuratov|Xalmuratov Árepbay]] *[[Sapar Xojaniyazov|Xojaniyazov Sapar]] *[[Óserbay Xojaniyazov|Xojaniyazov Óserbay]] *[[Shámshet Xojaniyazov|Xojaniyazov Shámshet]] *[[Jalǵasbay Xoshniyazov|Xoshniyazov Jalǵasbay]] *[[Allabergen Xudaybergenov|Xudaybergenov Allabergen]] *[[Kamal Xudaybergenov|Xudaybergenov Kamal]] *[[Jumat Hábibullaev|Hábibullaev Jumat]] *[[Húsniddin Hamidov|Hamidov Húsniddin]] ➕ *[[Baxtiyar Genjemuratov|Genjemuratov Baxtıyar]] *[[Valeriy Gordeev|Gordeev Valeriy]] *[[Ulmámbet Xojanazarov|Xojanazarov Ulmámbet]] ➕ *[[Saǵınbay Ibragimov|Ibragimov Saǵınbay]] *[[Gúlnara Ibragimova|Ibragimova Gúlnara]] ➕ *[[Jiyenbay Izbasqanov|Izbasqanov Jiyenbay]] *[[Babash Ismaylov|Ismaylov Babash]] *[[Sádirbay Ismaylov|Ismaylov Sádirbay]] *[[Zubayda Ishmanova|Ishmanova Zubayda]] *[[Naǵıyma Jańabaeva|Jańabaeva Naǵıyma]] ➕ *[[Nawrız Japaqov|Japaqov Nawrız]] *[[Túrkmenbay Jiyemuratov|Jiyemuratov Túrkmenbay]] *[[Tilewbergen Jumamuratov|Jumamuratov Tilewbergen]] *[[Qalıy Jumaniyazov|Jumaniyazov Qalıy]] ➕ *[[Turǵanbay Jumabaev|Jumabaev Turǵanbay]] *[[Saylawbay Jumaǵulov|Jumaǵulov Saylawbay]] ➕ *[[Minayxan Jumanazarova|Jumanazarova Minayxan]] *[[Qonısbay Kamalov|Kamalov Qonısbay]] *[[Keńesbay Karimov|Karimov Keńesbay]] *[[Dáwletmurat Kerimov|Kerimov Dáwletmurat]] *[[Orınbek Kojurov|Kojurov Orınbek]] ➕ *[[Álibek Kóbentaev|Kóbentaev Álibek]] ➕ *[[Qabıl Maqsetov|Maqsetov Qabıl]] *[[Dilnoza Matkarimova|Matkarimova Dilnoza]] *[[Aytbay Mátyaqubov|Mátyaqubov Aytbay]] *[[Gulistan Annaklıcheva|Mátyaqubova Gúlistan]] *[[Nazira Mátyaqubova|Mátyaqubova Nazira]] ➕ *[[Ivan Mayorov|Mayorov Ivan]] *[[Seyfulǵábit Májitov|Májitov Seyfulǵabit]] *[[Raxim Májiytov|Májiytov Raxim]] ➕ *[[Kamal Mámbetov|Mámbetov Kamal]] *[[Turdıbay Mámbetniyazov|Mámbetniyazov Turdıbay]] *[[Tólepbergen Mátmuratov|Mátmuratov Tólepbergen]] *[[Minaj Mátsapaev|Mátsapaev Minaj]] ➕ *[[Sádirbay Máwlenov|Máwlenov Sádirbay]] *[[Jubatqan Muratbaev|Muratbaev Jubatqan]] *[[Nurman Musaev|Musaev Nurman]] *[[Ayapbergen Muwsa ulı|Musaev Ayapbergen]] *[[Patiyma Mırzabaeva|Mırzabaeva Patiyma]] *[[Dáli Nazbergenov|Nazbergenov Dáli]] ➕ *[[Jańabay Narımbetov|Narımbetov Jańabay]] ➕ *[[Zaytuna Nasrullaeva|Nasrullaeva Zaytuna]] *[[Turdımurat Nájimov|Nájimov Turdımurat]] ➕ *[[Saǵındıq Nietullaev|Niyetullaev Saǵındıq]] *[[Perdebay Nurjanov|Nurjanov Perdebay]] ➕ *[[Gúlnara Nurlepesova|Nurlepesova Gúlnara]] ➕ *[[Marat Nurmuxammedov|Nurmuxammedov Marat]] *[[Sadıq Nurımbetov|Nurımbetov Sadıq]] *[[Zulayxa Nurmetova|Nurmetova Zulayha]] ➕ *[[Uǵıljan Nurullaeva|Nurullaeva Uǵıljan]] *[[Muratbay Nızanov|Nızanov Muratbay]] *[[Quwanıshbay Orazımbetov|Orazımbetov Quwanıshbay]] *[[Húrliman Ótemuratova|Ótemuratova Húrliman]] ➕ *[[Altıngúl Óteniyazova|Óteniyazova Altıngúl]] *[[Jumaniyaz Óteniyazov|Óteniyazov Jumaniyaz]] ➕ *[[Ábdiraman Ótepov|Ótepov Ábdiraman]] *[[Ábilqasım Ótepbergenov|Ótepbergenov Ábilqasım]] ➕ *[[Esbergen Ótepbergenli|Ótepbergenli Esbergen]] ➕ *[[Ibrayım Ótewliev|Ótewliev Ibrayım]] *[[Ómirbay Ótewliev|Ótewliev Ómirbay]] ➕ *[[Shárigúl Payzullaeva|Payzullaeva Shárigúl]] ➕ *[[Uzaqbay Pirjanov|Pirjanov Uzaqbay]] *[[Ayımqul Pirnazarov|Pirnazarov Ayımqul]] *[[Seydabulla Pirjanov|Pirjanov Seydabulla]] ➕ *[[Keńesbay Raxmanov|Raxmanov Keńesbay]] *[[Gúlchexra Raximova|Raximova Gúlchexra]] *[[Keńesbay Reymov|Reymov Keńesbay]] ➕ *[[Tolıbay Qabulov|Qabulov Tolıbay]] *[[Tólepbergen Qayıpbergenov|Qayıpbergenov Tólepbergen]] *[[Bayniyaz Qayıpnazarov|Qayıpnazarov Bayniyaz]] ➕ *[[Mámbetalı Qayıpov|Qayıpov Mámbetalı]] ➕ *[[Ábdiqádir Qayıpov|Qayıpov Ábdiqádir]] ➕ *[[Tabısqan Qanaatov|Qanaatov Tabısqan]] ➕ *[[Marat Qarabaev|Qarabaev Marat]] ➕ *[[Dáwletiyar Qasımov|Qasımov Dáwletiyar]] ➕ *[[Máryam Qasımova|Qasımova Máryam]] ➕ *[[Baekesh Qálimbetov|Qálimbetov Báekesh]] ➕ *[[Ádilbay Qojıqbaev|Qojıqbaev Ádilbay]] ➕ *[[Abdulqasım Qudabaev|Qudabaev Abdulqasım]] ➕ *[[Yangibay Qoshqarov|Qoshaqarov Yangibay]] *[[Ismayıl Qurbanbaev|Qurbanbaev Ismayıl]] *[[Sársen Qurbaniyazov|Qurbaniyazov Sársen]] ➕ *[[Kárimbay Qurambaev|Qurambaev Kárimbay]] *[[Yuriy Leontichev|Leontichev Yuriy]] *[[Ismayıl Saǵitov|Saǵitov Ismayıl]] *[[Salıy Sadıqov|Sadıqov Salıy]] *[[Abdulla Sadıqov|Sadıqov Abdulla]] *[[Saparbay Saliev|Saliev Saparbay]] ➕ *[[Jańabay Saparov|Saparov Jańabay]] ➕ *[[Xalmurat Saparov|Saparov Xalmurat]] *[[Teńelbay Sársenbaev|Sársenbaev Teńelbay]] ➕ *[[Ótebay Sársenbaev|Sársenbaev Ótebay]] *[[Orazbay Sátbaev|Sátbaev Orazbay]] ➕ *[[Xojabek Seytov|Seytov Xojabek]] *[[Shawdırbay Seytov|Seytov Shawdırbay]] *[[Tájetdin Seytjanov|Seytjanov Tájetdin]] *[[Ábdirazaq Seytjanov|Seytjanov Ábdirazaq]] *[[Ayapbergen Seytekov|Seytekov Ayapbergen]] ➕ *[[Tájiaxmet Seytmamutov|Seytmamutov Tajiaxmet]] ➕ *[[Ǵalım Seytnazarov|Seytnazarov Ǵalım]] *[[Joldas Seytnazarov|Seytnazarov Joldas]] *[[Maten Seytniyazov|Seytniyazov Máten]] *[[Bazarbay Seytaev|Seytaev Bazarbay]] ➕ *[[Alpısbay Sultanov|Sultanov Alpısbay]] ➕ *[[Karamatdin Sultanov|Sultanov Káramatdin]] *[[Qalımbet Sultanov|Sultanov Qalımbet]] *[[Gúljáhán Zaytova|Zaytova Gúljáhán]] *[[Saǵın Ziyawov|Ziyawov Saǵın]] *[[Marat Tawmuratov|Tawmuratov Marat]] *[[Jumabay Tashenov|Tashenov Jumabay]] *[[Ájiniyaz Tájibaev|Tájibaev Ájiniyaz]] *[[Ádenbay Tájimuratov|Tájimuratov Ádenbay]] *[[Joldasbay Tájetdinov|Tájetdinov Joldasbay]] *[[Pirlepes Tilegenov|Tilegenov Pirlepes]] *[[Nábiyra Tóreshova|Tóreshova Nábiyra]] *[[Xojamurat Turımbetov|Turımbetov Xojamurat]] ➕ *[[Abadan Turdımuratova|Turdımuratova Abadan]] *[[Ábitay Turımbetov|Turımbetov Ábitay]] *[[Gúlayım Tursınova|Tursınova Gúlayım]] ➕ *[[Sharap Usnatdinov|Usnatdinov Sharap]] *[[Ǵayıp Yaqubov|Yaqubov Ǵayıp]] *[[Zuxra Yangibaeva|Yangibaeva Zuxra]] *[[Qurbanbiyke Yunusova|Yunusova Qurbanbiyke]] *[[Ibrayım Yusupov|Yusupov Ibrayım]] *[[Munavvara Yusupova|Yusupova Munavvara]] *[[Ámet Shamuratov|Shamuratov Ámet]] *[[Artıq Shamuratov|Shamuratov Artıq]] ➕ *[[Gúlistan Shamuratova|Shamuratova Gúlistan]] *[[Dáwletbiyke Sherniyazova|Sherniyazova Dáwletbiyke]] </div> </div></div> == ISLEP ATÍRMAN == 10.000 maqalaǵa da jettik. Endigi maqset — joybardaǵı bar maqalalardıń sapasın kóteriw boladı. Taǵı bir aktual másele Qaraqalpaqsha Wikipedianıń ishki qaǵıyda hám kórsetpelerin islep shıǵıw (islep atırman): * {{tl|Kórsetpeler}} — usı úlgidegi betlerdi jaratıw; * {{tl|Wikipedianıń qaǵıyda hám kórsetpeleri}} — usı úlgidegi betlerdi jaratıw; * {{tl|Ulıwma qaǵıydalar}} — usı úlgidegi betlerdi jaratıw. == Jaratqan maqalalarım: == === Tolıqtırıwım kerek bolǵan maqalalar === * [[2025-jılı qaytıs bolǵanlar dizimi]] * [[Allayar Dosnazarovtıń xronologiyası]] * [[Latın jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesi]] * [[Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatları]] * [[Qırǵızstan Qaharmanı]] * [[Ceza]] * [[Hababam sınıfı]] * [[Timur Kocaoğlu]] * [[Aziz Nesin]] * [[Baxtıyar Jumataev]] * [[Wikipedia:Qaraqalpaq tilinde kóp ushırasatuǵın qáteler]] * [[Abatbay Dáwletov]] * {{tl|Muzıkant infoqutısı}} * {{tl|Jınayatshı infoqutısı}} * {{tl|Qaraqalpaq ádebiyatı}} * {{tl|Balet infoqutısı}} * {{tl|Toń rayonınıń xalıq punktleri}} === Derek tabıwım kerek: === * [[Qaraqalpaqstannıń áhmiyetli jeti sayaxat ornı]] * [[Shımbay hawazı]] * [[Qaraqalpaqfilm]] * [[Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi (1982-1992)]] === Jazıwım kerek: === * [[Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózligi (2023)]] * [[Kirill jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesi]] * [[Qaraqalpaq romanlarınıń dizimi]] * [[Z buwını]] * Notre Dame de Pariske baylanıslı temalar == Tolıqtırıwım kerek bolǵan ulıwma maqalalar == * [[Tólepbergen Qayıpbergenov]] — tańlamalı yamasa sapalı maqala qılıw * [[Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik muzıkalı-akademiyalıq teatrı]] * [[I. V. Savickiy atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik kórkem-óner muzeyi]] == Jobalarım == {| class="wikitable" |- ! Qatar ! Atı ! Qosımsha |- | 1 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iyi '''qaraqalpaqsha povest-romanlar''' tuwralı maqalalar | |- | 2 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaqsha kino-serialları''' tuwralı maqalalar | |- | 3 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaq jazıwshı-shayırları''' tuwralı maqalalar | 65% islendi |- | 4 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaq tilshileri''' tuwralı maqalalar | 50% islendi |- | 5 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaq ádebiyatshı, sınshıları''' tuwralı maqalalar | 5% islendi |- | 6 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaq tariyxshıları''' tuwralı maqalalar | |- | 7 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye '''qaraqalpaqsha gazeta-jurnallar''' tuwralı maqalalar | 3% islendi |- | 8 | Enciklopediyalıq áhmiyetke iye basqa '''qaraqalpaq ilimpazları''' tuwralı maqalalar | |- | 9 | Keminde úsh maqalaǵa status alıw | |- |} == Qaraqalpaqsha Wikipedianıń statistikası == {| class="wikitable" |- ! Sáne ! Maqalalar ! Betler ! Júklengen fayllar ! Jámi redaktorlawlar ! Ortasha redaktorlawlar ! Dizimnen ótken paydalanıwshı ! Barlıq betlerdegı sózler sanı ! Tereńlik |- | [[2-oktyabr|2.X.]][[2025]] 06:19 |10.574 |24.907 |82 |159.095 |6,39 |14.495 |3.211.677 |11,7 |- | [[1-noyabr|1.XI.]][[2025]] 20:46 |10.823 |28.148 |83 |176.473 |6,27 |14.667 |3.345.812 |16,07 |- | [[4-dekabr|4.XII.]][[2025]] 16:34 |10.895 |28.937 |85 |180.553 |6,24 |14.847 |3.427.303 |17,11 |- | [[31-dekabr|31.XII.]][[2025]] 21:53 |11.008 |29.754 |86 |185.893 |6,25 |14.966 |3.480.235 |18,12 |- | [[28-fevral|28.II.]][[2026]] 22:43 |11.401 |31.650 |87 |197.299 |6,23 |15.432 |3.816.788 |19,66 |- | [[31-mart|31.III.]][[2026]] 20:51 |11.769 |33.093 |88 |205.543 |6,21 |15.678 |3.921.583 |20,39 |- | [[1-may|1.V.]][[2026]] 8:17 |13.061 |37.182 |88 |227.288 |6,11 |15.835 |4.229.610 |20,85 |} # 2025-jıl 3-martta jámi 20.000 bet — 2025-jıl 5-oktyabr jámi 25.000 bet (5.000 bet). # 2025-jıl 5-oktyabrda jámi 25.000 bet — 2026-jıl 4-yanvar jámi 30.000 bet (5.000 bet). # 2026-jıl 4-yanvarda jámi 30.000 bet — 2026-jıl 8-aprel jámi 35.000 bet (5.000 bet) <small>''(1 jıl 1 ayda +15.000 bet)''</small>. bmd5472qf6iji0ph91w5afjwqqkuuye 4 23879 227400 227361 2026-04-30T12:02:16Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 227400 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:23223}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4880}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 4 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4395}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 5 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4325}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4071}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2540}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 9 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 10 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1574}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 11 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 12 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 13 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 14 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1090}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:917}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 16 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 17 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 18 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 19 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 20 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 21 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 22 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 23 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 24 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 25 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:399}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 26 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 27 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 28 || [[User:Begdullaman|<span style="color:gray">Begdullaman</span>]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}} |- | 29 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|<span style="color:gray">Nurlibek Urgenichbaev</span>]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}} |- | 30 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:295}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 31 || [[User:Qareken Balasi|<span style="color:gray">Qareken Balasi</span>]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 32 || [[User:BEGJIGIT|<span style="color:gray">BEGJIGIT</span>]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}} |- | 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|<span style="color:gray">Saxibjamal Esemuratova</span>]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}} |- | 34 || [[User:Pirnazarova|<span style="color:gray">Pirnazarova</span>]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}} |- | 35 || [[User:Holder|<span style="color:gray">Holder</span>]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}} |- | 36 || [[User:Miracle0302|<span style="color:gray">Miracle0302</span>]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}} |- | 37 || [[User:Begjigit|<span style="color:gray">Begjigit</span>]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}} |- | 38 || [[User:Kmoksy|<span style="color:gray">Kmoksy</span>]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}} |- | 39 || [[User:AbzalM|<span style="color:gray">AbzalM</span>]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}} |- | 40 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 41 || [[User:NurkaArzay|<span style="color:gray">NurkaArzay</span>]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}} |- | 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|<span style="color:gray">Gúlxan Medetbekovna</span>]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}} |- | 43 || [[User:Bakhit|<span style="color:gray">Bakhit</span>]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}} |- | 44 || [[User:Melek jurnalist|<span style="color:gray">Melek jurnalist</span>]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}} |- | 45 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 46 || [[User:Jannazarova Sh|<span style="color:gray">Jannazarova Sh</span>]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}} |- | 47 || [[User:Jámiy|<span style="color:gray">Jámiy</span>]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}} |- | 48 || [[User:İmmortalance|<span style="color:gray">İmmortalance</span>]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}} |- | 49 || [[User:Romaine|<span style="color:gray">Romaine</span>]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}} |- | 50 || [[User:Kagansky|<span style="color:gray">Kagansky</span>]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}} {{/end}} hgpoh64dwnyomosky81rmiea047ij7o 0 24153 227435 213871 2026-05-01T07:38:51Z Nerd270 15938 227435 wikitext text/x-wiki {{Áwladlar dizimi}} '''Z áwladı''' ({{lang-en|Generation Z}} yamasa qısqasha ''Gen Z'') — [[Y áwladı|milenyaller]]den keyin (Y áwladı) hám [[Alfa áwladı]]nan aldınǵı demografiyalıq kogorta. Xalıq arasında «zoomer» atı menen belgili<ref name="Wordswatching2">{{Web deregi | sáne = 2021 oktyabr | bet = Words We're Watching: 'Zoomer'| url = https://www.merriam-webster.com/words-at-play/words-were-watching-zoomer-gen-z| accesdate = 25-10-2021| jumıs = Merriam-Webster| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200211104338/https://www.merriam-webster.com/words-at-play/words-were-watching-zoomer-gen-z| arxivsáne = 11-2-2020 }}</ref><ref name="zoomer Dictionary.com">{{Web deregi | bet = zoomer| url = https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/| accesdate = 14-6-2020| jumıs = Dictionary.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126150616/https://www.dictionary.com/e/slang/zoomer/| arxivsáne = 26-1-2021 }}</ref>. Izertlewshiler hám ǵalaba xabar quralları 1990-jıllardıń ortaları hám aqırların tuwılǵan jıllarınıń bası hám 2012-jıllardıń basların tuwılǵan jıllarınıń aqırı dep belgileydi. Z áwlad wákilleriniń kópshiligi [[X áwladı|X áwlad]] perzentleri esaplanadı<ref>{{Web deregi | bet = Who Are the Parents of Gen Z?| url = https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2| jumıs = Signal Vine| accesdate = 10-3-2022| sáne = 26-8-2021 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220407075919/https://www.signalvine.com/texting-best-practices/who-are-the-parents-of-gen-z-2| arxivsáne = 7-4-2022 }}</ref>. == Etimologiya hám atamalaw == «Z áwlad» ataması X áwladtan keyingi ekinshi áwlad ekenligine isharat bolıp, ol Y áwlad penen (millenniumlar) álipbe tártibinde turadı<ref>{{Cite book|second=Shapiro|first=Jordan|title=The New Childhood: Raising Kids to Thrive in a Connected World|year=2018|publisher=Little, Brown}}</ref><ref>{{Web deregi | jumıs = Lexico| url = https://www.lexico.com/en/definition/generation_z| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190817140603/https://www.lexico.com/en/definition/generation_z| ölüurl = evet| arxivsáne = 17-8-2019 | baspaxana = Oxford University Press| accesdate = 19-5-2021| bet = Generation Z}}</ref>. Áwlad ushın usınıs etilgen basqa atlar qatarına «iÁwlad»<ref name="Horovitz">{{Cite news |second=Horovitz|first=Bruce| sáne =4-5-2012|title=After Gen X, Millennials, what should next generation be?|magazine=USA Today|url=https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|accesdate=24 -11-2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201028125342/https://abcnews.go.com/Business/gen-millennials-generation/story?id=16275187|archivedate=28-10-2020}}</ref>, «Ana-Watan áwladı»<ref name="ForbesHomeland">{{Jurnal deregi |url=https://www.forbes.com/sites/neilhowe/2014/10/27/introducing-the-homeland-generation-part-1-of-2/#7420cde74fdc |title=Introducing the Homeland Generation (Part 1 of 2) |second1=Howe |first1=Neil |date=27-10-2014 |acces-date=2-5-2016 |magazine=Forbes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170823025922/https://www.forbes.com/sites/neilhowe/2014/10/27/introducing-the-homeland-generation-part-1-of-2/#7420cde74fdc |archivedate=23-8-2017}}</ref>, «Anıq gen»<ref name="Horovitz" />, «Sanlı aborigenler»<ref name="Horovitz" />, «Neo-sanlı aborigenler»<ref name="Thomas">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=z8Kahia4IQEC|title=Deconstructing Digital Natives: Young People, Technology, and the New Literacies|second=Thomas|first=Michael|tarih=19-4-2011|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-136-73900-2|lang=en}}</ref><ref name="Japanese Youth and Mobile Media">{{Cite news|second1=Takahashi|first1=Toshie T|title=Japanese Youth and Mobile Media|url=https://www.academia.edu/350038|accesdate=10-5-2016|publisher=Rikkyo University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926151426/https://www.academia.edu/350038/Japanese_Youth_and_Mobile_Media|archivedate=26-9-2020}}</ref>, «Kópshilik áwladı»<ref name="Horovitz" /> , «Internet áwladı»<ref name="InternetStatsCan">{{Web deregi | url = https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm| bet = Generations in Canada| jumıs = www12.statcan.gc.ca| accesdate = 3-9-2022| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150922235402/https://www12.statcan.gc.ca/census-recensement/2011/as-sa/98-311-x/98-311-x2011003_2-eng.cfm| arxivsáne = 22-9-2015 }}</ref>, «Ásirler»<ref name="Centennials 2">{{Web deregi | bet = Meet Generation Z| jumıs = CBS News| url = https://www.cbsnews.com/pictures/meet-generation-z/6/| citata = Generation Z is also hugely synonymous with technology because Centennials grew up in the era of smartphones. In fact, most of today's youth can't even remember a time before social media.| accesdate = 15-1-2021| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210121020616/https://www.cbsnews.com/pictures/meet-generation-z/6/| arxivsáne = 21-1-2021 }}</ref> hám «Post-milleniumlar»<ref>{{Web deregi | second1 = Fry| first1 = Richard| second2 = Parker| first2 = Kim| sáne = 15-11-2018 | bet = Early Benchmarks Show 'Post-Millennials' on Track to Be Most Diverse, Best-Educated Generation Yet| url = https://www.pewresearch.org/social-trends/2018/11/15/early-benchmarks-show-post-millennials-on-track-to-be-most-diverse-best-educated-generation-yet/| jumıs = Pew Research Center| accesdate = 3-9-2022| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220901091748/https://www.pewresearch.org/social-trends/2018/11/15/early-benchmarks-show-post-millennials-on-track-to-be-most-diverse-best-educated-generation-yet/| arxivsáne = 1-9-2022 }}</ref> kiredi. Internet áwladı ataması internettiń massalıq qabıl etiliwinen keyin tuwılǵan birinshi áwlad ekenligin bildiredi<ref name="InternetStatsCan" />. == Kórkem-óner hám mádeniyat == === Baxıt hám jeke qádiriyatlar === [[The Economist|«The Economist»]] Z áwladın aldınǵı áwladlarǵa salıstırǵanda bilimli, jaqsı minez-qulıqlı, stressli hám [[Depressiv sezim|depressiv]] áwlad dep ataydı. 2016-jılı [[Varkey Foundation|Varkey fondı]] hám [[Populus Ltd|Populus]] 20 mámlekette ([[Argentina]], [[Avstraliya]], Braziliya, [[Kanada]], Qıtay, [[Franciya]], Germaniya, Hindstan, Indoneziya, Izrail, [[Italiya]], [[Yaponiya]], [[Jańa Zelandiya]], Nigeriya, Rossiya, Qubla Afrika, Qubla Koreya, Túrkiya, Ullı Britaniya hám Amerika Qurama Shtatları) 15 jastan 21 jasqa shekemgi 20 mıńnan aslam adamnıń múnásibetlerin úyrengen xalıqaralıq izertlew ótkerdi. Z áwlad jasları óz jeke turmısında ulıwma baxıtlı ekenligin kórgen (59%). Eń baxıtsız jaslar Qubla Koreya (29%) hám Yaponiyadan (28), eń baxıtlıları bolsa Indoneziya (90%) hám Nigeriyadan (78%) kelgen. Hárbir mámleket ushın ulıwma «baxıtlılıq balın» anıqlaw ushın izertlewshiler baxıtlıman degen adamlardıń úlesin, baxıtsızban degen adamlardıń úlesin shıǵardı. Baxıtlılıqtıń eń áhmiyetli dereklerine fizikalıq hám ruwxıy salamatlıq (94%), shańaraǵı menen jaqsı múnásibette bolıw (92%), dosları menen jaqsı múnásibette bolıw (91%) kiredi. Ulıwma alǵanda, jas hám erkek qatnasıwshılar baxıtlıraq bolıw tendenciyasına iye edi. Diniy isenim 44% penen keyingi orındı ieledi. Sonıń menen birge [[din]]: Indoneziya (93%), Nigeriya (86%), Túrkiya (71%), Qıtay hám Braziliya (hár ekewi de 70%), Z áwlad jasları ushın úlken quwanısh deregi boldı. Qáweter hám stresstiń eń áhmietli sebepleri pul (51%) hám mektep (46%) bolsa, dizimniń aqırında sociallıq tarmaqlar hám tiykarǵı resurslar (azıq-awqat hám suw sıyaqlı) dan paydalanıw 10 procentti quraydı. Azıq-awqat hám suwǵa baylanıslı qáweterler Qıtay (19%), Hindstan (16%) hám Indoneziyada (16%) eń kóp, jas hindlerdiń sociallıq tarmaqlar sebepli stress haqqında xabar beriw itimalı da ortasha kórsetkishten joqarı bolǵan (19%)<ref name=":8">{{Cite news |second1=Broadbent|first1=Emma|second2=Gougoulis|first2=John|second3=Lui|first3=Nicole|second4=Pota|first4=Vikas|second5=Simons|first5=Jonathan|date= 2017 yanvar|title=Generation Z: Global Citizenship Survey|publisher=[[Varkey Foundation]]|url=https://www.varkeyfoundation.org/media/4487/global-young-people-report-single-pages-new.pdf|erişimtarihi=15 Kasım 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20190820230036/https://www.varkeyfoundation.org/media/4487/global-young-people-report-single-pages-new.pdf|archivedate=20-8-2019}}</ref>. Varkey fondınıń joqarıda keltirgen izertlewi boyınsha, bul adamlar ushın eń áhmiyetli jeke qádiriyatlar shańaraǵına hám óziniń ómirde rawajlanıwına járdem beriw (hár ekewi de 27%) hám onnan keyin durıslıq (26%) turadı. Jeke hám isbilermenlik ruwxı, ásirese, Qubla Amerikada (34%), shańaraqlıq qádiriyatlar kúshli bolsa, Afrikada (37%) keń tarqalǵan. Jaslarǵa eń kóp tásir kórsetetuǵınlar ata-analar (89%), doslar (79%) hám muǵallimler (70%). Sońǵı orında ataqlı shaxslar (30%) hám siyasatshılar (17%). Ulıwma alǵanda, jas jigitlerge kitaplar hám kórkem qaharmanlardı jaqsı kóretuǵın jas hayallarǵa qaraǵanda sporshılar hám siyasatshılar tárepinen tásirleniw itimalı joqarı ekenligi kórsetilgen. Ataqlı mádeniyatı, ásirese, Qıtay (60%) hám Nigeriyada (71%) áhmiyetli bolsa, Argentina hám Túrkiyada (hár ekewi de 19%) áhmiyetsiz esaplanadı. Jaslar ushın házirgi yamasa keleshektegi kareraları ushın eń áhmiyetli faktorlar qatarında óz kónlikpelerin rawajlandırıw imkaniyatı (24%) hám dáramat (23%), eń áhmiyetsiz faktorlar bolsa ataq-abıray (3%) hám olar islep atırǵan mákeme dúnyaǵa unamlı tásir kórsetip atırǵanlıǵı (13%) boldı. Jaslardıń keleshegi haqqındaǵı eń áhmietli faktorlar - bul shańaraqlar (47%) hám densawlıǵı (21%) bolsa, dúnyanıń abadanlıǵı (4%) hám jergilikli jámiechilik (1%) dizimniń eń tómengi orınların iyelegen<ref name=":8" />. === Oqıw ádeti === [[Fayl:US Army 53394 BOOK OF RHYMES.jpg|150px|right|thumb|Bir iytke hám muǵallimine kitap oqıp berip otırǵan qız (2009). 2000-jıllardıń aqırı hám 2010-jıllarda balalardıń ráhátleniw ushın oqıw dárejesi burınǵıǵa qaraǵanda ádewir tómenlegen.]] Jańa Zelandiyada balalar rawajlanıwı boyınsha psixolog Tom Nikolson mektep oqıwshıları arasında sózden paydalanıw hám oqıwda anıq tómenlew baqlanıp atırǵanın, olardıń kópshiligi sózlikten paydalanıwdı qálemeytuǵının atap ótti. 2008-jılı Bilimlendiriwdi monitoring etiw milliy joybarı tárepinen ótkerilgen sorawnama boyınsha tórt hám segiz jıllıq oqıwshılardıń, shama menen, besten bir bólegi kitap oqıwdı hobbi sıpatında ózlestirgen, bul bolsa 2000-jılǵa salıstırǵanda on procentke azayǵanın kórsetedi<ref name=":44">{{Cite news|second=Massey University|date=20-9-2010|title=Vocabulary on decline due to fewer books|work=Phys.org|url=https://phys.org/news/2010-09-vocabulary-decline-due.html|accesdate=7-11-2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20210126181459/https://phys.org/news/2010-09-vocabulary-decline-due.html|archivedate=26 -1-2021}}</ref>. Ullı Britaniyada «Nilsen Book» kompaniyası tárepinen 2013-jılı 2 mıń ata-ana hám balalar arasında ótkerilgen sorawnamaǵa muwapıq, balalardıń 36 procenti hár kúni, 60 procenti bolsa háptede zawıq alıw ushın kitap oqıwı anıqlanǵan. 72%i ata-anası tárepinen háptesine keminde bir márte kitap oqılǵan. Ullı Britaniya balaları arasında eń kóp tarqalǵanları televizor kóriw (36%), kitap oqıw (32%), sociallıq tarmaqlarda júriw (20%), YouTube videoların tamasha etiw (17%), mobil telefonlarda oyın oynaw (16%) edi. 2012-jıldan 2013-jılǵa shekem balalardıń video oyınlardı, YouTube hám xabarlasıwlarǵa kóbirek waqıt sarplaǵanı, biraq kitap oqıwǵa az waqıt sarplaǵanı haqqında maǵlıwmat berdi (segiz procentke azayǵan). 11-17 jas aralıǵındaǵı balalar arasında oqımaytuǵınlardıń úlesi 2012-2013-jıllarda 13 procentten 27 procentke kóterildi, ayına bir-úsh ret oqıytuǵınlar (ara-tura oqıytuǵınlar) 45 procentten 38 procentke tústi. Háptesine ortasha 15 minuttan kóp bolmaǵan oqıw (az oqıwshılar) 23 procentten 27 procentke, háptesine 15-45 minut arasında oqıwshılar (ortasha oqıwshılar) 23 procentten 17 procentke, háptesine keminde 45 minut oqıwshılar (kem oqıwshılar) 15 procentten 16 procentke kóterildi<ref name=":43">{{cite news |second=Dredge|first=Stuart|date=26-9-2013|title=Children's reading shrinking due to apps, games and YouTube|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/appsblog/2013/sep/26/children-reading-less-apps-games|accesdate=7-11-2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201106214929/https://www.theguardian.com/technology/appsblog/2013/sep/26/children-reading-less-apps-games|archivedate=6-11-2020}}</ref>. «[[National Literacy Trust]]» tárepinen 2019-jılı ótkerilgen sorawnama nátiyjesinde 18 jasqa tolmaǵanlardıń tek 26%i hár kúni keminde bir ret kitap oqıwın kórsetken. Jas úlkeygeni sayın kitap oqıwǵa qızıǵıwshılıq kemeyedi: bes-segiz jastaǵılar on tórt-on altı jastaǵılarǵa salıstırǵanda kitap oqıwdan zawıq alatuǵının eki ese kóp aytqan. Íqtıyarlı oqıwda gender ayırmashılıǵı sezilerli dárejede boldı: erkeklerdiń tek 47 procenti, qızlardıń 60 procenti zawıqlanıw ushın oqıytuǵının ayttı. Hár úsh baladan birewi oqıw ushın qızıqlı bir nárse tabıwǵa qıynalıp atırǵanın ayttı<ref name=":47">{{Cite news|second=Ferguson|first=Donna|date=29-2-2020|title=Children are reading less than ever before, research reveals|work=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/education/2020/feb/29/children-reading-less-says-new-research|accesdate=7-11-2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201101045021/https://www.theguardian.com/education/2020/feb/29/children-reading-less-says-new-research|archivedate=1-11-2020}}</ref>. Joqarıda keltirilgen Nielsen Book izertlewi 2012-2013-jıllarda keminde bir elektron planshetke iye bolǵan britaniyalı shańaraqlardıń úlesi 24 procentten 50 procentke kóterilgenligin kórsetti. Olardıń kópshiligi birinshi qurılmasın jeti jasında aladı. On bir jasqa shıqqanda, mobil telefonǵa iye bolıw pútkil dúnyada ámel etedi. Jeti jastan on altı jasqa shekem hár kúni ortasha úsh hám úsh saat telefon arqalı sóylesedi. Olardıń 57 procenti janında telefonı menen jatqanın, 44 procenti bolsa izertlewshilerge telefonı bolmaǵanda ózin «qolaysız» sezip atırǵanın aytqan. Bul texnologiyanıń tábiyatına qaray (mobil telefonlar jeke hám jeke qurılmalar esaplanadı) ata-analar óz perzentleriniń iskerligin baqlawı hám olardı jat mazmundaǵı kontentten qorǵawı múmkin emes<ref>{{Cite news|second=Coughlan|first=Sean|date=30-1-2020|title=Most children sleep with mobile phone beside bed|work=BBC News|url=https://www.bbc.com/news/education-51296197|accesdate=14 -10-2020|archiveurl=https://web.archive.org/web/20201107145136/https://www.bbc.com/news/education-51296197|archivedate=7-11-2020}}</ref>. == Demografiya == <gallery class="left" widths="400" mode="packed" perrow="2" heights="200"> Fayl:2017 world map, median age by country.svg|lang=tr|2017-jılǵı maǵlıwmatlar boyınsha, mámleketlerdegi ortasha jas. Jaslar sanınıń artıwı Qubla-Shıǵıs Aziya, Jaqın Shıǵıs, Afrika hám Latın Amerikasınıń ayırım aymaqlarında kóbirek kózge taslanadı. Fayl:World population pyramid (2018).jpg|2018-jılda dúnya júzi xalqı piramidası. </gallery> Kóplegen mámleketlerde xalıqtıń qartayıwı hám tuwılıw dárejesiniń azayıwına qaramastan, házirgi waqıtta Z áwladı dúnyadaǵı eń kóp áwlad bolıp esaplanadı. Bloombergtiń Birlesken Milletler Shólkemi maǵlıwmatların talqılawı nátiyjesinde, 2019-jılı Z áwladınıń aǵzaları Jer júzi xalqınıń 7,7 milliard adamınıń 2,47 milliardın (32%) quraytuǵını hám Y áwladınıń 2,43 milliard adamınıń sanın arttıratuǵını esaplanǵan. Bul analiz ushın Z hám Y áwladlar shegarası 2000-2001-jıllar etip belgilendi<ref>{{Web deregi | second1 = Miller| first1 = Lee| second2 = Lu| first2 = Wei| sáne = 20-8-2018 | bet = Gen Z Is Set to Outnumber Millennials Within a Year| url = https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends| accesdate = 31-8-2021| jumıs = Bloomberg| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210907135420/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-08-20/gen-z-to-outnumber-millennials-within-a-year-demographic-trends| arxivsáne = 7-9-2021 }}</ref><ref>{{Web deregi | second = Forum| at = World Economic| sáne = 27-8-2018 | bet = Generation Z will outnumber Millennials by 2019| url = https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/| accesdate = 31-8-2021| jumıs = The European Sting - Critical News & Insights on European Politics, Economy, Foreign Affairs, Business & Technology - europeansting.com| til = en| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210831234538/https://europeansting.com/2018/08/27/generation-z-will-outnumber-millennials-by-2019/| arxivsáne = 31-8-2021 }}</ref>. === Afrika === Z áwladı házirgi waqıtta [[Afrika]] xalqınıń kópshiligin quraydı<ref>{{Web deregi | sáne = 9-3-2018 | bet = African Millennials: The Myths, The Reality| url = https://www.geopoll.com/blog/african-millennials-myths-reality/| accesdate = 1-9-2021| jumıs = GeoPoll| til = en-US| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210901005328/https://www.geopoll.com/blog/african-millennials-myths-reality/| arxivsáne = 1-9-2021 }}</ref>. 2017-jılı Afrikada jasawshı 1,2 milliard adamnıń 60% 25 jastan kishi bolǵan<ref>{{Web deregi | bet = Africa's growing youthful population: reflections on a continent at a tipping point| url = http://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point| accesdate = 1-9-2021| jumıs = Mo Ibrahim Foundation| til = en| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210901012352/https://mo.ibrahim.foundation/news/2017/africas-growing-youthful-population-reflections-continent-tipping-point| arxivsáne = 1-9-2021 }}</ref>. 2019-jılı [[Qubla Afrika]] xalqınıń 46% yamasa 27,5 million adam Z áwladı aǵzaları esaplanadı<ref>{{Web deregi | sáne = 1 -9-2020 | bet = Gen Z population credit-active has reached 10% in Africa [Partnered Content]| url = https://ventureburn.com/2020/07/gen-z-population-credit-active-has-reached-10-in-africa/| accesdate = 1-9-2021| jumıs = Ventureburn| til = en-ZA| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210901005328/https://ventureburn.com/2020/07/gen-z-population-credit-active-has-reached-10-in-africa/| arxivsáne = 1-9-2021 }}</ref>. Birlesken Milletler Shólkeminiń 2019-jıldaǵı statistikalıq izertlewlerinde, 2020-jılı Nigeriya xalqınıń ortasha jası 15,2, Mali 16,3, Chad 16,6, Somali, Uganda hám Angolanıń barlıǵı 16,7, Kongo Demokratiyalıq Respublikası 17,0, Burundi 17,3 hám Mozambik hám Zambiya 17,6 sıyaqlı kórsetilgen. Bul xalıqtıń yarımınan kóbi XXI ásirdiń dáslepki jigirma jılında tuwılǵan degeni. Olar ortasha jası boyınsha dúnyadaǵı eń jas mámleketler<ref>{{Cite news|second=Myers|first=Joe|date=30-8-2019|title=19 of the world's 20 youngest countries are in Africa|iş=World Economic Forum|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/08/youngest-populations-africa/|accesdate=6-12-2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191207031815/https://www.weforum.org/agenda/2019/08/youngest-populations-africa/|archivedate=7-12-2019}}</ref>. === Aziya === «[[McKinsey & Company]]» kompaniyasınıń 2020-jılǵı talqılawına muwapıq, Z áwladı (1997-jıldan 2012-jılǵa shekem tuwılǵanlar) 2025-jılǵa shekem Aziya-Tınısh okeanı regionı xalqınıń tórtten bir bólegin quraydı<ref>{{Web deregi | bet = What makes Gen Z in Asia different? {{!}} McKinsey| url = https://www.mckinsey.com/business-functions/marketing-and-sales/our-insights/what-makes-asia-pacifics-generation-z-different| accesdate = 31-8-2021| jumıs = www.mckinsey.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210917013044/https://www.mckinsey.com/business-functions/marketing-and-sales/our-insights/what-makes-asia-pacifics-generation-z-different| arxivsáne = 17-9-2021 }}</ref>. Mádeniy ideyalar, mámleket siyasatı hám zamanagóy medicina nátiyjesinde Qıtay hám Hindstanda qatań gender teńsizligi júz berdi. Birlesken Milletler Shólkeminiń maǵlıwmatlarına qaraǵanda, 2018-jılı 15 jastan 29 jasqa shekemgi hár júz hayalǵa 112 qıtaylı erkek tuwra kelgen bolsa, Hindstanda usı jastaǵı hár júz hayalǵa 111 erkek tuwra kelgen. Qıtayda jámi 34 million, Hindstanda bolsa 37 million artıq erkekler bar bolıp, bul Malayziyanıń ulıwma xalqınan kóp. Qıtay hám Hindstannıń ulıwma xalıq sanında 20 jasqa shekem bolgan erkekler sanı 50 million adamdı quraydı. Bunday qarama-qarsılıq basqa sociallıq mashqalalar menen bir qatarda jekkelik, adam sawdası (Aziyanıń basqa jerlerinen, Kambodja hám Vetnam sıyaqlı) hám prostituciyanı keltirip shıǵaradı<ref>{{Cite news|second1=Deyner|first1=Simon|second2=Gowen|first2=Annie| sáne =24-4-2018|title=Too many men: China and India battle with the consequences of gender imbalance|work=South China Morning Post|url=https://www.scmp.com/magazines/post-magazine/long-reads/article/2142658/too-many-men-china-and-india-battle-consequences|accesdate=6-12- 2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200926151041/https://www.scmp.com/magazines/post-magazine/long-reads/article/2142658/too-many-men-china-and-india-battle-consequences|archivedate=26-9-2020}}</ref>. === Evropa === 2019-jılı Ullı Britaniyadaǵı derlik 66,8 million adamnan 1997-jıldan 2012-jılǵa shekem tuwılǵanlar sıpatında belgilengen bolsa, Z áwladında derlik 12,6 million adam (18,8%) bar edi<ref>{{Web deregi | bet = UK generation population 2019| url = https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/| accesdate = 1-9-2021| jumıs = Statista| til = en| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210901005327/https://www.statista.com/statistics/528577/uk-population-by-generation/| arxivsáne = 1-9-2021 }}</ref>. Z áwladı milliy kelip shıǵıwı jaǵınan Evropa Awqamındaǵı eń hár qıylı áwlad bolıp esaplanadı<ref name=":05">{{Web deregi | sáne = 2020 dekabr | bet = Next generation or lost generation? Children, young people and the pandemic| url = https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/659404/EPRS_BRI(2020)659404_EN.pdf| accesdate = 31-8-2021| jumıs = [[European Parliament]]| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210831234538/https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/BRIE/2020/659404/EPRS_BRI(2020)659404_EN.pdf| arxivsáne = 31-8-2021 }}</ref>. Ulıwma, Evropada 2019-jılı 14 jas hám onnan kishi jastaǵılardıń 13,9% (sonıń ishinde, aldınǵı Alfa áwlad) EAǵa aǵza basqa mámlekette tuwılǵan hám 6,6% EAdan tısqarıda tuwılǵan. Lyuksemburgda 20,5% basqa mámlekette, tiykarınan EA ishinde tuwılǵan; Irlandiyada 12,0% basqa mámlekette tuwilgan; Shveciyada 9,4% tiykarınan Evropa Awqamınan tısqarı basqa mámlekette tuwılǵan. Finlyandiyada 2020-jılı 14 jastan kishi bolǵanlardıń 4,4%i sırt elde tuwılǵanlar hám 10,1%i sırt elde tuwılǵanlar bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rt.px/| bet = Väestö 31.12. Muuttujina Maakunta, Taustamaa, Sukupuoli, Ikä, Syntyperä, Vuosi ja Tiedot| accesdate = 3-9-2022| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220415184307/https://pxnet2.stat.fi/PXWeb/pxweb/fi/StatFin/StatFin__vrm__vaerak/statfin_vaerak_pxt_11rt.px/| arxivsáne = 15-4-2022 }}</ref>. Sonıń menen birge, Shıǵıs Evropadan kelgen Z toparı kóbirek kóp milletli bolıp esaplanadı: Xorvatiyada 14 jastan kishi bolǵanlardıń tek 0,7%i sırt el puqaraları; Chexiyada 14 jastan kishi bolǵanlardıń 1,1 procenti sırt el puqaraları edi<ref name=":05" />. 2019-jılı Evropada 15 jastan 29 jasqa shekem bolǵanlardıń kópshiligi shet elde tuwılǵanlar edi. Shet elde tuwılǵan jaslardıń eń kóp úlesi Lyuksemburgǵa tuwra kelgen (41,9%). Evropa Awqamına aǵza bolmaǵan jas úlken jastaǵılardıń eń kóp úlesi Shveciya, Ispaniya hám Lyuksemburg mámleketlerine tuwra keledi. 14 jasqa deyingi jaslar sıyaqlı Shıǵıs Evropa mámleketlerinde de shet elde tuwılǵan jas óspirimler sanı ádewir kishi. Polsha, Litva, Slovakiya, Bolgariya hám Latviyada sırt elde tuwılǵan jaslardıń úlesi eń tómen bolıp, ulıwma jastaǵılardıń 1,4-2,5 procentin quraydı<ref name=":05" />. === Arqa Amerika === 2017-jılı járiyalanǵan Kanada statistikalıq maǵlıwmatları, Z áwladı Kanada xalqının 17,6% in quraytuǵının kórsetedi<ref>{{cite news|second=Patel|first=Arti| sáne =18-6-2018|title=Generation Z: Make room for Canada's connected, open and optimistic generation|work=Global News|url=https://globalnews.ca/news/4211788/generation-z/|accesdate=24-12-2019|archiveurl=https://web.archive.org/web/20191224195046/https://globalnews.ca/news/4211788/generation-z/|archivedate=24-12-2019}}</ref>. Brukings institutınan demograf Uilyam Frey tárepinen tayarlanǵan dokladta aytılıwınsha, Amerika Qurama Shtatlarında Y áwladı, tiykarınan, aq reńli bolǵan milenyumlardan aldınǵı (X áwlad hám olardıń dóretiwshileri) hám hár qıylı milenyumlardan keyingi (Z áwlad hám olardıń izbasarları) áwladlar ortasındaǵı kópir esaplanadı<ref>{{Web deregi | soecond = Frey| at = William H.| sáne = 2018 yanvar | bet = The millennial generation: A demographic bridge to America's diverse future| url = https://www.brookings.edu/research/millennials/| accesdate = 9-9-2019| jumıs = The Brookings Institution| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190810104201/https://www.brookings.edu/research/millennials/| arxivsáne = 10-8-2019 }}</ref>. Freydiń AQShtı sanaqtan ótkeriw maǵlıwmatların talqılawı sonı kórsetedi, 2019-jıl jaǵdayına bola Z áwladınıń 50,9% i aq, 13,8% i qara, 25,0% i ispan hám 5,3% i aziyalı bolǵan<ref>{{Web deregi | second = Frey| at = William| sáne = 24-6-2019 | bet = Less than half of US children under 15 are white, census shows| url = https://www.brookings.edu/research/less-than-half-of-us-children-under-15-are-white-census-shows/| accesdate = 4-12-2020| jumıs = Brookings Institution| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201206090259/https://www.brookings.edu/research/less-than-half-of-us-children-under-15-are-white-census-shows/| arxivsáne = 6-12-2020 }}</ref>. == Diniy baǵdarlar == [[Fayl:Importance of Religion 2019.png|right|150px|thumb||Dúnya kóleminde 15 jastan 21 jasqa shekemgi adamlar turmısında dinniń áhmiyeti (Varkey, 2016).]] 2016-jılı [[Varkey fondı]] hám «[[Populus Ltd|Populus]]» tárepinen barlıq kontinentlerdegi 20 mámleketten 15 jastan 21 jasqa shekemgi 20 mıń adam arasında ótkerilgen sorawnamada diniy isenim 42% qatnasıwshılarda tásirli, 39 procentinde bolsa áhmiyetsiz ekenligi anıqlandı. Sonıń menen birge, jastaǵı kishi toparlar arasında anıq ayırmashılıq bar: 15-16 jas aralıǵındaǵı adamlar 19-21 jas aralıǵındaǵılarǵa salıstırǵanda dindi áhmiyetli dep esaplaw itimalı bir qansha joqarı bolǵan (47% ke qarsı 43%). 2016-jil Britaniyada ótkerilgen sociallıq múnásibet sorawnamasında 18 jastan 24 jasqa shekem bolgan adamlardıń 71% diniy isenimge iye emesligi anıqlanǵan, aldınǵı jılda bul kórsetkish 62% edi. == Derekler == {{derekler|2}} [[Kategoriya:Demografiya]] [[Kategoriya:XX ásir]] [[Kategoriya:XXI ásir]] [[Kategoriya:Mádeniy áwladlar ]] dxm0kqre86rrteawvemjidf2mr2mdl4 4 26380 227402 227363 2026-04-30T12:02:18Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 227402 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:84954}}]] |- | 2 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] |- | 3 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] |- | 4 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3045}}]] |- | 5 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2912}}]] |- | 6 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] |- | 7 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] |- | 8 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1514}}]] |- | 9 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] |- | 10 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] |- | 11 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] |- | 12 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] |- | 13 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:916}}]] |- | 14 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] |- | 15 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] |- | 16 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] |- | 17 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] |- | 18 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] |- | 19 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] |- | 20 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:539}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] |- | 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:378}}]] |- | 23 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] |- | 24 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]] |- | 25 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]] |- | 26 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]] |- | 27 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]] |- | 28 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]] |- | 29 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]] |- | 30 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]] |- | 31 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]] |- | 32 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]] |- | 33 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]] |- | 34 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]] |- | 35 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]] |- | 36 || [[User:BOTijo|<span style="color:gray">BOTijo</span>]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]] |- | 37 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]] |- | 38 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]] |- | 39 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]] |- | 40 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]] |- | 42 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]] |- | 43 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]] |- | 44 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]] |- | 45 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]] |- | 46 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]] |- | 47 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 48 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] |- | 49 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]] {{/end}} qbaph5z8r6izarhayr2278u9pijplk7 4 27432 227401 227362 2026-04-30T12:02:17Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 227401 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:84954}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:23223}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|Srajatdin Usnatdinov]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4880}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 5 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}} |- | 6 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4395}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 7 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4325}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4071}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 9 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 10 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 11 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3045}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}} |- | 12 || [[User:EmausBot|EmausBot]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2912}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 13 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2540}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 14 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 15 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 16 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 17 || [[User:Rabiga Shabatova|Rabiga Shabatova]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1574}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 18 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 19 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1514}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 20 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 21 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 22 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 23 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 24 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1090}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 25 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 26 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 27 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:917}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 28 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:916}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 29 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 30 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 31 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 32 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 33 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 34 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 35 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 36 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 37 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 38 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 39 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:539}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 40 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 41 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 42 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 43 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 44 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 45 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 46 || [[User:Pathoschild|<span style="color:gray">Pathoschild</span>]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:399}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 47 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:378}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 48 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 49 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 50 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] || {{Permissions|TjBot}} {{/end}} 1ma0j73pbhq5c8rfkxc49mn23q1pl5x 0 35575 227443 197949 2026-05-01T11:02:45Z Inosham 10264 227443 wikitext text/x-wiki {{Islam|tariyx}} [[File:Khalili Collection Islamic Art laq 0043 inside.jpg|thumb|Isfahanda shia isenimine tiykarlanıp jaratılǵan XIX ásirge tiyisli Ahl al-Bayt aǵzaların súwretlewshi kórkem shıǵarma]] '''{{Transliteration|ar|Ahl al-Bayt}}''' ({{langx|ar|أهل البيت|lit=úy adamları}}) - bul [[Islamdaǵı payǵambarlar hám xabarshılar|Islam payǵambarı]] [[Muxammed|Muhammedtiń]] shańaraǵın ańlatadı. [[Sunniylik|Sunniy islamda]] bul atama geyde Banu Hashimniń (Muhammedtiń qáwimi) barlıq áwladlarına, hátte ayırım talqılawlarda barlıq [[Musılmanlar|musılmanlarǵa]] da qarata qollanılǵan{{Sfn|Brunner|2014}}{{Sfn|Campo|2009}}. [[Shialıq|Shia islamında]] bolsa bul atama tek ǵana Muhammed, onıń qızı Fatima, oniń ájaǵası hám kúyewi Ali hám de olardıń eki balası Hasan ibn Ali hám Huseyn ibn Alige qarata qollanıladı. Sunniylerdiń keń tarqalǵan kóz-qaraslarınan birine muwapıq, Muhammedtiń hayalları da usı bes adamǵa qosıladı{{Sfn|Goldziher|Arendonk|Tritton|2012}}. Barlıq musılmanlar Ahl al-Baytqa húrmet kórsetken halda qádirlese de{{sfn|Campo|2004}}{{Sfn|Mavani|2013|p=41}}, shia musılmanlar Ahl al-Bayt aǵzaların Imamat sheńberinde Muxammedtiń ruwxiy miyrasxorları dep esaplaydı; olar iláhiy bilimge hám Ismah (qátelerden páklik) sıpatına iye dep qaraladı. Twelver Shialar tárepdarları, sonday-aq, Ahl al-Bayt aǵzaları, ásirese, Huseyn ibn Ali - basınan keshirgen azap-aqıret hám sheyitliktiń qutqarıwshı kúshine de isenedi{{Sfn|Campo|2009}}{{Sfn|Campo|2004}}. Ruwxiy miyrasxorlıq ideyasın qabıl etpeytuǵın sunniy musılmanlar bolsa Ahl al-Bayttı tek joqarı húrmet penen qádirleydi. == Derekler == {{Derekler}} chnpwl56zx5f13kfx56mt8e1pgpzrnp 0 35656 227407 215686 2026-04-30T12:43:40Z CommonsDelinker 163 Removing [[:c:File:Echangeur_Limete_2024.jpg|Echangeur_Limete_2024.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Wdwd|Wdwd]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Echangeur Limete 2024.jpg|]]. 227407 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı |atı=Kinshasa |negizgi atı={{lang|ln|Kinsásá}} |túri=paytaxt qala |súwret={{Multiple image |border = infobox |total_width = 290 | perrow = 1/2/3/3/2/1 |caption_align = center | image1 = La Gombe, Kinshasa, RDC (cropped).jpg | caption1 = [[Gombe (Kinshasa)|Gombe]] rayonına kórinis | image2 = BOT 039.jpg | caption2 = [[Kinshasa botanika baǵı]] | image3 = Stade des Martyrs de la Pentecôte.jpg | caption3 = [[Stade des Martyrs]] stadionı | image4 = | caption4 = [[Limete minarası]] |image5 = Académie Beaux Arts Kinshasa 2.JPG |caption5 = [[Kórkem óner akademiyası (Kinshasa)|Kórkem óner akademiyası]] | image6 = Kinshasa - Mausolée de Laurent Désiré Kabila (2, cropped).jpg | caption6 = [[Laurent-Désiré Kabila]] mavzoleyi | image7 = Kinshasa Financial center.jpg | caption7 = [[Kinshasa finans orayı]] | image8 = Giraffes at Nsele Park in Kinshasa, DR Congo.jpg | caption8 = [[Nsele oypatlıǵı baǵı]] | image9 = Preĝejo de Sankta Anna en Kinŝaso 01.jpg | caption9 = [[Áwliye Anna shirkewi]] | image11 = Immeuble du Gouvernement.jpg | caption11 = [[Húkimet binası (Kinshasa)|Húkimet binası]] | image12 = KINSHA 01.jpg | caption12 = 2023-jılı [[Kongo (dárya)|Kongo dáryasınan]] [[Gombe (Kinshasa)|Gombe]]ge kórinis }} |bayraq=Flag of Kinshasa, DRC.svg |gerb=Coat of arms of Kinshasa.svg |mámleket=[[Kongo Demokratiyalıq Respublikası]] |jer maydanı=9965 |xalıq sanı=18,552,800<ref>{{Web deregi | familiya = Institut National De La Statistique| bet = Projections demographiques 2019–25 (in French)| url = http://ins.mkbco.pro/Portals/0/OpenContent/Files/19197/TROIKA_-_Projections_demographiques_2019-25.xlsx| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-sentyabr | arxivsáne = 2020-jıl 2-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20200702122410/http://ins.mkbco.pro/Portals/0/OpenContent/Files/19197/TROIKA_-_Projections_demographiques_2019-25.xlsx| url-status = dead}}</ref> |sanalǵan jıl=2021 |xalıq tıǵızlıǵı=1462 |waqıt zonası=+01:00 }} '''Kinshasa''' (/kɪnˈʃɑːsə/; {{Langx|ln|Kinsásá}}), burın 1881-1966-jılları Leopoldvil dep atalǵan (niderlandsha: Leopoldstad) — [[Kongo Demokratiyalıq Respublikası]]nıń paytaxtı hám eń iri qalası. Kinshasa — dúnyanıń eń tez ósip baratırǵan megapolislerinen biri bolıp, 2026-jılı 18,5 million xalıq jasaydı<ref>''[https://worldpopulationreview.com/world-cities/kinshasa-population Kinshasa Population 2024]'', World population review 30 May 2024</ref>. KDRdaǵı xalıq eń tıǵız jaylasqan qala, xalıq sanı boyınsha úshinshi qala hám [[Afrika]]daǵı úshinshi iri metropoliya, dúnyadaǵı xalıq sanı boyınsha jetinshi qala ([[Qıtay]]dan tısqarıdaǵı eń xalıq sanı) hám xalıq sanı boyınsha tórtinshi paytaxt qala. Ol DRCnıń<ref name="Cécile B. Vigouroux & Salikoko S. Mufwene-2008">{{Cite book|last=Cécile B. Vigouroux & Salikoko S. Mufwene|url=https://books.google.com/books?id=Le_8WMk1Pr4C&q=french%20lingala%20kinshasa&pg=PA103|title=Globalization and Language Vitality: Perspectives from Africa, pp. 103 & 109|year=2008|publisher=A&C Black|isbn=9780826495150|access-date=25 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005104851/https://books.google.com/books?id=Le_8WMk1Pr4C&lpg=PA111&dq=french%20lingala%20kinshasa&pg=PA103|archive-date=5 October 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://fr.euronews.com/next/2023/07/06/conference-risque-pays-2023-le-climat-des-affaires-s-ameliore-en-rdc| bet = Conférence Risque Pays 2023 : le climat des affaires s'améliore en RDC| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230830093909/https://fr.euronews.com/next/2023/07/06/conference-risque-pays-2023-le-climat-des-affaires-s-ameliore-en-rdc| arxivsáne = 2023-jıl 30-avgust | familiya = Chignac| at = François| sáne = 2023-jıl 6-iyul | til = fr| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-avgust | jumıs = euronews| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite news|last=Rouaud|first=Pierre Olivier|date=25 July 2022|title=RD Congo: les fortes prévisions de croissance confortées par le FMI|language=French|work=Classe-export.com|url=https://classe-export.com/index.php/pays/afrique/62036-rd-congo-les-fortes-previsions-de-croissance-confortees-par-le-fmi/|access-date=30 August 2023|archive-date=30 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230830093921/https://classe-export.com/index.php/pays/afrique/62036-rd-congo-les-fortes-previsions-de-croissance-confortees-par-le-fmi/|url-status=live}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://congocheck.net/faux-le-magazine-forbes-na-pas-publie-un-classement-du-top-10-des-meilleurs-villes-de-la-rdc-en-2023/| bet = Faux, le magazine Forbes n'a pas publié un classement du "Top 10 des meilleurs villes de la RDC en 2023"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231230062747/https://congocheck.net/faux-le-magazine-forbes-na-pas-publie-un-classement-du-top-10-des-meilleurs-villes-de-la-rdc-en-2023/| arxivsáne = 2023-jıl 30-dekabr | familiya = Kaseso| at = Joel Machozi| sáne = 2023-jıl 27-may | til = fr-FR| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-avgust | jumıs = Congocheck.net| url-status = live}}</ref> jetekshi ekonomikalıq, siyasiy hám mádeniy orayı bolıp, óndiris<ref>{{Cite news|date=13 September 2013|title=Congo-Kinshasa: Les industries manufacturières affichent une bonne croissance|language=French|work=AllAfrica|url=https://fr.allafrica.com/stories/201309131353.html|access-date=19 October 2023}}</ref>, telekommunikaciya<ref>{{Web deregi | url = https://hal.science/hal-03119515/document| bet = Analyse du marché des télécommunications mobiles en République Démocratique du Congo: Dynamique du marché et stratégies des acteurs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231220160311/https://hal.science/hal-03119515/document| arxivsáne = 2023-jıl 20-dekabr | familiya = Syosyo| at = Crispin Malingumu| sáne = 2015 | til = French| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-oktyabr | jumıs = hal.science| url-status = live}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Tuema|first=Jacques Kiambu Di|date=5 December 2009|title=Déréglementation des services de télécommunications en République Démocratique du Congo et inégale répartition des ressources|url=https://www.cairn.info/revue-d-economie-regionale-et-urbaine-2009-5-page-975.htm|journal=Revue d'Économie Régionale & Urbaine|language=French|issue=2009/5|pages=975–994|doi=10.3917/reru.095.0975|access-date=19 October 2023|archive-date=20 December 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231220160311/https://www.cairn.info/revue-d-economie-regionale-et-urbaine-2009-5-page-975.htm|url-status=live|url-access=subscription}}</ref>, bank hám oyın-zawıq sıyaqlı bir neshe sanaat tarmaqların óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://actualite.cd/2021/05/27/la-culture-et-le-divertissement-au-congo| bet = La culture et le divertissement au Congo| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231213132013/https://actualite.cd/2021/05/27/la-culture-et-le-divertissement-au-congo| arxivsáne = 2023-jıl 13-dekabr | sáne = 2021-jıl 27-may | til = fr| jumıs = Actualite.cd| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.memoireonline.com/04/17/9762/Les-fondements-de-lemergence-economique-de-la-Republique-Democratique-du-Congo--defis-et-pe.html| bet = Les fondements de l'émergence économique de la République Démocratique du Congo: défis et perspectives| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230901122128/https://www.memoireonline.com/04/17/9762/Les-fondements-de-lemergence-economique-de-la-Republique-Democratique-du-Congo--defis-et-pe.html| arxivsáne = 2023-jıl 1-sentyabr | avtor = Luzonzo| at = Merseign| sáne = 2016 | til = French| baspaxana = Université Catholique du Congo| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-sentyabr }}</ref>. Qalada, sonday-aq, Xalıq sarayı, Millet sarayı, Kassaciya sudı, Konstituciyalıq sud, Afrika Awqamı qalası, Mramor sarayı, «Sheyitler» stadionı, Húkimet úyi, Kinshasa finans orayı hám basqa da milliy basqarma hám agentlikler sıyaqlı DRCnıń áhmiyetli institucional imaratları jaylasqan<ref>{{Web deregi | url = https://www.mediacongo.net/article-actualite-71641_quelle_est_la_nature_juridique_de_l_autorite_du_ministre_de_la_justice_sur_le_parquet.html| bet = Actualité {{!}} Quelle est la nature juridique de l'autorité du ministre de la Justice sur le Parquet ?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230830095413/https://www.mediacongo.net/article-actualite-71641_quelle_est_la_nature_juridique_de_l_autorite_du_ministre_de_la_justice_sur_le_parquet.html| arxivsáne = 2023-jıl 30-avgust | sáne = 2020-jıl 6-iyul | til = French| jumıs = www.mediacongo.net| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.rfi.fr/fr/afrique/20201125-en-rdc-le-difficile-acc%C3%A8s-%C3%A0-la-justice-pour-les-femmes-victimes-de-viols| bet = En RDC, le difficile accès à la justice pour les femmes victimes de viols| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230830095409/https://www.rfi.fr/fr/afrique/20201125-en-rdc-le-difficile-acc%C3%A8s-%C3%A0-la-justice-pour-les-femmes-victimes-de-viols| arxivsáne = 2023-jıl 30-avgust | sáne = 2020-jıl 25-noyabr | til = fr| jumıs = RFI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.politico.cd/encontinu/2019/01/28/felix-tshisekedi-sinstalle-dans-une-modeste-villa-a-la-cite-de-lua.html/34471/| bet = Félix Tshisekedi s'installe dans "une modeste" villa à la cité de l'UA| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230830093921/https://www.politico.cd/encontinu/2019/01/28/felix-tshisekedi-sinstalle-dans-une-modeste-villa-a-la-cite-de-lua.html/34471/| arxivsáne = 2023-jıl 30-avgust | avtor = Rédaction| at = La| sáne = 2019-jıl 28-yanvar | til = fr-FR| jumıs = Politico.cd| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-avgust }}</ref>. == Atalıwı == Kinshasa atamasınıń kelip shıǵıwı haqqında bir qansha teoriyalar bar. [[Antropologiya|Antropolog]] hám [[etnolog]] Paul Raymaekerstiń pikirinshe, bul atama Kikongo hám Kihumbu tilleriniń qosındısınan kelip shıqqan<ref name="Kinyamba-2015a2">{{Web deregi | url = https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| bet = Monographie de la ville de Kinshasa| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230327044324/https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 27-mart | sáne = 2015 | til = French| betler = 9–28| baspaxana = Institut Congolais de Recherche en Développement et Etudes Stratégiques (ICREDES)| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-avgust | last1 = Kinyamba| first1 = S. Shomba| last2 = Nsenda| first2 = F. Mukoka| last3 = Nonga| first3 = D. Olela| last4 = Kaminar| first4 = T.M.| last5 = Mbalanda| first5 = W. .| publication-place = Kinshasa, Democratic Republic of the Congo| url-status = live}}</ref>. «Ki (n)» prefiksi tóbe yamasa elatlı aymaq, «Nsasa» yamasa «Nshasa» bolsa duz salınǵan qalta mánisin bildiredi. Raymakerstiń pikirinshe, Kinshasa tómengi Kongo (házirgi Kongo Oraylıq provinciyası) hám Qubla Atlantika okeanı xalqı joqarı Kongodan (házirgi Shopo provinciyası) alıp kelingen temir, qullar hám pil súyegi sıyaqlı tovarlarǵa duz almasatuǵın áhmiyetli sawda orayı bolǵan<ref name="Kinyamba-2015a">{{Web deregi | url = https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| bet = Monographie de la ville de Kinshasa| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230327044324/https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 27-mart | avtor = Kinyamba| at = S. Shomba| sáne = 2015 | til = French| betler = 9–28| baspaxana = Institut Congolais de Recherche en Développement et Etudes Stratégiques (ICREDES)| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-avgust }}</ref>. Biraq, antropolog, táriyxshı hám izertlewshi Xendrik van Morsel Bateke balıqshıları dárya boyında jergilikli xalıq penen balıqtı maniokqa almastırǵan hám bul almastırıw ornı «Ulio» dep atalǵan degen pikirdi usınıs etedi<ref name="Kinyamba-2015a" />.Tekede «birja» — «Utsaya», «birja ornı» — «Incaya». Solay etip, at Ulio dan Intsayaǵa ózgergen, keyinirek Kikongo tásiri astında Kintsayaǵa aylanıp, aqır-aqıbetinde Kinshasaǵa aylanǵan<ref name="Kinyamba-2015a3">{{Web deregi | url = https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| bet = Monographie de la ville de Kinshasa| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230327044324/https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 27-mart | sáne = 2015 | til = French| betler = 9–28| baspaxana = Institut Congolais de Recherche en Développement et Etudes Stratégiques (ICREDES)| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-avgust | last1 = Kinyamba| first1 = S. Shomba| last2 = Nsenda| first2 = F. Mukoka| last3 = Nonga| first3 = D. Olela| last4 = Kaminar| first4 = T.M.| last5 = Mbalanda| first5 = W. .| publication-place = Kinshasa, Democratic Republic of the Congo| url-status = live}}</ref>. Ńshasa atı menen de tanılǵan Kinshasa Kintambonıń kommerciyalıq bumınan aldın da barter júz bergen Malebo basseyniniń qubla jaǵasındaǵı tiykarǵı «almastırıw ornı» dep esaplanadı. Nshasa ataması Teke tilindegi "tsaya" (tsaa) feyili hám "intsaya" (insaa) atamasınan kelip shıqqan dep esaplanadı. Tap usı jerde Teke dáldalshıları zombo hám kongo xalıqları alıp kelgen Evropa sawda zatlarına banunu qul sawdagerleriniń pil súyekleri hám qulların, kóbinese yanskiyler menen aljastırıp, almastırıp kelgen<ref name="">{{Web deregi | url = https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| bet = Monographie de la ville de Kinshasa| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230327044324/https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 27-mart | avtor = Kinyamba| at = S. Shomba| sáne = 2015 | til = French| betler = 9–28| baspaxana = Institut Congolais de Recherche en Développement et Etudes Stratégiques (ICREDES)| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-avgust }}</ref>. Hár qıylı teoriyalarǵa qaramastan, Genri Morton Stenli tárepinen 1874-1877-jılları [[Afrika]]nı Zanzibardan Bomaga kesip ótiw waqtında 1877-jılı 14-martta "Nshasa korolı"na barganı haqqında aytıp ótkenindey, Kinshasanıń táriyxıy atı Nshasa bolǵanı belgili. == Tariyxı == [[Fayl:Stanley_Founding_of_Congo_Free_State_186_View_of_Leopoldville_Station_and_Port_1884_The_Baptist_Mission_on_the_summit_of_Leopold_Hill.jpg|solğa|nobaý|Leopoldvill stanciyası hám portınıń kórinisi (1884)]] [[Fayl:Bateke_Village,_Kinshasa_-_Starr,_Frederick,_Congo_natives_-_an_ethnographic_album_(1912).png|solğa|nobaý|Kinshassa awılı (1912)]] Koloniyallıqqa shekemgi dáwirde bul aymaqta Tio Pachalıǵınıń bir bólegi bolǵan Ntamo hám Ntsaasa atlı eki sawda orayları jaylasqan<ref name=":7">{{Cite book|last=Vansina|first=Jan|url=http://archive.org/details/tiokingdomofmidd0000vans|title=The Tio kingdom of the Middle Congo, 1880-1892|date=1973|publisher=London, New York, Oxford University Press for the International African Institute|others=Internet Archive|isbn=978-0-19-724189-9|chapter=The Great Congo Trade}}</ref>. Qala 1881-jılı Genri Morton Stenli tárepinen sawda shaqapshası sıpatında shólkemlestirilgen<ref>Roman Adrian Cybriwsky, ''Capital Cities around the World: An Encyclopedia of Geography, History, and Culture'', ABC-CLIO, USA, 2013, p. 144</ref>. Ol Stenliniń jumıs beriwshisi [[Belgiya|Belgiyalı]]lar patshası Leopold II húrmetine Leopoldvill dep atalǵan. Keyin ol Kongo basseyniniń kópshilik bólegin koloniya sıpatında emes, al óziniń jeke múlki sıpatında Kongo erkin mámleketi sıpatında basqarıwdı dawam ettiredi. Post Leopoldvillden tómendegi 300 kilometrden (190 milya) aslam teńizler dizbegi — Livingston sarqıraması ústindegi [[Kongo (dárya)|Kongo dáryası]]ndaǵı birinshi kemeler qatnaytuǵın port sıpatında rawajlandı. Dáslep, teńiz arqalı kelgen yamasa teńiz arqalı jiberilgen barlıq tovarlar Leopoldvil<ref name="britannica.com2">{{Cite encyclopedia|title=Kinshasa – national capital, Democratic Republic of the Congo|encyclopedia=britannica.com|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/318863/Kinshasa/9050/History|access-date=25 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018021639/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/318863/Kinshasa/9050/History|archive-date=18 October 2014|url-status=live}}</ref> hám Matadi arasında, teńizden tómendegi port hám teńizden 150 km uzaqlıqta júk tasıwshılar tárepinen alıp barılıwı kerek edi. 1898-jılı Matadi-Kinshasa tasıw temir jolınıń qurıp pitkeriliwi teńizdi aylanıp ótiwdiń alternativ jolın ashıp berdi hám Leopoldvil qalasınıń tez pát penen rawajlanıwına alıp keldi. 1914-jılı Matadiden Leopoldvilldegi dáryanıń joqarı bólimindegi paroxodlarǵa shiyki neft tasıw ushın qubır ótkerildi. [1] 1923-jılǵa kelip, qala [[Belgiya]] Kongosınıń paytaxtına aylandırıldı. 1923-jıl 1-iyuldegi Korollik pármanına muwapıq, Koloniyalar ministri Lui Franc tárepinen qol qoyıldı<ref name=>{{Web deregi | url = https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| bet = Monographie de la ville de Kinshasa| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230327044324/https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 27-mart | sáne = 2015 | til = French| betler = 9–28| baspaxana = Institut Congolais de Recherche en Développement et Etudes Stratégiques (ICREDES)| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-avgust | last1 = Kinyamba| first1 = S. Shomba| last2 = Nsenda| first2 = F. Mukoka| last3 = Nonga| first3 = D. Olela| last4 = Kaminar| first4 = T.M.| last5 = Mbalanda| first5 = W. .| publication-place = Kinshasa, Democratic Republic of the Congo| url-status = live}}</ref><ref name="britannica.com">{{Cite encyclopedia|title=Kinshasa – national capital, Democratic Republic of the Congo|encyclopedia=britannica.com|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/318863/Kinshasa/9050/History|access-date=25 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141018021639/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/318863/Kinshasa/9050/History|archive-date=18 October 2014|url-status=live}}</ref>. 1929-jılı juwmaqlanǵan bul ózgeris, sol waqıtta iri sawda orayı sıpatında rawajlanıp kiyatırǵan Kinshasa menen aldınnan bar bolǵan Léopoldville-West elatlı mekeni arasında jaylasqan jańa administrativlik kvartaldıń payda bolıwına alıp keldi. Tańlap alınǵan orın Kalina (házirgi Gombe) dep atalıp, koloniyallıq hákimshilik oray sıpatında rawajlandı<ref>{{Cite journal|last1=Piette|first1=Valérie|date=2011|title=La Belgique au Congo ou la volonté d'imposer sa ville? L'exemple de Léopoldville|url=https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_2011_num_89_2_8124|pages=610}}</ref>. Bunnan aldın Leopoldvil tek Kintambo hám Ngaliema qoltıǵı átirapında payda bolǵan házirgi Gombe kommunaların óz ishine alǵan "qala rayonı" dep belgilendi<ref name=" /><ref name="Luaka-2005">{{Web deregi | url = https://www.memoireonline.com/05/07/461/m_gestion-gouvernance-dechets-ville-province-kinshasa5.html| bet = La gestion et la gouvernance des déchets dans la ville-province de Kinshasa| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240409114108/https://www.memoireonline.com/05/07/461/m_gestion-gouvernance-dechets-ville-province-kinshasa5.html| arxivsáne = 2024-jıl 9-aprel | avtor = Luaka| at = Evrard Nkenku| sáne = 2005 | til = fr| baspaxana = University of Kinshasa| qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-aprel }}</ref>. Keyin Kinshasa, Barumbu hám Lingvala kommunaları payda boldı. 1930-jılları bul kommunalarda tiykarınan Chanic, Filtisaf hám Utex [[Afrika]] xızmetkerleri jasaytuǵın edi<ref name="Luaka-2005" />. == Geografiyası == [[Fayl:Fleuve_Congo_Kinshasa_8.JPG|nobaý|Ngaliema kommunasında Kongo dáryası boyında tań atıwı]] === Jaylasıwı === Kinshasa strategiyalıq jaqtan keń Malebo basseyniniń qubla jaǵasında jaylasqan bolıp, ortasha biyikligi 300 metrge jaqın bolǵan tegis, pás jerlerde keń yarım ay formasında 9965 kvadrat kilometr maydandı iyeleydi<ref>{{Cite book|last=PhD|first=Gutu Kia Zimi|url=https://books.google.com/books?id=3PMYEAAAQBAJ&dq=Kinshasa+Pool+Malebo+9,965&pg=PT26|title=Growing Trees in Urban Kinshasa: Shrub Vegetation in Residential Plots in Kinshasa|date=10 January 2021|location=Bloomington, Indiana, United States|publisher=AuthorHouse|isbn=978-1-6655-1262-6|language=en|access-date=2 May 2024|archive-date=25 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240525162456/https://books.google.com/books?id=3PMYEAAAQBAJ&dq=Kinshasa+Pool+Malebo+9,965&pg=PT26#v=onepage&q=Kinshasa%20Pool%20Malebo%209%2C965&f=false|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book|last=Iyenda|first=Guillaume|url=https://books.google.com/books?id=zhu8AAAAIAAJ&q=Kinshasa%20Pool%20Malebo%209,965|title=Households' Livelihoods and Survival Strategies Among Congolese Urban Poor: Alternatives to Western Approaches to Development|date=2007|publisher=Edwin Mellen Press|isbn=978-0-7734-5269-5|pages=69|language=en|access-date=2 May 2024|archive-date=25 May 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240525162457/https://books.google.com/books?id=zhu8AAAAIAAJ&q=Kinshasa%20Pool%20Malebo%209,965|url-status=live}}</ref>. Shıǵısta May-Ndombe, Kvilyu hám Kwango provinciyaları, qublada Kongo Oraylıq, arqa hám batısta Kongo Respublikası menen tábiyiy shegara bolgan Kongo dáryası menen shegaralasqan<ref name="Kinyamba-2015b">{{Web deregi | url = https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| bet = Monographie de la ville de Kinshasa| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230327044324/https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 27-mart | avtor = Kinyamba| at = S. Shomba| sáne = 2015 | til = Fr| betler = 9–12| baspaxana = Institut Congolais de Recherche en Développement et Etudes Stratégiques (ICREDES)| qaralǵan sáne = 2024-jıl 2-may }}</ref>. [[Kongo (dárya)|Kongo dáryası]] [[Afrika]]da [[Nil]]den keyingi eń uzın dárya bolıp, materiktegi en úlken suw sarplawshı hám Kongo basseyniniń kóp bóliminde áhmiyetli transport jolı esaplanadı. Dárya barjaları Kinshasa hám Kisangani arasında hám birneshe tarmaqları boylap qatnaydı<ref>{{Cite news|last=Wachter|first=Sarah J.|date=19 June 2007|title=Giant dam projects aim to transform African power supplies|url=https://www.nytimes.com/2007/06/19/business/worldbusiness/19iht-rnrghydro.1.6204822.html}}</ref>. Ol sonday-aq, gidroenergetikanıń áhmiyetli deregi bolıp, Kinshasadan tómende [[Afrika]] xalqınıń shama menen yarımı ushın jeterli bolgan elektr energiyasın islep shıǵarıw imkaniyatına iye. === Hawa-rayı === Keppen klimat klassifikaciyası boyınsha, Kinshasa tropikalıq ıǵal hám qurǵaq klimatqa (Aw) iye. Onıń uzaq jawınlı máwsimi oktyabr-may aylarına tuwra keledi, qurǵaq máwsimi bolsa onsha úlken emes, iyun-sentyabr aylarına tuwra keledi. Kinshasa ekvatordan qublada jaylasqan, sonıń ushın onıń qurǵaq máwsimi iyun ayındaǵı qısqı quyash turıwı átirapında baslanadı. Bul arqa táreptegi [[Afrika]] qalalarına qarama-qarsı bolıp, olarda qurǵaq máwsim ádette dekabr aylarında baslanadı. Kinshasanıń qurǵaq máwsimi ıǵal máwsimine qaraǵanda biraz salqın boladı, biraq temperatura jıl dawamında salıstırmalı turaqlı boladı.{{Weather box|location=Kinshasa, Democratic Republic of the Congo|metric first=yes|single line=yes|Jan record high C=36|Feb record high C=36|Mar record high C=38|Apr record high C=37|May record high C=37|Jun record high C=37|Jul record high C=32|Aug record high C=33|Sep record high C=35|Oct record high C=35|Nov record high C=37|Dec record high C=34|Jan high C=30.6|Feb high C=31.3|Mar high C=32.0|Apr high C=32.0|May high C=31.1|Jun high C=28.8|Jul high C=27.3|Aug high C=28.9|Sep high C=30.6|Oct high C=31.1|Nov high C=30.6|Dec high C=30.1|year high C=30.4|Jan mean C=25.9|Feb mean C=26.4|Mar mean C=26.8|Apr mean C=26.9|May mean C=26.3|Jun mean C=24.0|Jul mean C=22.5|Aug mean C=23.7|Sep mean C=25.4|Oct mean C=26.2|Nov mean C=26.0|Dec mean C=25.6|year mean C=25.5|Jan low C=21.2|Feb low C=21.6|Mar low C=21.6|Apr low C=21.8|May low C=21.6|Jun low C=19.3|Jul low C=17.7|Aug low C=18.5|Sep low C=20.2|Oct low C=21.3|Nov low C=21.5|Dec low C=21.2|year low C=20.6|Jan record low C=18|Feb record low C=20|Mar record low C=18|Apr record low C=20|May record low C=18|Jun record low C=15|Jul record low C=10|Aug record low C=12|Sep record low C=16|Oct record low C=17|Nov record low C=18|Dec record low C=16|precipitation colour=green|Jan precipitation mm=163|Feb precipitation mm=165|Mar precipitation mm=221|Apr precipitation mm=238|May precipitation mm=142|Jun precipitation mm=9|Jul precipitation mm=5|Aug precipitation mm=2|Sep precipitation mm=49|Oct precipitation mm=98|Nov precipitation mm=247|Dec precipitation mm=143|Jan precipitation days=12|Feb precipitation days=12|Mar precipitation days=14|Apr precipitation days=17|May precipitation days=12|Jun precipitation days=1|Jul precipitation days=0|Aug precipitation days=1|Sep precipitation days=6|Oct precipitation days=10|Nov precipitation days=16|Dec precipitation days=14|Jan humidity=83|Feb humidity=82|Mar humidity=81|Apr humidity=82|May humidity=82|Jun humidity=81|Jul humidity=79|Aug humidity=74|Sep humidity=74|Oct humidity=79|Nov humidity=83|Dec humidity=83|Jan sun=136|Feb sun=141|Mar sun=164|Apr sun=153|May sun=164|Jun sun=144|Jul sun=133|Aug sun=155|Sep sun=138|Oct sun=149|Nov sun=135|Dec sun=127|source 1=Climate-Data.org (temperature)<ref>{{Web deregi | bet = Climate: Kinshasa| url = http://en.climate-data.org/location/408/| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160509221132/http://en.climate-data.org/location/408/| arxivsáne = 2016-jıl 9-may | qaralǵan sáne = 2016-jıl 7-iyun | baspaxana = AmbiWeb GmbH}}</ref> Weatherbase (extremes)<ref name="Kinshasa-Kinshasa-Democratic-Republic-of-the-Congo">{{Web deregi | bet = KINSHASA, DEMOCRATIC REPUBLIC OF THE CONGO| url = http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=1246&cityname=Kinshasa-Kinshasa-Democratic-Republic-of-the-Congo| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160807212430/http://www.weatherbase.com/weather/weather.php3?s=1246&cityname=Kinshasa-Kinshasa-Democratic-Republic-of-the-Congo| arxivsáne = 2016-jıl 7-avgust | qaralǵan sáne = 2016-jıl 7-iyun | baspaxana = Weatherbase}}</ref>|source 2=[[Danish Meteorological Institute]] (precipitation, sun, and humidity)<ref>{{Web deregi | bet = STATIONSNUMMER 64210| url = http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf| url-status = unfit| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130116071752/http://www.dmi.dk/dmi/tr01-17.pdf| arxivsáne = 2013-jıl 16-yanvar | qaralǵan sáne = 2016-jıl 7-iyun | baspaxana = [[Danish Meteorological Institute]]}}</ref>}} === Baǵları === Kinshasada hár qıylı park hám baǵlar bar: [[Fayl:Nsele_Valley_Park,_Kinshasa,_DR_Congo.jpg|nobaý|Nsele Valley Park, Kinshasa, 2021-jıl oktyabr.]] * Nsele Valley Park qaladaǵı en úlken qalalıq park bolıp esaplanadı<ref>{{Web deregi | url = https://parcdelavalleedelansele.com/le-parc/| bet = LE PARC – Parc de la Vallée de la N'sele| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230607155036/https://parcdelavalleedelansele.com/le-parc/| arxivsáne = 2023-jıl 7-iyun | jumıs = parcdelavalleedelansele.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-iyul }}</ref>. * [[Kongo (dárya)|Kongo dáryası]] boyında jaylasqan "Prezidental" parki háwiz, basseyn hám fontanlardan ibarat bolıp, "Jasıl teatr" mádeniy tamashalar ótkeriletuǵın orın esaplanadı. * "Jardin zoologique"de hár túrli sút emiziwshiler, jer bawırlawshılar hám quslar ushırasadı. * Jardin Botanique de Kinshasa botanika baǵı bolıp, onda hár túrli ósimlikler ósedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.memoireonline.com/02/22/12699/m_Tfc-inventaire-dendrometrique-et-floristique-des-arbres-du-jardin-botanique-de-Kinshasa3.html| bet = Tfc: inventaire dendrométrique et floristique des arbres du jardin botanique de Kinshasa| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230703005447/https://www.memoireonline.com/02/22/12699/m_Tfc-inventaire-dendrometrique-et-floristique-des-arbres-du-jardin-botanique-de-Kinshasa3.html| arxivsáne = 2023-jıl 3-iyul | avtor = Abanda| at = Samuel| sáne = 2020 | til = fr| baspaxana = [[University of Kinshasa]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-iyul }}</ref>. * Lola ya Bonobo — jetim bonobolar ushın dúnyadaǵı birden-bir zıyarat etiw ornı<ref>{{Web deregi | url = https://www.bonobos.org/| bet = Friends of Bonobos {{!}} We save bonobos and their Congo rainforest home| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230605183535/https://www.bonobos.org/| arxivsáne = 2023-jıl 5-iyun | til = en| jumıs = Bonobos| qaralǵan sáne = 2023-jıl 3-iyul }}</ref>. == Demografiyası == === Xalqı ===  Kinshasa — [[Kongo Demokratiyalıq Respublikası]]ndaǵı xalıq eń kóp jasaytuģın qala. 2026-jıl yanvar jaǵdayına muwapıq, onıń metropoliten maydanı 18 552 800 adamdı quraydı<ref>{{Web deregi | url = https://worldpopulationreview.com/cities/dr-congo/kinshasa| bet = Kinshasa Population January 2026| til = en| qaralǵan sáne = 2025-jıl 24-iyun | jumıs = Worldpopulationreview.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.lesoir.be/670019/article/2025-04-18/le-congo-la-recherche-de-partenaires-belges-pour-un-ambitieux-projet-dextension| bet = Le Congo à la recherche de partenaires belges pour un ambitieux projet d'extension de Kinshasa| sáne = 2025-jıl 18-aprel | til = fr| qaralǵan sáne = 2025-jıl 24-iyun | trans-title = Congo seeks Belgian partners for ambitious Kinshasa expansion project| jumıs = [[Le Soir]]| publication-place = Brussels, Belgium}}</ref>, bul mámlekettiń xalıq eń tıǵız jaylasqan qalası, [[Afrika]]nıń úshinshi iri metropoliten aymaǵı hám dúnyada xalıq sanı boyınsha tórtinshi paytaxtqa aylandıradı. Qala 1900-jıllardıń basınan baslap demografiyalıq tez ósiwdi basınan ótkerdi, bul awıllıq jerlerden kóshiriw, xalıqtıń tábiyǵıy kóbeyiwi hám siyasiy turaqsızlıq sebepli júz berdi. Xalqınıń sanı 1889 jıldaǵı 5 mıńnan 1910-jılı 10 mıńǵa, 1930-jılı 39530 adamǵa, jıllıq ósiwi 4700 adamǵa jetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.universalis.fr/encyclopedie/kinshasa/3-la-population-et-les-activites/| bet = Kinshasa: La population et les activités| avtor = Encyclopædia Universalis| til = fr-FR| jumıs = [[Encyclopædia Universalis]]| qaralǵan sáne = 2025-jıl 24-iyun }}</ref><ref name="Kinyamba-2015c">{{Web deregi | url = https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| bet = Monographie de la ville de Kinshasa| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230327044324/https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 27-mart | avtor = Kinyamba| at = S. Shomba| sáne = 2015 | til = French| betler = 37| baspaxana = Institut Congolais de Recherche en Développement et Etudes Stratégiques (ICREDES)| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-avgust }}</ref>. 1935-1945-jılları urıs waqtında ekonomikalıq mobilizaciya sebepli ósiw dárejesi jılına 1,1% ten 1,5% ke kóterildi, 1940-jılları xalıqtıń sanı 50 000 nan 200 000 nan aslamģa kóbeydi. 1960-jılı [[Kongo Respublikası|Kongo]] ǵárezsizlikke eriskeninde, Kinshasa aymaǵı 5,5 mıń gektar, xalqı 400 mıń adam bolǵan. Keyingi on jıllıqlarda qala migraciyası, kelispewshilikler menen baylanıslı kóshiriwler hám jıllıq ósiw dárejesi 3,8% kóbeydi, xalıq sanı 1984-jılı 2,6 million adamǵa, 2005-jılı 5,3-7,3 million adamǵa, 2015-jılǵa kelip derlik 12 million adamǵa jetti<ref name="Kinyamba-2015c" />. {| class="wikitable sortable" style="width:650px; margin-left:auto; margin-right:auto;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em" |2015-jıldaǵı xalıq sanı | style="width:37%; text-align:center; background:#ccf;" |'''Kommunalar''' | style="width:21%; text-align:center; background:#ccf;" |'''Jer maydanı''' '''(km²)<ref name="Kinyamba-2015g">{{Web deregi | url = https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| bet = Monographie de la ville de Kinshasa| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230327044324/https://www.fsmtoolbox.com/assets/pdf/Monographie_de_la_ville_de_Kinshasa.pdf| arxivsáne = 2023-jıl 27-mart | avtor = Kinyamba| at = S. Shomba| sáne = 2015 | til = fr| betler = 40–41| baspaxana = Institut Congolais de Recherche en Développement et Etudes Stratégiques (ICREDES)| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-avgust }}</ref>''' | style="width:21%; text-align:center; background:#ccf;" |'''Xalıq sanı<ref name="Kinyamba-2015g" />''' | style="width:30%; text-align:center; background:#ccf;" |'''Tıǵızlıq''' '''(km²)<ref name="Kinyamba-2015g" />''' |- style="text-align:center;" |Kimbanseke |237.8 |2,631,205 |11,066 |- style="text-align:center;" |Ngaliema |224.3 |2,025,942 |9,032 |- style="text-align:center;" |Masina |69.7 |1,571,124 |22,532 |- style="text-align:center;" |Ndjili |11.4 |1,157,619 |106,721 |- style="text-align:center;" |Kisenso |16.6 |1,157,619 |69,736 |- style="text-align:center;" |Lemba |23.7 |1,120,992 |47,299 |- style="text-align:center;" |Selembao |23.2 |1,038,819 |44,815 |- style="text-align:center;" |Limete |67.6 |1,330,874 |15,294 |- style="text-align:center;" |Kalamu |6.6 |974,669 |146,787 |- style="text-align:center;" |Bumbu |5.3 |905,943 |170,933 |- style="text-align:center;" |Matete |4.9 |854,908 |175,186 |- style="text-align:center;" |Mont Ngafula |358.9 |718,197 |2,001 |- style="text-align:center;" |Makala |5.6 |698,495 |124,731 |- style="text-align:center;" |Bandalungwa |6.8 |934,821 |93,082 |- style="text-align:center;" |Ngaba |4 |539,135 |134,784 |- style="text-align:center;" |Maluku |7.948 |494,332 |62 |- style="text-align: center;" |Ngiri-Ngiri |3.4 |481,110 |141,503 |- style="text-align: center;" |Kinshasa |2.9 |453,632 |158,060 |- style="text-align: center;" |Kasa-Vubu |5 |437,824 |86,870 |- style="text-align: center;" |Barumbu |4.7 |413,628 |87,633 |- style="text-align: center;" |Nsele |898.8 |387,790 |431 |- style="text-align: center;" |Kintambo |2.7 |340,260 |125,096 |- style="text-align: center;" |Lingwala |2.9 |277,831 |96,469 |- style="text-align: center;" |Gombe |29.3 |89,080 |3,037 |- style="text-align:center;" |'''Metropoliten''' '''Kinshasa''' |'''9.965''' |'''12,000,066''' |'''1,200''' |} == Derekler == {{Derekler}} === Bibliografiya === * Nzuzi, Francis Lelo (2008). ''Kinshasa: Ville et Environnement''. Paris: L'Harmattan, September 2008. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-2-296-06080-7|<bdi>978-2-296-06080-7</bdi>]]. * Pain, Marc (1984). ''[http://www.documentation.ird.fr/hor/fdi:15877 Kinshasa: la ville et la cité].'' Paris: Orstom, Institut Français de Recherche Scientifique pour le Développement en Coopération. == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Kinshasa}} * [https://web.archive.org/web/20011027044821/http://www.kinshasa.cd/ Kinshasa qalasının rásmiy veb-saytı] * [http://www.wdl.org/en/item/59 Belgiya Kongosı kartası] 1896-jılǵı Kinshasa kartası * [https://www.opensocietyfoundations.org/voices/photo-exhibit-explores-life-urban-now Kinshasanıń 2013-2015-jıllardaǵı 21 fotosúwretinen ibarat slayd-shou] «Ashıq jámiyet tiykarları» saytında * [https://www.youtube.com/watch?v=faJ1z7YUQMk Kinshasa: a travers le centre ville, 2015-jıl may] — Kinshasa kóshelerinen túsirilgen kadrlar {{Afrika mámleketleri paytaxtları dizimi}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Kinshasa| ]] [[Kategoriya:Kinshasanıń xalıq punktleri]] [[Kategoriya:1881-jılı shólkemlestirilgen xalıq punktler]] [[Kategoriya:Kongo Demokratiyalıq Respublikası qalaları]] cbojvfiojrerqb7u6y297uu26jqjc6i 0 40933 227412 227373 2026-04-30T19:49:58Z InternetArchiveBot 9299 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 227412 wikitext text/x-wiki {{Xalıq punkti infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Shusha | negizgi atı = {{lang-az|Şuşa}}<br/>{{lang-hy|Շուշի}} | túri = [[qala]] | súwret = [[Fayl:ShushaCollection2021.jpg|300px]] | súwret túsindirmesi = Shusha kózge kóringen orınları: Gázanshetshos soborı, Tómen Góvhar Aǵa meshiti, Shusha qalası, Shusha tawları, Mehmandarovlar úyi, qala orayı hám Xurshudbanu Natavan úyi. | lat_dir = N | lat_deg = 39 | lat_min = 45 | lat_sec = 30 | lon_dir = E | lon_deg = 46 | lon_min = 44 | lon_sec = 54 | mámleket = [[Ázerbayjan]] | region túri = Region | region = Qarabaǵ ekonomikalıq rayonı {{!}} Qarabaǵ | rayon túri = rayon | rayon = Shusha rayonı | basshı túri = Mer | basshı = [[Bayram Safarov]] | dúzilgen waqtı = 1752-jıl | jer maydanı = 5,5 | xalıq sanı = 4 064 | sanalǵan jıl = 2015 | etnoxoronim = shushalı | waqıt zonası = | DST = +4 | avtomobil kodı = 58 AZ | identifikator túri = ISO 3166-2 | sanlı identifikator = AZ-SUS | sayt = [https://shusha-ih.gov.az shusha-ih.gov.az] }} '''Shusha''' ({{langx|az|Şuşa}}, {{small|{{Audio|Az-Shusha.ogg|(tıńlań)}}}}) yamasa '''Shushi''' ({{langx|hy|Շուշի}}) — [[Ázerbayjan]]daǵı qala, [[Tawlı Qarabaǵ]] regionında jaylasqan. Teńiz betinen 1 400–1 800 metr (4 600–5 900 fut) biyiklikte, [[Qarabaǵ]] tawlarında jaylasqan bul qala [[SSRA|Sovet Awqamı]] dáwirinde tawlı kurort bolǵan. Derektiń kópshiligi Shushanıń tiykarı 1750-jılları [[Panah Ali Khan|Panah Áli xan]] tárepinen salınǵan dep kórsetedi<ref name="Islam, Ḳarā Bāg̲h̲, p. 573">{{EI2|last=Bosworth|first=C.E.|author-link=Clifford Edmund Bosworth|title=Ḳarā Bāg̲h̲|volume=4 |url=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/kara-bagh-SIM_3886?s.num=0&s.f.s2_parent=s.f.book.encyclopaedia-of-islam-2&s.q=karabagh|page=573}}</ref>, bul [[Shusha qalası|Shusha qalasınıń]] qurılısı menen sáykes keledi. Ayırım derekler bunı Panah Áli xan hám [[Melik Shahnazar II|Melik Shahnazar]], [[Melikom Varanda]]nıń jergilikli armyan knyazı ({{lang|hy|[[melik]]}}) arasındaǵı awqam menen baylanıstıradı<ref>{{cite book |author1=Raffi |author1-link=Raffi (novelist) |chapter=The Five Melikdoms of Karabagh |title=The Adventures of Hovsep Emin |date=1918 |location=Calcutta |page=335 |url=http://www.globalarmenianheritage-adic.fr/0en/6history/a_d/arstsakh_texte.htm |access-date=22 September 2021 |quote=Shahnazar needed an ally, and he found one ready to his hand in the Jevanshir ... the two constructed a fort on the banks of the river Karkar as quickly as they could in the intervals of fighting the four Meliks. Shahnazar laid the foundation stone, and the fortress was completed in 1752, the people of the village of Shoshi were brought to live there, and it was named Shoshi or Shushi fortress |archive-date=26 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210926100703/http://www.globalarmenianheritage-adic.fr/0en/6history/a_d/arstsakh_texte.htm |url-status=live }}</ref>. Bul dereklerde qalanıń atı jaqın átiraptaǵı armyan awılı bolǵan [[Shosh (Tawlı Qarabaǵ)|Shosh yamasa Shushikentten]] kelip shıqqanı aytıladı (alternativ túsindirmeler ushın {{section link||Etimologiya}} bólimin qarań)<ref name="Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary 1890–1907">{{cite book|last=Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary|title=Shusha|year=1890–1907|location=St Petersburg |url=https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%A8%D1%83%D1%88%D0%B0 |access-date=2013-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130516173126/http://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%A8%D1%83%D1%88%D0%B0 |archive-date=2013-05-16|url-status=live|quote=Shusha was founded in 1752 by Panakh-Ali-bek and got its name from the village of Shushikent, located not far away and existing to this day.}}</ref>. Kerisinshe, ayırım derekler Shushanı 1720-jılları Qarabaǵdıń ózin-ózi basqarıwshı armyan [[Qarabaǵ meliklikleri|meliklikleri]]niń áhmiyetli orayı retinde súwretleydi{{sfn|Walker|2000|p=297}} hám basqaları bul plato burınnan armyan qorǵanı bolǵan degen pikirdi bildiredi<ref name="Krunk Hayots Ashkharhi 1863. p. 14">Krunk Hayots Ashkharhin. 8 (1863): p. 622, cited in {{Cite book|last=Магалян|first=Артак|url=https://iarex.ru/books/book30.pdf|title=Русский Сборник Исследования По Истории России|publisher=Модест Колеров|year=2010|isbn=978-5-91150-034-4|editor-last=Айрапетов|editor-first=О. Р.|volume=VIII|pages=13–14|trans-title=|chapter=Арцахские меликства и возникновение Карабахского ханства|trans-chapter=The melikates of Artsakh and the emergence of the Karabakh Khanate|quote=Shahnazar, Melik of Varanda, fearing the alliance between the Melik of Charaberd Adam and the Melik of Gyulistan Hovsep, became friends with Panah Khan and gave him his settlement, the fortress of Shusha, as well as his daughter as wife.|editor-last2=Йованович|editor-first2=Мирослав|editor-last3=Колеров|editor-first3=М. А.|editor-last4=Меннинг|editor-first4=Брюс|editor-last5=Чейсти|editor-first5=Пол|archive-url=https://web.archive.org/web/20121119070219/http://www.iarex.ru/books/book30.pdf |archive-date=19 November 2012}}</ref>. XVIII ásirdiń ortasınan 1822-jılǵa shekem Shusha Qarabaǵ xanlıǵınıń paytaxtı bolǵan. Qala XIX ásirdiń birinshi yarımında [[Rossiya-Persiya urısları|Rossiya-Iran urısları]] nátijesinde Rossiya tárepinen [[Qajarlar Iranı]]nan [[Kavkazdı iyelewi|Kavkaz regionın iyelep alǵannan]] keyin [[Qubla Kavkaz]]dıń mádeniy oraylarınıń birine aylandı<ref>Timothy C. Dowling [https://books.google.com/books?id=KTq2BQAAQBAJ&dq=russo+persian+war+1804-1813&pg=PA728 ''Russia at War: From the Mongol Conquest to Afghanistan, Chechnya, and Beyond''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150626144341/https://books.google.nl/books?id=KTq2BQAAQBAJ&pg=PA728&dq=russo+persian+war+1804-1813&hl=nl&sa=X&ei=QnOXVJXpCcz7UPevhPAK&ved=0CCcQ6AEwAQ#v=onepage&q=russo%20persian%20war%201804-1813&f=false |date=2015-06-26 }} pp 728 ABC-CLIO, 2 dec. 2014 {{ISBN|1598849484}}</ref>. XIX ásir dawamında qala úlkeyip, kóplegen armyan hám ázerbayjanlı ziyalılarınıń, shayırlarınıń, jazıwshılarınıń hám muzikantlarınıń (sonıń ishinde ázerbayjanlı [[ashıq]]lar, [[muǵam]] qosıqshıları hám qobızshılar) úyi boldı<ref>"Azerbaijan" (2007) In ''Encyclopædia Britannica''. Retrieved February 3, 2007, from Encyclopædia Britannica Online: http://www.britannica.com/eb/article-44296 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060614135738/http://www.britannica.com/eb/article-44296 |date=2006-06-14 }}</ref><ref>{{cite book |last=Suny |first =Ronald|title=Armenia, Azerbaijan, and Georgia|url=https://archive.org/details/bub_gb_B2W1YOG3N10C |publisher=DIANE Publishing |year=1996 |page=108 |isbn=0788128132}}</ref>. Qala eki topar ushın da diniy, mádeniy hám strategiyalıq áhmiyetke iye. Shusha, kóbinese, Ázerbayjan muzıkası hám poeziyasınıń besigi, sonday-aq, [[Ázerbayjan mádeniyatı|Ázerbayjan mádeniyatınıń]] jetekshi oraylarınıń biri dep esaplanadı<ref name="Mattew O 2004">Mattew O'Brien. ''Uzeir Hajibeyov and His Role in the Development of Musical Life in Azerbaijan''. – Routledge, 2004. – С. 211. – {{ISBN|0-415-30219-6}}, 9780415302197</ref>. Sonday-aq, Shushada bir qatar [[Armyan Apostol shirkewi|Armyan Apostol]] shirkewleri, atap aytqanda, [[Gazanchecoc soborı]] hám [[Kanach Jam]] jaylasqan hám ol batıstaǵı [[Lachin dálizi]] arqalı Tawlı Qarabaǵ hám [[Armeniya]] arasındaǵı qurǵaqlıq baylanısı retinde xızmet etedi. Zamanagóy tariyx dawamında qala aralas armyan-ázerbayjanlı xalqına iye boldı. 1823-jılǵı qala haqqındaǵı dáslepki demografiyalıq maǵlıwmatlar qalada ázerbayjanlılar kópshilikti quraǵanın kórsetedi. Qalanıń armyan turǵınları 1920-jılǵı [[Shusha qırǵını]]na shekem turaqlı túrde kóbeyip, qala xalqınıń kópshiligin quradı; bul qırǵında qalanıń armyan bólegi ázerbayjanlı kúshler tárepinen joq etilip, 20 000 ǵa shekem armyan xalqınıń ólimine yamasa quwılıwına alıp keldi<ref name="Hovan">{{cite book |last1=Hovannisian |first1=Richard G. |author-link=Richard G. Hovannisian |title=The Republic of Armenia, Volume III: From London to Sèvres, February - August 1920 |date=1996 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=0520088034 |url=https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/228261 |page=152 |quote=The chief of police, Avetis Ter-Ghukasian, was turned into a human torch, and many intellectuals, including Bolshevik Alexandre Dsaturian, were among the 500 Armenian victims. |access-date=23 September 2021 |archive-date=27 September 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210927023414/https://dspace.nplg.gov.ge/handle/1234/228261 |url-status=live }}</ref>{{sfn|De Waal|2003|p=202}}. == Ekonomikası hám turizmi == [[Fayl:Road leading to Shushi.JPG|thumb|Qalaǵa baratuǵın joldan Shushanıń kórinisi]] Qala armyanlar qadaǵalawında bolǵan waqıtta, «Shushi oyanıw» fondı<ref>{{web deregi | url =http://www.shushi.org/en/index.php | bet =The "Shushi Revival" Fund | qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20121222165657/http://www.shushi.org/en/index.php | arxivsáne = 2012-jıl 22-dekabr |url-status=live }}</ref>, «[[ArmeniaFund]]» hám [[Arcax Respublikası]] húkimeti tárepinen qala ekonomikasın janlandırıw ushın háreketler islendi. Turizmge kirgizilgen investiciyalar nátijesinde «Shushi», «Avan Shushi Plaza» hám «Shushi Grand Hotel» miymanxanaları ashıldı. Sonday-aq, Arcax Respublikasında birinshi bolıp turistlik maǵlıwmatlar orayı jumıs basladı<ref>{{web deregi | url =http://www.shushi.org/prog_proj_new.php | bet =Շուշի Վերածնունդ» Հիմնադրամ | qaralǵan sáne = 2012-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20111009025349/http://www.shushi.org/prog_proj_new.php | arxivsáne = 2011-jıl 9-oktyabr |url-status=live }}</ref>. Saqlanıp qalǵan eki armyan shirkewi ([[Gazanchecoc soborı|Gazanchecoc]] hám [[Kanach Jam]]) rekonstrukciya etildi, mektepler, muzeyler hám Naregaci kórkem óner institutı ashıldı. Qalanı qaytarıp alǵannan keyin, Ázerbayjan húkimeti «Xarı Bülbül»<ref>{{cite news |title=Official web-site of President of Azerbaijan Republic |url=https://en.president.az/articles/51467 |access-date=4 November 2021 |agency=en.president.az |date=12 May 2021 |language=en |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104171829/https://en.president.az/articles/51467 |url-status=live }}</ref> hám «Qarabaǵ» miymanxanaların<ref>{{cite news |title=President Ilham Aliyev and First Lady Mehriban Aliyeva attended inauguration of "Qarabag" hotel in Shusha |url=https://azertag.az/en/xeber/President_Ilham_Aliyev_and_First_Lady_Mehriban_Aliyeva_attended_inauguration_of_Qarabag_hotel_in_Shusha_VIDEO-1863603 |access-date=4 November 2021 |agency=AZERTAC |date=29 August 2021 |language=en |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104171835/https://azertag.az/en/xeber/President_Ilham_Aliyev_and_First_Lady_Mehriban_Aliyeva_attended_inauguration_of_Qarabag_hotel_in_Shusha_VIDEO-1863603 |url-status=live }}</ref> rekonstrukciya etip, paydalanıwǵa tapsırdı. 2021-jıl avgust ayında Ázerbayjan Prezidenti [[Ilham Aliev|Ilham Aliyev]] Shushadaǵı jańa miymanxana hám konferenciya orayınıń dáslepki irge tasın qoydı<ref>{{cite news |title=President Ilham Aliyev laid foundation stone for Hotel and Conference Center in Shusha |url=https://apa.az/en/xeber/official-news/president-ilham-aliyev-laid-foundation-stone-for-hotel-and-conference-center-in-shusha-356724 |access-date=4 November 2021 |work=Apa.az |agency=Apa.az |language=en |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104172916/https://apa.az/en/xeber/official-news/president-ilham-aliyev-laid-foundation-stone-for-hotel-and-conference-center-in-shusha-356724 |url-status=live }}</ref>. == Tuwısqan qalalar == * {{flagicon|HUN}} [[Dyundyosh]], Vengriya<ref>{{web deregi | url =http://en.apa.az/news/192611| bet =Gyöngyös city of Hungary fraternize with Azerbaijan's occupied town of Shusha - PHOTOSESSION| at =APA Information Agency, APA | familiya =Holding|website=apa.az| qaralǵan sáne = 2018-jıl 3-aprel | arxivsáne = 2013-jıl 5-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130805044408/http://en.apa.az/news/192611|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|KOR}} [[Andong]], Qubla Koreya<ref>{{web deregi | bet =South Korean media highlights cooperation between Azerbaijan's Shusha city and S. Korean city of Andong | url =https://azertag.az/en/xeber/south_korean_media_highlights_cooperation_between_azerbaijans_shusha_city_and_s_korean_city_of_andong-2381815 | qaralǵan sáne = 2025-jıl 2-mart |website=azertag.az | til =en}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2022-jıl 17-noyabr | bet =Azerbaijan's Shusha, South Korea's Andong become sister cities | url =https://report.az/en/cultural-policy/azerbaijan-s-shusha-south-korea-s-andong-become-sister-cities/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 2-mart |website=Report News Agency | til =en}}</ref> * {{flagicon|TUR}} [[Kayseri]], Túrkiya<ref>{{web deregi | url =http://interfax.az/view/831983| bet =Шуша и Кайсери станут городами–побратимами| at =Interfax Азербайджан| familiya =Holding|website=interfax.az| qaralǵan sáne = 2021-jıl 13-aprel | arxivsáne = 2021-jıl 13-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210413123233/http://interfax.az/view/831983|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|KAZ}} [[Túrkistan (qala)|Túrkistan]], Qazaqstan<ref>{{cite news |title=Токаев и Алиев подписали декларацию об «укреплении стратегических отношений» между Казахстаном и Азербайджаном |url=https://rus.azattyq.org/a/32002556.html/ |website=Радио Азаттык |access-date=26 August 2022 |language=ru |date=24 August 2022 |archive-date=25 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220825234132/https://rus.azattyq.org/a/32002556.html/ |url-status=live }}</ref> * {{flagicon|TUR}} [[Erzurum]], Túrkiya<ref>{{web deregi | bet =Между Шушой и Эрзурумом подписан протокол о побратимстве - ФОТО | url =https://ru.baku.ws/politika/162853 |website=Baku.ws | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr | til =ru | sáne = 2022-jıl 21-sentyabr | arxivsáne = 2023-jıl 23-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230923063747/https://ru.baku.ws/politika/162853 |url-status=live}}</ref> * {{flagicon|BUL}} [[Veliko-Tırnovo]], Bolgariya<ref>{{web deregi | bet =Шуша и Велико-Тырново стали побратимами (Фото) | url =https://www.kaspiy.az/goroda-shusha-i-veliko-tyrnovo-stali-pobratimami-foto |website=Газета Каспий | qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-oktyabr | til =ru | sáne = 2022-jıl 30-sentyabr | arxivsáne = 2022-jıl 1-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20221001050050/https://www.kaspiy.az/goroda-shusha-i-veliko-tyrnovo-stali-pobratimami-foto |url-status=live }}</ref> == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons|Şuşa}} * [http://shusha.aznet.org/ Shusha: A-dan Z-ge shekem] * [http://www.livejournal.com/users/kunstkamera/112795.html Shusha – óliler qalası. Foto-reportaj.] * [http://www.travel-images.com/az-shusha.html Shusha] Travel-images.com saytı boyınsha * [https://web.archive.org/web/20211221104704/http://shoushi.am/ Shoushi fondı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211221104704/http://shoushi.am/ |date=21-dekabr 2021-jıl }} * [https://web.archive.org/web/20130724064427/http://www.shoushi.nk.am/am/shoushi/shoushi.php Shushi portalı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130724064427/http://www.shoushi.nk.am/am/shoushi/shoushi.php |date=24-iyul 2013-jıl }} * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Rediscovering_Armenia_Guidebook-_Shushi_Region Shushi regionı boyınsha armyan jollamasınnan úzindi] * [http://www.armeniapedia.org/index.php?title=Shushi_Town Shushi haqqında Armeniapedia maǵlıwmatı] * [http://randbild.photoshelter.com/gallery/Shushi-The-Twentieth-Spring/G0000.6aUitqt6d4/ «Jigirmanshi bájár»] – Armyan kúshleri tárepinen iyelengennen 20 jıl ótkendegi Shushi haqqında foto-esse (randbild | 2011) {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Shusha| ]] [[Kategoriya:Shusha rayonındaǵı xalıq punktleri]] [[Kategoriya:Ázerbayjan rayonları]] [[Kategoriya:Elizavetpol guberniyası]] [[Kategoriya:1752-jılı tiykarı salınǵanlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjandaǵı burınǵı armyan xalıq punktleri]] [[Kategoriya:Ázerbayjandaǵı taslanǵan qalalar]] qz02n351x93gfn5qvy6zadjyp32ohht 0 40956 227408 227394 2026-04-30T16:25:01Z Kvazimodo 10433 qosımshalar 227408 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Hajımuxan Muńaytpasov | negizgi atı = {{lang-kk|Қажымұқан Мұңайтпасұлы}} | súwret = Munaitpasov kazhimukan.jpg | súwret táriypi = «Yamagata Muxunura» — Hajımuxan Muńaytpasovtıń laqaplarınıń biri | tuwılǵandaǵı atı = Muxan Muńaytpasov | laqabı = Qara Ivan, Yamagata Muxunura, Qızıl Maskа, Qara-Mustafa | milleti = [[Qazaqlar|qazaq]] | kásibi = klassikalıq gúres | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = Qaraótkel awılı, [[Aqmola wálayatı]], [[Celinograd rayonı]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan jeri = «Lenin tuwı» kolxozı, [[Qubla Qazaqstan wálayatı]], [[Ordabası rayonı]] | iskerlik jılları = 1901–1944 | boyı = 195 sm | sıylıqları = «Húrmet belgisi» ordeni (1945), 5-dárejeli Arslan hám Quyash ordeni }} [[Fayl:1912. Иван Поддубный в кинохронике.ogv|thumb|Muńaytpasov, [[Podubniy Ivan Maksimovich|Podubniy]] hám basqa da palwanlar 1912-jılǵı kinoxronikada]] '''Hajımuxan''' (Qajımuqan) '''Muńaytpas ulı''' ({{lang-kk|Қажымұқан Мұңайтпасұлы}}; [[1871|1871-jıl]] [[7-aprel]]<ref group="koment.">Pasport maǵlıwmatları boyınsha</ref>, [[Aqmola wálayatı (Rossiya imperiyası)|Aqmola wálayatı]] [[Qaraótkel (Aqmola wálayatı)|Qaraótkel]] awılı — [[1948|1948-jıl]] [[12-avgust]], Lenin tuwı kolxozı, [[Túrkistan wálayatı|Qubla Qazaqstan wálayatı]]) — qazaq hám sovet palwanı hám [[Cirk artisti|cirk artisti]]. Kóp márte (1909, 1911, 1913 hám 1914-jıllarda<ref>{{книга|заглавие=Казахстан. Краткий энциклопедический словарь|оригинал=Қазақстан. Ықшам энциклопедиялық сөздік|ссылка=http://www.madenimura.kz/kk/culture-legacy/books/book/kazakstan-yksam-enciklopedialyk-sozdik?category=all&page=310|место=Алма-Ата|издательство=Қазақ энциклопедиясы|год=2005|страницы=310|страниц=569|isbn=9965-9746-2-4|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304133314/http://www.madenimura.kz/kk/culture-legacy/books/book/kazakstan-yksam-enciklopedialyk-sozdik?category=all&page=310}}</ref>{{sfn|Gyulnar Mukanova|loc=1909-jılı [[Gyoteborg]]tegi ([[Shveciya]]) francuz gúresi boyınsha dúnya chempionatında Hajımuxan altın medal iyesi boldı. Altın medaldı ol [[Varshava]]daǵı dúnya chempionatında da ([[1911-jıl]]) qolǵa kirgizdi}}) professionallar arasında [[Grek-rim gúresi|klassikalıq gúres]] boyınsha dúnya chempionatlarında jeńiske erisken. Francuz gúresi boyınsha dúnya chempionı ataǵın alǵan birinshi qazaq; awır salmaqtaǵı palwanlar arasında dúnyalıq, rossiyalıq, regionalhq, keyinirek bolsa pútkilawqamlıq klassikalıq gúres chempionatlarınıń kóp márte jeńimpazı. Eliwge jaqın hár túrli dárejedegi sıylıqlar hám medallar iyesi. == Ómirbayanı == === Kelip shıǵıwı === Hajımuxan [[Qıpshaqlar|qıpshaq]] qáwiminiń [[Altıbas]] ruwınan shıqqan<ref>{{Cite web |url=https://www.elim.kz/forum/index.php?/topic/2933-140-летие-кажымукана-мунайтпасова/ |title=140 летие Кажымукана Мунайтпасова - Общий форум - Шежире / Билингво / ДНК-проект |access-date=2021-09-28 |archive-date=2018-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180718173455/https://www.elim.kz/forum/index.php?/topic/2933-140-летие-кажымукана-мунайтпасова/ |url-status=dead }}</ref>. Ápsanalarǵa qaraǵanda, onıń anası tárepinen babası Lek-palwan terekti tamırı menen suwırıp alatuǵın dárejede úlken kúsh iyesi bolǵan{{sfn|Кумир степей|2010|}}. === Debyut === [[1901-jıl]]ı [[Ombı]] qalasında [[Francuz gúresi]] boyınsha chempionat ashıladı hám professional palwanlardıń shıǵıwları hám jergilikli palwanlardı jeńip atırǵanı haqqındaǵı xabarlar Hajımuxanǵa jetip keledi. Professionallar menen gúresiwge bel baylaǵan Hajımuxan olardıń ishinde eń kúshlisi — [[Andrey Zlobin]]niń shaqırıǵın qabıl etedi{{sfn|Казахша курес|1995|с=27}}. == Ápsanalar hám ráwiyatlar == Hajımuxan jaqsı gúrrińshi bolǵan hám tıńlawshısın ózine qarata alatuǵın edi. Onıń kóp sanlı jeńisleri hám úlken kúsh-qudireti haqqındaǵı kóp ǵana ápsanalar, eń birinshi gezekte, ulıwma palwannıń ózi tárepinen payda bolǵan. Hajımuxan menen bir neshe ret ushırasqan jazıwshı [[Sábit Muxanov]] bılay dep jazǵan: {{poem quote|Hámmesinen kóp Hajımuxan sóyledi. Maǵan ol sál maqtanshaqlıq etip atırǵanday tuyıldı. Ol 56 mámlekette bolǵanın, 56 ret dúnya chempionı ataǵın alǵanın hám bunıń belgisi retinde 56 medaldıń iyesi ekenligin aytıp maqtanatuǵın edi. Onıń qansha medalı bar ekenligi anıq esimde joq, biraq olar shınında da kóp edi, onıń ústine hár túrli mámleketlerdiki edi. Hár bir medal oǵan chempion retinde berilgenine onsha isene bermeymen... — '''Sábit Muqanov «Ómir mektebi»''' ''(III tom)''}} == Eskertiwler == {{Derekler|group="koment."}} == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Kazhymukan Munaitpasov}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Rossiya imperiyasınıń professional palwanları]] [[Kategoriya:Ordabası rayonında jerlengenler]] [[Kategoriya:SSRA palwanları]] 5m04krm4vxe8g71fo1232tfwy9yj83c 3 40962 227404 2026-04-30T12:19:51Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 227404 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 12:19, 2026-jıl 30-aprel (UTC) anpzupp9w1oqglu2d6cwwomnbwi5on4 3 40963 227405 2026-04-30T12:20:01Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 227405 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 12:20, 2026-jıl 30-aprel (UTC) 6plh4psx53l5xrn2o9eea7vevu8ah8a 3 40964 227406 2026-04-30T12:20:11Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 227406 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 12:20, 2026-jıl 30-aprel (UTC) 6plh4psx53l5xrn2o9eea7vevu8ah8a 0 40965 227409 2026-04-30T16:51:31Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Jazıwshı infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Vladimir Vakulenko | negizgi atı = {{lang-uk|Володимир Володимирович Вакуленко}} | súwret = Вакуленко Володимир Володимирович (cropped).jpg | súwret eni = 225px | súwret táriypi = Vakulenko 2020-jıl yanvarda | tuwılǵandaǵı atı = Vladimir Vladimirovich Vakulenko | tuwılǵan sánesi = [[1972|1972-jıl]] [[1-iyul]] | tuwılǵan jeri = Kapitolivka,...» 227409 wikitext text/x-wiki {{Jazıwshı infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Vladimir Vakulenko | negizgi atı = {{lang-uk|Володимир Володимирович Вакуленко}} | súwret = Вакуленко Володимир Володимирович (cropped).jpg | súwret eni = 225px | súwret táriypi = Vakulenko 2020-jıl yanvarda | tuwılǵandaǵı atı = Vladimir Vladimirovich Vakulenko | tuwılǵan sánesi = [[1972|1972-jıl]] [[1-iyul]] | tuwılǵan jeri = Kapitolivka, [[Xarkov wálayatı]], [[Ukraina SSR]], [[Keńes Awqamı|SSSR]] | qaytıs bolǵan sánesi = [[2022|2022-jıl]] [[24-mart]] hám [[12-may]] aralıǵında (49 jasta) | qaytıs bolǵan jeri = [[Xarkov wálayatı]], [[Ukraina]] | perzentleri = 2 | kásibi = [[jazıwshı]], [[shayır]], belsendi | sıylıqları = «Xızmetleri ushın» ordeni (Ukraina) }} '''Vladimir Vladimirovich Vakulenko''' ({{langx|uk|Володимир Володимирович Вакуленко}}, {{IPA|uk|woloˈdɪmɪr woloˈdɪmɪrowɪtʃ wɐˈkulenko|pron}}; [[1972||1972-jıl]] [[1-iyul]] — [[2022|2022-jıl]] [[24-mart]] hám [[12-may]] aralıǵında) — [[ukraina]]lı [[shayır]], [[balalar jazıwshısı]] hám [[Wikipedia jámiyeti|Wikipediashı]], sonday-aq, volontyorlıq jumısları hám aktivizm menen de shuǵıllanǵan<ref>{{cite news |last1=Drake |first1=Daniel |title=Rusové zabili oceňovaného ukrajinského spisovatele |url=https://www.novinky.cz/clanek/valka-na-ukrajine-rusove-zabili-ocenovaneho-ukrajinskeho-spisovatele-40415848 |publisher=[[novinky.cz]] |date=29 November 2022 |language=Czech}}</ref><ref name="Petrushko-2022">{{cite news |url=https://diff.wikimedia.org/2022/12/05/ukrainian-writer-and-wikipedian-volodymyr-vakulenko-killed-by-russian-invaders/ |title=Ukrainian writer and Wikipedian Volodymyr Vakulenko killed by the Russian Federation's invasion of Ukraine |date=5 December 2022 |first=Vitalii |last=Petrushko|work=Diff|publisher=Wikimedia}}</ref>. Ol 2022-jılı Ukrainadaǵı [[Xarkov wálayatınıń Rossiya tárepinen okkupaciya etiliwi|Xarkov wálayatınıń Rossiya okkupaciyası]] waqtında óltirilgen<ref>{{cite news |title=Writer Volodymyr Vakulenko killed during Russian occupation |url=https://kyivindependent.com/news-feed/media-writer-volodymyr-vakulenko-killed-during-russian-occupation-in-kharkiv-oblast |publisher=[[The Kyiv Independent]] |date=29 November 2022}}</ref>. Ol [[Oles Ulyanenko]] atındaǵı xalıqaralıq ádebiy sıylıqtıń iyesi hám Les Martovich atındaǵı tańlawdıń laureatı bolǵan<ref>{{cite web |url=https://www.worldliteraturetoday.org/blog/essay/signs-ethnic-and-cultural-genocide-ukraine-murder-childrens-book-writer-volodymyr |last=Naydan |first=Michael M. |date=16 December 2022 |title=Signs of Ethnic and Cultural Genocide in Ukraine: The Murder of Children's Book Writer Volodymyr Vakulenko |work=[[World Literature Today]]}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.insideedition.com/ukrainian-activist-and-writer-volodymyr-vakulenko-killed-by-russians-and-left-outside-for-a-month |last=Hastings |first=Deborah |date=30 November 2022 |title=Ukrainian Activist and Writer Volodymyr Vakulenko Killed by Russians and Left Outside for a Month: Reports |work=[[Inside Edition]]}}</ref>. == Ómirbayanı == Vladimir Vladimirovich Vakulenko 1972-jıl 1-iyulda Xarkov wálayatı [[Izium rayonı]] Kapitolivka awılında dúnyaǵa kelgen. 1979-jıldan 1987-jılǵa shekem Kapitolivka orta mektebinde, al 1987-jıldan 1989-jılǵa shekem Chervonooskil orta mektebinde oqıǵan. 1989–1990 jılları Iziumdaǵı №24 kásiplik-texinikalıq bilim jurtında konditer qánigeligi boyınsha tálim alǵan. Miynet jolın rásmiy túrde 1990-jılı baslap, dáslep asxana jumısshısı bolǵan, keyinirek júk tasıwshıdan baslap úy remontlawshısına shekemgi hár túrli tarawlarda islegen (hár túrli baǵdarlarda 20 jıllıq [[Miynet tájiriybesi|miynet tájiriybesine]] iye). 1991-jıl yanvardan 1992-jıl avgustqa shekem [[Sovet armiyası]] qatarında xızmet etip, onnan mayıplılıǵı sebepli [[áskeriy xızmetten bosatıw|demobilizaciyaǵa]] sál qalǵanda qaytqan. Shańaraqlı bolıp, keyinirek ajırasqan; birinshi hám ekinshi nekesinen Vladislav hám Vitaliy isimli eki ulı bar. Ol balalıǵınan baslap jazıwdı baslaǵan hám 2001-jıldan berli Izium, [[Konstantinovka]], [[Doneck wálayatı]], Lvov, Kiev, Zaporojye, Rivne, Ternopol, Vinnica, Zakarpatye, Kramatorsk, Doneck, Lugansk hám Xarkov baspasózlerinde shıǵarmaları járiyalana baslaǵan. 2003-jıldan 2006-jılǵa shekem Iziumdaǵı «Kremyanec» ádebiy birlespesiniń, al 2005-jılı Konstantinovkadaǵı «Prometey» ádebiy birlespesiniń aǵzası bolǵan. 2005-2006-jılları [[Izium]]daǵı «Kremyanec» ádebiy birlespesi baslıǵınıń orınbasarı bolıp, balalar hám óspirimlerge arnalǵan «Krınicya» gazetasınıń bas redaktorı xızmetin atqarǵan. Avtor internet keńisliginde 2005-jıldıń aqırınan baslap kórine basladı. Ol óziniń shıǵarmaları da járiyalanǵan «Raisin Mountain» (2007) almanaxın baspaǵa tayarladı hám basıp shıǵardı. Gotika joybarınıń koordinatorı hám «Thursday number 30» (teması «Gotika») jurnalınıń tanıstırıwshısı boldı<ref>{{cite web |date=2017-05-08 |title=Іздрик: Час «Четверга» минув, урожай зібрано, гербарії закрито {{!}} |url=http://www.chytomo.com/interview/izdrik-literatura-z-visokoii-polici-ne-vsim-potribna |access-date=2024-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170508171752/http://www.chytomo.com/interview/izdrik-literatura-z-visokoii-polici-ne-vsim-potribna |archive-date=8 May 2017 }}</ref>. 2009-jıldıń yanvar-iyul aylarında «DzeRkaLo» awdarma jurnalınıń bas redaktorı boldı (2-iyulda basıp shıǵarıldı). «Artistic Facets» jurnalınıń xabarshısı (2009){{ref label|id1|a|none}}. Ol bir neshe jurnallar hám antologiyalardıń koordinatorı hám dúziwshisi bolǵan. Bunnan tısqarı, járiyalanǵan ádebiy joybarlardıń shólkemlestiriwshisiniń biri boldı. Onıń miynetleri antologiyalarda, toplamlar hám jurnallarda járiyalanǵan. Shıǵarmaları [[Qırım tatar tili|qırımtatar]], [[Belarus tili|belarus]], [[Nemec tili|nemec]], [[Inglis tili|inglis]], [[esperanto]] hám [[Rus tili|rus]] tillerine awdarılǵan. == Urlap ketiw hám óltiriliw == 2022-jıldıń 22-martında Vakulenko hám onıń [[Autizm|autizm]]i bar 13 jaslı ulı Vitaliy [[Izium]] qalasına jaqın jerdegi Kapitolivka awılında Rossiya áskerleri tárepinen qolǵa alındı<ref name="Higgins-2023"/>. Sol waqıtqa kelip, Izium hám onıń átirapındaǵı awıllar bir neshe kún dawamında Rossiya okkupaciyası astında edi ([[Izium urısı]]). Rossiya áskerleri úylerdi hám dúkanlardı tonap, mashinalardı urlap, tınısh xalıqqa qarsı áskeriy jınayatlar islep atırǵan edi<ref name="Higgins-2023"/>. Vakulenko óziniń belsendi ukrainashıl kózqarası onı okkupaciyashı kúshlerdiń nıshanına aylandıratuǵınına hám úyi ukrain tilindegi kitaplarǵa (onday kitaplar arasında óziniń shıǵarmaları da bar edi) tolı ekenligine isenetuǵın edi; onıń pikrinshe, bul gúman oyatıw ushın jetkilikli edi<ref name="Higgins-2023"/>. Sol kúni Vakulenko hám ulı ákesi menen birge jasaytuǵın kotejge qaytarıldı<ref name="Higgins-2023"/>. Vakulenko ata-anasına awılda shólkemlestirilgen «arnawlı bólimge» aparılǵanın hám sol jerde urılǵanın ayttı<ref name="Higgins-2023"/>. Rossiyanıń tolıq masshtablı basqınshılıǵı baslanǵannan berli ótken hápteler ishinde ol júdá azıp ketkenligi sebepli shańaraǵı onıń fizikalıq jaǵdayına qattı tınıshsızlandı. Rossiya tankleri kelmesten burın Iziumnan satıp alǵan bir az konserva hám óz baǵshasınan jıynalǵan kartoshkadan basqa jeytuǵın zat júdá az edi<ref name="Higgins-2023"/>. 2022-jıldıń 24-martında Vakulenko Rossiya áskerleri tárepinen ekinshi márte qolǵa alındı. Onıń úyiniń aldına [[Z (áskeriy simvol)|«Z» áskeriy simvolı]] túsirilgen furgon kelip toqtadı hám qurallanǵan Rossiya sarbazı Vakulenkonı furgonǵa minip ketiwge májburledi<ref name="Higgins-2023"/>. Vakulenko tutqınlıqta bolǵan waqıtta óltirildi hám onıń denesi 12-may kúni [[Iziumdaǵı kópshilik kómilgen jerler|Izium sırtındaǵı kópshilik kómilgen jerden]] tabıldı. Ol [[Makarov pistoleti|Makarov pistoletinen]] atılǵan eki oqtan qaytıs bolǵan edi<ref name="Higgins-2023"/>. Azat etilgennen bir hápte ótkennen keyin máyit eksgumaciya qılınǵanda, qábirstan hújjetlerinde onıń familiyası anıq kórsetilgenine qaramastan, dáslep denesi qáte tanıldı, biraq keyinirek DNK úlgisi arqalı onıń kim ekenligi rásmiy tastıyqlandı<ref name="Higgins-2023"/><ref>{{cite news |title=Volodymyr Vakulenko killed by Russian occupiers |url=https://pen.org.ua/en/volodymyra-vakulenka-vbyly-rosijski-okupanty |publisher=PEN Ukraine |date=28 November 2022}}</ref>. Vakulenko 2022-jıldıń dekabrinde [[Xarkov]] qalasında qayta jerlendi<ref name="Higgins-2023"/>. Onıń óliminen hám [[Xarkov]] wálayatı azat etilgennen keyin, onıń úyiniń artqı awlasına kómip ketken urıs kúndeligi jazıwshı [[Viktoriya Amelina]] tárepinen tabıldı hám basıp shıǵarıldı<ref>Duggan, Keith (25 March 2023). "[https://www.irishtimes.com/culture/books/2023/03/25/being-a-ukrainian-writer-is-a-long-long-tradition-and-it-means-you-are-a-fighter-already/ Uncovering the buried diary of an executed Ukrainian writer]". ''The Irish Times''.</ref><ref>Hachey, Isabelle (4 July 2023). "[https://www.lapresse.ca/actualites/chroniques/2023-07-04/tant-qu-un-ecrivain-est-lu-il-est-vivant.php Tant qu'un écrivain est lu, il est vivant]". ''La Presse''.</ref>. Vakulenkonıń artında ata-anası hám ulları Vladislav penen Vitaliy qaldı<ref name="Petrushko-2022" /><ref name="Higgins-2023">{{cite news| title=A murdered writer, his secret diary of the invasion of Ukraine – and the war crimes investigator determined to find it |url=https://www.theguardian.com/world/2023/jul/22/a-murdered-writer-his-secret-diary-of-the-invasion-of-ukraine-and-the-war-crimes-investigator-determined-to-find-it |work= [[The Guardian]] | date= 22 July 2023 | last= Higgins |first= Charlotte}}</ref>. 2023-jılı Vakulenkonı óltirgenler [[Lugansk Xalıq Respublikası]] qurallı kúshlerinde xızmet etip atırǵan sarbazlar Vladislav Neskorodiev (komandir) hám S. Udodenko (atqarıwshı) ekenligi boljanbaqta<ref>{{Cite web |title=Collaborator from Luhansk whose sister survived Irpin's occupation ordered to kill writer Vakulenko |url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/11/22/7429880/ |access-date=2023-11-22 |website=Ukrainska Pravda |language=en}}</ref>. == Sıylıqları == * [[Ukraina Qahramanı]] (2025-jıl 1-oktyabr, qaytıs bolǵannan keyin)<ref>Ukraina Prezidentiniń 2025-jıl 1-oktyabrdegi №&nbsp;740/2025 sanlı Pármanı [https://www.president.gov.ua/documents/7402025-56713 «V. Vakulenkoǵa Ukraina Qahramanı ataǵın beriw haqqında»] {{in lang|uk}}</ref>; * [[Miynetleri ushın ordeni (Ukraina)|«Miynetleri ushın» ordeni]], III dárejeli (2024-jıl 22-yanvar, qaytıs bolǵannan keyin)<ref>Ukraina Prezidentiniń 2024-jıl 22-yanvardaǵı №&nbsp;16/2024 sanlı Pármanı [https://www.president.gov.ua/documents/162024-49517 «Ukraina Birlesiw kúni múnásibeti menen Ukraina mámleketlik sıylıqları menen sıylıqlaw haqqında»] {{in lang|uk}}</ref>. == Esteligi == 2023-jıldıń 22-mayında [[Xalıqaralıq baspashılar awqamı]] (International Publishers Association) Vakulenkonı qaytıs bolǵannan keyin 2023-jılǵı [[Xalıqaralıq baspashılar awqamı#IPA Prix Voltaire|Prix Voltaire arnawlı sıylıǵı]] menen sıylıqladı<ref>[https://www.internationalpublishers.org/copyright-news-blog/1345-prix-voltaire-ceremony-confers-prize-on-mazin-lateef-and-special-award-for-volodymyr-vakulenko Prix Voltaire ceremony confers prize on Mazin Lateef and Special Award for Volodymyr Vakulenko], internationalpublishers.org. 22 May 2023. Retrieved 24 May 2023.</ref><ref>{{cite news |title=Ukrainian writer killed by Russian troops receives posthumous award from International Publishers Association|url=https://www.pravda.com.ua/eng/news/2023/05/24/7403652/|work=[[Ukrainska Pravda]]|date=24 May 2023|access-date=24 May 2023|language=English}}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Wikipediashılar dizimi]] == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * {{Commons category-inline|Volodymyr Vakulenko}} {{DEFAULTSORT:Vakulenko, Volodymyr}} [[Kategoriya:1972-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:1-iyulda tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:2022-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:XXI ásir ukrain erkek jazıwshıları]] [[Kategoriya:XXI ásir ukrain jazıwshıları]] [[Kategoriya:Iziumnan shıqqan tulǵalar]] [[Kategoriya:Rossiyanıń Ukrainaǵa basqınshılıǵı waqtında óltirilgen tınısh xalıq]] [[Kategoriya:Ukrain balalar jazıwshıları]] [[Kategoriya:Ukrain erkek jazıwshıları]] [[Kategoriya:Wikipediashılar]] [[Kategoriya:III dárejeli «Miynetleri ushın» ordeni iyeleri (Ukraina)]] k8bpwrv1s8ksmvrhsr2wtq50bb0o77l 0 40966 227410 2026-04-30T17:06:37Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Shaxs infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Yarina Chornoguz | negizgi atı = {{lang-uk|Ярина Чорногуз}} | súwret = Yaryna Chornohuz.jpg | súwret táriypi = Chornoguz, 2024-jılı | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Kiev]], [[Ukraina]] | oqıǵan jeri = [[Kiev-Mogila akademiyası]] | kásibi = [[shayır]], áskeriy shıpaker | sıylıqları = Shevchenko milliy s...» 227410 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Yarina Chornoguz | negizgi atı = {{lang-uk|Ярина Чорногуз}} | súwret = Yaryna Chornohuz.jpg | súwret táriypi = Chornoguz, 2024-jılı | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Kiev]], [[Ukraina]] | oqıǵan jeri = [[Kiev-Mogila akademiyası]] | kásibi = [[shayır]], áskeriy shıpaker | sıylıqları = [[Shevchenko milliy sıylıǵı]] (2024), «Ómirin saqlap qalǵanı ushın» medalı (Ukraina) (2022)<ref>{{Cite news |title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №143/2024 |url=https://www.president.gov.ua/documents/1432024-50037 |work=Офіційне інтернет-представництво Президента України |language=uk}}</ref> }} '''Yarina Yaroslavivna Chornohuz''' ({{Langx|uk|Ярина Ярославівна Чорногуз}}; [[1995|1995-jıl]] tuwılǵan) — ukrainalı shayır, áskeriy shıpaker hám [[Ukraina Qurallı Kúshleri]]niń úlken [[kapral]]ı<ref>{{Cite web |title=An all-female group of Ukrainian soldiers is here to deliver a message to U.S. lawmakers |url=https://www.msnbc.com/know-your-value/out-of-office/war-ukraine-against-russia-how-women-soldiers-are-fighting-back-n1299012 |access-date=2023-03-03 |website=MSNBC.com |language=en}}</ref>. == Jaslıǵı hám bilimi == Chornoguz 1995-jılı [[Kiev]] qalasında dúnyaga kelgen<ref>{{Cite web |date=2020-05-01 |title=Ярина Чорногуз: "Протест — це інтелектуальный акт, що має сприяти розвитку" |trans-title=Yaryna Chornoguz: "Protest is an intellectual act that should contribute to development" |url=https://tyzhden.ua/iaryna-chornohuz-protest-tse-intelektualnyj-akt-shcho-maie-spryiaty-rozvytku/ |access-date=2023-03-03 |website=[[The Ukrainian Week]] |language=uk}}</ref>. Ol ukrainalı jazıwshı [[Oleg Chornoguz]]dıń aqlıǵı<ref>{{Cite web |title=У Вінниці помер український письменник-гуморист Олег Чорногуз |trans-title=Ukrainian writer Oleg Chornoguz dies in Vinnytsia |url=https://life.pravda.com.ua/culture/2022/10/9/250757/ |access-date=2023-03-02 |website=[[Ukrainska Pravda|Українська правда – Життя]] |language=Ukrainian}}</ref>. Ol [[Kiev-Mogila akademiyası milliy universiteti|Kiev-Mogila akademiyasında]] [[filologiya]] hám ádebiyat baǵdarı boyınsha tálim alǵan<ref name=":0">{{Cite web |title=Новини і події: 20 липня 2021 року |trans-title=News and events: July 20, 2021 |url=https://nlu.org.ua/event.php?id=1661# |access-date=2023-03-02 |website=[[Ukraina Yaroslav Mudriy atındaǵı milliy kitapxanası]]}}</ref>. == Karerası == Magistraturada oqıp júrgende ol baspa úyinde awdarmashı bolıp isledi, kitaplardı inglis tilinen ukrain tiline awdardı<ref name=":1">{{Cite web |date=2022-09-26 |title=First: Fight the Russians. Then: Wellness Bowls |url=https://www.newyorker.com/magazine/2022/10/03/first-fight-the-russians-then-wellness-bowls |access-date=2023-03-03 |website=The New Yorker |language=en-US}}</ref>. Chornoguz 2019-jılı Ukraina armiyasına [[Gospitalyerlar (medicinalıq batalyon)|«Gospitalyerlar»]] [[Ukraina kewilli batalyonları|kewilli batalyonında]] shıpaker retinde qosıldı<ref name=":2">{{Cite web |title=Yaryna Chornohuz |url=https://ui.org.ua/en/artists/yaryna-chornohuz-2/ |access-date=2023-03-03 |website=Ukrainian Institute |language=en-GB}}</ref><ref>{{Cite web |title=Yaryna Chornohuz |url=https://lgbtmilitary.org.ua/eng#!/tproduct/264599962-1608116172492 |access-date=2023-03-03 |website=LGBT Military |archive-date=2021-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210309092613/https://lgbtmilitary.org.ua/eng#!/tproduct/264599962-1608116172492 |url-status=dead }}</ref> hám [[Donbastaǵı urıs (2014–2022)|Donbastaǵı urıs]] waqtında áskeriy shıpaker boldı. 2020-jıldıń 22-yanvarında onıń joldası Mikola Sorochuk urıs waqtında [[Talakivka]] aymaǵında [[Urısta qurban bolǵanlar|qurban boldı]]<ref>{{Cite web |date=2020-04-13 |title=Місяць "Весни на граніті": як ізсередини виглядає акція під ОП, започаткована Яриною Чорногуз - Новинарня |url=https://novynarnia.com/2020/04/13/vesna-na-graniti/ |access-date=2023-03-03 |website=novynarnia.com |language=uk}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=Protesters defy lockdown as coronavirus threatens Ukraine-Russia peace push |url=https://www.nbcnews.com/news/world/protesters-defy-lockdown-coronavirus-threatens-ukraine-russia-peace-push-n1168326 |access-date=2023-03-02 |website=NBC News |language=en}}</ref>. Súyiklisi qaytıs bolǵannan keyin, ol Ukraina Qurallı Kúshleriniń kontraktlı sarbazı boldı hám [[140-teńiz piyadaları razvedka batalyonı (Ukraina)|140-teńiz piyadaları razvedka batalyonında]] xızmet etti<ref>{{Cite web |last=Pavlenko |first=Iryna |title=Love Stories – War Stories |url=https://www.kyivpost.com/post/6659 |access-date=2023-03-03 |website=Kyiv Post |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title="Пішла на фронт, щоб пережити втрату коханого" |language=uk |trans-title="I went to the front to survive the loss of a loved one" |work=BBC News Україна |url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-63169023 |access-date=2023-03-03}}</ref>. 2020-jıldıń basında Ukraina Prezidenti [[Vladimir Zelenskiy]] Donbasta tınıshlıq ornatıw boyınsha másláhát beriwshi jańa keńeske [[Lugansk]] hám [[Doneck]] jergilikli aymaqlarınıń wákillerin kirgiziwge razılıq berdi. Bul qarar ayırım ukrainalılar tárepinen Rossiya agressiyasın tán alıw hám oǵan legitimlik beriw retinde qabıllandı. 13-mart kúni Chornoguz bul qararǵa qarsı jalǵız ózi narazılıq baslap, [[Prezident ofisi (Kiev)|Kievtegi Prezident ofisi]] aldında shatır qurıp ornalastı<ref name=":3" />. Sol waqıtta [[COVID-19]] pandemiyası sebepli Ukrainada jámiyetlik narazılıq ilajların ótkeriw nızamǵa qarsı edi. Biraq, bir neshe kún ishinde onıń narazılıq akciyasına 500 adam qosıldı<ref name=":3" /><ref>{{Cite web |last=Fb |first=Or on |date=2020-03-26 |title=Ukrainian volunteer medic lives outside President’s office, protesting Russian peace push |url=https://euromaidanpress.com/2020/03/26/second-week-on-granite-volunteer-fighter-solitary-protests-near-the-presidential-office-making-4-demands/ |access-date=2023-03-02 |website=Euromaidan Press |language=en-US}}</ref>. 2020-jılı onıń «Як вигинається воєнне коло» ({{lang-kaa|«Urıs sheńberi qalay iyeledi»}}) dep atalǵan kitabı basıp shıǵarıldı. Bul kitapta onıń Ukraina Qurallı Kúshleriniń [[front sızıǵı]]nda xızmet etip júrgende jazǵan [[erkin qosıq]] (vershe) usılındaǵı qosıqlar toplamı orın alǵan<ref name=":0" />. 2022-jılı [[Rossiyanıń Ukrainaǵa basqınshılıǵı|Rossiya Ukrainaǵa bastırıp kirgen]] waqıtta Chornoguz Donbasta xızmet etip atırǵan edi. Ol urıstıń dáslepki kúnlerinen baslap [[Popasna]], [[Mariupol]] hám [[Baxmut]] qalalarındaǵı sawashlarda qatnastı<ref name=":2" />. Sol jıldıń aqırında Chornoguz basqa úsh ukrainalı hayal-sarbaz benen birge AQShqa sapar shegip, Kongress aǵzaları menen ushırastı hám Ukrainanı kóbirek áskeriy texnika hám qurallar menen támiyinlewdi soranıp múrájat etti<ref name=":1" />. == Jetiskenlikleri == Chornoguz 2020-jılı «Smoloskip» baspa úyi tárepinen ótkerilgen ádebiy tańlawda «Як вигинається воєнне коло» qosıqlar toplamı ushın sıylıqqa miyasar boldı<ref>{{Cite web |title=Лауреати літературного конкурсу |url=http://www.smoloskyp.org.ua/laureaty-literaturnogo-konkursu/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230305092911/http://www.smoloskyp.org.ua/laureaty-literaturnogo-konkursu/ |archive-date=5 March 2023 |access-date=31 March 2023 |website=Смолоскип |language=uk}}</ref>. 2021-jılı [[Focus (Ukraina jurnalı)|«Focus» jurnalınıń]] talqınlawı boyınsha Ukrainanıń eń tásirli 100 hayal-qızları dizimine kirgizildi<ref name=":4">{{Cite web |title=#79 Ярина Чорногуз |trans-title=#79 Yaryna Chornoguz |url=https://focus.ua/uk/ratings/486307-100-samyh-vliyatelnyh-zhenshchin-ukrainy-po-versii-zhurnala-fokus-2021/list/2962/yarina-chornoguz |access-date=2023-03-02 |website=[[Focus (Ukraina jurnalı)|ФОКУС]] |language=uk}}</ref>. 2022-jıldıń 19-mayında ol [[Ómirdi saqlap qalǵanı ushın medalı (Ukraina)|«Ómirdi saqlap qalǵanı ushın» medalı]] menen sıylıqlandı<ref>Ukraina Prezidentiniń 2022-jıl 19-maydaǵı №&nbsp;349/2022 sanlı Pármanı [https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/349/2022 «Ukraina mámleketlik sıylıqları menen sıylıqlaw haqqında»] {{in lang|uk}}</ref>. 2023-jılı ol «Women in Arts» sıylıǵınıń «Ádebiyattaǵı hayal-qızlar» kategoriyası boyınsha nominaciyalandı<ref>{{Cite web |last=Kulish |first=Polina |date=1 March 2023 |title=Оголосили номінанток української премії Women in Arts. The Resistance |url=https://gwaramedia.com/ogolosili-nominantok-ukrainskoi-premii-women-in-arts-the-resistance/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230312093338/https://gwaramedia.com/ogolosili-nominantok-ukrainskoi-premii-women-in-arts-the-resistance/ |archive-date=12 March 2023 |access-date=31 March 2023 |website=Gwara Media |language=uk}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Yaryna Chornohuz}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Chornoguz, Yarina}} [[Kategoriya:Kiev-Mogila akademiyası milliy universiteti pitkeriwshileri]] [[Kategoriya:Ukraina hayal shayırları]] [[Kategoriya:1995-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Ukraina áskeriy shıpakerleri]] jvhpuizv4ed3n4yx4xq7xax0hpfq141 0 40967 227411 2026-04-30T17:21:11Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Shaxs infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Dmitriy Lazutkin | negizgi atı = {{lang-uk|Дмитро Михайлович Лазуткін}} | súwret = Dmytro_Lazutkin_JRS_5984-Enhanced-NR.jpg | súwret táriypi = Lazutkin 2025-jılı | tuwılǵan sánesi = | puqaralıǵı = {{UKR}} | kásibi = [[shayır]], sport jurnalisti, áskeriy oficer }} '''Dmitriy Mixaylovich Lazutkin''' ({{langx|uk|Дмитро...» 227411 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Dmitriy Lazutkin | negizgi atı = {{lang-uk|Дмитро Михайлович Лазуткін}} | súwret = Dmytro_Lazutkin_JRS_5984-Enhanced-NR.jpg | súwret táriypi = Lazutkin 2025-jılı | tuwılǵan sánesi = | puqaralıǵı = {{UKR}} | kásibi = [[shayır]], sport jurnalisti, áskeriy oficer }} '''Dmitriy Mixaylovich Lazutkin''' ({{langx|uk|Дмитро Михайлович Лазуткін}}; [[1978|1978-jıl]] [[18-noyabr]]) — ukrainalı shayır, sport xabarshısı hám tok-shou moderatorı, Taras Shevchenko atındaǵı [[Shevchenko milliy sıylıǵı|milliy sıylıqtıń]] laureatı (2024)<ref>{{cite web|access-date=2024-03-10|date=2024-03-09|language=de|title=Die Preisträger des Schewtschenko-Preises 2024 stehen fest - Ukraine-Nachrichten|url=https://ukraine-nachrichten.de/preistr%C3%A4ger-schewtschenko-preises-2024-stehen-fest_19283}}</ref><ref name="poetryinternational">{{Cite web|url=https://www.poetryinternational.com/en/poets-poems/poets/poet/102-8798_Lazutkin|title=Poet Dmytro Lazutkin|date=2022|accessdate=2024-03-10|language=en}}</ref> Ol Ukraina armiyasınıń mayorı<ref>{{cite web|author=<!-- not stated -->|date=2024-05-10|title=About Dmytro Lazutkin|url=https://book.artarsenal.in.ua/en/guest-2025/dmytro-lazutkin-2/|website=https://book.artarsenal.in.ua/en/|location=Kyiv, Ukraine|publisher=Book Arsenal 14th International Festival|access-date=2026-02-20|language=en}}</ref> hám [[Ukraina Qorǵanıw ministrligi]]niń rásmiy wákili (2024-jıldan baslap)<ref name ="ukraineworld">{{cite web|last=Krychovska|first=Nika|date=2024-05-10|title=Story #148. "Life Gains New Value When at War": Reflections of Ukrainian Poet and Soldier Dmytro Lazutkin|url=https://ukraineworld.org/en/articles/stories/story-148|website=https://ukraineworld.org/en|location=Kyiv, Ukraine|publisher=UkraineWorld|access-date=2026-02-20|language=en}}</ref>. == Ómirbayany == [[Kiev politexnika institutı|Kiev politexnika universiteti]]nde injenerlik oqıwın tamamlaǵannan keyin, ol dáslep metallurgiya injeneri hám [[karate]] boyınsha instruktor bolıp isledi, sonday-aq, bir waqıttıń ózinde [[Kiev xalıqaralıq universiteti]]nde jurnalistika boyınsha tálim aldı. Tez arada televideniege xabarshı hám sport reportyorı retinde ótti. Onıń sporttaǵı jetiskenlikleri bul tarawǵa maslasıwına járdem berdi; ol [[2008-jılǵı Jazǵı Olimpiada oyınları|2008-jılǵı Pekin Olimpiada oyınları]]nda, onnan keyin Vankuver (2010) hám London (2012) Olimpiadalarında, sonday-aq, 2015-jılǵı Bakudaǵı Evropa oyınlarında kommentatorlıq qıldı. Sonday-aq, ol Ukrainanıń eki telekanalında, tiykarınan, jekpe-jek sport túrlerin, ásirese, bokstı sholıdı. Bunnan tısqarı, «Erler klubı» (The Men's Club) dep atalǵan tok-shoudı alıp bardı. Lazutkin karate hám kikboksing sıyaqlı hár túrli jekpe-jek túrleri menen professionalǵa jaqın dárejede shuǵıllandı hám hár birinde bir neshe sıylıqlar uttı. Ol geyde boks boyınsha jarıslarda qatnasadı<ref name="poetryinternational"/>. 2023-jıldıń basında ol [[47-mexanizaciyalanǵan brigada (Ukraina)|«Magura» 47-jekke mexanizaciyalanǵan brigada]]sına qosıldı hám onıń jámiyetshilik penen baylanıs bólimin basqardı. 2024-jıldıń fevralında 59-jeke motorlasqan piyadalar brigadasına jiberildi hám keyinirek [[Ukraina Qorǵanıw ministrligi]]niń rásmiy wákili boldı<ref name ="ukraineworld"/>. == Poeziyası == [[File:Dmytro_Lasutkin_0865.jpg|thumb|Dmitriy Lazutkin, Avtorlıq oqıwlar ayı 2018, Vroclav, Polsha]] Ukrainalı shayır retinde Lazutkin 2000-jıllardıń basında Ukrainada tanımallıqqa eristi. Stipendiyalar oǵan 2006-2008 jıllar aralıǵında dáslepki qosıq toplamların, al 2012-jıldan baslap taǵı bir neshe toplamların járiyalawǵa túrtki boldı. Onıń sportqa bolǵan qızıǵıwshılıǵı kóp ótpey poeziya ózine eń qolaylı ortalıq retinde ashıwına alıp keldi. Bul janrǵa tán bolǵan tuwrı, anıq til hám tez pát Lazutkinniń pútkil poetik miynetlerinde óz sáwleleniwin tapqan. Onıń «Rekviem» qosıǵı ukrainalı rejissyor [[Serhiy Proskurnia|Sergey Proskurnya]]nıń [[Maydan qurbanları|«Aspan júzligi»ne]] arnalǵan «Quday biz benen» (2014) oratoriyasına tiykar boldı. Buǵan shekem Lazutkin hár túrli ukrain muzıkalıq gruppaları ushın tekstler jazǵan edi<ref name="poetryinternational"/>. == Sıylıqları hám stipendiyaları == [[File:Dmytro_Lazutkin_2024.jpg|thumb|Dmitriy Lazutkin 2024-jılı Lvovta óziniń «Zakladka» qosıqlar kitabın tanıtpaqta]] * Bogdan-Igor Antonich atındaǵı «Pryvitannja zyttja» sıylıǵı (2000); * «Smoloskip» sıylıǵı (2002); * Jas ukrain jazıwshılarınıń eń jaqsı shıǵarmaları ushın «Granoslov» tańlawınıń jeńimpazı (2002); * Polshanıń «Gaude Polonia» baǵdarlamasınıń stipendiyatı (2004); * Ádebiy Olimp (2006); * «Kultrevansh» sıylıǵı; * «Russkaya premiya» laureatı; * «Overslam» (Ádebiy slem) boyınsha I ashıq chempionattıń jeńimpazı (Xarkov, 2007); * «Spivdruzhnist debyutov» sıylıǵı, Tájikstan (2008); * Taras Shevchenko atındaǵı milliy sıylıq (2024). == Sporttaǵı jetiskenlikleri == * Kikboksing hám kik-djitsu boyınsha bronza medalı iyesi; * Kazak jekpe-jegi boyınsha Ukraina chempionı; * Kempo-karate boyınsha qara belbew iyesi. == Shıǵarmaları == * Tóbeler (Дахи). Kiev 2003. * Shóp penen toyǵan muqaddes sıyırlar (Набиті травою священні корови). Kiev 2006. * Paprika túsleri (Паприка грез). Moskva 2006. * Benzin (Бензин). Kiev 2008. * Jaman qızlar haqqında jaqsı qosıqlar (Добрі пісні про поганих дівчат). Kamenec-Podolskiy 2012. * Kolyadkalar hám valslar (Колядки і вальси). Ternopol 2014. * Qızıl kitap (Червона книга). Chernovci (Meridian Chernivtsi) 2015. * Bet belgilegish (Закладка). Lvov 2022. == Dereences == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|Dmytro Lazutkin}} * [https://esu.com.ua/article-53075 Zamanagóy Ukraina enciklopediyası. Kiev_2015 (ukrainshe)] * [https://ukraineworld.org/en/articles/stories/story-148 Nika Krychovska. Story #148. "Life Gains New Value When at War": Reflections of Ukrainian Poet and Soldier Dmytro Lazutkin. // Ukraine/world, 10-may, 2024-jıl] * [https://www.nytimes.com/2024/08/25/world/europe/ukraine-poets-russia-war.html Battle-Hardened Poets Fuel a Literary Revival in Ukraine // The New York Times, 25-avgust, 2024-jıl] {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Lazutkin, Dmitriy}} [[Kategoriya:1978-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Shevchenko milliy sıylıǵı laureatları]] [[Kategoriya:Kievten shıqqan tulǵalar]] 7qv42b0geh5dzp87nhfm2a03fq9nn6x 10 40968 227413 2026-04-30T19:52:50Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Batería de Castillitos, Cartagena, España, 2022-07-16, DD 67-69 HDR-Edit.jpg» 227413 wikitext text/x-wiki Batería de Castillitos, Cartagena, España, 2022-07-16, DD 67-69 HDR-Edit.jpg 0jas6m5916cjcaegue3jjeprr5rfuao 0 40969 227414 2026-04-30T19:55:49Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Shaxs infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Evgeniy Maloletka | negizgi atı = {{lang-uk|Євген Малолєтка}} | súwret = Evgeniy Maloletka in Belgrade.jpg | súwret eni = | súwret táriypi = Maloletka Belgradta, 2024-jılı | oqıǵan jeri = [[Igor Sikorskiy atındaǵı Kiyev politexnika institutı]] | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Berdyansk]], [[Zaporojye wálayatı]], Ukr...» 227414 wikitext text/x-wiki {{Shaxs infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Evgeniy Maloletka | negizgi atı = {{lang-uk|Євген Малолєтка}} | súwret = Evgeniy Maloletka in Belgrade.jpg | súwret eni = | súwret táriypi = Maloletka Belgradta, 2024-jılı | oqıǵan jeri = [[Igor Sikorskiy atındaǵı Kiyev politexnika institutı]] | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Berdyansk]], [[Zaporojye wálayatı]], [[Ukraina SSR]], [[Keńes Awqamı|SSSR]] | sıylıqları = Jámiyetlik xızmet ushın [[Pulitcer sıylıǵı]] (2023), Shuǵıl jańalıqlar fotoreportajı ushın Pulitcer sıylıǵı (2023), [[Shevchenko milliy sıylıǵı]] (2024) }} [[File:OSCE SMM monitoring the movement of heavy weaponry in eastern Ukraine (16730571642).jpg|thumb|[[Europadaǵı Qáwipsizlik hám Birlesiw Shólkemi|EQBSh]] (OSCE) arnawlı monitoring missiyası Ukrainanıń shıǵısında awır qurallardıń háreketin baqlamaqta, 2015-jıl.]] '''Evgeniy Konstantinovich Maloletka''' ({{langx|uk|Євген Костянтинович Малолєтка|Yevhen Kostiantynovych Malolietka}}, {{langx|ru|Евгений Константинович Малолетка}}; [[1987|1987-jıl]] [[1-mart]]) — [[ukraina]]lı [[jurnalist]] hám fotograf. Ol [[Rossiyanıń Ukrainaǵa basqınshılıǵı]] waqtında [[Mariupol qamalı]]n sáwlelendirdi, atap aytqanda, [[Mariupol emlexanasın bombalaw|tuwıw úyin bombalaw]] nátiyjesinde jaralanǵan hayaldıń súwretin túsirdi. Bul súwret [[World Press Photo of the Year]] sıylıǵın jeńip aldı<ref>{{cite news |title=Мстислав Чернов и Евгений Малолетка остались единственными журналистами в Мариуполе. И показали миру обстрелянный роддом |url=https://meduza.io/feature/2022/03/21/mstislav-chernov-i-evgeniy-maloletka-ostalis-edinstvennymi-zhurnalistami-v-mariupole-i-pokazali-miru-obstrelyannyy-roddom |work=Meduza |language=ru}}</ref><ref>{{cite news|access-date=2023-04-20|title=World Press Photo awards 2023|url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/world-press-photo-winners-2023-50f0tfzk7|issn=0140-0460}}</ref>. 2023-jılı ol eki [[Pulitzer sıylıǵı]]n uttı: biri [[Jámiyetke xızmet etkeni ushın Pulitzer sıylıǵı|jámiyetke xızmet etkeni ushın]] (bul sıylıqtı [[Mstislav Chernov]], [[Vasilisa Stepanenko]] hám [[Lori Hinnant]] penen bólisti), ekinshisi [[Shuǵıl jańalıqlar fotografiyası ushın Pulitzer sıylıǵı|shuǵıl jańalıqlar fotografiyası ushın]] (bul sıylıqtı [[Felipe Dana]], [[Emilio Morenatti]], [[Rodrigo Abd]], Nariman El-Mofty, Vadim Ghirda hám Bernard Armangue penen birge Associated Press komandası quramında Ukrainadaǵı urıstı sáwlelendirgeni ushın aldı)<ref name="pulitzer">{{cite news |last1=Bauder |first1=David |title=AP wins public service, photo Pulitzers for Ukraine coverage |work=Associated Press |date=8 May 2023}}</ref>. == Jaslıǵı hám bilimi == Maloletka [[Berdyansk]] qalasında dúnyaga kelgen. Ol [[Igor Sikorskiy atındaǵı Kiev politexnika institutı]]nda elektronika baǵdarı boyınsha tálim alǵan hám onı 2010-jılı tamamlaǵan<ref name="evgenymaloletka">{{cite web |title=About Evgeny Maloletka |url=https://www.evgenymaloletka.com/about |publisher=Evgeny Maloletka Photography}}</ref>. == Ómiri hám xızmeti == 2009-jılı ol [[UNIAN|Ukraina ǵárezsiz xabar agentligi]]nde shtatlı fotograf retinde jumısın basladı<ref name="evgenymaloletka"/>. Keyinirek frilanser retinde islep, [[Associated Press]], [[Al Jazeera Media Network|Al Jazeera]] hám [[Der Spiegel]] sıyaqlı baspalar menen xızmetlesti<ref name="gorchinskaya">{{cite news |last1=Горчинская |first1=Александра |title="Все так же, как на фронте". Як фотограф Евгений Малолетка снимает борьбу украинских медиков с коронавирусом |url=https://nv.ua/ukraine/events/fotograf-evgeniy-maloletka-snimaet-bolnicy-i-medikov-kotorye-boryutsya-s-koronavirusom-intervyu-nv-50202173.html |work=nv.ua |date=19 December 2021 |language=ru}}</ref>. 2013–2014-jılları Maloletka Kievtegi Prezident Yanukovichtiń hákimiyattan ketiwine alıp kelgen narazılıq waqıyaların (Evromaydan) sáwlelendirdi. 2013-jıldıń 1-dekabrinde Bankova kóshesindegi Prezident administraciyası imaratı qasında súwretke túsirip atırǵan waqtında, «Berkut» xızmetkerleri onıń qolın sındırıp, kamerasın alıp qoydı<ref>{{Cite web|title=В Киеве пострадали несколько десятков журналистов|url=https://rus.lb.ua/news/2013/12/01/243633_segodnyashniy_den_kieve_posradali.html|website=[[Левый берег (интернет-издание)|Левый берег]]|date=1 December 2013|accessdate=2022-03-30|archive-date=7 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220407231000/https://rus.lb.ua/news/2013/12/01/243633_segodnyashniy_den_kieve_posradali.html}}</ref><ref>{{Cite web|last=Рец, И.|title="Не было сомнений, что нас убьют": как "Беркут" избивал журналистов|url=https://www.segodnya.ua/longread/izbienie-zhurnalistov-na-bankovoy/index.html|website=[[Сьогодні (газета)|Сегодня]]|date=1 December 2019|accessdate=2022-03-30|archive-date=31 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220331171049/https://www.segodnya.ua/longread/izbienie-zhurnalistov-na-bankovoy/index.html}}</ref>. 2020–2021-jılları Maloletka [[Ukrainadaǵı COVID-19 pandemiyası]]n sáwlelendirdi. Atap aytqanda, onıń shıpaker Evgeniy Venzhinovichti súwretke túsirgen fotosı sociallıq reklamalar ushın keńnen qollanıldı<ref name="gorchinskaya"/>. 2022-jıldıń fevral hám mart aylarında, [[Rossiyanıń Ukrainaǵa basqınshılıǵı]] waqtında, Associated Press (AP) xabarshısı [[Mstislav Chernov]], videoproduser [[Vasilisa Stepanenko]] hám frilanser retinde AP menen islesiwshi Maloletka Rossiya áskerleri tárepinen qorshalǵan, qamalǵa alınǵan hám qattı bombalanǵan [[Mariupol]]da qaldı. Bul waqıtta Rossiya Sırtqı isler ministrligi hám Qorǵanıw ministrligi Rossiya tek áskeriy obyektlerdi nıshanǵa alıp atırǵanın dawa etken edi. Chernov, Maloletka hám Stepanenko sol dáwirde Mariupolda bolǵan sanawlı jurnalistlerden boldı hám AP maǵlıwmatına sáykes, olar qaladaǵı birden-bir xalıqaralıq jurnalistler edi. Olardıń túsirgen fotosúwretleri Batıs informaciya quralları tárepinen jaǵdaydı sáwlelendiriw ushın keńnen qollanıldı<ref>{{cite news |last1=Klein |first1=Charlotte |title="This Is Personal for Them": Two Ukrainian AP Journalists Capture the Most Devastating Moments of War |url=https://www.vanityfair.com/news/2022/03/ukrainian-ap-journalists-capture-the-most-devastating-moments-of-war |work=Wanity Fair |date=17 March 2022}}</ref><ref>{{cite news |last1=Vachedin |first1=Dmitry |title=Украинские журналисты получили Пулитцеровскую премию |url=https://www.dw.com/ru/ukrainskie-zurnalisty-polucili-pulitcerovskuu-premiu/a-65556726 |lang=ru |work=Deutsche Welle |date=9 May 2023}}</ref>. Chernovtıń aytıwınsha, 11-mart kúni olar emlewxanada súwretke túsirip atırǵan waqtında, Ukraina sarbazlarınıń járdemi menen qalanıń basqa bólimine alıp ketildi. Olar Mariupoldan aman-esen qashıp shıǵıwǵa miyasar boldı<ref>{{cite news |last1=Chernov |first1=Mstyslav |title=20 Days in Mariupol |url=https://apnews.com/article/russia-ukraine-europe-edf7240a9d990e7e3e32f82ca351dede |work=AP News |date=22 March 2022}}</ref>. == Sıylıqları == * 2022: [[Knight xalıqaralıq jurnalistika sıylıǵı]], Mariupoldaǵı xızmeti ushın Chernov hám [[Vasilisa Stepanenko]] menen birge<ref>{{cite news |title=Media Innovators and Intrepid Reporters Covering Global Hotspots Tapped for Prestigious International Journalism Awards |url=https://www.icfj.org/news/media-innovators-and-intrepid-reporters-covering-global-hotspots-tapped-prestigious |publisher=The International Center for Journalists}}</ref>; * 2022: Visa d'Or sıylıǵı<ref>{{cite news |title=Ukrainian Wins Top Photojournalism Prize For Work During Siege Of Mariupol |url=https://www.ndtv.com/world-news/ukrainian-evgeniy-maloletka-wins-top-photojournalism-prize-visa-dor-for-work-during-siege-of-mariupol-3313776 |work=NDTV |date=4 September 2022}}</ref>; * 2023: Regional jeńimpaz, [[World Press Photo]], fotoseriya kategoriyası<ref>{{cite news |title=Премия World Press Photo: серия снимков Евгения Малолетки из Мариуполя признана лучшей в Европе |url=https://meduza.io/feature/2023/03/29/premiya-world-press-photo-seriya-snimkov-evgeniya-maloletki-iz-mariupolya-priznana-luchshey-v-evrope |work=Meduza |date=29 March 2023 |language=ru}}</ref>; * 2023: [[World Press Photo of the Year]], [[World Press Photo|World Press Photo fondı]]<ref>{{cite news|first1=Matt|last1=Fidler|access-date=2023-04-20|title=World Press Photo 2023 contest global winners – in pictures|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2023/mar/29/world-press-photo-2023-contest-regional-winners-in-pictures|newspaper=The Guardian|date=20 April 2023|issn=0261-3077}}</ref>; * 2023: [[Jámiyetke xızmet etkeni ushın Pulitzer sıylıǵı]] ([[Mstislav Chernov]], [[Vasilisa Stepanenko]] hám [[Lori Hinnant]] penen bólisti)<ref name="pulitzer"/>; * 2023: [[Shuǵıl jańalıqlar fotografiyası ushın Pulitzer sıylıǵı]] ([[Bernat Armangue]], [[Emilio Morenatti]], [[Felipe Dana]], [[Nariman El-Mofty]], [[Rodrigo Abd]] hám [[Vadim Ghirda]] menen bólisti)<ref name="pulitzer"/>; * 2024: [[Shevchenko milliy sıylıǵı]]<ref>{{Cite news |title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №143/2024 — Офіційне інтернет-представництво Президента України |url=https://www.president.gov.ua/documents/1432024-50037 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240912075452/https://www.president.gov.ua/documents/1432024-50037 |archive-date=2024-09-12 |access-date=2024-12-13 |work=Офіційне інтернет-представництво Президента України |language=uk}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{commonscat|Evgeniy Maloletka}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Maloletka, Evgeniy}} [[Kategoriya:Tiri shaxslar]] [[Kategoriya:Ukrain fotografları]] [[Kategoriya:1987-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:Pulitzer sıylıǵı laureatları]] [[Kategoriya:Berdyanskten shıqqan tulǵalar]] e6etnjhpyo4y450gtbhkzocmzm6wcza 10 40970 227415 2026-04-30T19:57:56Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Die wichtigsten Klimafaktoren (ZDF, Terra X) 720p 50FPS.webm» 227415 wikitext text/x-wiki Die wichtigsten Klimafaktoren (ZDF, Terra X) 720p 50FPS.webm 9kmof2m0qh4yfrc03f99dvsm91uwr7a 0 40971 227416 2026-04-30T20:16:37Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Jazıwshı infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Valeriy Shevchuk | negizgi atı = {{lang-uk|Валерій Шевчук}} | súwret = Валерій Шевчук.JPG | súwret táriypi = Shevchuk, 2011-jılı | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Jitomir]], [[Ukraina SSR]], [[Keńes Awqamı|SSSR]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan jeri = [[Kiev]], [[Ukraina]] | puqaralıǵı = {{UKR}} | k...» 227416 wikitext text/x-wiki {{Jazıwshı infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Valeriy Shevchuk | negizgi atı = {{lang-uk|Валерій Шевчук}} | súwret = Валерій Шевчук.JPG | súwret táriypi = Shevchuk, 2011-jılı | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Jitomir]], [[Ukraina SSR]], [[Keńes Awqamı|SSSR]] | qaytıs bolǵan sánesi = | qaytıs bolǵan jeri = [[Kiev]], [[Ukraina]] | puqaralıǵı = {{UKR}} | kásibi = jazıwshı, awdarmashı, ádebiyatshı, tariyxshı | dóretiwshilik jılları = 1967–2025 | janrı = toman, gúrriń, drama, esse | baǵdarı = tariyxıy proza, psixologiyalıq proza, gotikalıq proza, tariyxıy izertlew, ádebiyat izertlewleri | shıǵarmalarınıń tili = [[ukrain tili]] | ataqları = [[Shevchenko milliy sıylıǵı]] laureatı }} '''Valeriy Aleksandrovich Shevchuk''' ({{langx|uk|Валерій Олександрович Шевчук}}; [[1939|1939-jıl]] [[20-avgust]] — [[2025|2025-jıl]] [[6-may]]) — [[ukraina]]lı [[jazıwshı]]<ref name="Risch2011">{{cite book|last=Risch|first=William Jay|title=The Ukrainian West|url=https://books.google.com/books?id=9VcXKfPDExYC&pg=PA132|access-date=31 October 2014|year=2011|publisher=Harvard University Press|isbn=9780674050013|page=132}}</ref>. == Jaslıǵı == Shevchuk 1939-jıl 20-avgustta shıǵısı polshalı bolǵan hayaldıń shańaraǵında dúnyaǵa keldi<ref>{{cite book |title=Radi͡ansʹka literatura |date=1996 |publisher=Vyd-vo radi͡ans'kyĭ pys'mennyk |page=64 |url=https://books.google.com/books?id=L3grAQAAIAAJ&q=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%CC%81%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%87%D1%83%CC%81%D0%BA+%C2%AB20+%D1%81%D0%B5%D1%80%D0%BF%D0%BD%D1%8F+1939%C2%BB |access-date=31 March 2024 |language=uk}}</ref>. 1956-jılı geolog bolıwdı qálep, Lvov toǵay xojalıǵı institutına hújjet tapsırdı, biraq kiriw imtixanlarınan óte almadı. Bunıń ornına ol Jitomirdegi №1-texnikalıq mektepke oqıwǵa kirdi hám beton zavodında isledi<ref name="75y">{{cite journal |last1=Movchan |first1=Raisa |title=Валерій Шевчук - митець слова і вчений (до 75-ліття від дня народження) |journal=Studia Polsko-Ukraińskie |date=2014 |issue=1 |pages=215–225 |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=428599 |access-date=29 April 2026 |language=Ukrainian |issn=2353-5644}}</ref>. Texnikalıq mektepte oqıp júrgende, [[Ivan Franko]] hám [[Dmitriy Bahaliy]]diń ukrain ádebiyatı boyınsha shıǵarmaların oqıw arqalı ózin jańadan ashqanın hám bul onı geologiyadan uzaqlastırıp, filologiyaǵa baǵdarlaǵanın esledi<ref name="75y" />. Keyinirek ol [[Kiev universiteti]]niń tariyx hám filosofiya fakultetiniń filologiya bólimine oqıwǵa kirdi<ref name="gov" />. Universitetti tamamlaǵannan soń, «Jas gvardiya» (Moloda gvardiya) gazetasında xabarshı bolıp isley basladı<ref name=":0">{{Cite web |date=25 May 2023 |title=Валерій Шевчук: коротка біографія |url=https://osvita.ua/school/biography/89335/ |access-date=8 May 2025 |website=Освіта.UA |language=uk}}</ref>. Sonnan keyin [[SSSR Qurallı Kúshleri]] qatarında Rossiya SFSR quramındaǵı [[Murmansk wálayatı]]nda áskeriy xızmetin ótedi<ref name="75y" />. Onıń Murmansk sıyaqlı alıs jerge jiberiliwine Kiev baspasózindegi húkimetke jaqpaytuǵın jazıwları sebep boldı<ref name="75y" />. Shevchuk xızmetten qaytqannan keyin, 1965-jılı [[Kiev tariyx muzeyi]]niń ilimiy bólimine jumısqa kirdi<ref name="gov">{{cite web |title=Шевчук Валерій Олександрович |url=https://knpu.gov.ua/winners/shevchuk-valerij-oleksandrovych/ |website=Комітет з Національної премії України імені Тараса Шевченка |access-date=29 April 2026 |language=uk}}</ref>. Biraq aradan bir jıl ótip, Valeriy Kievtegi «Ukraina» kinoteatrında «[[Umıtılǵan babalardıń kóleńkeleri]]» filminiń kórsetiliwi waqtında [[Xrushchyov jılıwı]]nan keyingi jańa qamawlarǵa narazılıq bildirgen Kiev zıyalıları menen birge qolǵa alındı<ref name="75y" />. Usı jaǵday hám onıń úlken agası Anatoliydiń [[Mordoviya]]da qamaqta bolıwı sebepli, Shevchuk muzeydegi jumısınan bosatıldı<ref name="75y" />. == Karerası == Shevchuk óziniń dáslepki shıǵarmasın [[Taras Shevchenko]] haqqındaǵı «Nastunka» gúrrińin 1961-jılı járiyaladı<ref name=":1">{{Cite news |date=6 May 2025 |title=«Закінчилися земні страждання» – помер український письменник Валерій Шевчук |url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-pomer-pysmennyk-valerij-shevchuk/33406050.html |access-date=8 May 2025 |work=Радіо Свобода |language=uk}}</ref>. 1967-jılı ol «Hápte ortasında» (Sered Tyzhnya) dep atalǵan gúrrińler toplamı — óziniń ekinshi úlken miynetin baspadan shıǵardı hám sol waqıtta [[Ukraina milliy jazıwshılar awqamı]]na (NSPU) aǵza boldı<ref name="75y" />. Bunnan keyin ol «Jaǵalaw kóshesi, 12» (Naberezhna, 12) hám «Seredoxrestya» (Seredokhrestya), al 1969-jılı «Iymannıń gúzgi keshi» (Vechir Svyatoyi Oseni) shıǵarmaların járiyaladı<ref name="75y" />. Aqırǵı shıǵarması basılıp shıqqannan keyin, Sovet hákimiyatınıń qısımları sebepli ol on jıl dawamında dóretpelerin járiyalawdı toqtattı<ref name="75y" />. Bul waqıt ishinde ol áyyemgi ukrain qoljazbalarına, ásirese [[Barokko dáwiri]]ne qızıǵıp qaldı<ref name="75y" />. Aqırı 1979-jılı oǵan shıǵarmaların járiyalawǵa ruqsat berildi hám ol on jıllıq tánepisten keyingi birinshi kitabı — «Tań sáhárdegi qorazdıń shaqırıwı» (Kryk Pivnya na Svitanku) shıǵarmasın baspadan shıǵardı<ref name="75y" />. Sonnan keyingi on jıllıq onıń dóretiwshiliginiń eń nátiyjeli dáwiri boldı<ref name="75y" />. Ol, sonday-aq, baspa isinde tariyxıy izertlewler menen de shuǵıllandı: [[Samuilo Velichko jılnaması]]n, [[Petr Mogila]] haqqındaǵı miynetlerdi baspaǵa tayarladı hám áyyemgi ukrain poeziyasınıń bes antologiyasın dúzdi<ref name="75y" />. == Jeke ómiri hám ólimi == Shevchuk 2025-jıl 6-mayda 85 jasında Kievtegi «Feofaniya» klinikalıq emlewxanasında qaytıs boldı<ref>{{Cite web |last=Качковська |first=Яна |date=6 May 2025 |title=Помер Валерій Шевчук — український письменник-шістдесятник |url=https://suspilne.media/culture/1011139-pomer-valerij-sevcuk-pismennik-sistdesatnik-i-laureat-sevcenkivskoi-premii/ |access-date=8 May 2025 |website=Суспільне |language=uk}}</ref>. Ol awır kesellikten dúnyadan ótti; onıń [[qantlı diabet]] penen awırıwı bir jıl aldın málim bolǵan edi<ref>{{cite news |title=«Закінчилися земні страждання» – помер український письменник Валерій Шевчук |url=https://www.radiosvoboda.org/a/news-pomer-pysmennyk-valerij-shevchuk/33406050.html |access-date=29 April 2026 |work=Радіо Свобода |date=6 May 2025 |language=uk}}</ref><ref>{{cite news |title=Помер видатний український письменник-шістдесятник Валерій Шевчук |url=https://www.rbc.ua/rus/styler/pomer-vidatniy-ukrayinskiy-pismennik-shistdesyatnik-1746521309.html |access-date=29 April 2026 |work=РБК-Украина |date=6 May 2025 |language=uk}}</ref>. == Sıylıqları == * [[File:Znak VRU.jpg|55x55px]] [[Shevchenko milliy sıylıǵı]] (Ukraina, 1988)<ref name="gov" />; * [[File:Order of Prince Yaroslav the Wise 4th and 5th Class of Ukraine.png|55x55px]] V dárejeli [[Mudraǵóy Yaroslav knyazı ordeni]] (Ukraina, 1999)<ref name=":0" />; * [[File:Ювілейна медаль «25 років незалежності України» (стрічка).PNG|55x55px]] [[«Ukraina ǵárezsizliginiń 25 jıllıǵı» yubiley medalı]] (Ukraina, 2016)<ref>{{Cite web |date= |title=УКАЗ ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ №336/2016 |url=http://www.president.gov.ua/documents/3362016-20405 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160908021710/http://www.president.gov.ua/documents/3362016-20405 |archive-date=8 September 2016 |access-date=8 May 2025 |website=Офіційне інтернет-представництво Президента України}}</ref>. Valeriy Shevchuk [[Kiev-Mogila akademiyası]]nıń hám [[Lvov universiteti|Lvov milliy universiteti]]niń úlgili professorı boldı. Ol [[Antonovichi sıylıǵı|Antonovichi fondı sıylıǵınıń]] hám basqa da kóp sanlı ádebiy sıylıqlardıń laureatı edi<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=wRdSAQAAIAAJ&q=%20%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D1%96%D1%97%20%D1%84%D0%BE%D0%BD%D0%B4%D1%83%20%22%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87%D1%96%D0%B2%22%20%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%CC%81%D1%80%D1%96%D0%B9%20%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%87%D1%83%CC%81%D0%BA |title=Kalendar znamennykh i pamʹi︠a︡tnykh dat |date=2009 |publisher=Biblioteka |page=66 |language=uk |access-date=31 March 2024}}</ref>. Sonday-aq, ol [[Polsha mádeniyatı]]na xızmet kórsetken ǵayratker boldı. Onıń shıǵarmaları 22 tilge awdarılǵan. 2011-jılı [[Ivan Franko atındaǵı Jitomir mámleketlik universiteti]] tárepinen Valeriy Shevchuk atındaǵı sıylıq shólkemlestirildi<ref name=":1" />. == Shıǵarmaları == * «Hápte ortasında» (1967)<ref name="source1">{{cite book |last1=Kylymnyk |first1=Oleh Volodymyrovych |last2=Петровський |first2=О. І. |last3=Petrovsʹkyĭ |first3=Oleksandr |title=Письменники Радянської України: бібліографічний] довідник |date=1976 |publisher=Рад. письменник |page=387 |url=https://books.google.com/books?id=vnMLAQAAIAAJ&q=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%CC%81%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%87%D1%83%CC%81%D0%BA+%C2%AB1967%C2%BB+%D0%A1%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B4+%D1%82%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D1%8F |access-date=31 March 2024 |language=uk}}</ref> * «Jaǵalaw kóshesi, 12» (1968)<ref name="source1" /> * «Tań sáhárdegi qorazdıń shaqırıwı» (1979)<ref>{{cite book |title=Khto i͡e khto v Ukraïni |date=2001 |publisher=K.I.S. |isbn=978-966-7048-03-7 |page=508 |url=https://books.google.com/books?id=in4rAQAAIAAJ&q=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%CC%81%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%87%D1%83%CC%81%D0%BA+%C2%AB1979%C2%BB+%D0%9A%D1%80%D0%B8%D0%BA+%D0%BF%D1%96%D0%B2%D0%BD%D1%8F+%D0%BD%D0%B0+%D1%81%D0%B2%D1%96-+%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%83 |access-date=31 March 2024 |language=uk}}</ref> * «Iymanlı maydanda» (1983)<ref name="source2">{{cite web |title=Валерій Шевчук |url=https://lib.kam.gov.ua/valeriy-shevchuk |website=lib.kam.gov.ua |access-date=31 March 2024}}</ref> * «Tawdaǵı úy» (1983)<ref>{{cite book |last1=Яременко |first1=Василь Васильович |title=Українське слово: хрестоматія української літератури та літературної критики XX ст. у трьох книгах. Кн. 3 |date=1994 |publisher=Рось |isbn=978-5-7707-4893-2 |page=493 |url=https://books.google.com/books?id=WDIaAQAAIAAJ&q=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%CC%81%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%87%D1%83%CC%81%D0%BA+%C2%AB1983%C2%BB+%D0%94%D1%96%D0%BC+%D0%BD%D0%B0+%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%96 |access-date=31 March 2024 |language=uk}}</ref> * «Derezeniń sırtındaǵı úsh japıraq» (1986),<ref>{{cite book |title=Usi pysʹmennyky i narodna tvorchistʹ |date=2007 |publisher=Maĭster-Klas |isbn=978-966-471-096-8 |page=408 |url=https://books.google.com/books?id=jCQaAQAAIAAJ&q=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%CC%81%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%87%D1%83%CC%81%D0%BA+%C2%AB1986%C2%BB+%D0%A2%D1%80%D0%B8+%D0%BB%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%BA%D0%B8+%D0%B7%D0%B0+%D0%B2%D1%96%D0%BA%D0%BD%D0%BE%D0%BC |access-date=31 March 2024 |language=uk}}</ref> * «Oylanatuǵın terek» (1986)<ref>{{cite book |title=Kosenʹ: z͡hurnal literaturno-mystet͡sʹkyĭ ta hromadsʹko-polyyitychnyĭ |date=1999 |publisher=Polissi͡a |page=48 |url=https://books.google.com/books?id=rA0aAQAAIAAJ&q=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%CC%81%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%87%D1%83%CC%81%D0%BA+%C2%AB1986%C2%BB+%D0%9C%D0%B8%D1%81%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B5+%D0%B4%D0%B5%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%BE |access-date=31 March 2024 |language=uk}}</ref> * «Kórinbeytuǵın atawdaǵı quslar» (1989) * «Máńgi saat» (1990) * «Gúl hayal» (1990 – ertekler toplamı)<ref name="source2" /> * «Shóptegi soqpaq. Jitomir saǵası» (eki tomlıq, 1994)<ref>{{cite book |last1=Mati͡ash |first1=Iryna |title=Ukraïnsʹki arkhivisty (XIX-XX st.) biobibliohrafichnyĭ dovidnyk |date=2007 |publisher=Derz͡havnyĭ komitet arkhiviv Ukraïny |page=306 |isbn=978-966-625-050-9 |url=https://books.google.com/books?id=g1ErAQAAIAAJ&q=%D0%92%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%80%D1%96%D0%B9+%D0%9E%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%CC%81%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%A8%D0%B5%D0%B2%D1%87%D1%83%CC%81%D0%BA+%C2%AB1994%C2%BB%D0%A1%D1%82%D0%B5%D0%B6%D0%BA%D0%B0+%D0%B2+%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%B2%D1%96.+%D0%96%D0%B8%D1%82%D0%BE%D0%BC%D0%B8%D1%80%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B0+%D1%81%D0%B0%D0%B3%D0%B0 |access-date=31 March 2024}}</ref> * «Aqır zaman haywanınıń qarnında» (1995)<ref name="source2" /> * «Abıss kózi» (1996)<ref name="source2" /> * «Jılan hayal» (1998)<ref name="source2" /> * «Gúmis sút» (2002) * «Joǵalıp baratırǵan kóleńkeler. Shańaraq jılnaması» (2002) * «Kazaklar mámleketi: Ukraina mámleketiniń qurılıw tariyxın izertlew» (1995) * «Roksolana muzası: XVI-XVIII ásirlerdegі Ukraina ádebiyatı, 2 tomda» (2005) * «Málim hám belgisiz Sfinks. Zamanagóy kózqarastaǵı [[Grigoriy Skovoroda]]» (2008) Ol XVI-XIX ásirlerdegі muhabbat poeziyasınıń birneshe toplamların toplap, olardı zamanagóy ádebiy tilge awdardı, mısalı: «Amur qosıqları» (1984) hám IX-X ásirlerdegі qaharmanlıq poeziyası «Mars maydanı» 2 tomda (1989), «[[Samuilo Velichko jılnaması]]» (eki tomlıq, 1991) hám t.b. === Inglis tilindegi baspaları === ''The Meek Shall Inherit...'' («Na poli smyrennomu» awdarması). Viktoriya Xolmogorova awdarması. Kiev: Dnipro baspası, 1989. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Valeriy Shevchuk}} * [http://www.ukrlib.com.ua/bio/printout.php?id=310 Biografiyası] {{in lang|uk}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Shevchuk, Valeriy}} [[Kategoriya:1939-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:2025-jılı qaytıs bolǵanlar]] [[Kategoriya:Jitomirden shıqqan jazıwshılar]] [[Kategoriya:Ukrainalı awdarmashılar]] [[Kategoriya:Ukrainalı ádebiyatshı tariyxshıları]] [[Kategoriya:Taras Shevchenko atındaǵı Kiev milliy universitetiniń pitkeriwshileri]] [[Kategoriya:Shevchenko milliy sıylıǵı laureatları]] [[Kategoriya:V dárejeli Mudraǵóy Yaroslav knyazı ordeni iyeleri]] 2un8fqgl49sfhrhjdc3afn6yb2rbqzp 0 40972 227418 2026-04-30T21:08:47Z Kvazimodo 10433 Kvazimodo atlı paydalanıwshı [[Nikolay Vasilyevich Gogol]] betin [[Nikolay Gogol]] betine kóshirdi 227418 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Nikolay Gogol]] q020zgdq7enjv43e8r1kc91d2i6o6jp 0 40973 227419 2026-04-30T21:10:15Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «'''Ukrain ádebiyatı''' ({{langx|uk|Українська література}}) termini, ádette, [[ukrain tili]]nde jazılǵan ádebiy shıǵarmalardı táriplew ushın qollanıladı<ref>[https://archive.org/details/newencyclopaedia28chic Ukraine: Cultural life — literature] // Encyclopædia Britannica 15th ed. (second version, Macropædia) Vol. 28: S-U (1985–2010). 1050 p.: 981—1982 pp. {{in lang|en}}</ref><ref>[https://archive.org/details/newencyclopaedi...» 227419 wikitext text/x-wiki '''Ukrain ádebiyatı''' ({{langx|uk|Українська література}}) termini, ádette, [[ukrain tili]]nde jazılǵan ádebiy shıǵarmalardı táriplew ushın qollanıladı<ref>[https://archive.org/details/newencyclopaedia28chic Ukraine: Cultural life — literature] // Encyclopædia Britannica 15th ed. (second version, Macropædia) Vol. 28: S-U (1985–2010). 1050 p.: 981—1982 pp. {{in lang|en}}</ref><ref>[https://archive.org/details/newencyclopaedia12ency Ukrainian literature] // Encyclopædia Britannica 15th ed. (second version, Micropædia) Vol. 12: Trudeau — Żywiec (1985–2010). 968 p.: p. 111 {{in lang|en}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20191005014115/https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature Ukrainian literature] // Encyclopædia Britannica Online, жовтень 2019 {{in lang|en}}</ref>. Keńirek mániste bul termin [[Ukraina]] aymaǵında jaratılǵan barlıq ádebiy dóretpelerge de baylanıslı bolıwı múmkin<ref>{{Cite book|title=До історії української літератури: дослідження, есе, полеміка|date=1997|author=[[George Grabowicz|Григорій Грабович]]|publisher=Osnovy|pages=14–22}}</ref>. Ukrain ádebiyatı, tiykarınan, [[Ukraina|ukrain aymaqları]] ústinen basqa mámleketlerdiń, sonday-aq, [[Rech Pospolitaya]], [[Polsha ekinshi respublikası|Polsha]], [[Rossiya imperiyası]], [[Rumıniya korolligi]], [[Avstriya-Vengriya imperiyası]] hám [[Osmanlı imperiyası]]nıń húkimdarlıǵı dáwirinde rawajlandı. Ukrain ádebiyatınıń shıǵısı [[Kiev Rusı]] dáwirine barıp taqaladı, ol waqıtta [[Rus jılnamaları]] hám [[Epos|epikalıq poeziya]] [[eski slavyan tili]]nde hám [[shirkew slavyan tili]]nde jazılǵan. Sol dáwirde awızeki xalıq dóretpeleri de payda boldı. Eski slavyan tili, tiykarınan, jazba hújjetlerde qollanıldı, biraq sol aymaqlardaǵı xalıqtıń tili [[eski shıǵıs slavyan tili]] edi, ol keyinirek [[ukrain tili|ukrain]], [[rus tili|rus]] hám [[belarus tili|belarus]] tillerine bólindi. [[Ukrain kazakları]]nıń húkimdarlıǵı dáwirinde ukrain mádeniyatı gúllendi, biraq aqırında olardıń [[Kazaklar getmanlıǵı|mámleketi]] qońsılas eller tárepinen shıǵıs hám batıs bólimlerge bólinip ketti. XIX ásirden baslap ukrain ádebiy shıǵarmaları janlı sóylew tilinde jazıla basladı. Dáwir talabına sáykes qosıqlar, romanlar, pyesalar hám basqa da shıǵarmalar basıp shıǵarıldı. Usı tendenciya menen birge ukrain milliy hám ǵárezsizlik háreketleri de óse basladı. Biraq, [[Rossiya imperiyası]] hám onnan keyingi [[Sovetler Awqamı]] kóbinese ukrain tiliniń qollanılıwın, ózin-ózi bildiriw usılların hám ádebiy temalardı qısıp, sheklep otırdı. == Tariyipleniwі == [[Romantizm]] dáwirinen miyras bolıp qalǵan standart táriyipke sáykes, ukrain ádebiyatı kóbinese tek XIX ásirde jazba túrde qáliplesken xalıqtıń janlı ukrain tilinde jazılǵan ádebiy shıǵarmalar menen ǵana sheklenip keldi. Bul kózqarasqa [[Dmitriy Chizhevskiy]] hám [[Grigoriy Grabovich]] sıyaqlı avtorlar qarsı shıǵıp, bir ádebiy dástúr óz rawajlanıwınıń hár qıylı basqıshlarında hár túrli tillerden paydalanıwı múmkinligin túsindiredi. Bul kózqaras boyınsha, ukrain tili ádebiy til retinde qálipleskenge shekemgi dáwirlerde ukrain jerlerinde húkimdarlıq etken ádebiy tillerde jazılǵan shıǵarmalar, mısalı, [[eski shıǵıs slavyan tili]]ndegi «[[Igor polkı haqqında jır]]», [[Ivan Velichkovskiy]]diń [[Polyak tili|polyak]] tilindegi poeziyası yamasa [[Yevgeniy Grebinka]], [[Grigoriy Kvitka-Osnovyanenko]] hám [[Taras Shevchenko]]nıń [[Rus tili|rus]] tilindegi prozası — ukrain ádebiyatınıń ajıralmas bólimin quraydı<ref>{{Cite book|title=Toward a History of Ukrainian Literature|author=[[George G. Grabowicz]]|date=1981|publisher=[[Harvard Ukrainian Research Institute]]|pages=99-100|isbn=0674896769}}</ref>. Til turǵısınan alǵanda, zamanagóy ukrain ádebiyatın keń mániste ukrain tilinde jazıwshılar hám Ukrainada jasap, ukrain temalarında rus tilinde jazatuǵın jazıwshılarǵa bóliwge boladı. Sonıń menen birge, [[Surjik]] tilinde jazılǵan yamasa shet elli avtorlar tárepinen ukrain tilinde jazılǵan shıǵarmalar da ukrain ádebiyatı retinde qaralıwı múmkin{{sfn|奈倉|2023b|pp=109-110}}. Ukrain xalqı tárepinen [[qırımtatar tili]]nde yamasa basqa shet tillerinde jazılǵan dóretpeler de buǵan kiredi{{efn|Qırım tatar tilinde Emil Amit; shet elde jasaytuǵın ukrainlarǵa mısal retinde [[Odesa]]da tuwılıp, Germaniyaǵa kóship ketken [[Maryana Gaponenko]]nı keltiriwge boladı{{sfn|田中|2022|p=64}}}}{{sfn|田中|2022|p=64}}. Ótken dáwirlerdegi ukrain ádebiyatı tariyxıy izler arqalı qaytadan ashıldı hám jańadan klassifikaciyalandı{{sfn|貝澤|2023|pp=31-32}}{{sfn|伊東|2004|p=68}}. Rus ádebiyatında da usıǵan uqsas process baqlanadı{{sfn|貝澤|2023|pp=31-32}}{{sfn|伊東|2004|p=68}}. Tariyxta Ukraina hám Rossiya ortasındaǵı qatnaslar turaqlı bolmaǵan. Bul olar ótken zamanda bir-birinen ajıralmaǵanı hám klassifikaciya ushın birneshe kriteriyalardıń bar bolǵanı menen túsindiriledi, bul bolsa olardı anıqlawdı qıyınlastıradı{{efn|Ilimpazlarda shıǵarmalardıń qaysı ádebiyatqa tiyisli ekenin anıqlaw ushın avtordıń etnikalıq kelip shıǵıwı, tili, ózin-ózi identifikaciyalawı hám shıǵarma syujeti bolıp ótetuǵın orın sıyaqlı birneshe kriteriyalar bar{{sfn|中村|2018|p=207}}c Tariyxıy jaqtan, rus tilinde jazǵan ayırım ukrain jazıwshıları rus (yamasa keyinirek Sovet Awqamı) identifikaciyasına iye bolǵan{{sfn|中村|2018|pp=207–210}}. Mısalı, [[Kirill hám Mefodiy birlespesi]] ukrain milliy háreketiniń aǵzaları bolǵan Kulish hám Kostomarov Ukraina ǵárezsizliginen góre, Rossiya quramında Ukrainanıń statusın jaqsılaw jolın tańlaǵan{{sfn|光吉|2018b|pp=150-151}}}}{{sfn|中村|2018|pp=207-210}}. Ukraina ǵárezsizlik alǵannan beri baspa isinde [[ukrainlastırıw]] hám [[derussifikaciya]] (rus tilinen shıǵarıw) tendenciyası baqlanbaqta hám ukrain tilindegi shıǵarmalardıń úlesi turaqlı túrde artıp barmaqta{{sfn|田中|2022|p=63}}{{sfn|池澤|2023b|pp=112-113}}. == Ukrain ádebiy shıǵarmalarınıń tariyxı == [[File:Могильницький Іван.jpg|thumb|200px|Ivan Mogilnickiy — ukrain ádebiy shıǵarmalarınıń birinshi tariyxıy juwmaǵın jaratıwshı]] Ukrain ádebiy shıǵarmalarınıń birinshi sistemalı toplamı 1829-jılı [[Galiciya (Shıǵıs Evropa)|galiciyalı]] [[Ukraina grek-katolik shirkewi|grek-katolik]] ruwxanıyı Ivan Mogilnickiy tárepinen onıń [[ruten tili]] haqqındaǵı fundamental miynetiniń qosımshasında járiyalandı. Mogilnickiydiń dizimi [[Orta ásirler|orta ásirlerden]] baslap [[erte jańa dáwir]]ge shekemgi aralıqta jaratılǵan shıǵarmalardı óz ishine aldı hám oǵan [[Litva statutları]] sıyaqlı yuridikalıq hújjetler, [[Bibliya]]dan awdarmalar, sonday-aq, [[Ivan Kotlyarevskiy]] hám [[Dnepr Ukrainası]]nıń basqa da avtorlarınıń tekstleri kirdi. Ukrain ádebiyatınıń tariyxıy úziliksizligi haqqındaǵı narrativ [[Ivan Vagilevich]] tárepinen onıń «Ruten ádebiyatı boyınsha eskertpeler» (1848) miynetinde rawajlandırıldı, al 1849-jıldıń yanvarında [[Lvov universiteti]]nde [[Yakov Golovackiy]] tárepinen usı tema boyınsha lekciyalar seriyası usınıldı. [[Avstriya imperiyası]] quramındaǵı Ukrainadan parqlı túrde, sol dáwirdegi [[Rossiya imperiyası]] húkimranlıǵı astındaǵı ukrain ádebiyatına berilgen táriyplewler, tiykarınan, zamanagóy shıǵarmalar menen sheklendi. Bul tendenciyadan tısqarı jaǵday retinde Ivan Prijovtıń «Kishi Rossiya» ádebiyatı tariyxın keltiriwge boladı, ol 1869-jılı [[Anatoliy Vaxnyanin]] tárepinen ukrain tiline awdarılǵan<ref name=ukr>{{Cite web|title=Who Formed our Knowledge on Ukrainian Literature?|url=https://tyzhden.ua/khto-sformuvav-nashe-znannia-pro-ukrainsku-literaturu/|date=2025-11-12|language=uk}}</ref>. Ukrain ádebiyatı tariyxı boyınsha dáslepki akademikalıq miynetler [[Kiev diniy akademiyası]]nıń professorı hám [[Ukraina milliy ilimler akademiyası]]nıń bolajaq aǵzası [[Nikolay Petrov (akademik)|Nikolay Petrov]] tárepinen jaratıldı. Ol 1880-jılı XVIII ásirdegi [[Ukraina barokkosı]] [[drama]]sına obzorın usındı, al 1884-jılı XIX ásirdegi ukrain ádebiy shıǵarmaları boyınsha izertlewin járiyaladı. Petrovtıń miyneti úlken talqılawlarǵa jol ashtı, biraq bul Rossiya cenzurası tárepinen sheklendi. Rossiya imperiyası ideologiyası ukrain jerlerindegi ádebiyatıń birden-bir keleshegi Rossiya menen birlesiwde dep dáliylledi. Bul pikirlerge qarsı túrde, 1892-jılı [[Ivan Franko]] XVI-XVIII ásirlerdegі ukrain ádebiyatına arnalǵan óz miynetin usındı. Frankonıń pikirinshe, ukrain ádebiy procesiniń xronologiyası [[Eneida (Kotlyarevskiy)|1798-jıldan]] emes, bálkim, Orta ásirler dáwirinen baslanıwı kerek edi. Lvov professorı Omelyan Ogonovskiy tárepinen «Ruten ádebiyatı tariyxı»nıń (1887-1893) járiyalanıwı talqılawlardı jáne de radikallastırdı. [[Aleksandr Pipin]] sıyaqlı rus alımları ukrain ádebiyatınıń [[Kiev Rusı]] dáwirindegi ádebiy shıǵarmalar menen baylanısı bar ekenin biykarladı. 1909-1912-jılları [[Krakov]]daǵı [[Yagellon universiteti]]nde ukrain tili hám ádebiyatı professorı bolıp islegen [[Bogdan Lepkiy]] Orta ásirlerden baslap Ivan Kotlyarevskiy dáwirine shekemgi ukrain ádebiyatı tariyxına arnalǵan eki tomdı járiyaladı; úshinshi tom 1914-jılı [[Galiciya urısı|Rossiyanıń Galiciyaǵa basqınshılıǵı]] waqtında joq qılındı<ref name=ukr/>. [[File:Чижевский Дмитро.jpg|thumb|Dmitriy Chizhevskiy, fundamental «Ukrain ádebiyatı tariyxı» (1956) miynetiniń avtorı]] Birinshi ret 1911-jılı basıp shıǵarılǵan [[Sergey Efremov]]tıń «Ukrain jazba ádebiyatı tariyxı» miyneti ukrain ádebiyatı tariyxında úlken tásirge iye boldı hám kóp márte qayta basıldı. 1923-jılı [[Mixail Grushevskiy]] óziniń «Ukrain ádebiyatı tariyxı»nıń birinshi bólimin járiyaladı, onıń aqırǵı tomı tek 1995-jılı ǵana jarıq dúnyanı kórdi. Usı tema boyınsha basqa da baspalar [[Polsha ekinshi respublikası|Polshada]] hám [[Chexoslovakiya]]daǵı ukrain emigrantları arasında payda boldı. Ukrain [[Modernizm|modernistik]] ádebiyatınıń dáslepki analizi 1910-jılı Nikolay Yevshan tárepinen usınıldı. 1929-jılı [[Nikolay Zerov]] XIX ásirdegi ukrain avtorlarınıń miynetlerin izertlep, [[Grigoriy Skovoroda]] hám [[Panteleymon Kulish]] tulǵalarına ayrıqsha itibar qarattı. 1942-jıldan baslap [[Dmitriy Chizhevskiy]] ukrain ádebiyatı tariyxı boyınsha birqatar izertlewler alıp bardı, bul bolsa onıń [[AQSh]]ta járiyalanǵan «Ukrain ádebiyatı tariyxı: baslanıwınan realizm dáwirine shekem» (1956) miynetine alıp keldi. Chizhevskiydiń miynetleri [[Sovetler Awqamı]]nda dushpanlıq penen qarsı alındı, sebebi rásmiy narrativ Ukrainadaǵı ádebiy procestiń úziliksizligin biykarlap, [[Oktyabr revolyuciyası]]nan keyin «jańa ukrain ádebiyatı» payda bolǵanın dáliyllemekshi boldı. Sovet dáwirinde basıp shıǵarılǵan 8 tomlıq «Ukrain ádebiyatı tariyxı» 1967-1971-jılları jarıq dúnya kórdi<ref name=ukr/>. [[Postmodernizm]] dáwiri ádebiyat tariyxı túsinigin jańadan bahalawǵa alıp keldi, bul ukrain kontekstinde [[Grigoriy Grabovich]]tiń «Ukrain ádebiyatı tariyxı haqqında» (1997) maqalasında óz sáwleleniwin taptı. Bul dáwirdegi basqa da miynetler qatarına [[Solomiya Pavlichko]]nıń ukrain modernizmin izertlewi, sonday-aq, basqa avtorlardıń regional ádebiyat hám hayal-qızlar tárepinen jaratılǵan ádebiy shıǵarmalarǵa arnalǵan baspaları kiredi. 2013-jıl menen 2025-jıllar aralıǵında ukrain ádebiyatı tariyxı boyınsha 12 tomlıq jańa akademikalıq miynet járiyalandı<ref name=ukr/>. == Tariyxı == {{main|Ukrain ádebiyatınıń tariyxı}} === Ukrain ádebiyatınıń dáslepki basqıshları: Ukrainadaǵı eski slavyan hám latın tillerindegi jazbalar === XVIII ásirde ukrain ádebiyatı qálipleskenge shekem, Ukrainadan shıqqan kópshilik avtorlar [[Orta ásirler]]diń «ilimiy» tillerinde — [[Latın tili|latın]] hám [[eski slavyan tili]]nde jazǵan. Latın hám eski slavyan tillerinde jazǵan Ukrainanıń tanımalı avtorları qatarına [[Grigoriy Skovoroda]], [[Yuriy Drogobich]], [[Stanislav Orixovskiy-Roksolan]], [[Feofan Prokopovich]], Yan-Toma Yuzefovich, Pavlo Rusin-Krosnyanin hám basqalardı kirgiziwge boladı. === Ukrain awızeki ádebiyatınıń baslanıwı === Tariyxtıń bul dáwirinde [[Kazaklar getmanlıǵı|Getmanlıq]] aymaǵında xalıq sanına shaqqandaǵı baslawısh mekteplerdiń sanı qońsılas [[Rossiya patshalıǵı|Moskva patshalıǵı]] yamasa [[Polsha]]ǵa qaraǵanda kórsetkishi joqarı boldı. 1740-jılları jeti polk okrugı quramındaǵı 1099 eldi mekenniń 866 sında baslawısh mektepler bar edi<ref>{{cite book|first=Paul Robert|last=Magocsi|author-link=Paul Robert Magocsi|year=1996|title=A History of Ukraine|publisher=[[University of Toronto Press]]|location=[[Toronto]]|isbn=0-8020-0830-5|page= 285}}</ref>. 1720-jılı Getmanlıqqa kelgen nemec sayaxatshısı óz jazbalarında Getman [[Danilo Apostol]]dıń Ukrainadan heshqashan shıqpaǵan ulı latın, italyan, francuz, nemec, polsha hám rus tillerinde erkin sóyleytuǵunın tańlanıp tilge alǵan<ref>Volodymyr Sichynsky (1953). ''Ukraine in foreign comments and descriptions from the VIth to XXth century''. New York: Ukrainian Congress Committee of America</ref>. XVI ásirdiń aqırı hám XVII ásirdiń basları «''[[Duma (epos)|dumalar]]''» dep atalatuǵın xalıq eposlarınıń rawajlanıw dáwiri boldı. Bul qosıqlar [[kazaklar]]dıń xızmetlerin maqtaǵan hám tiykarǵı ukrain tariyxıy waqıyaların zamanagóy ukrain tilinde (yaǵnıy, eski slavyan tilinde emes) awızeki tilde bayanlaǵan. Bul dástúr Ukrainanıń [[Poltava wálayatı|Poltava guberniyası]]nan shıqqan belgili [[minstrel]] hám [[kobzar]] [[Ostap Veresay]]dı jetistirdi. === Jazba ukrain ádebiyatınıń baslanıwı === {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center; margin-center:50px;" ! align=center |[[Ivan Kotlyarevskiy]]<br /><small>(1769–1838)</small> ! align=center |[[Taras Shevchenko]]<br /><small>(1814–1861)</small> ! align=center |[[Ivan Franko]]<br /><small>(1856–1916)</small> ! align=center |[[Mixail Kocyubinskiy|Mixail]]<br />[[Mixail Kocyubinskiy|Kocyubinskiy]]<br /><small>(1864–1913)</small> ! align=center |[[Lesya Ukrainka]]<br /><small>(1871–1913)</small> |- | align=center | '''[[File:Ivan Petrovich Kotlyarevsky 2.jpg|130px]]''' | align=center | '''[[File:Taras Shevchenko selfportrait oil 1840-2.jpg|130px]]''' | align=center | '''[[File:Ivan Franko (1898).png|110px]]''' | align=center | '''[[File:Mykhailo Kotsiubynsky.jpg|120px]]''' | align=center | '''[[File:Lesya Ukrainka portrait crop.jpg|119px]]''' |} Ukrain ádebiyatınıń qáliplesiwi 1798-jılı [[Ivan Kotlyarevskiy]] tárepinen «[[Eneida (Kotlyarevskiy)|Eneida]]» poemasınıń basılıp shıǵıwı menen baslanǵan dep esaplanadı. Bul shıǵarma zamanagóy ukrain tilinde jazılǵan dáslepki baspa ádebiy dóretpelerdiń biri bolıp tabıladı<ref name="BT_1" /><ref name="BT_2" />. Kotlyarevskiydiń ukrain ádebiyatın baslap beriwshi retindegi roli ushın ádebiyatshı alımlar onı kóbinese «ukrain ádebiyatınıń atası» dep ataydı<ref>[https://books.google.com/books?id=LbeKDwAAQBAJ Parody and Burlesque] // Hardie, Philip. ''The Last Trojan Hero: A Cultural History of Virgil's Aeneid.'' London: Bloomsbury Publishing. 2014. 264 p: 187 {{in lang|en}}</ref>. Zamanagóy ukrain prozasınıń baslanıwına bolsa, [[Grigoriy Kvitka-Osnovyanenko]]nıń «Marusya» (1834) romanı tiykar boldı<ref name="BT_1">[https://archive.org/details/newencyclopaedia12ency Ukrainian literature] // Encyclopædia Britannica 15th ed. (second version, Micropædia) Vol. 12: (1985–2010). 948 p.: p. 111 {{in lang|en}}</ref><ref name="BT_2">[https://web.archive.org/web/20191005014115/https://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature Ukrainian literature] // Encyclopædia Britannica Online, 2019 {{in lang|en}}</ref>. === Zamanagóy ádebiyat === {{main|Zamanagóy ukrain ádebiyatı}} Zamanagóy ukrain ádebiyatı «[[Perestroyka]]» (Qayta qurıw) dáwirinen hám «[[Bu-Ba-Bu]]» ádebiy toparı dúzilgennen keyingi dáwirdi óz ishine aladı. 1980-jıllardıń aqırınan baslap, ásirese, Ukraina ǵárezsizlik alǵannan keyin (1991) hám sovet cenzurası biykar etilgennen soń, jazıwshılardıń pútin bir áwladı payda boldı: Sofiya Maydanskaya, Igor Kalinec, [[Moysey Fishbeyn]], [[Yuriy Andruxovich]], [[Sergey Jadan]], [[Oksana Zabujko]], [[Aleksandr Irvanets]], [[Yuriy Izdrik]], [[Mariya Matios]], [[Igor Pavlyuk]] hám basqalar. Olardıń kópshiligi «[[Postmodernizm|postmodernistler]]» retinde qaraladı. == Waqıyalar, sıylıqlar hám shólkemler == 2000-jıllardan keyin [[kitap yarmarkaları]] hám [[kitap forumları]] sıyaqlı ádebiy waqıyalar kóbeymekte. Áhmiyetli waqıyalar qatarına may ayında Kievte ótkeriletuǵın [[Arsenal kitap festivalı]] hám sentyabr ayında Lvovta ótkeriletuǵın [[Lvov kitap forumı]] kiredi. Bul ilajlarda kitaplar tanıstırılıwı menen birge, film kórsetiwleri, koncertler hám spektakller de orın aladı{{efn|2017-jılı Arsenal kitap festivalına 50 000 adam, al Lvov kitap forumına 15 000 adam kelgen{{sfn|ホメンコ|2019|p=111}}。}}{{sfn|ホメンコ|2019|pp=110-111}}. Ukrain baspaları, sonday-aq, [[Frankfurt kitap yarmarkası]] sıyaqlı túrli xalıqaralıq kitap yarmarkalarına da qatnasadı{{sfn|ホメンコ|2019|p=127}}. Ádebiy sıylıqlarǵa [[Shevchenko milliy sıylıǵı]], «Koronaciya Slova» (Sóz tajı) hám «[[BBC Ukraina jıl kitabı]]» kiredi. Shevchenko milliy sıylıǵı — Ukrainanıń mádeniyat hám kórkem óner tarawındaǵı eń joqarı mámleketlik sıylıǵı bolıp, ol Ukrainanıń túrli tarawlarındaǵı jetiskenlikler ushın beriledi. Shevchenko milliy sıylıǵında ádebiyat, jurnalistika, muzıka, teatr, kino hám aktyorlıq kórkem óneri sıyaqlı altı baǵdar bar. «Koronaciya Slova» sıylıǵı 1999-jılı shólkemlestirilgen. Onda romanlar, lirika, kinoscenariyler, pyesalar hám balalar ádebiyatı sıyaqlı bes kategoriya bar. «BBC Ukraina jıl kitabı» bolsa [[BBC]] tárepinen shólkemlestirilgen bolıp, úlkenler hám balalar ushın arnalǵan ukrain ádebiyatı dóretpelerine beriledi{{sfn|ホメンコ|2019|pp=111-112}}. Sovet dáwirinen beri «Ukraina jazıwshılar awqamı» dep atalatuǵın dóretiwshilik shólkem bar edi. Biraq, jas áwlad arasında bul shólkemge kózqaras unamsız boldı{{efn|Sovetler Awqamı [[Praga báhári]]ne [[Varshava shartnaması áskerleriniń Chexoslovakiyaǵa basqınshılıǵı]] menen juwap bergende, bul topar ishinde basqınshılıqqa qarsı shıqqan birden-bir adam Lina Kostenko boldı{{sfn|原田|2018b|p=123}}}}. Sol sebepli, 1997-jılı Ukraina jazıwshılar awqamı (jańadan) dúzildi, al 1998-jılı PEN Ukraina shólkemlestirildi{{sfn|ホメンコ|2019|p=114}}. == Belgili ukrain avtorları == {{Div col|colwidth=15em}} *[[Andrey Kurkov]] *[[Andriy Lyubka]] *[[Andriy Malyshko]] *[[Bohdan-Ihor Antonych]] *[[Borys Antonenko-Davydovych]] *[[Dmytro Pavlychko]] *[[Ihor Kostetskyi]] *[[Eliáš Galajda]] *[[Emma Andijewska]] *[[Hanna Barvinok]] *[[Hryhir Tiutiunnyk]] *[[Hryhorii Kvitka-Osnovianenko|Hryhoriy Kvitka-Osnovianenko]] *[[Hryhoriy Skovoroda]] *[[Hryhoriy Chubay|Hrytsko Chubay]] *[[Hryts’ko Kernerenko|Hrytsko Kernerenko]] *[[Igor Kaczurowskyj]] *[[Ihor Kalynets]] *[[Ihor Pavlyuk]] *[[Iryna Kalynets]] *[[Iryna Vilde]] *[[Ivan Bahrianyi]] *[[Ivan Drach]] *[[Ivan Franko]] *[[Ivan Kotlyarevsky]] *[[Ivan Kulyk]] *[[Ivan Nechuy-Levytsky]] *[[Joseph Oleskiw]] *[[Leonid Mosendz]] *[[Les Podervianskyi]] *[[Lesya Ukrainka]] *[[Lina Kostenko]] *[[Maksym Rylsky]] *[[Maria Matios]] *[[Marusia Churai]] *[[Marko Vovchok]] *[[Maryna Sokolyan]] *[[Moysey Fishbein]] *[[Mykhailo Kotsiubynsky]] *[[Mykola Bazhan]] *[[Mykola Khvylovy]] *[[Mykola Kulish]] *[[Mykola Zerov]] *[[Myroslav Laiuk]] *[[Natalia Kobrynska]] *[[Nikolay Gogol]] *[[Oksana Liaturynska]] *[[Oksana Lutsyshyna]] *[[Oksana Zabuzhko]] *[[Oleh Koverko]] *[[Oleh Lysheha]] *[[Oleksandr Oles]] *[[Olena Pchilka]] *[[Olena Teliha]] *[[Oles Berdnyk]] *[[Oles Honchar]] *[[Oles Ulianenko]] *[[Olha Kobylyanska]] *[[Ostap Vyshnia]] *[[Osyp Turiansky]] *[[Panas Myrny]] *[[Panteleimon Kulish]] *[[Pavlo Tychyna]] *[[Pavlo Zahrebelnyi]] *[[Platon Voronko]] *[[Serhiy Zhadan]] *[[Sofia Andrukhovych]] *[[Stepan Charnetskyi]] *[[Stepan Rudansky]] *[[Svitlana Pyrkalo]] *[[Sydir Vorobkevych]] *[[Tanya Malyarchuk]] *[[Taras Shevchenko]] *[[Theodore Odrach]] *[[Valerian Pidmohylny]] *[[Valeriy Shevchuk]] *[[Vasyl Barka]] *[[Vasyl Makhno]] *[[Vasyl Shkliar]] *[[Vasyl Stefanyk]] *[[Vasyl Stus]] *[[Vasyl Symonenko]] *[[V. Domontovych|Viktor Domontovych]] *[[Victoria Amelina]] *[[Vira Vovk]] *[[Volodymyr Sosyura]] *[[Volodymyr Vynnychenko]] *[[Yaroslav Halan]] *[[Yevhen Hutsalo]] *[[Yevhen Malaniuk]] *[[Yuri Andrukhovych]] *[[Yuriy Klen]] *[[Yuriy Lypa]] *[[Yuriy Smolych]] *[[Yuriy Tarnawsky]] *[[Yuriy Vynnychuk]] *[[Yuriy Yanovskyi]] {{Div col end}} == Qosımsha qarań == * ''[[Toǵay qosıǵı]]'' * ''[[Eneida (Kotlyarevskiy)|Eneida]]'' * [[Ukrain tilinde jazıwshı jazıwshılar dizimi]] * [[Shevchenko milliy sıylıǵı]] – milliy ádebiy hám kórkem sıylıq * [[Ukraina kitap institutı]] * [[Ukraintanıw]] * [[Belarus ádebiyatı]] * [[Zamanagóy ukrain ádebiyatı]] * [[Ukrainadaǵı kitapxanalar dizimi]] * [[Ukrain spekulyativ fantastikası]] == Eskertpeler == {{Notelist|2|}} == Derekler == {{Derekler}} === Kitaplar === * {{Cite journal|language=ja|author=青木節也 |title=第7篇 第二次世界大戦後の東欧 第19章 戦後ウクライナの民族問題―1945～1972年― |url=https://doi.org/10.20680/aees.1.0_221 |journal=東欧史研究 |publisher=東欧史研究会 |year=1978 |volume=1 |issue= |pages=221–238 |doi=10.20680/aees.1.0_221 |issn= |accessdate=2024-04-03 |ref={{sfnref|青木|1978}}}} * {{Cite journal|language=ja|author=嵐田浩吉 |title=オデッサ、そして『オデッサ物語』 |url=https://nsu.repo.nii.ac.jp/records/8 |journal=新潟産業大学人文学部紀要 |publisher=新潟産業大学附属研究所 |date=December 1994 |volume= |issue=1 |pages=57–80 |issn= |accessdate=2024-03-03 |ref={{sfnref|嵐田|1994}}}} * {{Cite journal|language=ja|author=伊狩裕 |title=カール・エーミール・フランツォースとウクライナ |url= https://doi.org/10.14988/pa.2017.0000010999 |journal=言語文化 |publisher=同志社大学言語文化学会 |date=October 2006 |volume=9 |issue=1 |pages=1–47 |doi=10.14988/pa.2017.0000010999 |issn=1344-1418 |accessdate=2024-03-03 |ref={{sfnref|伊狩|2006}}}} * {{Cite journal|language=ja|author=池澤匠 |title=ウクライナにおける言語イメージの変化 : ロシア連邦による軍事侵攻の影響1 |url=https://doi.org/10.15083/0002008006 |journal=東京大学大学院人文社会系研究科スラヴ語スラヴ文学研究室年報 |publisher=東京大学大学院人文社会系研究科スラヴ語スラヴ文学研究室 |date=October 2023 |volume=37 |issue= |pages=37–60 |doi=10.15083/0002008006 |issn= |accessdate=2024-03-03 |ref={{sfnref|池澤|2023a}}}} * {{Cite journal|language=ja|author=池澤匠 |title=シンポジウム報告 : 「ウクライナ・ベラルーシにおける多言語文化」 |url= https://doi.org/10.15083/0002008010 |journal=東京大学大学院人文社会系研究科スラヴ語スラヴ文学研究室年報 |publisher=東京大学大学院人文社会系研究科スラヴ語スラヴ文学研究室 |date=October 2023 |volume=37 |issue= |pages=111–120 |doi=10.15083/0002008010 |issn= |accessdate=2024-03-03 |ref={{sfnref|池澤|2023b}}}} * {{Cite journal|language=ja|author=池澤匠 |title=ウクライナの言語政策関連文書における「国家語」の定義と運用について |url=https://hdl.handle.net/2433/286413 |journal=Slavica Kiotoensia |publisher=京都大学大学院文学研究科スラブ語学スラブ文学専修 |date=December 2023 |volume=3 |issue= |pages=160–189 |hdl=2433/286413 |issn= |accessdate=2024-03-03 |ref={{sfnref|池澤|2023c}}}} * {{Citation| language=ja | author = | title = ロシア・東欧の抵抗精神 抑圧・弾圧の中での言葉と文化 | editor = 石川達夫 | publisher = 成文社 | series = | year = 2023 | isbn = | ref = {{sfnref|石川編|2023}} }} ** {{Cite book|language=ja|author=貝澤哉|title=ロシア国民文学と帝国的一体性の神話──近代ロシアにおける文学的抵抗とその逆説 |ref={{SfnRef|貝澤|2023}}}} ** {{Cite book|language=ja|author=奈倉有里|title=銃殺された文学──一九二〇年代の若手文学グループ「マラドニャーク」と現代作家サーシャ・フィリペンコをつなぐ歴史 |ref={{SfnRef|奈倉|2023a}}}} * {{Cite journal|language=ja|author=伊東一郎 |title=ゴーゴリ - ウクライナ・バロック - 民衆文化 (M・バフチン『ラブレーとゴーゴリ』に寄せて) |url=https://hdl.handle.net/2065/39684 |journal=早稲田大学大学院文学研究科紀要. 文学・芸術学編 |publisher=早稲田大学大学院文学研究科 |year=1993 |volume=39 |issue= |pages=79–92 |hdl=2065/39684 |issn=0914-8493 |accessdate=2024-03-03 |ref={{sfnref|伊東|1993}}}} * {{Cite journal|language=ja|author=伊東一郎 |title=ウクライナ文学史におけるゴーゴリ -『ソローチンツィの定期市』のエピグラフを手掛かりに- |url=https://hdl.handle.net/2065/39680 |journal=早稲田大学大学院文学研究科紀要. 第2分冊, 英文学フランス文学ドイツ文学ロシヤ文学中国文学 |publisher=早稲田大学大学院文学研究科 |year=2004 |volume=50 |issue= |pages=67–84 |hdl=2065/39680 |issn=1341-7525 |accessdate=2024-04-03 |ref={{sfnref|伊東|2004}}}} * {{Cite journal|language=ja|author=田中壮泰 |title=故郷喪失のポーランド文学 |url=https://doi.org/10.34382/00003098 |journal=立命館言語文化研究 |publisher=立命館大学国際言語文化研究所 |date=January 2018 |volume=29 |issue=3 |pages=103–107 |doi=10.34382/00003098 |issn=0915-7816 |accessdate=2024-03-03 |ref={{sfnref|田中|2018}}}} * {{Cite journal|language=ja|author=田中壮泰 |title=イディッシュ語で書かれたウクライナ文学 : ドヴィド・ベルゲルソンとポグロム以後の経験 |url= https://drive.google.com/file/d/1jSBuZqO7-ecvTUblvqI4JZEhTm0xFaD3/view |journal=スラヴ学論集 |publisher=日本スラヴ学研究会 |year=2022 |volume=25 |issue= |pages=63–82 |issn= |accessdate=2024-03-03 |ref={{sfnref|田中|2022}}}} * {{Citation| language=ja | author = | title = ウクライナを知るための65章 | editor = 服部倫卓, 原田義也 | publisher = 明石書店 | series = エリア・スタディーズ | year = 2018 | isbn = | ref = {{sfnref|服部, 原田編著|2018}} }} ** {{Cite book|language=ja|author=赤尾光晴|title=ウクライナとユダヤ人の古くて新しい関係|ref={{SfnRef|赤尾|2018}}}} ** {{Cite book|language=ja|author=栗原典子|title=コサックとウクライナ|ref={{SfnRef|栗原|2018}}}} ** {{Cite book|language=ja|author=小粥良|title=ハプスブルク帝国下のウクライナ|ref={{SfnRef|小粥|2018}}}} ** {{Cite book|language=ja|author=イーホル・ダツェンコ|title=民族・言語構成|ref={{SfnRef|ダツェンコ|2018a}}}} ** {{Cite book|language=ja|author=イーホル・ダツェンコ|title=ウクライナ文化揺籃の地となった北東部|ref={{SfnRef|ダツェンコ|2018b}}}} ** {{Cite book|language=ja|author=中澤英彦|title=ウクライナ語、ロシア語、スールジク|ref={{SfnRef|中澤|2018}}}} ** {{Cite book|language=ja|author=中村唯史|title=ロシア文学とウクライナ|ref={{SfnRef|中村|2018}}}} ** {{Cite book|language=ja|author=原田義也|title=ウクライナを愛した女性たち|ref={{SfnRef|原田|2018a}}}} ** {{Cite book|language=ja|author=藤井悦子|title=国民詩人タラス・シェフチェンコ|ref={{SfnRef|藤井|2018}}}} ** {{Cite book|language=ja|author=藤森信吉|title=ソ連体制下のウクライナ|ref={{SfnRef|藤森|2018}}}} ** {{Cite book|language=ja|author=オリガ・ホメンコ|title=現代文学|ref={{SfnRef|ホメンコ|2018}}}} ** {{Cite book|language=ja|author=光吉淑江|title=リトアニア・ポーランドによる支配|ref={{SfnRef|光吉|2018a}}}} ** {{Cite book|language=ja|author=光吉淑江|title=ロシア帝国下のウクライナ|ref={{SfnRef|光吉|2018b}}}} ** {{Cite book|language=ja|author=光吉淑江|title=第一次世界大戦とロシア革命|ref={{SfnRef|光吉|2018c}}}} * {{Cite journal|language=ja|author=原田義也 |title=レーシャ・ウクラインカ再読 : ウクライナ文学におけるナショナル・アイデンティティ |url=https://hdl.handle.net/2115/38702 |journal=スラヴ研究 |publisher=北海道大学スラブ研究センター |year=2007 |volume=54 |issue= |pages=207–224 |hdl=2115/38702 |issn= |accessdate=2024-03-03 |ref={{sfnref|原田|2007}}}} * {{Cite journal|language=ja|author=原田義也 |title=現代のマドンナは何を祈るか -リーナ・コステンコの詩的世界- |url=https://hdl.handle.net/10291/20658 |journal=明治大学国際日本学研究 |publisher=明治大学国際日本学部 |date=March 2018 |volume=10 |issue=1 |pages=105–138 |hdl=10291/20658 |issn=1883-4906 |accessdate=2024-03-03 |ref={{sfnref|原田|2018b}}}} * {{Cite journal|language=ja|author=オリガ・ホメンコ(Ольга Хоменко) |title=独立後の現代ウクライナ文学：プロセス、ジャンル、人物 |url=https://doi.org/10.15026/93283 |journal=スラヴ文化研究 |publisher=東京外国語大学ロシア東欧課程ロシア語研究室 |date=March 2019 |volume=16 |issue= |pages=104–127 |doi=10.15026/93283 |issn= |accessdate=2024-03-03 |ref={{sfnref|ホメンコ|2019}}}} * {{Cite journal|language=ja|author=オリガ・ホメンコ(Ольга Хоменко) |title=女性の顔を持つウクライナ : 歴史的な伝統,社会規範,メディアでのイメージと最近のトレンド |url= https://kobegakuin-economics.jp/wp-content/uploads/2022/07/202103_52_013.pdf |journal=神戸学院経済学論集 |publisher=神戸学院大学経済学会 |date=March 2021 |volume=52 |issue=3・4 |pages=13–27 |issn= |accessdate=2024-03-03 |ref={{sfnref|ホメンコ|2021}}}} == Bibliografiya == * A History of Ukrainian Literature (From the 11th to the End of the 19th Century): With an Overview of the Twentieth Century (Annals of the Ukrainian Academy ... and Sciences in the U.S., Inc, Vol 17–19) by Dmitrij Tschizewskij, George S. N. Luckyj, Dolly Ferguson, and Doreen Gorsline * Ukrainian Literature Through the Ages by Yevhen Shabliovsky, Abraham Mistetsky, and Andrew Marko (Paperback – 1 January 2001) * Toward a history of Ukrainian literature. Grabowicz, George G. / distrib. by Harvard University Press for the Harvard Ukrainian Research Institute / 1981 (104: SLA U 50 : 50s Bungehuis-Spuistraat 210, 2e etage) * A history of Ukrainian literature, from the 11th to the end of the 19th century. Cyzevs'kyj, Dmytro / Ukrainian Academic Press / 1975 (UBM: H 77–63, Singel 425, UB magazijn) * Ukrainian literature. Kasinec, Edward / Harvard University / 1977 (UBM: Br. f\0 L m 9) * Ukrainian literature in the twentieth century: a reader's guide. Luckyj, George S.N. / Univ. of Toronto press / 1992 (UBM: H 96-1818) * [http://sites.utoronto.ca/elul/English/ULE/RR62/rr62-a2.htm Ukrainian Literature in English, 1980–1989 by Marta Tarnawsky]{{Dead link|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Sırtqı siltemeler == {{commons kategoriya|Literature of Ukraine}} * [http://uvan.org/wp-content/uploads/2014/06/Annals-of-UVAN-1997-History-of-Ukr-Lit_1-of-2.pdf Ukrain ádebiyatı tariyxı] — Dmitriy Chizhevskiy tárepinen * [http://encyclopedia.kiev.ua/library/eluf.php Ukrain ádebiyatınıń elektron kitapxanası] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171012201829/http://encyclopedia.kiev.ua/library/eluf.php |date=12-oktyabr 2017-jıl }} — Ukraina Milliy ilimler akademiyasınıń Enciklopediyalıq izertlewler institutı qáwenderliginde shólkemlestirilgen * Danilo Gusar Struk. [http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages\L\I\Literature.htm Ádebiyat] — [http://www.encyclopediaofukraine.com/default.asp Ukraina entsiklopediyasında] * [http://uiuc.libguides.com/aecontent.php?pid=15336&sid=102677 Slavyan ádebiyatı resursları] — Illinoys universiteti Slavyan málimleme xızmetinen (Urbana-Shampeyn){{dead link|date=yanvar 2018-jıl |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.infoplease.com/encyclopedia/entertainment/ukrainian-literature.html Ukrain ádebiyatı] — Kolumbiya enciklopediyasında * [http://www.britannica.com/art/Ukrainian-literature Ukrain ádebiyatı] — Britannika enciklopediyasında * [http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/ukrainian-writing/ Kanadadaǵı ukrain ádebiyatı] — Kanada enciklopediyasında * [http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/ukrainian_literature Ukrain ádebiyatı] — Shıǵıs Evropadaǵı evreylerdiń YIVO enciklopediyasında {{Ukraina temaları}} {{Evropa ádebiyatı}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ukrain ádebiyatı|*]] [[Kategoriya:Ukraintanıw]] [[Kategoriya:Tiller boyınsha ádebiyat]] 7xod8k90pgcw36n78crgqlnscahaxmu 0 40974 227420 2026-04-30T21:11:15Z Kvazimodo 10433 [[Ukrain ádebiyatı]] degen betke baǵdarladı 227420 wikitext text/x-wiki #baǵdarlaw [[Ukrain ádebiyatı]] n90a0fjvfbedmaky9lneqjqt1eipjny 0 40975 227421 2026-04-30T21:26:29Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Jazıwshı infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Tamara Duda | negizgi atı = {{lang-uk|Тамара Дуда}} | súwret = Tamara Duda.jpg | ádebiy laqabı = Tamara Horikha Zernya | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Kiev]], [[Ukraina SSR]] | kásibi = [[Jazıwshı]] | shıǵarmalarınıń tili = [[ukrain tili]] | puqaralıǵı = {{UKR}} | oqıǵan jeri = Taras Shevchenko at...» 227421 wikitext text/x-wiki {{Jazıwshı infoqutısı | qaraqalpaqsha atı = Tamara Duda | negizgi atı = {{lang-uk|Тамара Дуда}} | súwret = Tamara Duda.jpg | ádebiy laqabı = Tamara Horikha Zernya | tuwılǵan sánesi = | tuwılǵan jeri = [[Kiev]], [[Ukraina SSR]] | kásibi = [[Jazıwshı]] | shıǵarmalarınıń tili = [[ukrain tili]] | puqaralıǵı = {{UKR}} | oqıǵan jeri = [[Taras Shevchenko atındaǵı Kiev milliy universiteti]] | janrı = kórkem ádebiyat | belgili isleri = «Qız» (Daughter) | ómirlik joldası = Svyatoslav Boyko | perzentleri = 3 | sıylıqları = [[Shevchenko milliy sıylıǵı]] (2022) | iskerlik jılları = 2019–házirgi waqıt }} '''Tamara Anatoliyivna Duda''' ({{Langx|uk|Тамара Анатоліївна Дуда}}; [[1976|1976-jıl]] [[5-yanvar]], [[Kiev]], [[Ukraina SSR]], [[SSRA]]), Ukrainada '''Tamara Gorixa Zernya''' ({{Langx|uk|Тамара Горіха Зерня|link=no}}) laqabı menen tanımalı ukrain jazıwshısı hám awdarmashısı. Dáslep [[Rossiya-Ukraina urısı]]nıń baslanǵısh basqıshlarında [[Donbass]]taǵı volontyorlıq xızmetin sáwlelendirgen [[Facebook]] beti arqalı tanılǵan Duda, keyinirek jazıwshı retinde tanıldı. Onıń dáslepki romanı ''[[Docya (roman)|Docya]]'' (Qızım, 2019) basqa da sıylıqlar menen bir qatarda 2022-jılǵı ádebiyat tarawındaǵı [[Shevchenko milliy sıylıǵı]]n jeńip aldı. == Erte turmısı hám bilimi == Duda 1976-jılı [[Kiev]] qalasında tuwılǵan. Onıń ákesi [[Nedrigaylov]]dan shıqqan fizik, al anası [[Sumi]]den matematika oqıtıwshısı bolǵan<ref name=":0">{{Cite web |last=Adamenko |first=Elena |date=19 September 2020 |title=Письменниця Тамара Горіха Зерня розповіла про село, "Доцю" і майбутній детектив |url=https://sumy.today/interview/8489-pysmennytsia-tamara-horikha-zernia-rozpovila-pro-selo-dotsiu-i-maibutnii-detektyv.html |access-date=10 March 2023 |website=Sumy Today |language=uk-ua}}</ref>. 1992-jılı Duda [[Ukraina gumanitar liceyi]]n tamamladı; kelesi jılı [[Taras Shevchenko atındaǵı Kiev milliy universiteti]]nde jurnalistika tarawında oqıwdı baslap, onı 1998-jılı pitkerdi. 2003-2005-jıllar aralıǵında Duda [[Kiev xalıqaralıq universiteti]]nde bilim aldı, onnan soń, tiykarınan, ekonomikalıq tekstlerdi [[Inglis tili|inglis tilinen]] ukrain tiline awdarıw menen shuǵıllanıp, awdarmashı retinde jumıs basladı<ref name=":1">{{Cite web |last=Herasymiuk |first=Olga |date=23 December 2019 |title=Тамара Горіха Зерня: "На війні витончується межа між світами" |url=https://www.bbc.com/ukrainian/features-50895657 |access-date=10 March 2023 |website=[[BBC News Ukrainian]] |language=uk}}</ref>. == Volontyorlıq jumısları hám tanılıwı == 2014-jıl menen 2016-jıllar aralıǵında, Rossiya-Ukraina urısı baslanǵannan keyin, Duda Donbasstaǵı [[Birlesken kúshler operaciyası (Ukraina)|Birlesken kúshler operaciyası]]nda volontyor bolıp xızmet etti<ref name=":2">{{Cite web |date=24 December 2014 |title=Наші бійці побачили, що вони можуть перемагати — волонтерка |url=https://hromadske.radio/podcasts/donbas/nashi-biyci-pobachyly-shcho-vony-mozhut-peremagaty-volonterka |access-date=10 March 2023 |website=[[Hromadske Radio]] |language=uk}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |last=Onishchenko |first=Oksana |date=12 June 2015 |title=Тонкая стена между нами и войной |url=https://zn.ua/SOCIUM/tonkaya-stena-mezhdu-nami-i-voynoy-_.html |access-date=10 March 2023 |website=[[Dzerkalo Tyzhnia]]}}</ref><ref name=":4">{{Cite web |last=Petrenko |first=Alina |date=12 September 2019 |title=Перша книга, що стала хітом: київська письменниця презентувала roman про війну на Сході |url=https://zmist.pl.ua/news/persha-kniga-shcho-stala-hitom-kijivska-pismennicya-prezentuvala-roman-pro-viinu-na-shodi |access-date=10 March 2023 |website=Zmist |language=uk-UA}}</ref><ref name=":5">{{Cite web |date=1 April 2022 |title=NOWOŚĆ WYDAWNICTWA KEW! Książka Tamary Dudy pt. "CÓRECZKA" w przekładnie Marcina Gaczkowskiego |url=https://www.kew.org.pl/2022/04/01/nowosc-wydawnictwa-kew-ksiazka-tamary-dudy-pt-coreczka-w-przekladnie-marcina-gaczkowskiego/ |access-date=10 March 2023 |website=KEW |language=pl-PL}}</ref>. Emlewxanadaǵı snaryad bólekleri (oskolka) sebepli kózinen jaraqat alǵan ukrain áskerlerin kórgennen keyin, Duda túrli dereklerden, sonday-aq, [[Amerika Qurama Shtatlarınıń federal húkimeti|Amerika húkimeti]]nen taktikalıq kózáynekler satıp ala basladı hám keyinirek olardı [[Ukraina Qurallı Kúshleri]]ne tapsırdı. Front sızıǵında bolǵan waqtında Duda Facebookta Tamara Gorixa Zernya laqabı menen jazıwlar qaldıra basladı hám tez arada kóp sanlı oqırmanlarǵa iye boldı<ref name=":1" />. Volontyorlıq xızmeti dawamında ol Svyatoslav Boyko menen tanıstı hám keyinirek oǵan turmısqa shıqtı; olardıń ekewi de kórsetken belsendi volontyorlıq háreketleri ushın [[Kiev qalası hákimi]] tárepinen tán alındı<ref name=":2" /><ref name=":1" />. == Jazıwshılıq karerası == Dudanıń dáslepki romanı ''[[Docya (roman)|Docya]]'' (ukrainshe: ''Доця'') 2019-jılı «Bilka» baspasında járiyalandı. Roman 2014-jılı Rossiya-Ukraina urısı baslanǵan waqıttaǵı waqıyalardı sáwlelendiredi hám [[Doneck]]tegi jeke isker hayal — Nataliyanıń volontyorǵa aylanıw jolın bayanlaydı<ref name=":1" /><ref name=":0" />. Basıp shıǵarılǵan kúnnen baslap ''Docya'' romanı [[Inglis tili|inglis]], [[Latısh tili|latısh]], [[Litva tili|litva]], [[Makedon tili|makedon]] hám [[Polyak tili|polyak]] tillerine awdarıldı, sonday-aq, onıń tiykarında film túsiriw huqıqları satıp alındı<ref name=":0" /><ref name=":4" />. ''Docya'' [[BBC News Ukrainian]] tárepinen «Jıl kitabı» dep tabıldı, al 2022-jılı [[Ukraina Prezidenti]] [[Vladimir Zelenskiy]] Dudanı usı romanı ushın [[Shevchenko milliy sıylıǵı]] menen sıylıqladı. Buǵan qosa, shıǵarma [[Lvov kitap forumı]] hám [[Cherkassı]] kitap forumınıń tán alıwına iye boldı<ref>{{Cite web |date=13 December 2019 |title=Відомі лауреати премії "Книга року BBC" |url=https://chytomo.com/vidomi-laureaty-premii-knyha-roku-bbc/ |access-date=10 March 2023 |website=Chytomo |language=uk}}</ref><ref name=":3" /><ref>{{Cite web |last=Mamonova |first=Anna |date=27 November 2021 |title=Перший тур Шевченківської премії-2022. Хто залишився у номінантах, а хто вибув |url=https://suspilne.media/184553-persij-tur-sevcenkivskoi-premii-2022-hto-zalisivsa-u-nominantah-a-hto-vibuv/? |access-date=10 March 2023 |website=[[Suspilne Kultura]] |language=uk}}</ref><ref name=":5" />. Dudanıń ekinshi romanı — ''Printsip vtruchannya'' (Aralasıw principi) 2021-jılı jarıq kórdi<ref name=":6">{{Cite web |last=Starostenko |first=Sergey |date=14 July 2021 |title="Героїня танцює на могилі Путіна. Нас чекає полька на руїнах імперії" - Тамара Горіха Зерня видала другий роман |url=https://gazeta.ua/articles/culture/_geroyinya-tancyuye-na-mogili-putina-nas-chekaye-polka-na-ruyinah-imperiyi-tamara-goriha-zernya-vidala-drugij-roman/1042471 |access-date=10 March 2023 |website=[[Gazeta.ua]] |language=uk}}</ref>. Házirgi zaman waqıyalarına tiykarlanǵan bul shıǵarmada Rossiya-Ukraina urısında kúyewi qurban bolǵan matematika professorı Stanislavanıń táǵdiri bayanlanadı. Ol óziniń tuwılǵan jeri [[Cherkassı wálayatı]]na qaytıp, dostına joǵalıp ketken kelinshekti izlewge járdem beredi<ref name=":0" /><ref name=":6" />. Roman Stanislavanıń [[Vladimir Putin]]niń qábiri ústinde ayaq oyınǵa túsiwi menen juwmaqlanıwı menen ayrıqsha ajıralıp turadı<ref name=":6" />. == Jeke turmısı == Duda muzıkant Svyatoslav Boyko menen turmıs qurǵan, olardıń úsh perzenti bar. [[Ukrainadaǵı COVID-19 pandemiyası]] dáwirinde Duda shańaraǵı menen Kievten [[Sumi oblasti]]ndaǵı [[Gluxov]] qalası qasındaǵı awılǵa kóship ótken.<ref name=":0" /> == Qosımsha qarań == * [[Ukrain tilinde jazıwshı jazıwshılar dizimi]] * [[Ukrain hayal jazıwshıları dizimi]] * [[Inglis tiline awdarılǵan ukrain ádebiyatı dizimi]] == Derekler == {{Derekler}} {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:Duda, Tamara}} [[Kategoriya:1976-jılı tuwılǵanlar]] [[Kategoriya:XXI ásir ukrain hayal jazıwshıları]] [[Kategoriya:Kievten shıqqanlar]] [[Kategoriya:Ukrain hayal jurnalistleri]] r5soqrwtsvzk9ae7vdh3phenkkjj5bj 14 40976 227422 2026-04-30T22:59:28Z Dostojewskij 4440 Kategoriya:1967-jılı tuwılǵanlar jaratıw 227422 wikitext text/x-wiki {{Birthyr}} 08sq2yuynda7rkfogwwmv67l0m71ju4 1 40977 227424 2026-05-01T02:13:17Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 227424 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 40978 227425 2026-05-01T02:13:27Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 227425 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 40979 227426 2026-05-01T02:13:37Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 227426 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 40980 227427 2026-05-01T02:13:47Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 227427 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 40981 227428 2026-05-01T02:13:57Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 227428 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 40982 227429 2026-05-01T02:14:07Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 227429 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 40983 227430 2026-05-01T02:14:17Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 227430 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 40984 227431 2026-05-01T02:14:27Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 227431 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 40985 227432 2026-05-01T02:14:37Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 227432 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 40986 227433 2026-05-01T02:14:47Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 227433 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 1 40987 227434 2026-05-01T02:14:57Z Bot 3-f 14133 Bot: Qostı {{Talqılaw}} 227434 wikitext text/x-wiki {{Talqılaw}} 1mstbrplpl5zdevl10vqvxamy49mz67 0 40988 227436 2026-05-01T07:58:49Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Qurallı soqlıǵısıw infoqutısı |soqlıǵısıw ataması = Kenesarı kóterilisi |bólim = [[Qazaq kóterilisleri]] hám Rossiyanıń Orta Aziyanı jawlap alıwınıń bir bólimi |súwret = Набег казаков на поселение туземцев.png |súwret ataması = Qazaq awılına kazaklarnıń shabıwılı, Nikolay Karazin |sáne = 1837–1847-jıllar |orın = [[Úsh júz]]diń barlıq aymaqları |nátiyje = Kóterilis bastırıldı |ózgeri...» 227436 wikitext text/x-wiki {{Qurallı soqlıǵısıw infoqutısı |soqlıǵısıw ataması = Kenesarı kóterilisi |bólim = [[Qazaq kóterilisleri]] hám Rossiyanıń Orta Aziyanı jawlap alıwınıń bir bólimi |súwret = Набег казаков на поселение туземцев.png |súwret ataması = Qazaq awılına kazaklarnıń shabıwılı, Nikolay Karazin |sáne = 1837–1847-jıllar |orın = [[Úsh júz]]diń barlıq aymaqları |nátiyje = Kóterilis bastırıldı |ózgerisler = [[Qazaq xanlıǵı]]nıń qulawı |qarsılas1 = [[Rossiya imperiyası]]<br/> * Batıs Sibir general-gubernatorlıǵı<br/> * Orınbor general-gubernatorlıǵı<br/> * [[Qara-qırǵız xanlıǵı]]<br/> * [[Qońırat xanlıǵı]] (1847)<ref>[https://e-history.kz/ru/news/show/31806 Гибель хана Кенесары: правда и вымысел]</ref> |qarsılas2 = [[Qazaq xanlıǵı]]<br/>'''Qollap-quwatlaǵanlar:'''<br/> * [[Buxara ámirligi]]<br/> * [[Xiywa xanlıǵı]] |qarsılas3 = [[Qońırat xanlıǵı]] (1841–1845) |komandir1 = [[Nikolay I]], [[Pyotr Gorchakov]], [[Vladimir Obruchev]], Aǵa sultanlar, [[Ormon xan]] |komandir2 = [[Kenesarı Qasım ulı]] (óltirildi), Bopay xanım, Nawrızbay batır, Aǵıbay batır, Iman Dulat ulı, Buqarbay batır, Basıǵara batır, Janaydar batır, Jolaman Tilenshi ulı, [[Eset Kótibar ulı]], Suranshı batır, Janqoja batır |komandir3 = [[Muxammed Alixan]], [[Muxammed Xudayarxan]] |kúshler2 = 20 000<ref>E. B. Bekmakhanov. Восстание хана Кенесары (1837–1847). p. 27</ref> (1844–1845) |kúshler3 = 5 000 (1841) }} '''Kenesarı kóterilisi''' ({{lang-kk|Кенесары көтерілісі}}) — házirgi [[Qazaqstan]] aymaǵında Rossiya imperiyasına qarsı xan [[Kenesarı Qasımov]] basshılıǵında bolıp ótken [[Qazaq kóterilisleri|qazaq xalqınıń eń uzaq dawam etken kóterilisi]]. == Kelip shıǵıw tariyxı == XVIII ásir dawamında Rossiya imperiyasınıń qazaq júzlerine tásiri arttı. 1731-jılı Kishi júz xanı [[Ábilqayır xan (Kishi júz)|Ábilqayır xan]] Rossiya imperiyasınıń protektoratın tán aldı. 1740-jılı Orta júz xanı [[Abılayxan]] da Rossiya puqaralıǵın qabılladı. Keyingi barlıq xanlar Rossiya húkimeti tárepinen tayınlandı. XVIII ásirden XIX ásirdiń birinshi yarımına shekem Rossiya [[Qorǵanlar|áskeriy qorǵanlar dizbegi]] áste-aqırın ishkerisine qaray jıljıdı. Regiondı baqlaw ushın: [[Orenburg]], [[Petropavlovsk (Qazaqstan)|Petropavlovsk]], [[Astana#Dáslepki_jıllar_(1830–1918)|Akmolinsk]], [[Semipalatinsk]] hám basqa da qorǵanlar qurıldı. 1822-jılı Rossiya imperatorı [[Aleksandr I (Rossiya)|Aleksandr I]] M. M. Speranskiy tárepinen islep shıǵılǵan «Sibir qırǵızları (qazaqları) haqqındaǵı ustavtı» engiziw boyınsha párman shıǵardı, bul [[Júz (qazaq)|qazaq júzlerinde]] xanlıq hákimiyattı biykar etti. Sawda [[Kárwan|kárwanlarınan]] salıq jıynaw huqıqı da okrug buyrıqlarınıń qolına ótti<ref>{{Cite journal |author = Гергилев Д. Н. |title= К вопросу об административно-территориальном управлении казахской степью в Сибири в начале XIX в. |journal= Общество: Философия, История, Культура |location= Краснодар |year= 2017 |number= 6 |pages = 61–64 |doi = 10.24158/fik.2017.6.15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220403165021/https://cyberleninka.ru/article/n/k-voprosu-ob-administrativno-territorialnom-upravlenii-kazahskoy-stepyu-v-sibiri-v-nachale-xix-v |archive-date = 2022-04-03}}</ref>. Kóbinese, [[Kishi júz]]degi bolıslıq buyrıqları qazaq urıwlarınıń kóshiw jolların buzıp otırdı, bul bolsa [[Kóshpeliler|kóshpeliler]] arasında narazılıq tuwdırdı. Kenesarınıń siyasiy kózqarasları XIX ásirdiń birinshi shereginde, Rossiya imperiyası [[qazaq dalası]]n barǵan sayın ishkerilep iyelep baslaǵan waqıtta qáliplesti<ref>''Бекмаханов Е. Б.'' Казахстан в 20-40 годы. XIX века. — Алма-Ата, 1947. — С. 204.</ref>. Kóterilisshі áskerlerge qazaq aristokratiyasınıń belsendi wákilleri basshılıq etti. Tap usı dáwirdegi kóterilis dawamında Kenesarı onıń siyasiy jetekshisine aylandı. Ol bul jılları óziniń aǵası Sarjan basshılıq etken hárekette belsendi qatnastı<ref>«Кенесары Касымов в КНЭ»</ref>. == Kóterilis == [[Rossiya imperiyasınıń armiyası|Rossiya imperiyası áskerleriniń]] áskeriy hám san jaǵınan ústinligin túsingen halda Kenesarı áskeriy operaciyalarına puqta tayarlıq kórdi. Onıń áskeriy otryadları turaqlı túrde jawıngerlik shınıǵıwlardan ótip turdı; buǵan qashqın rus hám shet elli qurallar boyınsha ustalar tartıldı. 1837-jılı Kenesarı otryadı [[Petropavlovsk (Qazaqstan)|Petropavlovsk]]ten [[Tashkent]]ke qaray baratırǵan kárwandı qolǵa túsiriw boyınsha [[Áskeriy operaciya|operaciyanı]] tabıslı ámelge asırdı. Kárwanǵa kornet Aleksey Rıtov basshılıǵındaǵı 55 [[Kazaklar|kazak]]tan ibarat konvoy joldaslıq etken edi<ref>ГАОО. Ф. 366. Оп. 1. Д. 170. Л. 4.</ref>. Rıtov komandasındaǵı kishilew kazak otryadı kóterilisshiler tárepinen qorshawǵa alındı, biraq ol [[Qazaqlar|qazaqlardıń]] hújimine qarsı tura aldı. Qanlı sawashta kazaklar 50 hújimshini óltirdi hám bir bayraq, 33 nayza, 9 mıltıq, 5 qılısh hám 10 saba (skimitarlar) qolǵa túsirdi, ózleri bolsa 27 adamın joǵalttı. Rossiya dereklerine sáykes, 350 ge jaqın kóterilisshi qurban bolǵan. Jańa hújimlerden qorqıw orıslardı shegara sızıqların joqarı jawıngerlik tayarlıq jaǵdayına keltiriwge májbúr etti<ref>{{cite book |last=Abdirov |first=M. Zh. |language=ru |script-chapter=ru:Сибирские казаки в борьбе с движением султана Саржана и хана Кенесары Касымовых |trans-chapter=Sultan Sarjan hám xan Kenesarı Qasımovlar háreketine qarsı gúreste Sibir kazakları |script-title=ru:Завоевание Казахстана царской Россией |trans-title=Pasha Rossiyası tárepinen Qazaqstannıń iyelep alınıwı |location=Astana, Qazaqstan |publisher=Elorda |year=2000}}</ref>. == Kórkem ónerde == [[File:Stamp of Kazakhstan 649-650.jpg|right|200px]] * Kenesarı [[Jyul Vern]]niń «[[Mixail Strogov]]» romanında tatar xanı Feofar retinde payda boladı. Ivan Turgenevtiń talabı menen francuz jazıwshısınıń bul romanı rus tiline awdarılıp, 1900-jılı Sankt-Peterburgta basıp shıǵarıldı. * 1969-jılı ataqlı qazaq jazıwshısı Iliyas Esenberlin ol haqqında «Xan Kene» romanın jazdı (bul shıǵarma ataqlı «Kóshpeliler» trilogiyasının úshinshi bólimi bolıp tabıladı). * 2008-jılı «Kazpochta» súwretshi Ábilxan Qasteevtiń «Kenesarı portreti» dep atalatuǵın miyneti tiykarında 25 teńgelik pochta markasın shıǵardı. * 2015-jılı rejissyor Satıbaldı Narımbetov Kenesarı Qasımov haqqında «[[Amanat (film, 2015)|Amanat]]» kórkem filmin túsirdi. * 2017-jılı rejissyor Muxtar Umarovtıń Kenesarı Qasımovqa arnalǵan «Kenesarı — Aqırǵı shayqas» dep atalatuǵın hújjetli filmi shıǵıwı kutilgen edi. == Derekler == {{Derekler}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Qazaq xanlıǵı]] [[Kategoriya:1830-jıllarda Rossiya imperiyası]] [[Kategoriya:Oraylıq Aziyanıń Rossiya tárepinen iyelep alınıwı]] [[Kategoriya:Kolonializm tariyxı]] [[Kategoriya:Kolonializm]] [[Kategoriya:1840-jıllarda Rossiya imperiyası]] [[Kategoriya:Qazaq xanlıǵı qatnasqan urıslar]] daf4u9adxvczeywl9hv1wme5qxeu40j 0 40989 227437 2026-05-01T08:12:48Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «{{Etnikalıq topar maǵqutısı |atı = Saklar |negizgi atı = |súwret = Golden Man (Issyk kurgan).jpg |súwret túsindirmesi = Sak korollik áwladınıń «Altın adam» retinde de belgili bolǵan katafrakt usılındaǵı saltanatlı sawıt-saymanı. [[Almatı]] qasındaǵı [[Esik qorǵanı]]nan tabılǵan, [[Qazaqstan]], shama menen, b.e.sh. 400–200-jıllar<ref>{{cite book |last1 =Chang |first1 =Claudia |title=Rethinking Prehistoric Central Asia: Shepherds, F...» 227437 wikitext text/x-wiki {{Etnikalıq topar maǵqutısı |atı = Saklar |negizgi atı = |súwret = Golden Man (Issyk kurgan).jpg |súwret túsindirmesi = Sak korollik áwladınıń «Altın adam» retinde de belgili bolǵan katafrakt usılındaǵı saltanatlı sawıt-saymanı. [[Almatı]] qasındaǵı [[Esik qorǵanı]]nan tabılǵan, [[Qazaqstan]], shama menen, b.e.sh. 400–200-jıllar<ref>{{cite book |last1 =Chang |first1 =Claudia |title=Rethinking Prehistoric Central Asia: Shepherds, Farmers, and Nomads |date=2017 |publisher=Routledge |page=72}}</ref><ref>{{cite book |last1 =Rhie |first1 =Marylin M. |title =Early Buddhist art of China and Central Asia |date =2002 |publisher =Brill |location =Leiden |page =Fig. 5.70d}}</ref>. |sanı = |aymaq = [[Oraylıq Aziya]], [[Qubla Sibir]], [[Qubla Aziya]] |dáwirleri = b.e.sh. IX ásirden b.e. V ásirine shekem |aldınǵısı = [[Andronovo mádeniyatı]], [[Seima-Turbino fenomenı]], [[Karakol mádeniyatı]], [[Karasuk mádeniyatı]], [[Bugun taslar mádeniyatı]] |keyingisi = [[Hunlar|Xiongnu]], [[Kushan imperiyası]], [[Gupta imperiyası]] |tilleri = [[Sak tili]] |dini = [[Táńirshilik]], áyyemgi iran dinleri, [[Buddizm]] }} '''Saklar'''{{efn|[[Áyemgi parsı tili]]: {{lang|peo|{{script|Xpeo|{{small|[[wiktionary:𐎿𐎣𐎠|𐎿𐎣𐎠]]}}}}}} {{transliteration|peo|Sakā}}; [[Kharoshtxi]]: {{lang|pgd|𐨯𐨐}} {{transliteration|pgd|Saka}}; [[Áyemgi mısır tili]]: {{lang|egy|{{script|Egyp|[[wiktionary:sk#Etymology 2|𓋴𓎝𓎡]] [[𓈉]]|italic=no}}}} {{transliteration|egy|sk}}, {{lang|egy|{{script|Egyp|[[wiktionary:sꜣg|𓐠𓎼]] [[𓈉]]}}}} {{transliteration|egy|sꜣg}}; [[Qıtay tili]]: {{lang-zh|{{linktext|塞}}}}, <small>[[Áyemgi qıtay tili|áyemgi]]</small> {{transliteration|och|*Sək}}, <small>[[Pinyin|házirgi]]</small> {{transliteration|cmn|Sè}}, {{transliteration|cmn|Sāi}}), '''Shaka''' ([[Sanskrit]] ([[Braxmi]]): {{lang|sa|{{script|Brah|𑀰𑀓}}}}, [[File:Gupta_allahabad_sh.svg|12x12px]] [[File:Gupta_allahabad_k.svg|12x12px]], {{transliteration|sa|Śaka}}; [[Sanskrit]] ([[Devanagari]]): {{lang|sa|शक}} {{transliteration|sa|Śaka}}, {{lang|sa|[[wiktionary:शाक#Sanskrit|शाक]]}} {{transliteration|sa|Śāka}}), yamasa '''Sakae''' ([[Áyemgi grek tili]]: {{lang|grc|{{script|Grek|Σάκαι}}}} {{transliteration|grc|Sákai}}; [[Latın tili]]: {{lang|la|{{script|Latn|Sacae}}}}}}) — b.e.sh. IX ásirden baslap bizdiń eramızdıń V ásirine shekem [[Evraziya|Evraziya dalası]] hám [[Tarim basseyni]]nde jasaǵan kóshpeli [[Iran xalıqları|Shıǵıs Iran xalıqları]] toparı<ref name="B_68">{{harvnb|Beckwith|2009|p=68}} «Zamanagóy ilimpazlar ''Saka'' atamasın tiykarınan Shıǵıs dasta hám Tarim basseynindegi iranlılarǵa qarata isletedi»</ref><ref name="D_37">{{harvnb|Dandamayev|1994|p=37}} «Zamanagóy ilimde 'Saklar' ataması Aral boyı regionındaǵı massagetler hám Pont dastasındǵı skiflerden ajıratıw ushın Oraylıq Aziyanıń arqa hám shıǵıs bólimleri hám Shıǵıs Túrkistannıń áyemgi qáwimleri ushın qollanıladı. Bul qáwimler iran tillerinde sóylesken hám olardıń tiykarǵı xızmeti kóshpeli shárwashılıq bolǵan».</ref>. Saklar [[Skifler]] menen turaqlı baylanısta bolǵan hám eki topar da keńirek tarqalǵan [[Skif mádeniyatları]]nıń bir bólimi bolǵan<ref>{{harvnb|Unterländer|Palstra|Lazaridis|Pilipenko|2017}}: «Bizden aldınǵı birinshi mıń jıllıqta kóshpeli xalıqlar Evraziya dastasın boylap Altay tawlarınan baslap Arqa Qara teńiz boyı arqalı Karpat basseynine shekem tarqaldı... Bizden aldınǵı 1-mıń jıllıqtaǵı grek hám parsı tariyxshıları massagetler hám savromatlar, keyinirek sarmatlar hám saklardıń bar ekenligin jazıp qaldırǵan: bul mádeniyatlar klassikalıq skif esteliklerinde tabılǵan qural-jaraylar, at ábrizelleri hám ózine tán 'Haywanat stili' kórkem dástúri sıyaqlı uqsas artefaktlarǵa iye bolǵan. Sol sebepli, bul toparlar jiyi skif mádeniyatına jatqızıladı...»</ref>. Solay bolsa da, eki topar da ózine tán geografiyalıq hám mádeniy ózgeliklerge iye<ref name="D_37" />. [[Sak tilleri]] [[Skif tilleri]]niń bir bólimi bolıp, [[Shıǵıs Iran tilleri|Shıǵıs Iran tilleriniń]] bir tarmaǵı esaplanadı. Saklar dáslepki [[Andronovo mádeniyatı|Andronovo]], [[Sintashta mádeniyatı]] hám [[Srubnaya mádeniyatı]]nan kelip shıqqan bolıp, keyinirek olarǵa [[Baktriya-Margiyana arxeologiyalıq kompleksi]] hám Temir dáwirindegi [[Shıǵıs Aziya|Shıǵıs Aziyalı]] genetikalıq tásirler tásir etken<ref name=":1">{{Cite journal |last =Gnecchi-Ruscone |first =Guido Alberto |date=26 March 2021 |title =Ancient genomic time transect from the Central Asian Steppe unravels the history of the Scythians |journal =Science Advances |language =en |volume =7 |issue =13 |doi=10.1126/sciadv.abe4414 |issn=2375-2548 |pmc =7997506 |pmid =33771866 |bibcode=2021SciA....7.4414G }}</ref><ref name=":0">{{Cite journal |last1 =Kumar |first1 =Vikas |last2 =Wang |first2 =Wenjun |last3 =Zhang |first3 =Jie |last4=Wang |first4=Yongqiang |last5=Ruan |first5 =Qiurong |last6 =Yu |first6 =Jianjun |last7 =Wu |first7 =Xiaohong |last8 =Hu |first8 =Xingjun |last9 =Wu |first9 =Xinhua |last10 =Guo |first10 =Wu |last11 =Wang |first11 =Bo |last12 =Niyazi |first12 =Alipujiang |last13 =Lv |first13 =Enguo |last14 =Tang |first14 =Zihua |last15 =Cao |first15 =Peng |date =April 2022 |title=Bronze and Iron Age population movements underlie Xinjiang population history |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.abk1534 |journal =Science |language =en |volume =376 |issue =6588 |pages =62–69 |doi =10.1126/science.abk1534 |pmid =35357918 |bibcode =2022Sci...376...62K |s2cid =247855352 |issn=0036-8075 |quote=Bulardan saklar Keshki Bronza dáwiri (LBA) shárwalarınıń (Andronovo, Srubnaya hám Sintashta sıyaqlı) áwladları bolıp, olarǵa Baykal kóli hám BMAC populyaciyalarınan qosımsha áwladlar kelip qosılǵan. Saklar qubla Shinjanda tarqalıwdan aldın sóylesilgen indo-iran xotan tili menen baylanıstırıladı.|url-access=subscription }}</ref>. Áyyemgi parsılar, áyyemgi grekler hám áyyemgi vavilonlılar barlıq [[dasta kóshpelileri]] ushın sáykes túrde «Saka», «Skif» hám «[[Kimmerler]]» atamaların qollaǵan. Solay bolsa da, «Saka» ataması arnawlı túrde [[Shıǵıs dala tariyxı|shıǵıs dala]]sınıń áyyemgi kóshpelileri ushın, al «Skif» ataması [[Batıs dala tariyxı|batıs dala]]sında jasaǵan uqsas kóshpeliler toparı ushın qollanıladı<ref name="D_37"/><ref name="DM_156">{{harvnb|David|McNiven|2018}}: «Atlı kóshpeli turmıs tárizi 'Erte kóshpeliler' mádeniyatı dep ataladı. Bul atama hár túrli etnikalıq toparlardı (skifler, saklar, massagetler hám yuechjilar sıyaqlı) óz ishine aladı...»</ref><ref name="DiakonoffNomenclature">{{harvnb|Diakonoff|1985}}: Parsılar barlıq arqa kóshpelilerin «Saka» dep ataǵan, tap grekler olardı «Skifler», al vavilonlılar «Kimmerler» dep ataǵanı sıyaqlı</ref>. == Eskertiwler == {{Notelist}} == Derekler == {{Derekler}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Saklar| ]] [[Kategoriya:Áyyemgi Hindistan sırtqı baylanısları]] [[Kategoriya:Tariyxıy Iran xalıqları]] [[Kategoriya:Oraylıq Aziya tariyxı]] [[Kategoriya:Iranlı kóshpeliler]] [[Kategoriya:Evraziyadaǵı kóshpeli toparlar]] lyfxglcwipjurhexbmydftfyxk98sq5 3 40990 227441 2026-05-01T08:23:24Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 227441 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 08:23, 2026-jıl 1-may (UTC) 7eq8z2z9m8yt9nqy2nqht0qpeqpex9k 0 40991 227442 2026-05-01T08:33:22Z Kvazimodo 10433 Taza bet jaratıldı: «[[Qazaqstan]], tolıǵı menen, [[Evraziya]] ishinde jaylasqan eń úlken mámleket bolıp, tariyx boyı kóp sanlı túrli xalıqlar, mámleketler hám imperiyalar ushın tariyxıy soqlıǵısıw jeri hám mákanı bolıp keldi. Tariyx boyı házirgi Qazaqstan aymaǵındaǵı xalıqlar [[Kóshpeliler|kóshpeli turmıs tárizi]]nde jasaǵan, bul bolsa [[Qazaqstan mádeniyatı|qazaq mádeniyatınıń]] qáliplesiwine hám rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. B...» 227442 wikitext text/x-wiki [[Qazaqstan]], tolıǵı menen, [[Evraziya]] ishinde jaylasqan eń úlken mámleket bolıp, tariyx boyı kóp sanlı túrli xalıqlar, mámleketler hám imperiyalar ushın tariyxıy soqlıǵısıw jeri hám mákanı bolıp keldi. Tariyx boyı házirgi Qazaqstan aymaǵındaǵı xalıqlar [[Kóshpeliler|kóshpeli turmıs tárizi]]nde jasaǵan, bul bolsa [[Qazaqstan mádeniyatı|qazaq mádeniyatınıń]] qáliplesiwine hám rawajlanıwına úlken tásir kórsetken. Bul regiondaǵı insan xızmeti bunnan bir million–800 000 jıl burın [[Qarataw tawları]]nda, Kaspiy hám Balxash átiraplarında jasaǵan, házirgi waqıtta tuqımı qurıp ketken [[Homo erectus]] dáwirinen baslanǵan. [[Neandertallar]] bunnan 140 000-40 000 jıl aldın Qarataw tawlarında hám oraylıq Qazaqstanda jasap ótken. Zamanagóy ''[[Homo sapiens]]'' bolsa bunnan 40 000-12 000 jıl aldın Qazaqstannıń qubla, oraylıq hám shıǵıs bólimlerinde payda boldı. [[Aqırǵı muzlıq dáwiri]] (12 500-5 000 jıl aldın) tamamlanǵannan keyin, xalıqtıń qońıs basıwı pútkil mámleket boylap keńeydi, bul bolsa [[Mamont|mamontlar]] hám júnli murın múyizlerdiń (woolly rhinoceros) tuqımınıń qurıp ketiwine alıp keldi. Ańshı-jıynawshı jámáátler oq-jay hám qayıqlardı oylap taptı, sonday-aq, ańshılıq ushın úyretilgen qasqırlar menen duzaqlardan paydalandı{{cn}}. [[Neolit revolyuciyası]] sharwashılıq hám diyqanshılıqtıń payda bolıwı menen belgilendi, bul bolsa Atbasar<ref name=":0">{{Cite book|title = The Cambridge World Prehistory|publisher = University of Cambridge|date = June 2014|isbn = 9780521119931}}</ref>, [[Kelteminar mádeniyatı|Kelteminar]]<ref name=":0" />, Botay<ref name=":0" /> hám Ust-Narım mádeniyatlarınıń payda bolıwına sebep boldı<ref name=":0" />. [[Botay mádeniyatı]] (b.e.sh. 3600–3100-jıllar) jılqını birinshi bolıp qolǵa úyretkeni menen tanılǵan, sonday-aq, bul dáwirde keramika hám jıltıratılǵan tas quralları payda boldı. Tórtinshi hám úshinshi mıń jıllıqlarda metal óndirisi, mıs quralların tayarlaw hám quyıw qalıplarınan paydalanıw baslandı. Bizden aldınǵı ekinshi mıń jıllıqta oraylıq Qazaqstanda kánshilik rawajlandı. Klimattıń ózgeriwi xalıqtıń [[Dala poyası|dala poyası]]na kóshiwine yamasa onnan ketiwine májbúr etti. Bizden aldınǵı ekinshi mıń jıllıqtıń aqırınan birinshi mıń jıllıqtıń basına shekem dawam etken qurǵaqshılıq dáwiri suwsız poyaslar hám dárya oazisleriniń xalıqsız qalıwına, al adamlar bolsa arqaǵa qaray — [[toǵaylı dala]]larǵa kóship ketiwine sebep boldı. == Tariyxtan aldınǵı dáwir == [[File:Assimilation of Baltic and Aryan Peoples by Uralic Speakers in the Middle and Upper Volga Basin (Shaded Relief BG).png|thumb|Temir dáwirindegi Oraylıq Aziya, sonday-aq, házirgi Qazaqstan aymaǵı]] Insanlar Qazaqstan aymaǵında [[Tómengi paleolit]] dáwirinen baslap jasap kelmekte. Olar, tiykarınan, regionnıń klimatı hám relyefine mas kelgen kóshpeli sharwashılıq penen shuǵıllanǵan<ref name="curtistribal">{{cite web|last=Curtis|first=Glenn E.|title=Early Tribal Movements|url=http://countrystudies.us/kazakstan/2.htm|work=Kazakstan: A Country Study|publisher=[[United States Government Publishing Office]] for the [[Library of Congress]]|access-date=19 February 2011}}</ref>. Bul regionǵa tarqalǵan tariyxtan aldınǵı [[Bronza dáwiri]] mádeniyatlarına [[Srubna mádeniyatı|Srubna]], [[Afanasevo mádeniyatı|Afanasevo]] hám [[Andronovo mádeniyatı|Andronovo]] mádeniyatları kiredi. B.e.sh. 500-jıl menen biziń eramızdıń 500-jılları aralıǵında Qazaqstan erte kóshpeli jawınger mádeniyatlar bolǵan [[Saklar]] hám [[Gunnlar]]dıń mákanı bolǵan. == Qıpshaq-kuman dáwiri == {{main|Kumanlar|Dashti Qıpshaq}} [[File:Cumania (1200) eng.png|thumb|260px|Evraziyadaǵı [[Kumanlar|Kuman-Qıpshaq konfederaciyası]], shama menen, 1200-jıllar]] Segizinshi hám toǵızınshı ásirlerde Qazaqstannıń qubla bólimleriniń bir bólimin [[arablar]] iyelep, islam dinin alıp keldi. Toǵızınshı ásirden on birinshi ásirge shekem [[Oguzlar|oǵız túrkleri]] batıs Qazaqstandı baqlap turdı; tap sol waqıtta shıǵıs bólimdi [[qıpshaqlar]] hám [[kimaklar]]dan ibarat túrkiy xalıqlar basqardı. Óz gezeginde, [[kumanlar]] XII ásirdiń baslarınan 1220-jıllarǵa shekem batıs Qazaqstandı óz qolında ustadı. Sol waqıttan baslap bul keń jollar [[Dashti Qıpshaq]] yamasa Qıpshaq dalası dep atala basladı<ref name="curtistribal" />. IX ásir dawamında [[qarluqlar]] konfederaciyası [[Qaraxaniyler mámleketi]]n quradı, bul mámleket [[Movarounnahr]]dı (Oks dáryasınan, yaǵnıy házirgi Ámiwdáryadan arqa hám shıǵısqa qaray jaylasqan aymaq) iyeledi. XI ásirdiń baslarınan baslap Qaraxaniyler óz ara hám qubladaǵı [[Seljuk túrkleri]] menen turaqlı túrde urıstı. Islam dinin qabıl etken Qaraxaniyler 1130-jılları ([[Arqa Qıtay]]dan batısqa kóshken) [[Qaraqıtaylar]] tárepinen iyelep alındı. XII ásirdiń ortalarında Ámiwdárya boyındaǵı ǵárezsiz [[Xorezmshahlar mámleketi|Xorezm mámleketi]] hálsirep qalǵan Qaraqıtaylardan bólinip shıqtı, biraq Qaraqıtaylardıń tiykarǵı bólimi 1219-jıldan 1221-jılǵa shekem dawam etken [[Shıńǵısxan]]nıń [[Oraylıq Aziyanıń monǵollar tárepinen iyelep alınıwı|monǵollar shabıwılı]]na shekem jasap qaldı<ref name="curtistribal" />. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons kategoriya|History of Kazakhstan}} * [https://web.archive.org/web/20070608003315/http://expat.nursat.kz/?3299 Qazaqstan tariyxı] expat.nursat.kz saytında * [https://www.britannica.com/web/https://place/Kazakhstan Qazaqstan tariyxı] britannica.com saytında * [http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-5/ Qazaqlar hám ózbeklerdiń kelip shıǵıwı] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201108133412/http://vlib.iue.it/carrie/texts/carrie_books/paksoy-5/ |date=8-noyabr 2020 }} * [https://ibrain.kz/ru/istoriya-kazahstana/materialy/ Qazaqstan tariyxı boyınsha materiallar] {{Sırtqı siltemeler}} {{DEFAULTSORT:History of Kazakhstan}} [[Kategoriya:Qazaqstan tariyxı| ]] [[Kategoriya:Oraylıq Aziya tariyxı]] 5l1zrh16n4a8rb1t090wynhs0jnp0e7