Wikipedia kaawiki https://kaa.wikipedia.org/wiki/Bas_bet MediaWiki 1.47.0-wmf.15 first-letter Media Arnawlı Talqılaw Paydalanıwshı Paydalanıwshı talqılawı Wikipedia Wikipedia talqılawı Fayl Fayl talqılawı MediaWiki MediaWiki talqılawı Úlgi Úlgi talqılawı Járdem Járdem talqılawı Kategoriya Kategoriya talqılawı Portal Portal talqılawı TimedText TimedText talk Modul Modul talqılawı Event Event talk 0 16977 266015 265617 2026-08-15T18:39:52Z Bekan88 11311 266015 wikitext text/x-wiki '''Programmalıq támiynat''' ''([[Inglis tili|ingl]]. software; basqasha aytılıwı: programmalıq támiyinlew, baǵdarlama,baǵdarlamalıq támiyinlew)'' - bul kompyuterlerge belgili bir wazıypalardı orınlaw usılın kórsetetuǵın programmalar menen maǵlıwmatlar jıynaǵı. Programmalıq támiynat kóbinese tiyisli programmalıq támiynat hújjetlerin óz ishine aladı<ref name="ISO 2020">{{Web deregi | url = https://www.iso.org/cms/render/live/en/sites/isoorg/contents/data/standard/06/35/63598.html| bet = ISO/IEC 2382:2015| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230316023234/https://www.iso.org/standard/63598.html| arxivsáne = 2023-jıl 16-mart | sáne = 2020-jıl 3-sentyabr | til = en-US| jumıs = ISO| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-may | citata = [Software includes] all or part of the programs, procedures, rules, and associated documentation of an information processing system.}}</ref>. [[Apparatlıq támiynat|Apparatlıq támiynattan]] ayırmashılıǵı bunda [[sistema]] dúzilgen hám jumıstı anıq orınlaw imkaniyatına iye. [[Programmalastırıw|Programmalastırıwdıń]] eń [[Tómen dárejeli programmalastırıw tili|tómen dárejesinde]] orınlanatuǵın kod jeke [[processor]] qollaytuǵın [[Mashina kodı|mashina tiliniń]] kórsetpelerinen ibarat - ádette oraylıq processor (CPU) yamasa grafikalıq qayta islew blogı (GPU). Mashina tili komputerdiń jaǵdayın aldınǵı jaǵdayınan ózgeretuǵın processor kórsetpelerin bildiretuǵın ekilik mánisler toparınan ibarat. Mısalı, kórsetpe kompyuterdegi belgili bir saqlaw ornında saqlanǵan mánisti ózgertiwi múmkin - bul tásir [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshıǵa]] tikkeley sezilmeydi.Kórsetpe sonıń menen birge kóplegen kirgiziw yamasa shıǵarıw operaciyalarınıń birewin shaqırıwı múmkin, mısalı kompyuter ekranında ayırım tekstti kórsetiw, paydalanıwshıǵa kórsetetuǵın status ózgerislerin payda etedi. [[Processor]] basqa kórsetpege «sekiriwge» kórsetpe berilmese yamasa operacion sistema menen úzilmese, kórsetpelerdi olar berilgen tártip penen orınlaydı. 2024-jılı kóplegen jeke kompyuterlerde, [[smartfon]] qurılmalarında hám serverlerde birneshe orınlaw birlikleri bar processorlar yamasa esaplawlardı birge orınlaytuǵın birneshe processorlar bar, sonlıqtan esaplawlar burınǵıǵa qaraǵanda álleqayda bir waqıtta háreketke aylandı. Programmalıq támiynattıń kópshiligi [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw tillerinde]] jazılǵan, mısalı [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], [[JavaScript]], Visual Basic, Delphi, Perl, [[PHP]], ECMAScript, Ruby, C# hám [[Java (programmalastırıw tili)|Java]]. Olar [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] ushın ańsat hám ónimlirek, óytkeni olar [[Mashina kodı|mashina tillerine]] qaraǵanda tábiyiy tillerge jaqınıraq<ref>{{Web deregi | url = http://www.cs.uu.nl/education/vak.php?vak=INFOMCCO| bet = Compiler construction| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131102143144/http://www.cs.uu.nl/education/vak.php?vak=INFOMCCO| arxivsáne = 2013-jıl 2-noyabr | jumıs = cs.uu.nl}}</ref>. Joqarı dárejeli tiller [[kompilyator]], [[Interpretator|interpretator]] yamasa ekewiniń kombinaciyası arqalı mashina tiline awdarıladı. Programmalıq támiynat C, [[C++]], Assembly, Fortran sıyaqlı hám tómen dárejeli assembler tilinde de jazılıwı múmkin. Assembler tilleri kompyuterdiń [[Mashina kodı|mashina tiliniń]] kórsetpelerine qattı sáykes keledi hám assembler járdemi menen mashina tiline awdarıladı. == Tariyxı == Programmalıq támiynattıń birinshi bólimi bolatuǵın algoritmdi Ada Lavleys XIX ásirde rejelestirilgen analitikalıq mexanizm ushın jazǵan. Ol mexanizmniń Bernulli sanların qalay esaplaytuǵının kórsetiw ushın dáliller jarattı. Dáliller menen algoritmniń arqasında ol birinshi kompyuter [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashısı]] bolıp esaplanadı<ref name="Annals of the History of Computing">{{Cite journal|last=Fuegi|first=J.| sáne =2003|title=Lovelace & Babbage and the creation of the 1843 'notes'|url=https://pdfs.semanticscholar.org/81bb/f32d2642a7a8c6b0a867379a4e9e99d872bc.pdf}}</ref><ref name="Lovelace Google">{{Cite news|last=|first=|date=December 10, 2012|title=Ada Lovelace honoured by Google doodle| til =en-US|newspaper=The Guardian|url=https://www.theguardian.com/technology/2012/dec/10/ada-lovelace-honoured-google-doodle|access-date=25 November 2018}}</ref>. Programmalıq támiynat tuwralı birinshi teoriyanı, házirgi waqıtta biz bilgen kompyuterlerdi jaratıwdan aldın, Alan Tyuring óziniń 1936-jılı ''«Esaplanıwshı sanlar haqqında Entscheidungsproblem (sheshim máselesi) qollanıwı menen birge»'' essesinde usınǵan<ref name="Turing_1936">{{Cite journal|title=On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem|url=https://www.wolframscience.com/prizes/tm23/images/Turing.pdf|access-date=2022-08-28}}</ref>. Bul yaǵnıy, informatika menen programmalıq támiynattıń akademiyalıq tarawların jaratıwǵa ákeldi; eki tarawda da programmalıq támiynat hám onı jaratıwdı izertleydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.evidyalam.com/2023/10/computer-science-vs-software-engineering.html| bet = What's the Difference Between Computer Science and Software Engineering?| til = en| jumıs = eVidyalam| qaralǵan sáne = 2023-jıl 24-oktyabr }}</ref>. [[Informatika]] - bul kompyuterler menen programmalıq támiynattı teoriyalıq izertlew (informatikanıń mısalı Tyuring-niń essesi), al [[programmalıq injiniring]] - programmalıq támiynattı islep shıǵıw ushın injenerlik principlerdi qollanıw bolıp tabıladı<ref>{{Cite journal|title=Software Engineering Principles|url=https://doi.org/10.1080/03155986.1984.11731932}}</ref>. 2000-jılı Yel nızam mektebiniń kitapxanashısı Fred Shapiro xat járiyaladı, ol Djon Uaylder Tukidiń 1958-jılǵı «Beton matematikanı oqıtıw» maqalasında JSTOR elektron arxivlerin izlew gezinde tabılǵan «programmalıq támiynat» termininiń eń erteden belgili qollanılıwı bar ekenin kórsetti. Yaǵnıy Oksford inglis sózliginiń citatasınan eki jıl aldın. Bul kóplegen adamlardı Tukeyge bul termindi kirgizgeni ushın, atap aytqanda sol jılı járiyalanǵan nekrologlarda moyınlawǵa ákeldi, degen menen Tukey heshqashan bunday monetalar ushın kredit talap etpegen. 1995-jılı Pol Niket bul termindi 1953-jıl oktyabr ayında engizgenin ayttı, biraq ol óz talapların tastıyıqlaytuǵın heshqanday hújjet taba almadı. Injenerlik kontekske «programmalıq támiynat» termininiń eń dáslepki belgili basılımı 1953-jılı avgustte Richard R. Karxarttıń Rand korporaciyasınıń izertlew tuwralı memorandumında járiyalandı. == Túrleri == [[Fayl:Cube_in_Blender_Editor.jpg|nobaý|250x250 nükte|Blender, biypul programmalıq támiynat]] Is júzinde barlıq kompyuter platformalarda programmalıq támiynattı bir neshe keń kategoriyalarǵa bóliwge boladı. === Maqseti yamasa paydalanıw tarawı === Maqsetine qarap kompyuter programmalıq támiynatın tómendegishe bóliwge boladı: * '''Ámeliy programmalıq támiynat''' ''(ingl. application software)'' kompyuterdiń tiykarǵı jumısınan tıs arnawlı funkciyalardı orınlaw ushın kompyuter sistemasın paydalanadı. Ámeliy programmalıq támiynattıń kóplegen túrleri bar, óytkeni házirgi kompyuterler menen orınlanatuǵın wazıypalar kólemi júdá úlken. * '''Sistemalı programmalıq támiynat''' ''(ingl. system software)'' [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] talap etetuǵın tiykarǵı funkciyalardı támiyinlew ushın yamasa basqa programmalıq támiynattıń durıs jumıs islewin támiyinlew ushın, [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiynattıń]] háreketin basqaradı. Sistemalı programmalıq támiynat ámeliy programmalıq támiynattı iske túsiriw hám platformanı támiyinlew ushın arnalǵan<ref>{{Web deregi | url = http://home.olemiss.edu/~misbook/sfsysfm.htm| bet = System Software| arxivurl = https://web.archive.org/web/20010530092843/http://home.olemiss.edu/~misbook/sfsysfm.htm| arxivsáne = 2001-jıl 30-may | baspaxana = The University of Mississippi}}</ref> hám ol tómendegilerdi óz ishine qamtıydı: ** '''Operacion sistemalar''' resurslardı basqaratuǵın hám olardıń «ústinde» jumıs isleytuǵın basqa programmalıq támiynat ushın ulıwma xızmetlerdi usınatuǵın programmalıq támiynattıń zárúr kompleksi bolıp tabıladı. Baqlaw programmaları, júklewshiler, qabıq programmalar hám ayna sistemaları operacion sistemalardıń tiykarǵı bólimleri bolıp tabıladı. Is júzinde operacion sistema qosımsha programmalıq támiynat penen (ámeliy programmalıq támiynattı qosqanda) jetkiziledi, usılayınsha paydalanıwshı tek bir operacion sisteması bar kompyuterler menen ayırım jumıslardı orınlawı múmkin. ** '''Qurılma drayverleri''' kompyuterge qosılǵan qurılmanıń belgili bir túrin basqaradı. Hárbir qurılmaǵa keminde bir sáykes qurılma drayveri kerek; kompyuterde ádette kem degende bir kirgiziw qurılması hám kem degende bir shıǵarıw qurılması bolǵanlıqtan, kompyuterge ádette birneshe qurılma drayverleri kerek. ** '''Utilitalar''' [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] kompyuterlerine texnikalıq xızmet kórsetiwge, kútiwge hám járdemlesiwge arnalǵan kompyuter programmaları. * '''Zıyanlı programmalıq támiynat''' ''(ingl. malicious software)'' yamasa zıyanlı programma - kompyuterlerge zıyan jetkiziw yamasa olardı buzıw ushın jaratılǵan programmalıq támiynat. Zıyanlı baǵdarlama kompyuter menen baylanıslı jınayatlarǵa tıǵız baylanıslı, degen menen ayırım zıyanlı programmalar ámeliy házil retinde jaratılǵan bolıwı da múmkin. === Orınlaw táriypi yamasa tarawı === * Veb-brauzerler hám [[Microsoft Office]] hám LibreOffice hám WordPerfect sıyaqlı desktop qosımshaları, sonday-aq [[smartfon]] menen planshet qosımshaları («qosımshalar» dep ataladı)<ref>{{Web deregi | url = http://www.americandialect.org/app-voted-2010-word-of-the-year-by-the-american-dialect-society-updated| bet = 'App' voted 2010 word of the year by the American Dialect Society (UPDATED)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150905032056/http://www.americandialect.org/app-voted-2010-word-of-the-year-by-the-american-dialect-society-updated| arxivsáne = 2015-jıl 5-sentyabr | sáne = 2011-jıl 8-yanvar | baspaxana = American Dialect Society| qaralǵan sáne = 2012-jıl 28-yanvar }}</ref>. * [[JavaScript]] scenariyleri – veb-brauzer plaginin talap etpey, veb-bet júklengende tikkeley veb-brauzer ishinde iske túsetuǵın veb-betlerge dástúrli túrde kirgizilgen programmalıq támiynattıń bólimleri. Programmalıq támiynat [[JavaScript]] tiline awdarılǵan bolsa yamasa sol tildi qollaytuǵın veb-brauzer plagini ornatılǵan bolsa, basqa [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tillerinde]] jazılǵan programmalıq támiynattı veb-brauzer ishinde de iske túsiriwge boladı; sońǵısınıń eń kóp tarqalǵan túrine mısal Adobe Flash plagini menen qollap-quwatlanatuǵın ActionScript scenariyleri bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://web.archive.org/web/20070916144913/https://wp.netscape.com/newsref/pr/newsrelease67.html| bet = Press Release| sáne = 2007-jıl 16-sentyabr | jumıs = web.archive.org| qaralǵan sáne = 2024-jıl 17-mart }}</ref>. * Server programmalıq támiynatı, atap ótsek: ** Ádette veb-serverlerde jumıs isleytuǵın hám dinamikalıq túrde jaratılǵan veb-betlerdi veb-brauzerlerge shıǵaratuǵın veb-qosımshalar, mısalı: [[PHP]], [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], ASP.NET yamasa hátte serverde jumıs isleytuǵın [[JavaScript]]. Házirgi waqıtta olar ádette veb-brauzerde iske túsetuǵın ayırım [[JavaScript]]-ti qamtıydı, bul jaǵdayda olar ádette veb-brauzerde jumıs isleydi<ref name="deployedstats">{{Web deregi | url = https://w3techs.com/technologies/details/cp-javascript| bet = Usage Statistics of JavaScript as Client-side Programming Language on Websites| jumıs = W3Techs| qaralǵan sáne = 2024-jıl 27-fevral }}</ref>. * Plaginler menen keńeytpeler basqa programmalıq támiynat bóleginiń funkcionallıǵın keńeytetuǵın yamasa ózgertetuǵın programmalıq támiynat bolıp tabıladı hám jumıs islewi ushın programmalıq támiynattı paydalanıwdı talap etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.computerhope.com/jargon/p/plugin.htm| bet = What is a Plugin?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220126171421/https://www.computerhope.com/jargon/p/plugin.htm| arxivsáne = 2022-jıl 26-yanvar | sáne = 2021-jıl 6-iyun | til = en-US| jumıs = Computer Hope| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-yanvar }}</ref>. === Programmalastırıw quralları === Programmalastırıw quralları sonıń menen qatar [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] programmalıq quraldı jaratıw, ońlaw, qollaw yamasa basqa usıl menen qollap-quwatlaw ushın paydalanatuǵın programmalar yamasa qosımshalar túrindegi programmalıq támiynat bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.techopedia.com/definition/8996/programming-tool| bet = What is a Programming Tool? - Definition from Techopedia| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220126183105/https://www.techopedia.com/definition/8996/programming-tool| arxivsáne = 2022-jıl 26-yanvar | sáne = 2020-jıl 2-iyul | til = en-US| jumıs = Techopedia.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-yanvar }}</ref>.  Programmalıq támiynat bir yamasa bir neshe [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilinde]] jazılǵan; kóplegen [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleri]] bar hám hárqaysısında kem degende bir ámelge asırıw bar, olardıń hárqaysısı óziniń programmalastırıw qurallarınıń jıynaǵınan ibarat. Bul qurallar wazıypanı orınlaw ushın biriktiriliwi múmkin [[Kompilyator|kompilyatorlar]], ońlawshılar (debugger), [[Interpretator|interpretatorlar]], siltemeler hám tekstli redaktorlar sıyaqlı salıstırmalı túrde jeke programmalar bolıwı múmkin; yamasa olar usınday jeke qurallardıń funkcionallıq imkaniyatlarınıń kópshiligi yamasa barlıǵın biriktiretuǵın integraciyalasqan islep shıǵarıw ortalıǵın (IDE) jarata aladı. IDE ''(ingl. Integrated Development Environment. yaǵnıy: integraciyalasqan islep shıǵarıw (rawajlandırıw) ortalıǵı)'' bunı tiyisli qurallardı shaqırıw yamasa olardıń funkcionallıǵın jańa usıl menen qayta ámelge asırıw arqalı isley aladı. IDE belgili bir proekttegi fayllardı izlew sıyaqlı anıq tapsırmalardı orınlawdı jeńilletedi<ref>{{Web deregi | url = https://aws.amazon.com/what-is/ide/| bet = What is an IDE? - Integrated Development Environment Explained - AWS| til = en-US| jumıs = Amazon Web Services, Inc.| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-aprel }}</ref>. Kóplegen programmalastırıw tiliniń ámelge asırılıwı jeke qurallardı yamasa IDE paydalanıw imkaniyatın beredi. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons|Software}} * [https://www.britannica.com/technology/software Software] at ''Encyclopædia Britannica'' {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Programmalıq támiynat| ]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] asgkaj6h2aupq76jlvr97qj379ji42v 0 18344 266021 265518 2026-08-15T18:44:22Z Bekan88 11311 266021 wikitext text/x-wiki '''Mashinalıq oqıtıw''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Machine Learning, ML)'' − [[Maǵlıwmat|maǵlıwmatlardı]] úyrenetuǵın hám kórinbeytuǵın maǵlıwmatlardı ulıwmalastırıw hám usılayınsha anıq kórsetpelersiz wazıypalardı orınlay alatuǵın statistikalıq algoritmlerdi islep shıǵıwǵa hám izertlewge baylanıslı [[Jasalma intellekt|jasalma intellekttiń]] izertlew tarawı. Sońǵı waqıtlarda [[jasalma neyron tarmaqlar]] ónimlilik boyınsha kóplegen aldınǵı usıllardan alǵa ilgerledi<ref name="ibm">{{Web deregi | url = https://www.ibm.com/topics/machine-learning| bet = What is Machine Learning?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231227153910/https://www.ibm.com/topics/machine-learning| arxivsáne = 2023-jıl 27-dekabr | sáne = 2021-jıl 22-sentyabr | til = en-us| jumıs = IBM| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-iyun }}</ref>. Mashinalıq oqıtıw kóplegen tarawlarda, sonıń ishinde [[tábiyiy tildi qayta islew]], kompyuter kóriwi, sóylewdi tanıw, elektron poshtanı filtrlew, awıl xojalıǵı hám medicinada qollanıladı<ref name="tvt">{{Cite journal|last1=Hu|first1=Junyan|last2=Niu|first2=Hanlin|last3=Carrasco|first3=Joaquin|last4=Lennox|first4=Barry|last5=Arvin|first5=Farshad| sáne =2020|title=Voronoi-Based Multi-Robot Autonomous Exploration in Unknown Environments via Deep Reinforcement Learning|journal=IEEE Transactions on Vehicular Technology|volume=69|issue=12|pages=14413–14423|doi=10.1109/tvt.2020.3034800|issn=0018-9545}}</ref><ref name=":7">{{Cite journal|last1=Yoosefzadeh-Najafabadi|first1=Mohsen|last2=Hugh|first2=Earl|last3=Tulpan|first3=Dan|last4=Sulik|first4=John|last5=Eskandari|first5=Milad|title=Application of Machine Learning Algorithms in Plant Breeding: Predicting Yield From Hyperspectral Reflectance in Soybean?|journal=Front. Plant Sci.|volume=11|pages=624273|doi=10.3389/fpls.2020.624273}}</ref>. Biznes máselelerde qollanılǵanda ol boljawlı analitika degen at penen belgili. Barlıq mashinalıq oqıtıw statistikalıq tiykarda bolmasa da, esaplaw statistikası taraw usıllarınıń zárúr deregi bolıp tabıladı. Mashinalıq oqıtıwdıń matematikalıq tiykarları matematikalıq optimallastırıw (matematikalıq programmalastırıw) usılları menen támiyinlenedi. Maǵlıwmatlardı intellektual analizlew ''(ingl. Data mining)'' − baqlawsız oqıtıw arqalı izertlew maǵlıwmatların analizlewge (EDA) itibar beretuǵın tiyisli (parallel) izertlew tarawı<ref name=":9">{{Cite journal|last=Friedman|first=Jerome H.|author-link=Jerome H. Friedman|title=Data Mining and Statistics: What's the connection?|journal=Computing Science and Statistics|volume=29|issue=1|year=1998|pages=3–9}}</ref>. Teoriyalıq jaqtan, shama menen durıs ''(ingl. PAC - probably approximately correct)'' oqıtıw, mashinalıq oqıtıwdı táriyiplew ushın tiykar jaratadı. == Tariyxı == Mashinalıq oqıtıw terminin 1959-jılı IBM xızmetkeri hám kompyuter oyınları menen jasalma intellekt tarawı jetekshi qánigesi Artur Samuel tárepinen engizildi<ref name="Samuel">{{Cite journal|last=Samuel|first=Arthur|date=1959|title=Some Studies in Machine Learning Using the Game of Checkers|journal=IBM Journal of Research and Development|volume=3|issue=3|pages=210–229|doi=10.1147/rd.33.0210}}</ref>. Bul dáwirde ózin-ózi oqıtıwshı kompyuterler sinoniminen de paydalanılǵan<ref name="cyberthreat">{{Cite news|last=Gerovitch|first=Slava|title=How the Computer Got Its Revenge on the Soviet Union|journal=Nautilus|date=9 April 2015}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Lindsay|first=Richard P.|title=The Impact of Automation On Public Administration|journal=Western Political Quarterly|date=1 September 1964|volume=17|issue=3|pages=78–81|doi=10.1177/106591296401700364}}</ref>. Mashinalıq oqıtıwdıń eń birinshi modeli 1950-jılları Artur Samuel shashkada jeńiske erisiw imkaniyatın esaplaytuǵın programmanı oylap tapqan waqtında engizilgen bolsa da, mashinalıq oqıtıw tariyxı adamnıń on jıllar dawamında kognitiv proceslerdi izertlewge degen umtılıwınan hám is háreketlerinen baslanadı<ref name=":02">{{Web deregi | url = https://www.techtarget.com/whatis/A-Timeline-of-Machine-Learning-History| bet = History and Evolution of Machine Learning: A Timeline| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231208220935/https://www.techtarget.com/whatis/A-Timeline-of-Machine-Learning-History| arxivsáne = 2023-jıl 8-dekabr | til = en| jumıs = WhatIs| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-dekabr }}</ref>. 1949-jılı kanadalı psixolog Donald Xebb «Minez-qulıqtı shólkemlestiriw» (ingl. The Organization of Behavior) kitabın baspadan shıǵardı, onda ol nerv kletkaları arasındaǵı belgili bir óz-ara tásirler nátiyjesinde payda bolatuǵın teoriyalıq nerv strukturasın engizdi<ref>{{Cite journal|title=The Mind and Donald O. Hebb|url=https://www.jstor.org/stable/24941344|access-date=2023-12-09}}</ref>. Bir-biri menen háreketlesetuǵın neyronlardıń Xebb modeli jasalma intellekt hám mashinalıq oqıtıw algoritmleriniń túyinler yamasa maǵlıwmatlar menen baylanısıw ushın kompyuterler paydalanatuǵın jasalma neyronlar astında qalay jumıs isleytuǵını ushın tiykar jarattı.<ref name=":02" /> Adamnıń kognitivlik sistemaların izertlegen basqa izertlewshiler de házirgi waqıttaǵı mashinalıq oqıtıw texnologiyalarına óz úleslerin qostı, sonıń ishinde logikalıq Uolter Pitts penen Uorren Makkallox, adamnıń oylaw proceslerin kórsetetuǵın algoritmlerdi oylap tabıw ushın neyron tarmaqlardıń dáslepki matematikalıq modellerin usınǵan.<ref name=":02" /> 1960-jıllardıń basında Raytheon kompaniyası dawıslı signallardı, elektrokardiogrammalardı hám sóylew úlgilerin ápiwayı kúsheytetuǵın oqıtıwdı qollanıp analizlew ushın Cybertron dep atalatuǵın perfolentalıq yadı bar eksperimental «oqıw mashinasın» islep shıqtı. Onı adam operator/muǵallim úlgilerdi tanıwǵa qayta-qayta «úyretken» hám durıs emes sheshimleri qayta bahalawǵa imkaniyat beretuǵın «joq» túymesi menen úskenelengen. 1960-jıllardaǵı mashinalıq oqıtıwdı izertlewge arnalǵan tiyisli kitap Nikolsonnıń oqıw mashinaları tuwralı kitabı edi, ol tiykarınan obrazdı (úlgini) klassifikaciyalaw ushın mashinalıq oqıtıw menen shuǵıllanadı. Obrazlardı (úlgini) tanıwǵa qızıǵıwshılıq 1973-jılı Duda menen Xart táriyiplegenindey, 1970-jılları dawam etti. 1981-jılı jasalma neyron tarmaq 40 simvoldı (26 hárip, 10 cifr hám 4 arnawlı simvollar) kompyuter terminalınan tanıwdı úyrenetuǵın oqıtıw strategiyalarınan paydalanıw tuwralı esabat berildi. Tom M. Mitchell mashinalıq oqıtıw tarawında izertlenetuǵın algoritmlerdiń keńnen keltirilgen, rásmiy anıqlamasın keltirdi: «Kompyuter programması T wazıypalarınıń ayırım klasına baylanıslı E tájiriybesinen hám eger onıń wazıypalardı orınlawda orınlanatuǵın bolsa, P ónimlilik ólsheminen úyrenedi dep aytıladı. T-da, P arqalı ólshengende, E tájiriybesi menen jaqsılanadı.» Mashinalıq oqıtıwǵa baylanıslı wazıypalardıń bul anıqlaması tarawdı kognitivlik terminleri menen anıqlawdan góre ulıwma operaciyalıq anıqlamanı usınadı. Bul Alan Tyuringniń «Esaplaw texnikası hám intellekt» atlı maqalasında «Mashinalar oylay ala ma?» degen sorawǵa baylanıslı usınısınan keyin. «Biz (oylaw subyektleri retinde) isley alatuǵın nárseni mashinalar isley ala ma?» degen soraw menen almastırıladı<ref>{{Citation |last=Harnad |first=Stevan |title=The Turing Test Sourcebook: Philosophical and Methodological Issues in the Quest for the Thinking Computer |pages=23–66 |year=2008 |editor-last=Epstein |editor-first=Robert |access-date=2012-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120309113922/http://eprints.ecs.soton.ac.uk/12954/ |chapter=The Annotation Game: On Turing (1950) on Computing, Machinery, and Intelligence |chapter-url=http://eprints.ecs.soton.ac.uk/12954/ |publisher=Kluwer |isbn=9781402067082 |archive-date=2012-03-09 |author-link=Stevan Harnad |editor2-last=Peters |editor2-first=Grace}}</ref>. Búgingi kúnde mashinalıq oqıtıwdıń eki maqseti bar. Olardıń biri jaratılǵan modeller tiykarında maǵlıwmatlardı klassifikaciyalaw; basqa maqseti bolsa − usı modeller tiykarında keleshektegi nátiyjelerdi boljaw. Maǵlıwmatlardı klassifikaciyalawǵa arnalǵan gipotetikalıq algoritm rak keselligin klassifikaciyalawǵa úyretiw ushın baqlanatuǵın oqıtıw menen birge modellerdiń kompyuter kórinisin paydalana aladı. Birja sawdasına arnalǵan mashinalıq oqıtıw algoritmi treyderge aldaǵı itimal boljawlar tuwralı xabarlawı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://edzion.com/2020/12/09/introduction-to-ai-part-1/| bet = Introduction to AI Part 1| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210218005157/https://edzion.com/2020/12/09/introduction-to-ai-part-1/| arxivsáne = 2021-jıl 18-fevral | sáne = 2020-jıl 8-dekabr | til = en| jumıs = Edzion| qaralǵan sáne = 2020-jıl 9-dekabr }}</ref>. == Basqa tarawlar menen baylanısı == === Jasalma intellekt === [[Fayl:AI_hierarchy.svg|nobaý|[[Jasalma intellekt|Jasalma intellekttiń]] kishi tarawı retinde mashinalıq oqıtıw<ref name="journalimcms.org">{{Cite journal| sáne =February 2020|title=An Empirical Science Research on Bioinformatics in Machine Learning|journal=Journal of Mechanics of Continua and Mathematical Sciences|issue=7|doi=10.26782/jmcms.spl.7/2020.02.00006}}</ref>]] Ilimiy jumıs retinde mashinalıq oqıtıw [[Jasalma intellekt|jasalma intellektke]] (AI) umtılıwdan payda boldı. Jasalma intellekt akademiyalıq pán retinde dáslepki kúnlerde izertlewshiler mashinalardıń maǵlıwmatlardan úyreniwge qızıǵıwshılıq bildirdi. Olar máselege hár túrli simvollı usıllar menen, sonday-aq sol waqıtta «neyron tarmaqlar» dep atalatuǵın usıllar menen jaqınlasıwǵa háreket etti; olar tiykarınan perceptronlar hám keyinirek statistikanıń ulıwmalastırılǵan sızıqlı modellerin qayta oylap tapqan basqa modeller ekeni anıqlandı<ref>{{Cite book|last1=Sarle|first1=Warren S.|chapter=Neural Networks and statistical models|pages=1538–50|year=1994|title=SUGI 19: proceedings of the Nineteenth Annual SAS Users Group International Conference|publisher=SAS Institute|isbn=9781555446116|oclc=35546178}}</ref>. Itimallıq pikirlewler de qollanıldı, ásirese avtomatlastırılǵan medicinalıq diagnostikada. Degen menen, logikalıq bilimge tiykarlanǵan usılǵa kóbirek itibar beriw jasalma intellekt penen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı kelispewshilikti payda etti. Itimallıq sistemaları maǵlıwmatlardı alıw menen usınıwdıń teoriyalıq hám ámeliy máseleleri menen qıynaldı.  1980-jılǵa kelip ekspert sistemalar jasalma intellektke ústemlik etti, al statistika unamsız edi<ref name="changing">{{Cite journal|last1=Langley|first1=Pat|title=The changing science of machine learning|pages=275–9|year=2011}}</ref>. Simvollı/bilimge tiykarlanǵan oqıtıw boyınsha jumıs jasalma intellekt sheńberinde dawam etti, bul induktiv logikalıq programmalastırıwǵa (ILP) alıp keldi, biraq izertlewdiń qanshelli statistikalıq baǵdarı endi úlgini tanıw hám informaciyanı izlewde jasalma intellekt tarawınıń sırtında boldı.<ref name="aima" />  Neyron tarmaqlardı izertlewden jasalma intellekt penen kompyuter ilimi bir waqıtta biykar etildi. Bul baǵdardı da Xopfild, Rumelxart hám Xinton sıyaqlı basqa pánlerdiń izertlewshileri «konnektizm» retinde AI/CS  (jasalma intellekt/informatika) tarawınan tıs dawam ettirdi. Olardıń baslı jetiskenligi 1980-jıllardıń ortasında keri tarqalıw usılın qayta oylap tabıwǵa túrtki boldı.<ref name="aima" />  Qayta shólkemlestirilgen hám óz tarawı retinde tán alınǵan Mashinalıq oqıtıw 1990-jılları rawajlana basladı. Bul taraw óziniń maqsetin jasalma intellektke erisiwden ámeliy xarakterdegi sheshiletuǵın máselelerdi sheshiwge ózgertti. Bul itibardı jasalma intellektten miyrasqa alǵan simvollı usıllardan uzaqlasıp, statistikadan, anıq emes logikadan hám itimallıqlar teoriyasınan alınǵan usıllar menen modellerge almastı<ref name="changing">{{Cite journal|last1=Langley|first1=Pat|title=The changing science of machine learning|doi=10.1007/s10994-011-5242-y|journal=[[Machine Learning (journal)|Machine Learning]]|volume=82|issue=3|pages=275–9|year=2011}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFLangley2011">Langley, Pat (2011). </cite></ref>. === Ulıwmalastırıw === Optimallastırıw menen mashinalıq oqıtıw arasındaǵı ayırmashılıq ulıwmalastırıw maqsetinen payda boladı: Optimallastırıw algoritmleri shınıǵıwlar (oqıw) jıynaǵındaǵı joǵaltıwdı minimallastıratuǵın bolsa, mashinalıq oqıtıw kórinbeytuǵın úlgilerdi joǵaltıwdı minimallastırıwǵa baylanıslı. Hár túrli oqıtıw algoritmlerin ulıwmalastırıwdı xarakteristikalaw házirgi izertlewlerdiń belsendi teması bolıp tabıladı, ásirese tereń oqıtıw ''(ingl. deep learning)'' algoritmleri ushın. === Regressiya analizi === [[Fayl:Linear_regression.svg|nobaý|[[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|Maǵlıwmatlar jıynaǵında]] sızıqlı regressiyanıń illyustraciyası]] Regressiyalıq analiz kiriw ózgeriwshileri hám olar menen baylanıslı imkaniyatlar arasındaǵı qatnaslardı bahalawǵa arnalǵan kóplegen statistikalıq usıllardı óz ishine aladı. Onıń eń kóp tarqalǵan túri − ápiwayı kishi kvadratlar sıyaqlı matematikalıq kriteriyaǵa berilgen maǵlıwmatlarǵa eń jaqsı sáykes keletuǵın bir sızıq sızılǵan sızıqlı regressiya. Sońǵısı kóbinese dizbektiń regressiyasındaǵıday shamadan tıs iykemlikti hám beyimlikti azaytıw ushın sazlaw usılları menen keńeytiledi. Sızıqlı emes esaplardı sheshkende, tiykarǵı modellerge polinom regressiya (mısalı, [[Microsoft Excel]] baǵdarlamasında trend sızıǵın sáykeslendiriw ushın paydalanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://facultystaff.richmond.edu/~cstevens/301/Excel4.html| bet = Tutorial: Polynomial Regression in Excel| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130602200850/https://facultystaff.richmond.edu/~cstevens/301/Excel4.html| arxivsáne = 2013-jıl 2-iyun | avtor = Stevenson| at = Christopher| jumıs = facultystaff.richmond.edu| qaralǵan sáne = 2017-jıl 22-yanvar }}</ref>), llogistikalıq regressiya (statistikalıq klassifikaciyalawda jiyi paydalanıladı) yamasa hátte artıqmashılıqlardı paydalanıp, sızıqlı emeslikti kirgizetuǵın yadro regressiyası kiredi. Kirgiziwshi ózgeriwshi mánislerin joqarı ólshemli keńislikke alternativ túrde salıstırıw ushın yadro tryukin aytıwǵa boladı. === Gauss procesleri === [[Fayl:Regressions_sine_demo.svg|oñğa|nobaý|Basqa regressiya modelleri menen salıstırǵanda Gauss procesiniń regressiyasına (boljaw) mısal]] Gauss procesi stoxastikalıq process bolıp, onda tosınnan ózgeriwshilerdiń hárbir sheklengen jıynaǵı kóp ólshemli normal bólistiriwge iye bolıp, ol aldınnan belgilengen kovariantlı funkciyaǵa yamasa yadroǵa tiykarlanadı, bul jup noqatlardıń bir-birine jaylasqan orınlarında qalay baylanısıwın modellestiredi. Baqlanatuǵın noqatlardıń jıynaǵın yamasa kirgiziw-shıǵarıw mısalların esapqa alıp, jańa noqattıń (baqlanbaǵan) shıǵıwınıń onıń kiriw maǵlıwmatlarınıń funkciyası retinde tarqalıwın baqlanatuǵın noqatlar menen sol noqatlar hám jańa noqatlar arasındaǵı kovariaciyalar sıyaqlı qaraw arqalı tikkeley esaplawǵa boladı, baqlanbaǵan noqatta. Gauss procesleri giperparametrlerdi optimallastırıw ushın qollanılatuǵın Bayes optimallastırıwındaǵı ataqlı surrogat modelleri bolıp tabıladı. === Genetikalıq algoritmler === Genetikalıq algoritm (GA) − berilgen máseleniń jaqsı sheshimin tabıw úmiti menen genotiplerdi generaciyalaw ushın mutaciya hám krossover sıyaqlı usıllardı qollanıp, tábiyiy tańlaw procesin imitaciyalaytuǵın izlew algoritmi hám evristikalıq usıl. Mashinalıq oqıtıwda genetikalıq algoritmler 1980 hám 1990-jılları qollanıldı<ref>{{Cite journal|last=Goldberg|title=Genetic algorithms and machine learning|url=https://deepblue.lib.umich.edu/bitstream/2027.42/46947/1/10994_2005_Article_422926.pdf}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Machine Learning, Neural and Statistical Classification|last=Michie}}</ref>. Kerisinshe, genetikalıq hám evolyuciyalıq algoritmlerdiń ónimliligin jaqsılaw ushın mashinalıq oqıtıw usılları qollanıldı<ref>{{Cite journal|last=Zhang|title=Evolutionary Computation Meets Machine Learning: A Survey}}</ref>. == Apparatlıq támiynat == 2010-jıllardan baslap mashinalıq oqıtıw algoritmlerindegi hám kompyuter úskenesindegi jetiskenlikler sızıqlı yamasa jasırın birliklerdiń kóplegen qabatların óz ishine alatuǵın tereń neyron tarmaqlardı (mashinalıq oqıtıwdıń ózgeshe tar ishki domeni) oqıtıwdıń ónimli metodlarına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = http://airesearch.com/ai-research-papers/deep-neural-networks-for-acoustic-modeling-in-speech-recognition/| bet = Deep Neural Networks for Acoustic Modeling in Speech Recognition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160201033801/http://airesearch.com/ai-research-papers/deep-neural-networks-for-acoustic-modeling-in-speech-recognition/| arxivsáne = 2016-jıl 1-fevral | avtor = Research| at = AI| sáne = 2015-jıl 23-oktyabr | jumıs = airesearch.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 23-oktyabr }}</ref>. 2019-jılǵa kelip grafikalıq qayta islew blokları (GPU), kóbinese [[Jasalma intellek|jasalma intellektke]] tán jaqsılawlar bar, keń kólemli kommerciyalıq bultlı jasalma intellekt oqıtıwdıń ústem metodı retinde processorlardı almastırdı. OpenAI AlexNet (2012)-ten baslap AlphaZero (2017) ǵa shekemgi eń úlken tereń oqıtıw proektlerinde qollanılatuǵın apparatlıq esaplawlardı bahaladı hám talap etiletuǵın esaplaw kóleminiń 300 000 ese óskenin anıqladı, eki ese kóbeygen waqıt trend sızıǵı 3,4 ay<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/blog/ai-and-compute/| bet = AI and Compute| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200617200602/https://openai.com/blog/ai-and-compute/| arxivsáne = 2020-jıl 17-iyun | sáne = 2018-jıl 16-may | til = en| jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-iyun }}</ref>. === Neyromorflıq/fizikalıq neyron tarmaqlar === Fizikalıq neyron tarmaq yamasa neyromorflıq kompyuter - bul neyron sinaps funkciyasın emulyaciyalaw ushın elektr sazlawshı material paydalanatuǵın jasalma neyron tarmaqtıń bir túri. «Fizikalıq» neyron tarmaq programmalıq támiynatqa tiykarlanǵan usıllarǵa qaraǵanda neyronlardı emulyaciyalaw ushın qollanılatuǵın fizikalıq [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiynatlarǵa]] gárezlilikti ayrıqsha kórsetiw ushın qollanıladı. Ulıwma bul termin neyron sinapstı emulyaciyalaw ushın memristor yamasa basqa elektr sazlawshı qarsılıq materialı paydalanatuǵın basqa jasalma neyron tarmaqlarda qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2021/05/27/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-28/| bet = Cornell & NTT's Physical Neural Networks: A "Radical Alternative for Implementing Deep Neural Networks" That Enables Arbitrary Physical Systems Training &#124; Synced| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211027183428/https://syncedreview.com/2021/05/27/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-28/| arxivsáne = 2021-jıl 27-oktyabr | sáne = 2021-jıl 27-may | qaralǵan sáne = 2021-jıl 12-oktyabr }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theregister.com/2021/10/05/analogue_neural_network_research/|title=Nano-spaghetti to solve neural network power consumption|access-date=2021-10-12}}</ref>. === Ornatılǵan mashinalıq oqıtıw === '''Ornatılǵan mashinalıq oqıtıw''' ''(ingl. Embedded Machine Learning)'' − mashinalıq oqıtıwdıń kishi tarawı bolıp, onda mashinalıq oqıtıw modeli [[Taǵatuǵın kompyuter|taǵatuǵın kompyuterler]] ''(ingl. wearable computers)'', shetki qurılmalar hám [[Mikrokontroller|mikrokontrollerler]] sıyaqlı sheklengen esaplaw resursları bar ornatılǵan sistemalarda isleydi<ref>{{Cite book|title=2018 IEEE 4th World Forum on Internet of Things (WF-IoT)| sáne =2018-05-07|url=https://research-information.bris.ac.uk/en/publications/b8fdb58b-7114-45c6-82e4-4ab239c1327f}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://analyticsindiamag.com/a-beginners-guide-to-machine-learning-for-embedded-systems/| bet = A Beginner's Guide To Machine learning For Embedded Systems| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220118182754/https://analyticsindiamag.com/a-beginners-guide-to-machine-learning-for-embedded-systems/| arxivsáne = 2022-jıl 18-yanvar | sáne = 2021-jıl 2-iyun | til = en-US| jumıs = Analytics India Magazine| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://syncedreview.com/2022/01/12/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-183/| bet = Google, Purdue & Harvard U's Open-Source Framework for TinyML Achieves up to 75x Speedups on FPGAs {{!}} Synced| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220118182404/https://syncedreview.com/2022/01/12/deepmind-podracer-tpu-based-rl-frameworks-deliver-exceptional-performance-at-low-cost-183/| arxivsáne = 2022-jıl 18-yanvar | avtor = Synced| sáne = 2022-jıl 12-yanvar | til = en-US| jumıs = syncedreview.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref>. Ornatılǵan qurılmalarda mashinalıq oqıtıw modelin iske túsiriw maǵlıwmatlardı keyin qayta islew ushın bultlı serverlerde jetkerip beriw hám saqlaw zárúrligin joq etedi, bunnan bılay maǵlıwmatlardı jetkerip beriwge baylanıslı maǵlıwmatlardıń buzılıwın hám qupıyalıqtıń aǵıp ketiwin azaytadı, sonıń menen qatar intellektual qásiyetlerdi, jeke maǵlıwmatlardı hám biznes qupıyaların urlawdı azaytadı. Ornatılǵan mashinalıq oqıtıwdı bir neshe texnikalar arqalı qollanıwǵa boladı, sonıń ishinde apparatlıq qurallardı jedellestiriw<ref>{{Cite book|title=2020 Design, Automation & Test in Europe Conference & Exhibition (DATE)| sáne =2020-06-15}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://edge.seas.harvard.edu/publications/towards-deep-learning-using-tensorflow-lite-risc-v| bet = Towards Deep Learning using TensorFlow Lite on RISC-V| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220117031909/https://edge.seas.harvard.edu/publications/towards-deep-learning-using-tensorflow-lite-risc-v| arxivsáne = 2022-jıl 17-yanvar | avtor = Louis| at = Marcia Sahaya| sáne = 2019 | jumıs = [[Harvard University]]| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref>, shama menen esaplawlardı qollanıw<ref>{{Cite book|title=2018 25th IEEE International Conference on Electronics, Circuits and Systems (ICECS)| sáne =2019-01-21}}</ref>, mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw h.t.b<ref>{{Web deregi | url = https://dblp.org/rec/journals/corr/abs-1903-01855.html| bet = dblp: TensorFlow Eager: A Multi-Stage, Python-Embedded DSL for Machine Learning.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220118182335/https://dblp.org/rec/journals/corr/abs-1903-01855.html| arxivsáne = 2022-jıl 18-yanvar | til = en| jumıs = dblp.org| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-yanvar }}</ref><ref>{{Cite journal| sáne =2019-11-05|title=Machine Learning in Resource-Scarce Embedded Systems, FPGAs, and End-Devices: A Survey}}</ref>. Kesiw, kvantlaw, bilimdi distillyaciyalaw, tómen dárejeli faktorizaciya, tarmaq arxitekturanı izlew (NAS) hám parametrlerdi ulıwma paydalanıw - mashinalıq oqıtıw modellerin optimallastırıw ushın qollanılatuǵın bir neshe usıllar. == Derekler == {{Derekler|2}} == Ádebiyatlar == * {{Cite book|last=Domingos|first=Pedro|title=The Master Algorithm: How the Quest for the Ultimate Learning Machine Will Remake Our World|date=September 22, 2015|publisher=[[Basic Books]]|isbn=978-0465065707}} * {{Cite book|last=Nilsson|first=Nils|title=Artificial Intelligence: A New Synthesis|publisher=Morgan Kaufmann|isbn=978-1-55860-467-4}} *  . * {{Cite book|first=David|last=Poole|title=Computational Intelligence: A Logical Approach|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-510270-3}} == Sırtqı siltemeler == * Quotations related to Machine learning at Wikiquote * [https://web.archive.org/web/20171230081341/http://machinelearning.org/ International Machine Learning Society] * [https://mloss.org/ mloss] is an academic database of open-source machine learning software. [[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw| ]] [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] pdoss8tfjg8m9ifw9rnvypdw76umnmg 0 18431 266042 213032 2026-08-16T11:48:59Z Ziv 13453 ([[c:GR|GR]]) [[File:Blason 66.svg]] → [[File:Blason département fr Pyrénées-Orientales.svg]] → File replacement: changing the name of a duplicate file ([[c:c:GR]]) 266042 wikitext text/x-wiki [[Fayl:France_départementale.svg|thumb|Franciya departamentlari]] [[Franciya]]da '''departament''' ({{lang-fr|département}}) Tiykarǵı aymaqliq birlik bolıp tabıladı. Fransiyada jámi 101 departament ámeldegi bolıp, olardan 5 tasi teńiz artı departamentler bolıp tabıladı (teńiz arti regionlar retinde de klassifikaciyalanadı ). Departamentler óz ornında 332 arrondissementge bólinedi<ref>{{Web deregi | bet = Code officiel géographique au 1er janvier 2021 {{!}} Insee| url = https://www.insee.fr/fr/information/5057840| url-status = live| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-noyabr | jumıs = www.insee.fr}}</ref>, ular esa kanton ({{lang-fr|canton}}) larǵa bólingen. == Departamentler dizimi == {| class="wikitable" ! scope="col" | [[INSEE]] kodi ! scope="col" | [[Gerb]] ! scope="col" | Departament ! scope="col" | orayı |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 01 | [[Fayl:Blason département fr Ain.svg|22x20px|Coat of arms of département 01]] | [[Ain]] | [[Bourg-en-Bresse]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 02 | [[Fayl:Blason département fr Aisne.svg|22x20px|Coat of arms of département 02]] | [[Aisne]] | [[Laon]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 03 | [[Fayl:Blason dpt fr Allier.svg|22x20px|Coat of arms of département 03]] | [[Allier]] | [[Moulins, Allier|Moulins]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 04 | [[Fayl:Blason département fr Alpes-de-Haute-Provence.svg|22x20px|Coat of arms of département 04]] | [[Alpes-de-Haute-Provence]] | [[Digne-les-Bains]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 05 | [[Fayl:Blason dpt fr HautesAlpes.svg|22x20px|Coat of arms of département 05]] | [[Hautes-Alpes]] | [[Gap, Hautes-Alpes|Gap]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 06 | [[Fayl:Nice Arms.svg|22x20px|Coat of arms of département 06]] | [[Alpes-Maritimes]] | [[Nice]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 07 | [[Fayl:Blason dpt fr Ardeche.svg|22x20px|Coat of arms of département 07]] | [[Ardèche]] | [[Privas]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 08 | [[Fayl:Blason département fr Ardennes.svg|22x20px|Coat of arms of département 08]] | [[Ardennes (department)|Ardennes]] | [[Charleville-Mézières]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 09 | [[Fayl:Blason dpt fr Ariège.svg|22x20px|Coat of arms of département 09]] | [[Ariège]] | [[Foix]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 10 | [[Fayl:Blason département fr Aube.svg|22x20px|Coat of arms of département 10]] | [[Aube]] | [[Troyes]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 11 | [[Fayl:Blason dpt fr Aude.svg|22x20px|Coat of arms of département 11]] | [[Aude]] | [[Carcassonne]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 12 | [[Fayl:Blason comtes de Rodez.svg|22x20px|Coat of arms of département 12]] | [[Aveyron]] | [[Rodez]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 13 | [[Fayl:Blason departement Bouches-du-Rhone.svg|22x20px|Coat of arms of département 13]] | [[Bouches-du-Rhône]] | [[Marsilya]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 14 | [[Fayl:Blason département fr Calvados.svg|22x20px|Coat of arms of département 14]] | [[Calvados]] | [[Caen]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 15 | [[Fayl:Blason dpt fr Cantal.svg|22x20px|Coat of arms of département 15]] | [[Cantal]] | [[Aurillac]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 16 | [[Fayl:Blason département fr Charente.svg|22x20px|Coat of arms of département 16]] | [[Charente]] | [[Angoulême]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 17 | [[Fayl:Blason département fr Charente-Maritime.svg|22x20px|Coat of arms of département 17]] | [[Charente-Maritime]] | [[La Rochelle]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 18 | [[Fayl:Blason dpt fr Cher.svg|22x20px|Coat of arms of département 18]] | [[Cher (department)|Cher]] | [[Bourges]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 19 | [[Fayl:Blason département fr Corrèze.svg|22x20px|Coat of arms of département 19]] | [[Corrèze]] | [[Tulle]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 2A | [[Fayl:Blason de Corse.svg|22x20px|Coat of arms of Corsica]] | [[Corse-du-Sud]] | [[Ajaccio]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 2B | [[Fayl:Blason de Corse.svg|22x20px|Coat of arms of Corsica]] | [[Haute-Corse]] | [[Bastia]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 21 | [[Fayl:Blason département fr Côte-d'Or.svg|22x20px|Coat of arms of département 21]] | [[Côte-d'Or]] | [[Dijon]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 22 | [[Fayl:Blason 22.svg|22x20px|Coat of arms of département 22]] | [[Côtes-d'Armor]] | [[Saint-Brieuc]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 23 | [[Fayl:Blason Boubon-La Marche.svg|22x20px|Coat of arms of département 23]] | [[Creuse]] | [[Guéret]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 24 | [[Fayl:Blason Dordogne 1.svg|22x20px|Coat of arms of département 24]] | [[Dordogne]] | [[Périgueux]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 25 | [[Fayl:Blason département fr Doubs.svg|22x20px|Coat of arms of département 25]] | [[Doubs (department)|Doubs]] | [[Besançon]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 26 | [[Fayl:Blason departement Drome.svg|22x20px|Coat of arms of département 26]] | [[Drôme]] | [[Valence, Drôme|Valence]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 27 | [[Fayl:Blason département fr Eure.svg|22x20px|Coat of arms of département 27]] | [[Eure]] | [[Évreux]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 28 | [[Fayl:Blason département fr Eure-et-Loir.svg|22x20px|Coat of arms of département 28]] | [[Eure-et-Loir]] | [[Chartres]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 29 | [[Fayl:Blason29.svg|22x20px|Coat of arms of département 29]] | [[Finistère]] | [[Quimper, Finistère|Quimper]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 30 | [[Fayl:Blason département fr Gard.svg|22x20px|Coat of arms of département 30]] | [[Gard]] | [[Nîmes]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 31 | [[Fayl:Blason département fr Haute-Garonne.svg|22x20px|Coat of arms of département 31]] | [[Haute-Garonne]] | [[Toulouse]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 32 | [[Fayl:Blason dpt fr Gers.svg|22x20px|Coat of arms of département 32]] | [[Gers]] | [[Auch]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 33 | [[Fayl:Blason département fr Gironde.svg|22x20px|Coat of arms of département 33]] | [[Gironde]] | [[Bordeaux]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 34 | [[Fayl:Blason département fr Hérault.svg|22x20px|Coat of arms of département 34]] | [[Hérault, Fransa|Hérault]] | [[Montpellier]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 35 | [[Fayl:Blason departement Ille-et-Vilaine.svg|22x20px|Coat of arms of département 35]] | [[Ille-et-Vilaine]] | [[Rennes]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 36 | [[Fayl:Blason département fr Indre.svg|22x20px|Coat of arms of département 36]] | [[Indre]] | [[Châteauroux]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 37 | [[Fayl:Blason département fr Indre-et-Loire.svg|22x20px|Coat of arms of département 37]] | [[Indre-et-Loire]] | [[Tours]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 38 | [[Fayl:Blason departement Isere.svg|22x20px|Coat of arms of département 38]] | [[Isère]] | [[Grenoble]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 39 | [[Fayl:Blason département fr Jura.svg|22x20px|Coat of arms of département 39]] | [[Jura (department)|Jura]] | [[Lons-le-Saunier]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 40 | [[Fayl:Blason dpt fr Landes.svg|22x20px|Coat of arms of département 40]] | [[Landes (department)|Landes]] | [[Mont-de-Marsan]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 41 | [[Fayl:Blason département fr Loir-et-Cher.svg|22x20px|Coat of arms of département 41]] | [[Loir-et-Cher]] | [[Blois]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 42 | [[Fayl:Blason departement Loire.svg|22x20px|Coat of arms of département 42]] | [[Loire]] | [[Saint-Étienne]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 43 | [[Fayl:Blason dpt fr Haute-Loire.svg|22x20px|Coat of arms of département 43]] | [[Haute-Loire]] | [[Le Puy-en-Velay]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 44 | [[Fayl:Blason département fr Loire-Atlantique.svg|22x20px|Coat of arms of département 44]] | [[Loire-Atlantique]] | [[Nantes]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 45 | [[Fayl:Blason département fr Loiret.svg|22x20px|Coat of arms of département 45]] | [[Loiret]] | [[Orléans]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 46 | [[Fayl:Blason département fr Lot.svg|22x20px]] | [[Lot (department)|Lot]] | [[Cahors]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 47 | [[Fayl:Blason département fr Lot-et-Garonne.svg|22x20px|Coat of arms of département 47]] | [[Lot-et-Garonne]] | [[Agen]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 48 | [[Fayl:Blason département fr Lozère.svg|22x20px|Coat of arms of département 48]] | [[Lozère]] | [[Mende, Lozère|Mende]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 49 | [[Fayl:Blason departement Maine-et-Loire.svg|22x20px|Coat of arms of département 49]] | [[Maine-et-Loire]] | [[Angers]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 50 | [[Fayl:Blason département fr Manche.svg|22x20px|Coat of arms of département 50]] | [[Manche]] | [[Saint-Lô]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 51 | [[Fayl:Blason departement Marne.svg|22x20px|Coat of arms of département 51]] | [[Marne, Fransa|Marne]] | [[Châlons-en-Champagne]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 52 | [[Fayl:Blason département fr Haute-Marne.svg|22x20px|Coat of arms of département 52]] | [[Haute-Marne]] | [[Chaumont, Haute-Marne|Chaumont]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 53 | [[Fayl:Blason département fr Mayenne.svg|22x20px|Coat of arms of département 53]] | [[Mayenne]] | [[Laval, Mayenne|Laval]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 54 | [[Fayl:Blason Meurthe-et-Moselle.svg|22x20px|Coat of arms of département 54]] | [[Meurthe-et-Moselle]] | [[Nancy]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 55 | [[Fayl:Blason Meuse.svg|22x20px|Coat of arms of département 55]] | [[Meuse (departman)|Meuse]] | [[Bar-le-Duc]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 56 | [[Fayl:Blason departement Morbihan.svg|22x20px|Coat of arms of département 56]] | [[Morbihan]] | [[Vannes]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 57 | [[Fayl:Blason Moselle.svg|22x20px|Coat of arms of département 57]] | [[Moselle]] | [[Metz]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 58 | [[Fayl:Blason dpt fr Nievre.svg|22x20px|Coat of arms of département 58]] | [[Nièvre]] | [[Nevers]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 59 | [[Fayl:Blason Nord-Pas-De-Calais.svg|22x20px|Coat of arms of département 59]] | [[Nord (department)|Nord]] | [[Lille]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 60 | [[Fayl:Blason département fr Oise.svg|22x20px|Coat of arms of département 60]] | [[Oise]] | [[Beauvais]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 61 | [[Fayl:Blason département fr Orne.svg|22x20px|Coat of arms of département 61]] | [[Orne]] | [[Alençon]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 62 | [[Fayl:Pas de Calais Arms.svg|22x20px|Coat of arms of département 62]] | [[Pas-de-Calais]] | [[Arras]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 63 | [[Fayl:Blason dpt fr Puy-de-Dome.svg|22x20px|Coat of arms of département 63]] | [[Puy-de-Dôme]] | [[Clermont-Ferrand]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 64 | [[Fayl:Blason des Pyrénées-Atlantiques.svg|22x20px|Coat of arms of département 64]] | [[Pyrénées-Atlantiques]] | [[Pau, France|Pau]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 65 | [[Fayl:Blason dpt fr HautesPyrenees.svg|22x20px|Coat of arms of département 65]] | [[Hautes-Pyrénées]] | [[Tarbes]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 66 | [[Fayl:Blason département fr Pyrénées-Orientales.svg|22x20px|Coat of arms of département 66]] | [[Pyrénées-Orientales]] | [[Perpignan]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 67 | [[Fayl:Blason Bas Rhin.svg|22x20px|Coat of arms of département 67]] | [[Bas-Rhin]] | [[Strasbourg]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 68 | [[Fayl:Blason Haut Rhin.svg|22x20px|Coat of arms of département 68]] | [[Haut-Rhin]] | [[Colmar]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 69 | [[Fayl:Blason dpt fr Rhone.svg|22x20px|Coat of arms of département 69]] | [[Rhône (department)|Rhône]] | [[Lyon]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 70 | [[Fayl:Blason dpt fr Haute-Saone.svg|22x20px|Coat of arms of département 70]] | [[Haute-Saône]] | [[Vesoul]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 71 | [[Fayl:Blason département fr Saône-et-Loire.svg|22x20px|Coat of arms of département 71]] | [[Saône-et-Loire]] | [[Mâcon]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 72 | [[Fayl:Blason dpt fr Sarthe.svg|22x20px|Coat of arms of département 72]] | [[Sarthe]] | [[Le Mans]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 73 | [[Fayl:Arms of the House of Savoy.svg|22x20px|Coat of arms of département 73]] | [[Savoie]] | [[Chambéry]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 74 | [[Fayl:Arms of the House of Savoy.svg|22x20px|Coat of arms of département 74]] | [[Haute-Savoie]] | [[Annecy]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 75 | [[Fayl:Blason paris 75.svg|22x20px|Coat of arms of département 75]] | [[Paris]]¹ | [[Paris]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 76 | [[Fayl:Blason76.svg|22x20px|Coat of arms of département 76]] | [[Seine-Maritime]] | [[Rouen]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 77 | [[Fayl:Blason département fr Seine-et-Marne.svg|22x20px|Coat of arms of département 77]] | [[Seine-et-Marne]] | [[Melun]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 78 | [[Fayl:Blason département fr Yvelines.svg|22x20px|Coat of arms of département 78]] | [[Yvelines]]² | [[Versay]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 79 | [[Fayl:Blason département fr Deux-Sèvres.svg|22x20px|Coat of arms of département 79]] | [[Deux-Sèvres]] | [[Niort]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 80 | [[Fayl:Blason département fr Somme.svg|22x20px|Coat of arms of département 80]] | [[Somme]] | [[Amiens]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 81 | [[Fayl:Blason dpt fr Tarn.svg|22x20px|Coat of arms of département 81]] | [[Tarn (department)|Tarn]] | [[Albi]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 82 | [[Fayl:Blason département fr Tarn-et-Garonne.svg|22x20px|Coat of arms of département 82]] | [[Tarn-et-Garonne]] | [[Montauban]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 83 | [[Fayl:Blason departement Var.svg|22x20px|Coat of arms of département 83]] | [[Var (department)|Var]] | [[Toulon]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 84 | [[Fayl:Blason département fr Vaucluse.svg|22x20px|Coat of arms of département 84]] | [[Vaucluse]] | [[Avignon]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 85 | [[Fayl:Blason dpt fr 85 Vendée.svg|22x20px|Coat of arms of département 85]] | [[Vendée]] | [[La Roche-sur-Yon]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 86 | [[Fayl:Blason département fr Vienne.svg|22x20px|Coat of arms of département 86]] | [[Vienne]] | [[Poitiers]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 87 | [[Fayl:Blason departement Haute-Vienne.svg|22x20px|Coat of arms of département 87]] | [[Haute-Vienne]] | [[Limoges]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 88 | [[Fayl:Blason Vosges.svg|22x20px|Coat of arms of département 88]] | [[Vosges]] | [[Épinal]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 89 | [[Fayl:Blason département fr Yonne.svg|22x20px|Coat of arms of département 89]] | [[Yonne]] | [[Auxerre]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 90 | [[Fayl:Blason département fr Territoire de Belfort.svg|22x20px|Coat of arms of département 90]] | [[Territoire de Belfort]] | [[Belfort]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 91 | [[Fayl:Blason département fr Essonne.svg|22x20px|Coat of arms of département 91]] | [[Essonne]]³ | [[Évry, Essonne|Évry]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 92 | [[Fayl:Blason département fr Hauts-de-Seine.svg|22x20px|Coat of arms of département 92]] | [[Hauts-de-Seine]]⁴ | [[Nanterre]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 93 | [[Fayl:Blason département fr Seine-Saint-Denis.svg|22x20px|Coat of arms of département 93]] | [[Seine-Saint-Denis]]⁵ | [[Bobigny]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 94 | [[Fayl:Proposition de blason pour le département du Val-de-Marne.svg|22x20px|Coat of arms of département 94]] | [[Val-de-Marne]] | [[Créteil]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 95 | [[Fayl:Blason département fr Val-d'Oise.svg|22x20px|Coat of arms of département 95]] | [[Val-d'Oise]] | [[Cergy]]/[[Pontoise]]⁶ |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 971 | [[Fayl:Flag of Guadeloupe (local).svg|22x20px|border|Flag of Guadeloupe]] | [[Guadeloupe]]⁷ | [[Basse-Terre]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 972 | [[Fayl:Drapeau aux serpents de la Martinique.svg|22x20px|border|Flag of Martinique]] | [[Martinik]]⁷ | [[Fort-de-France]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 973 | [[Fayl:Blason de la Guyane.svg|22x20px|border|Flag of Guyane]] | [[Fransız Guyanası]]⁷ | [[Cayenne]] |- ! scope="row" style="text-align: left;" | 974 | [[Fayl:Blason Réunion DOM.svg|22x20px|border|Flag of Réunion]] | [[Réunion|La Réunion]]⁷ | [[Saint-Denis, Réunion|Saint-Denis]] |- !scope="row" style="text-align: left;"| 976 |[[Fayl:Coat of Arms of Mayotte.svg|22x20px|Coat of arms of Mayotte]] |[[Mayotte]] {{ref|17|17|noid=noid}} |[[Mamoudzou]] |} == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == {{Commons|Départements de France}} [[kategoriya:Franciya departamentleri| ]] 1yau855q5eztmau6sgvvm0a4dp2q7p1 0 19896 266003 230588 2026-08-15T18:19:52Z ~2026-44904-87 16476 /* Prezidentler dizimi */ 266003 wikitext text/x-wiki {{Wikilestiriw}} [[Fayl:WhiteHouseSouthFacade.JPG|thumb|right|300px|nobaý|Aq úy, AQSH Prezidentiniń rásmiy rezidenciyası jáne onıń administraciyası orayı]] AQSH prezidenti – [[AQSh]] hákimiyat hám mámleketiniń basshısı. Bul lawazım 1787-jılda Konstituciyalıq Konvenciya (Assambleya) tárepinen qabıl etilgen AQSH Konstitusiyası tárepinen kirgizilgen<ref name=ftn1>[[s:Конституция США|Конституция США]]</ref>. AQShtıń birinshi prezidenti 1789-jılda [[Jorj Vashington]] boldı. Ol lawazımǵa kiriwinden aldın «prezident» atı «Kontinental Kongress prezidenti» retinde qollanılǵan. AQSh prezidentleri 1789-jıldan saylanadı. Izbe-iz múddetler dástúriy túrde bir prezidentlik retinde nomerlengen (mısalı, izbe-iz eki ret lawazımǵa saylaǵanı [[Jorj Vashington]] birinshi hám ekinshi emes, al birinshi prezident bolǵan) hám házirgi waqıtta birden-bir bolǵan jaǵday ([[Grover Klivlend]]) eki prezidentlik (22 hám 24-prezident) dep esaplanadı. Prezident qaytıs bolǵan yamasa Isten shıqqanda onıń lawazımın iyelegen vice-prezidentlerge bólek nomer beriledi. == Prezidentler dizimi == {|class="wikitable sortable" style="text-align:center" width="100%" !№ !class="unsortable"|Foto !Prezident !class="unsortable"|Múddettiń baslanıwı !class="unsortable"|Múddettiń aqırı !Partiya aǵzaliǵi !Vice-prezident !Prezidentlik múddeti (kúnlerde) | | |'''1''' |[[Fayl:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|50px]] |[[Jorj Vashington]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgewashington/| bet = Biography of George Washington| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| avtor = The [[White House]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtFz6VM?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgewashington/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/washington| bet = George Washington – no Political Party – 1st President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtGqoh1?url=http://www.history.com/topics/george-washington#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/gwashington.asp| bet = George Washington (February&nbsp;22, 1732 – December&nbsp;14,&nbsp;1799)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = [[American Presidents: Life Portraits]]| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtHxke4?url=http://americanpresidents.org/presidents/gwashington.asp#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1732—1799)</small> |[[1789]] [[30-aprel]] |[[1797]] [[4-mart]] | Partiyasiz | [[Jon Adams]] |2865 |- bgcolor = #E6DFC6 |'''2''' |[[Fayl:JohnAdams 2nd US President.jpg|50px]] |[[Jon Adams]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnadams/| bet = Biography of John Adams| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtIyOrG?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnadams/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/adams| bet = John Adams – Federalist Party – 2nd President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtJdhDl?url=http://www.history.com/topics/john-adams#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=2| bet = John Adams (October&nbsp;30, 1735 – July&nbsp;4,&nbsp;1826)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtKdowY?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=2#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1735—1826)</small> |[[1797]] [[4-mart]] |[[1801]] [[4-mart]] |Federalist | bgcolor = #AACC99 |[[Tomas Jefferson]] |1460 |- bgcolor = #AACC99 |'''3''' |[[Fayl:Thomas Jefferson by Rembrandt Peale, 1800.jpg|50px]] |[[Tomas Jefferson<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/thomasjefferson/| bet = Biography of Thomas Jefferson| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtLIQ9F?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/thomasjefferson/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/jefferson| bet = Thomas Jefferson – Democratic-Republican Party – 3rd President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130723151440/http://www.history.com/topics/thomas-jefferson#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=3| bet = Thomas Jefferson (April&nbsp;13, 1743 – July&nbsp;4,&nbsp;1826)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtMrn4U?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=3#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1743—1826)</small> |[[1801]] [[4-mart]] |[[1809]] [[4-mart]] |Respublikashı demokrat |[[Aaron Byorr]] <br>[[Jorj Klinton]] |2922 |- bgcolor = #AACC99 |'''4''' |[[FaylJames Madison.jpg|50px]] |[[Jeyms Medison]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesmadison/| bet = Biography of James Madison| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtNZvhp?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesmadison/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/madison| bet = James Madison – Democratic-Republican Party – 4th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtOEctE?url=http://www.history.com/topics/james-madison#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=4| bet = James Madison (March&nbsp;16, 1751 – June&nbsp;28,&nbsp;1836)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtP8HS7?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=4#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1751—1836)</small> |[[1809]] [[4-mart]] |[[1817]] [[4-mart]] |Respublikashı demokrat |[[Jorj Klinton]]<br>[[Elbrij Genri]] |2922 |- bgcolor = #AACC99 |'''5''' |[[Fayl:James Monroe White House portrait 1819.jpg|50px]] |[[Jeyms Monro]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesmonroe/| bet = Biography of James Madison| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtPmrcI?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesmonroe/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/monroe| bet = James Monroe – Democratic-Republican Party – 5th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtQTpyc?url=http://www.history.com/topics/james-monroe#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=5| bet = James Monroe (April&nbsp;28, 1758 – July&nbsp;4,&nbsp;1831)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtROLpq?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=5#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1758—1831)</small> |[[1817]] [[4-mart]] |[[1825]] [[4-mart]] |Respublikashı demokrat |Deniel Tompkins |2922 |- bgcolor = #AACC99 |'''6''' |[[Fayl:John Quincy Adams by Charles Osgood.jpg|50px]] |Jon Kuinsi Adams<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnquincyadams/| bet = Biography of John Quincy Adams| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtS30gC?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnquincyadams/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/johnqadams| bet = John Quincy Adams – Federalist, Democratic-Republican, National Republican, WHIG Party – 6th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtSmAUt?url=http://www.history.com/topics/john-quincy-adams#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=6| bet = John Quincy Adams (July&nbsp;11, 1767 – February&nbsp;23,&nbsp;1848)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtU9WHs?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=6#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1767—1848)</small> |[[1825]] [[4-mart]] |[[1829]] [[4-mart]] |Respublikashı demokrat |[[Jon Koldvell Kelxun]] |1461 |- bgcolor = #CCEFFF |'''7''' |[[Fayl:Andrew jackson head.jpg|50px]] |[[Endryu Jekson]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/andrewjackson/| bet = Biography of Andrew Jackson| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtUo59y?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/andrewjackson/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/jackson| bet = Andrew Jackson – Democratic-Republican Party – 7th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtVTI3T?url=http://www.history.com/topics/andrew-jackson#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=7| bet = Andrew Jackson (March&nbsp;15, 1767 – June&nbsp;8,&nbsp;1845)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtWP8qw?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=7#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1767—1845)</small> |[[1829]] [[4-mart]] |[[1837]] [[4-mart]] |Demokrat |[[Jon Koldvell Kelxun]]<br>[[Martin Van Byuren]] |2922 |- bgcolor = #CCEFFF |'''8''' |[[Fayl:Martin Van Buren circa 1837 crop.jpg|50px]] |[[Martin Van Byuren]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/martinvanburen/| bet = Biography of Martin Van Buren| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtX3t9h?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/martinvanburen/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/vanburen| bet = Martin Van Buren – Democratic-Republican, Democratic, and Free Soil Party – 8th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtXje7C?url=http://www.history.com/topics/martin-van-buren#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=8| bet = Martin Van Buren (December&nbsp;5, 1782 – July&nbsp;24,&nbsp;1862)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtYbjRS?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=8#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1782—1862)</small> |[[1837]] [[4-mart]] |[[1841]] [[4-mart]] |Demokrat |[[Richard Mentor Jonson]] |1461 |- bgcolor = #f0e68c |'''9''' |[[Fayl:William Henry Harrison by James Reid Lambdin, 1835 crop.jpg|50px]] |[[Uilyam Genri Garrison]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamhenryharrison/| bet = Biography of William Henry Harrison| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtZGcaQ?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamhenryharrison/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/williamhenryharrison| bet = William Henry Harrison – WHIG Party – 9th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtZvawH?url=http://www.history.com/topics/william-henry-harrison#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=9| bet = William Henry Harrison (February&nbsp;9, 1773 – April&nbsp;4,&nbsp;1841)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtaoZNG?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=9#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1773—1841)</small> |[[1841]] [[4-mart]] |[[1841]] [[4-aprel]]<ref name="умер">Умер своей смертью на посту президента.</ref> |Vig |[[Jon Tayler]] |31 |- | rowspan="2" |'''10''' | rowspan="2" |[[Fayl:John Tyler, Jr.jpg|50px]] | rowspan="2" |[[Jon Tayler]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johntyler/| bet = Biography of John Tyler| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtbTCeq?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johntyler/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/tyler| bet = John Tyler – No Party – 10th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtcCE9P?url=http://www.history.com/topics/john-tyler#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=10| bet = John Tyler (March&nbsp;29, 1790 – January&nbsp;18,&nbsp;1862)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtd3SxS?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=10#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1790—1862)</small> | rowspan="2" bgcolor="#f0e68c" |[[1841]] [[4-aprel]] | rowspan="2" |[[1845]] [[4-mart]] | style="padding: 0px" bgcolor="#f0e68c"|Vig | rowspan="2" | | rowspan="2" |1430 |- |Partiyasiz<ref name="тайлер">Бывший член [[Демократическая партия (США)|Демократической партии]], избран [[Вице-президент США|вице-президентом]] как [[Партия вигов (США)|виг]]. В 1841 году был исключён из [[Партия вигов (США)|партии]] из-за отказа поддерживать фракцию [[Партия вигов (США)|вигов]] в [[Конгресс США|Конгрессе]].</ref> |- bgcolor = #CCEFFF |'''11''' |[[Fayl:JKP.jpg|50px]] |[[Jeyms Noks Polk]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamespolk/| bet = Biography of James Polk| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtdibBi?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamespolk/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/polk| bet = James Polk – Democratic Party – 11th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWteSNjL?url=http://www.history.com/topics/james-polk#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=11| bet = James K. Polk (November&nbsp;2, 1795 – June&nbsp;15,&nbsp;1849)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtfJD3p?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=11#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1795—1849)</small> |[[1845]] [[4-mart]] |[[1849]] [[4-mart]] |Demokrat |[[Jorj Dallas |1461 |- bgcolor = #f0e68c |'''12''' |[[Fayl:Zachary Taylor restored and cropped(b).jpg|50px]] |[[Zakari Teylor]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/zacharytaylor/| bet = Biography of Zachary Taylor| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtfxJaU?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/zacharytaylor/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/taylor| bet = Zachary Taylor – WHIG Party – 12th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtgbqtN?url=http://www.history.com/topics/zachary-taylor#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=12| bet = Zachary Taylor (November&nbsp;24, 1784 – July&nbsp;9,&nbsp;1850)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWthTpid?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=12#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1784—1850)</small> |[1849]] [[4-mart]] |[[1850]] [[9-iyul]]<ref name="умер"/> |Vig |[[Millard Fillmor]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/millardfillmore/| bet = Biography of Millard Fillmore| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWti8BaO?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/millardfillmore/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/fillmore| bet = Millard Filmore – WHIG Party – 13th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtj2HRd?url=http://www.history.com/topics/millard-fillmore#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=13| bet = Millard Fillmore (January&nbsp;7, 1800 – March&nbsp;8,&nbsp;1874)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtjyWQ5?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=13#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> |492 |- bgcolor = #f0e68c |'''13''' |[[Fayl:Millard Fillmore.jpg|50px]] |[[Millard Fillmor]] <small>(1800—1874)</small> |[[1850]] [[9-iyul]] |[[1853]] [[4-mart]] |Vig | |969 |- bgcolor = #CCEFFF |'''14''' |[[Fayl:Mathew Brady - Franklin Pierce - alternate crop.jpg|50px]] |[[Franklin Pirs]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/franklinpierce/| bet = Biography of Franklin Pierce| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtkd76R?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/franklinpierce/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/pierce| bet = Franklin Pierce – Democratic Party – 14th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtlLCcN?url=http://www.history.com/topics/franklin-pierce#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=14| bet = Franklin Pierce (November&nbsp;23, 1804 – October&nbsp;8,&nbsp;1869)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtmGptU?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=14#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1804—1869)</small> |[[1853]] [[4-mart]] |[[1857]] [[4-mart]] |Demokrat |[[Uilyam King]] |1461 |- bgcolor = #CCEFFF |'''15''' |[[Fayl:James Buchanan (cropped).jpg|50px]] |[[Jeyms Byukenen]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesbuchanan/| bet = Biography of James Buchanan| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtmvqZu?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesbuchanan/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/buchanan| bet = James Buchanan – Democratic Party – 15th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtneNOL?url=http://www.history.com/topics/james-buchanan#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=15| bet = James Buchanan (April&nbsp;23, 1791 – June&nbsp;1,&nbsp;1868)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtoaD9m?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=15#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1791—1868)</small> |[[1857]] [[4-mart]] |[[1861]] [[4-mart]] |Demokrat |[[Jon Brekinrij]] |1461 |- bgcolor = #FFB6B6 | rowspan="2" |'''16''' | rowspan="2" |[[Fayl:Abraham Lincoln O-77 matte collodion print.jpg|50px]] | rowspan="2" |[[Avraam Linkoln]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/abrahamlincoln/| bet = Biography of Abraham Lincoln| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtpEkCE?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/abrahamlincoln/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/lincoln| bet = Abraham Lincoln – Republic, National Union Party – 16th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtpu2YS?url=http://www.history.com/topics/abraham-lincoln#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=16| bet = Abraham Lincoln (February&nbsp;12, 1809 – April&nbsp;15,&nbsp;1865)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtqg1bA?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=16#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1809—1865)</small> | rowspan="2" |[[1861]] [[4-mart]] | rowspan="2" |[[1865]] [[15-aprel]]<ref name="убит">Убит.</ref> | rowspan="2" |Respublikashı<ref name="нацсоюз">[[Линкольн, Авраам|Авраам Линкольн]] и [[Джонсон, Эндрю|Эндрю Джонсон]] в [[Президентские выборы в США (1864)|1864 году]] были избраны как члены партии [[Национальный союз (США)|Национальный союз]]</ref> | style="background:#FFB6B6; padding: 0px"|[[Gannibal Gemlin]] | rowspan="2" |1503 |- |bgcolor = #CCEFFF|[[Endryu Jonson]] |- bgcolor = #CCEFFF |'''17''' |[[Fayl:President Andrew Johnson.jpg|50px]] |[[Endryu Jonson]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/andrewjohnson/| bet = Biography of Andrew Johnson| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtrKp26?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/andrewjohnson/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/andrewjohnson| bet = Andrew Johnson – National Union Party – 17th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWts1uOo?url=http://www.history.com/topics/andrew-johnson#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=17| bet = Andrew Johnson (December&nbsp;29, 1808 – July&nbsp;31,&nbsp;1875)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWtsrSxV?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=17#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1808—1875)</small> |[[1865]] [[15-aprel]] |[[1869]] [[4-mart]] |Demokrat<ref name="нацсоюз"/> | |1419 |- bgcolor = #FFB6B6 |'''18''' |[[Fayl:Ulysses S. Grant 1870-1880.jpg|50px]] |[[Uliss Grant]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/ulyssessgrant/| bet = Biography of Ulysses S. Grant| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWttWEof?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/ulyssessgrant/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/grant| bet = Ulysses S. Grant – National Union Party – 18th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HWyf0pks?url=http://www.history.com/topics/ulysses-s-grant#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=18| bet = Ulysses S. Grant (April&nbsp;27, 1822 – July&nbsp;23,&nbsp;1885)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0AUFiC?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=18#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1822—1885)</small> |[[1869]] [[4-mart]] |[[1877]] [[4-mart]] |Respublikashı |[[Shayler Kolfaks]] <br>[[Genri Uilson]] |2922 |- bgcolor = #FFB6B6 |'''19''' |[[Fayl:President Rutherford Hayes 1870 - 1880 Restored.jpg|50px]] |[[Raterford Byorchard Xeys]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/rutherfordbhayes/| bet = Biography of Rutherford B. Hayes| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0BEWgW?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/rutherfordbhayes/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/hayes| bet = Rutherford B. Hayes – Republican Party – 19th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0C3eS6?url=http://www.history.com/topics/rutherford-b-hayes#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=19| bet = Rutherford B. Hayes (October&nbsp;4, 1822 – January&nbsp;17,&nbsp;1893)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0CymXI?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=19#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1822—1893)</small> |[[1877]] [[4-mart]] |[[1881]] [[4-mart]] |Respublikashı |[[Uilyam Uiler]] |1461 |- bgcolor = #FFB6B6 |'''20''' |[[Fayl:James Abram Garfield, photo portrait seated.jpg|50px]] |[[Jeyms Abram Garfild]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesgarfield/| bet = Biography of James Garfield| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0Dp3Hk?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jamesgarfield/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/garfield| bet = James Garfield – Republican Party – 20th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0EWp2a?url=http://www.history.com/topics/james-a-garfield#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=20| bet = James A. Garfield (November&nbsp;19, 1831 – September&nbsp;19,&nbsp;1881)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0FS2ZX?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=20#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1831—1881)</small> |[[1881]] [[4-mart]] |[[1881]] [[19-sentabr]]<ref name="убит"/> |Respublikashı |[[Chester Alan Artur]] |199 |- bgcolor = #FFB6B6 |'''21''' |[[Fayl:Chester Alan Arthur.jpg|50px]] |[[Chester Alan Artur]]<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/chesterarthur/| bet = Biography of Chester Arthur| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0GAKIw?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/chesterarthur/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/arthur| bet = Chester A. Arthur – Republican Party – 21st President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0Gp0hy?url=http://www.history.com/topics/chester-a-arthur#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=21| bet = Chester A. Arthur (October&nbsp;5, 1829 – November&nbsp;18,&nbsp;1886)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0Hjtxy?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=21#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1829—1886)</small> |[[1881]] [[19-sentabr]] |[[1885]] [[4-mart]] |Respublikashı | |1262 |- bgcolor = #CCEFFF |'''22''' |[[Fayl:StephenGroverCleveland.jpg|50px]] |[[Stiven Grover Klivlend]]<ref name="HIS-grover">{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/cleveland| bet = Grover Cleveland – Democratic Party – 22nd and 24th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0IR6Ma?url=http://www.history.com/topics/grover-cleveland#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref name="AP=grover">{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=22| bet = Grover Cleveland (March&nbsp;18, 1837 – June&nbsp;24,&nbsp;1908)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0JLX1L?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=22#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1837—1908)</small> |[[1885]] [[4-mart]] |[[1889]] [[4-mart]] |Demokrat |[[Tomas Xendriks]] |1461 |- bgcolor = #FFB6B6 |'''23''' |[[Fayl:Benjamin Harrison, head and shoulders bw photo, 1896.jpg|50px]] |[[Benjamin Garrison<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/benjaminharrison/| bet = Biography of Benjamin Harrison| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0Xa7Dm?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/benjaminharrison/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/benjaminharrison| bet = William Henry Harrison – Whig Party – 23rd President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130520204418/http://www.history.com/topics/benjamin-harrison#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=23| bet = Benjamin Harrison (August&nbsp;20, 1833 – March&nbsp;13,&nbsp;1901)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0ZAJMK?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=23#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1833—1901)</small> |[[1889]] [[4-mart]] |[[1893]] [[4-mart]] |Respublikashı |[[Levi Morton]] |1461 |- bgcolor = #CCEFFF |'''24''' |[[Fayl:StephenGroverCleveland.jpg|50px]] |[[Stiven Grover Klivlend]]<br><small>''(ekinshi márte)''</small><ref name="HIS-grover" /> <small>(1837—1908)</small> |[[1893]] [[4-mart]] |[[1897]] [[4-mart]] |Demokrat |[[Edlay Stivenson]] |1461 |- bgcolor = #FFB6B6 |'''25''' |[[Файл:McKinley (cropped).jpg|50px]] |{{sortname|Уильям|Мак-Кинли|Мак-Кинли, Уильям}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williammckinley/| bet = Biography of William McKinley| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0Zp4hf?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williammckinley/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/mckinley| bet = William McKinley – Republican Party – 25th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0aWCAK?url=http://www.history.com/topics/william-mckinley#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=24| bet = William McKinley (January&nbsp;29, 1843 – September&nbsp;14,&nbsp;1901)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0bPGay?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=24#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1843—1901)</small> |[[4 марта]] [[1897]] |[[14 сентября]] [[1901]]<ref name="убит"/> |[[Республиканская партия (США)|Республиканец]] |[[Хобарт, Гаррет|Гаррет Хобарт]] <br>''Должность вакантна''<br>[[Рузвельт, Теодор|Теодор Рузвельт]] |{{Days between|day1=4|month1=3|year1=1897|day2=14|month2=9|year2=1901}} |- bgcolor = #FFB6B6 |'''26''' |[[Файл:Americana 1920 Theodore Roosevelt.jpg|50px]] |{{sortname|Теодор|Рузвельт|Рузвельт, Теодор}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/theodoreroosevelt/| bet = Biography of Theodore Roosevelt| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0c3jzk?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/theodoreroosevelt/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/teddyroosevelt| bet = Theodore Roosevelt – Republican, Bull Moose Party – 26th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0cjFrq?url=http://www.history.com/topics/theodore-roosevelt#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=25| bet = Theodore Roosevelt (October&nbsp;27, 1858 – January&nbsp;6,&nbsp;1919)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0dd4J6?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=25#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1858—1919)</small> |[[14 сентября]] [[1901]] |[[4 марта]] [[1909]] |[[Республиканская партия (США)|Республиканец]] | ''Должность вакантна'' <br>[[Фэрбенкс, Чарльз|Чарльз Фэрбенкс]] |{{Days between|day1=14|month1=9|year1=1901|day2=4|month2=3|year2=1909}} |- bgcolor = #FFB6B6 |'''27''' |[[Файл:William Howard Taft, Bain bw photo portrait, 1908.jpg|50px]] |{{sortname|Уильям|Тафт|Тафт, Уильям Говард}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamhowardtaft/| bet = Biography of William Howard Taft| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 13-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0eHXS3?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamhowardtaft/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/taft| bet = William Howard Taft – Republican Party – 27th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0exOuZ?url=http://www.history.com/topics/william-howard-taft#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=26| bet = William Howard Taft (September&nbsp;15, 1857 – March&nbsp;8,&nbsp;1930)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0foxkE?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=26#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1857—1930)</small> |[[4 марта]] [[1909]] |[[4 марта]] [[1913]] |[[Республиканская партия (США)|Республиканец]] |[[Шерман, Джеймс|Джеймс Шерман]] <br>''Должность вакантна'' |{{Days between|day1=4|month1=3|year1=1909|day2=4|month2=3|year2=1913}} |- bgcolor = #CCEFFF |'''28''' |[[Файл:Thomas Woodrow Wilson, Harris & Ewing bw photo portrait, 1919.jpg|50px]] |{{sortname|Вудро|Вильсон|Вильсон, Томас Вудро}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/woodrowwilson/| bet = Biography of Woodrow Wilson| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 13-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0gTJLP?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/woodrowwilson/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref name="history-6026">{{Web deregi | url = https://www.history.com/topics/us-presidents/woodrow-wilson| bet = Woodrow Wilson| til = en| jumıs = [[History (U.S. TV channel)|History]]| sáne = 2009-jıl 29-oktyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-dekabr | deadlink = no| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201127015645/https://www.history.com/topics/us-presidents/woodrow-wilson| arxivsáne = 2020-jıl 27-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=27| bet = Woodrow Wilson (December&nbsp;28, 1856 – February&nbsp;3,&nbsp;1924)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0i3VkD?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=27#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1856—1924)</small> |[[4 марта]] [[1913]] |[[4 марта]] [[1921]] |[[Демократическая партия (США)|Демократ]] |{{sortname|Томас|Маршалл|Маршалл, Томас Райли}} |{{Days between|day1=4|month1=3|year1=1913|day2=4|month2=3|year2=1921}} |- bgcolor = #FFB6B6 |'''29''' |[[Файл:Warren G Harding-Harris & Ewing.jpg|50px]] |{{sortname|Уоррен|Гардинг|Гардинг, Уоррен}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/warrenharding/| bet = Biography of Warren G. Harding| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0ihx4B?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/warrenharding/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref name="history-6026" /><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=28| bet = Warren G. Harding (November&nbsp;2, 1865 – August&nbsp;2,&nbsp;1923)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0kVnjC?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=28#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1865—1923)</small> |[[4 марта]] [[1921]] |[[2 августа]] [[1923]]<ref name="умер"/> |[[Республиканская партия (США)|Республиканец]] |{{sortname|Калвин|Кулидж|Кулидж, Джон Калвин}} |{{Days between|day1=4|month1=3|year1=1921|day2=2|month2=8|year2=1923}} |- bgcolor = #FFB6B6 |'''30''' |[[Файл:Calvin Coolidge (cropped & Greyscaled).png|50px]] |{{sortname|Калвин|Кулидж|Кулидж, Калвин}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/calvincoolidge/| bet = Biography of Calvin Coolidge| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 13-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0lAHv3?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/calvincoolidge/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref name="history-6026" /><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=29| bet = Calvin Coolidge (July&nbsp;4, 1872 – January&nbsp;5,&nbsp;1933)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX0nks1I?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=29#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1872—1933)</small> |[[2 августа]] [[1923]] |[[4 марта]] [[1929]] |[[Республиканская партия (США)|Республиканец]] | ''Должность вакантна'' <br>[[Дауэс, Чарльз|Чарльз Дауэс]] |{{Days between|day1=2|month1=8|year1=1923|day2=4|month2=3|year2=1929}} |- bgcolor = #FFB6B6 |'''31''' |[[Файл:President Hoover portrait.jpg|50px]] |{{sortname|Герберт|Гувер|Гувер, Герберт Кларк}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/herberthoover/| bet = Biography of Herbert Hoover| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 13-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5OeOaZ?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/herberthoover/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref name="history-6026" /><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=30| bet = Herbert Hoover (August&nbsp;10, 1874 – October&nbsp;20,&nbsp;1964)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5RTl1v?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=30#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1874—1964)</small> |[[4 марта]] [[1929]] |[[4 марта]] [[1933]] |[[Республиканская партия (США)|Республиканец]] |{{sortname|Чарльз|Кёртис|Кёртис, Чарльз}} |{{Days between|day1=4|month1=3|year1=1929|day2=4|month2=3|year2=1933}} |- bgcolor = #CCEFFF |'''32''' |[[Файл:FDR 1944 Color Portrait.jpg|50px]] |{{sortname|Франклин|Рузвельт|Рузвельт, Франклин Делано}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/franklindroosevelt/| bet = Biography of Franklin D. Roosevelt| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 20-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5SJJ3z?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/franklindroosevelt/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref name="history-6356">{{Web deregi | url = https://www.history.com/topics/us-presidents/franklin-d-roosevelt| bet = Franklin D. Roosevelt| til = en| jumıs = [[History (U.S. TV channel)|History]]| sáne = 2009-jıl 29-oktyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-dekabr | deadlink = no| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201206123250/https://www.history.com/topics/us-presidents/franklin-d-roosevelt| arxivsáne = 2020-jıl 6-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=31| bet = Franklin D. Roosevelt (January&nbsp;30, 1882 – April&nbsp;12,&nbsp;1945)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5Vf8Rr?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=31#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1882—1945)</small> |[[4 марта]] [[1933]] |[[12 апреля]] [[1945]]<ref name="умер"/> |[[Демократическая партия (США)|Демократ]] |[[Гарнер, Джон|Джон Гарнер]] <br>[[Уоллес, Генри Эгард|Генри Уоллес]] <br>[[Трумэн, Гарри|Гарри Трумэн]] |{{Days between|day1=4|month1=3|year1=1933|day2=12|month2=4|year2=1945}} |- bgcolor = #CCEFFF |'''33''' |[[Файл:TRUMAN 58-766-06 (cropped).jpg|50px]] |{{sortname|Гарри|Трумэн|Трумэн, Гарри}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/harrystruman/| bet = Biography of Harry S Truman| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5WND3h?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/harrystruman/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref name="history-6356" /><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=32| bet = Harry S Truman (May&nbsp;8, 1884 – December&nbsp;26,&nbsp;1972)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5X2OP7?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=32#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1884—1972)</small> |[[12 апреля]] [[1945]] |[[20 января]] [[1953]] |[[Демократическая партия (США)|Демократ]] | ''Должность вакантна'' <br>[[Баркли, Олбен|Олбен Баркли]] |{{Days between|day1=12|month1=4|year1=1945|day2=20|month2=1|year2=1953}} |- bgcolor = #FFB6B6 |'''34''' |[[Файл:Dwight D. Eisenhower, official photo portrait, May 29, 1959.jpg|50px]] |{{sortname|Дуайт|Эйзенхауэр|Эйзенхауэр, Дуайт Дэвид}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/dwightdeisenhower/| bet = Biography of Dwight D. Eisenhower| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5Xh5aq?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/dwightdeisenhower/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/eisenhower| bet = Dwight D. Eisenhower – Democratic Party – 34th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090227201614/http://www.history.com/presidents/eisenhower#| arxivsáne = 2009-jıl 27-fevral | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=33| bet = Dwight D. Eisenhower (October&nbsp;14, 1890 – March&nbsp;28,&nbsp;1969)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5b1ZOe?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=33#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1890—1969)</small> |[[20 января]] [[1953]] |[[20 января]] [[1961]] |[[Республиканская партия (США)|Республиканец]] |{{sortname|Ричард|Никсон|Никсон, Ричард Милхауз}} |{{Days between|day1=20|month1=1|year1=1953|day2=20|month2=1|year2=1961}} |- bgcolor = #CCEFFF |'''35''' |[[Файл:John F. Kennedy, White House color photo portrait.jpg|50px]] |{{sortname|Джон|Кеннеди|Кеннеди, Джон Фицджеральд}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnfkennedy/| bet = Biography of John F. Kennedy| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5bgtaK?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/johnfkennedy/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref name="history-4142">{{Web deregi | url = https://www.history.com/topics/us-presidents/john-f-kennedy| bet = John F. Kennedy| til = en| jumıs = [[History (U.S. TV channel)|History]]| sáne = 2009-jıl 29-oktyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-dekabr | deadlink = no| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201207133212/https://www.history.com/topics/us-presidents/john-f-kennedy| arxivsáne = 2020-jıl 7-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=34| bet = John F. Kennedy (May&nbsp;29, 1917 – November&nbsp;22,&nbsp;1963)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5eWrya?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=34#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1917—1963)</small> |[[20 января]] [[1961]] |[[22 ноября]] [[1963]]<ref name="убит"/> |[[Демократическая партия (США)|Демократ]] |{{sortname|Линдон|Джонсон|Джонсон, Линдон Бэйнс}} |{{Days between|day1=20|month1=1|year1=1961|day2=22|month2=11|year2=1963}} |- bgcolor = #CCEFFF |'''36''' |[[Файл:37 Lyndon Johnson 3x4.jpg|50px]] |{{sortname|Линдон|Джонсон|Джонсон, Линдон Бейнс}}<ref name="history-4142" /><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=35| bet = Lyndon B. Johnson (August&nbsp;27, 1908 – January&nbsp;22,&nbsp;1973)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5fBxbG?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=35#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1908—1973)</small> |[[22 ноября]] [[1963]] |[[20 января]] [[1969]] |[[Демократическая партия (США)|Демократ]] | ''Должность вакантна'' <br>[[Хамфри, Хьюберт|Хьюберт Хамфри]] |{{Days between|day1=22|month1=11|year1=1963|day2=20|month2=1|year2=1969}} |- bgcolor = #FFB6B6 |'''37''' |[[Файл:Nixon Official Presidential Portrait, 07-08-1971.jpg|50px]] |{{sortname|Ричард|Никсон|Никсон, Ричард Милхауз}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/richardnixon/| bet = Richard M. Nixon| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5fptCn?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/richardnixon/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/nixon| bet = Richard Nixon – Republican Party – 37th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5gVPbk?url=http://www.history.com/topics/richard-m-nixon#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=36| bet = Richard M. Nixon (January&nbsp;9, 1913 – April&nbsp;22,&nbsp;1994)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5hThSH?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=36#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1913—1994)</small> |[[20 января]] [[1969]] |[[9 августа]] [[1974]]<ref name="отставка">Ушёл в отставку.</ref> |[[Республиканская партия (США)|Республиканец]] |[[Агню, Спиро|Спиро Агню]] <br>''Должность вакантна'' <br>[[Форд, Джеральд Рудольф|Джеральд Форд]] |{{Days between|day1=20|month1=1|year1=1969|day2=9|month2=8|year2=1974}} |- bgcolor = #FFB6B6 |'''38''' |[[Файл:Gerald Ford.jpg|50px]] |{{sortname|Джеральд|Форд|Форд, Джеральд Рудольф}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/geraldford/| bet = Biography of Gerald R. Ford| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5i8Iew?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/geraldford/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref name="history-4247">{{Web deregi | url = https://www.history.com/topics/us-presidents/gerald-r-ford| bet = Gerald Ford| til = en| jumıs = [[History (U.S. TV channel)|History]]| sáne = 2009-jıl 9-noyabr | qaralǵan sáne = 2020-jıl 10-dekabr | deadlink = no| arxivurl = https://web.archive.org/web/20201207203122/https://www.history.com/topics/us-presidents/gerald-r-ford| arxivsáne = 2020-jıl 7-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=37| bet = Gerald R. Ford (July&nbsp;14, 1913 – December&nbsp;26,&nbsp;2006)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5jkj77?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=37#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1913—2006)</small> |[[9 августа]] [[1974]] |[[20 января]] [[1977]] |[[Республиканская партия (США)|Республиканец]] | ''Должность вакантна'' <br>[[Рокфеллер, Нельсон|Нельсон Рокфеллер]] |{{Days between|day1=9|month1=8|year1=1974|day2=20|month2=1|year2=1977}} |- bgcolor = #CCEFFF |'''39''' |[[Файл:JimmyCarterPortrait2.jpg|50px]] |{{sortname|Джимми|Картер|Картер, Джеймс Эрл}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jimmycarter| bet = Biography of Jimmy Carter| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5kYf3A?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/jimmycarter#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref name="history-4247" /><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=38| bet = Jimmy Carter (October&nbsp;1, 1924&nbsp;– )| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5lCs4l?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=38#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(род. 1924)</small> |[[20 января]] [[1977]] |[[20 января]] [[1981]] |[[Демократическая партия (США)|Демократ]] |{{sortname|Уолтер|Мондейл|Мондейл, Уолтер}} |{{Days between|day1=20|month1=1|year1=1977|day2=20|month2=1|year2=1981}} |- bgcolor = #FFB6B6 |'''40''' |[[Файл:Ronald Reagan 1981 presidential portrait.jpg|50px]] |{{sortname|Рональд|Рейган|Рейган, Рональд}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/ronaldreagan/| bet = Biography of Ronald Reagan| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2008-jıl 25-iyun | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5m1L2U?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/ronaldreagan/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref name="history-4247" /><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=39| bet = Ronald Reagan (February&nbsp;6, 1911 – June&nbsp;5,&nbsp;2004)| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5mg2Dh?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=39#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1911—2004)</small> |[[20 января]] [[1981]] |[[20 января]] [[1989]] |[[Республиканская партия (США)|Республиканец]] |{{sortname|Джордж|Буш — старший|Буш, Джордж Герберт Уокер}} |{{Days between|day1=20|month1=1|year1=1981|day2=20|month2=1|year2=1989}} |- bgcolor = #FFB6B6 |'''41''' |[[Файл:George H. W. Bush, President of the United States, 1989 official portrait (cropped).jpg|50px]] |{{sortname|Джордж Герберт Уокер|Буш|Буш, Джордж Герберт Уокер}} («Джордж Буш — старший»)<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgehwbush/| bet = Biography of George Herbert Walker Bush| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5nLY6D?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgehwbush/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/georgebush| bet = George H. W. Bush – Republican Party – 41st President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5o2ZZs?url=http://www.history.com/topics/george-bush#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=40| bet = George Bush (June&nbsp;12, 1924&nbsp;– )| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5oy2SO?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=40#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(1924—2018)</small> |[[20 января]] [[1989]] |[[20 января]] [[1993]] |[[Республиканская партия (США)|Республиканец]] |{{sortname|Дэн|Куэйл|Куэйл, Джеймс Дэнфорт}} |{{Days between|day1=20|month1=1|year1=1989|day2=20|month2=1|year2=1993}} |- bgcolor = #CCEFFF |'''42''' |[[Файл:Bill Clinton.jpg|50px]] |{{sortname|Билл|Клинтон|Клинтон, Уильям Джефферсон}}<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamjclinton/| bet = Biography of William J. Clinton| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 12-mart | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5pcMVN?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/williamjclinton/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/billclinton| bet = Bill Clinton – Democratic Party – 42nd President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5qITYX?url=http://www.history.com/topics/bill-clinton#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=41| bet = Bill Clinton (August&nbsp;19, 1946&nbsp;– )| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5rD3KE?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=41#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(род. 1946)</small> |[[20 января]] [[1993]] |[[20 января]] [[2001]] |[[Демократическая партия (США)|Демократ]] |{{sortname|Альберт|Гор|Гор, Альберт}} |{{Days between|day1=20|month1=1|year1=1993|day2=20|month2=1|year2=2001}} |- bgcolor = #FFB6B6 |'''43''' |[[Файл:George-W-Bush.jpeg|50px]] |{{sortname|Джордж Уокер|Буш|Буш, Джордж Уокер}} («Джордж Буш — младший»)<ref>{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgewbush/| bet = Biography of President George W. Bush| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | sáne = 2007-jıl 25-fevral | baspaxana = Whitehouse.gov| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5rsSRR?url=http://www.whitehouse.gov/about/presidents/georgewbush/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/georgewbush| bet = George W. Bush – Republican Party – 43rd President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5sY9V2?url=http://www.history.com/topics/george-w-bush#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=42| bet = George W. Bush (July&nbsp;6, 1946&nbsp;– )| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5tTlzq?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=42#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(род. 1946)</small> |[[20 января]] [[2001]] |[[20 января]] [[2009]] |[[Республиканская партия (США)|Республиканец]] |{{sortname|Дик|Чейни|Чейни, Ричард}} |{{Days between|day1=20|month1=1|year1=2001|day2=20|month2=1|year2=2009}} |- bgcolor = #CCEFFF |'''44''' |[[Файл:President Barack Obama (cropped).jpg|50px]] |{{sortname|Барак|Обама|Обама, Барак Хусейн}}<ref name="whouseobama">{{Web deregi | url = http://www.whitehouse.gov/administration/president_obama/| bet = President Barack Obama| qaralǵan sáne = 2009-jıl 20-yanvar | baspaxana = Whitehouse.gov| sáne = 2009-jıl 20-yanvar | arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5u88FA?url=http://www.whitehouse.gov/administration/president-obama/#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.history.com/presidents/obama| bet = Barack Obama – Democratic Party – 44th President – American Presidents| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | baspaxana = [[History (U.S. TV channel)|History]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5uqsiY?url=http://www.history.com/topics/barack-obama#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = yes}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=43| bet = Barack Obama (August&nbsp;4, 1961&nbsp;– )| qaralǵan sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = American Presidents: Life Portrait| baspaxana = [[C-SPAN]]| arxivurl = https://www.webcitation.org/6HX5vlQeP?url=http://americanpresidents.org/presidents/president.asp?PresidentNumber=43#| arxivsáne = 2013-jıl 21-iyun | deadlink = no}}</ref> <small>(род. 1961)</small> |[[20 января]] [[2009]] |[[20 января]] [[2017]] |[[Демократическая партия (США)|Демократ]] |{{sortname|Джо|Байден|Байден, Джо}} |{{Days between|day1=20|month1=1|year1=2009|day2=20|month2=1|year2=2017}} |- bgcolor = #FFB6B6 |'''45''' |[[Файл:Donald Trump official portrait (cropped).jpg|50px]] |{{sortname|Дональд|Трамп|Трамп, Дональд}} <small>(род. 1946)</small> |[[20 января]] [[2017]] |[[20 января]] [[2021]] |[[Республиканская партия (США)|Республиканец]] |{{sortname|Майк|Пенс|Пенс, Майк}} |{{Days between|day1=20|month1=1|year1=2017|day2=20|month2=1|year2=2021}} |- bgcolor = #CCEFFF |'''46''' |[[Fayl:Joe Biden presidential portrait (cropped).jpg|50px]] |{{sortname|Джо|Байден|Байден, Джо}} <small>(род. 1942)</small> |[[20 января]] [[2021]] |[[20 января]] [[2025]] |[[Демократическая партия (США)|Демократ]] |{{sortname|Камала|Харрис|Харрис, Камала}} |{{age in days|2021|1|20}} |- bgcolor = #CCEFFF |} nan072sb6huyswr20zl5q5kdv4qn0uy 0 20824 266007 213202 2026-08-15T18:30:23Z Bekan88 11311 266007 wikitext text/x-wiki '''Google Docs''' – [[Google]] kompaniyası tárepinen usınılǵan biypul [[Google Docs Editors]] jıynaǵınıń bir bólegi bolıp, veb-ke tiykarlangan '''[[tekst processorı]].''' Google Docs internet-brauzer arqalı veb-ke tiykarlangan qollanba retinde qoljetimli bolıp, [[Android]] hám [[IOS|iOS]]-ta mobil qollanıwǵa hám Google-diń ChromeOS-ta jumıs stolı qollanbası retinde paydalanıwǵa imkaniyat beredi. Google Docs [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardıń]] real waqıtta paydalanıwshılar menen birgelikde onlayn hújjetler jaratıw hám redaktorlaw uqıplıǵına iye<ref>{{Web deregi | url = https://support.google.com/docs/answer/190843?hl=en&ref_topic=9045930| bet = Find what's changed in a file - Computer - Google Docs Editors Help| jumıs = support.google.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 7-may }}</ref>. Redaktorlardı qayta islewdi jasawshı paydalanıwshı tárepinen qadaǵalanıp, ózgerislerdi kórsetetuǵın dúzetiw jurnalı bar. Redaktor poziciyası redaktorǵa tán bolǵan reńi hám kursor menen belgilengen bolıp, ruqsatlar sisteması paydalanıwshılardıń ne isley alıwın basqaradı. Jańalanıwlar [[Mashinalıq oqıtıw|mashinalıq oqıtıwdı]] paydalanatuǵın imkaniyatlardı engizdi, onıń ishinde hújjet mazmunına tiykarlanǵan izlew nátiyjelerin usınatuǵın "Explore" (Izertlew) hám paydalanıwshılardıń basqa paydalanıwshılar wazıypaların tayınlawına imkaniyat beretuǵın "Action items" (Háreket elementlerin) kóbirek kirgizdi<ref>{{Web deregi | url = https://support.google.com/docs/answer/2481802| bet = See and use suggested content in a document - Computer - Google Docs Editors Help| jumıs = support.google.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-yanvar }}</ref>. Google Docs standart OpenDocument formatında hámde Rich text formatında, ápiwayı [[Unicode]] teksti, ziplengen [[HTML]] hám [[Microsoft Word]] formatlarında hújjetlerdi ashıwdı hám saqlawdı qollaydı. PDF hám [[EPUB]] formatlarına eksport etiw ámelge asırılǵan. == Tariyxı == Google Docs Upstartle [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiyinat]] kompaniyası tárepinen jaratılǵan hám 2005-jıl avgustta iske túsirilgen Writely veb tiykarındaǵı tekstli processordan kelip shıqqan<ref>{{Web deregi | url = http://emilychang.com/ehub/app/ehub-interviews-writely/| bet = eHub Interviews Writely| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110722190058/http://emilychang.com/ehub/app/ehub-interviews-writely/| arxivsáne = 2011-jıl 22-iyul | avtor = Chang| at = Emily| sáne = 2005-jıl 5-oktyabr | baspaxana = eHub| qaralǵan sáne = 2016-jıl 29-oktyabr }}</ref><ref name=":1" /> Ol sol gezdegi jańa [[Ajax (programmalastırıw)|Ajax]] texnologiyası menen "contentEditable" HTML imkaniyatın sınap, baǵdarlamashılar Sem Shillyans, Stiv Nyuman hám Klawdiya Karpenterdiń tájiriybesi retinde baslandı.<ref name=":1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2013/7/3/4484000/sam-schillace-interview-google-docs-creator-box| bet = Google Docs began as a hacked together experiment, says creator| avtor = Hamburger| at = Ellis| sáne = 2013-jıl 3-iyul | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-iyun }}</ref>. 2006-jıl 9 martta Google Upstartle-di satıp alǵanın járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2006/03/09/google-acquires-online-word-processor-writely/| bet = Google acquires online word processor, Writely| avtor = Marshall| at = Matt| sáne = 2006-jıl 9-mart | jumıs = [[VentureBeat]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/its-official-google-acquires-writely/| bet = It's official: Google acquires Writely| avtor = Hinchcliffe| at = Dion| sáne = 2006-jıl 9-mart | jumıs = [[ZDNet]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-iyun }}</ref>. 2009-jıl iyulda Google Google Docs-ten beta sınaq statusın alıp tasladı<ref>{{Web deregi | url = https://googleblog.blogspot.no/2009/07/google-apps-is-out-of-beta-yes-really.html| bet = Google Apps is out of beta (yes, really)| avtor = Glotzbach| at = Matthew| sáne = 2009-jıl 7-iyul | jumıs = Official Google Blog| qaralǵan sáne = 2016-jıl 30-oktyabr }}</ref>. 2010-jıl mart ayında Google DocVerse onlayn hújjet penen jumıs isleytuǵın kompaniyanı satıp aldı.  DocVerse bir neshe [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] [[Microsoft Excel|Excel]] hám [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]] sıyaqlı basqa [[Microsoft Office]] formatları sıyaqlı [[Microsoft Word]] hújjetlerinde tarmaqta birlesip jumıs islewge imkaniyat berdi<ref>{{Web deregi | url = http://phandroid.com/2010/03/05/google-buys-docverse-for-office-collaboration-chrome-android-wave-implications/| bet = Google Buys DocVerse For Office Collaboration: Chrome, Android & Wave Implications?| avtor = Jackson| at = Rob| sáne = 2010-jıl 5-mart | jumıs = Phandroid| qaralǵan sáne = 2016-jıl 20-oktyabr }}</ref>. DocVerse tiykarındaǵı jaqsılawlar 2010-jıl aprelde járiyalanıp, ámeliyatqa engizildi<ref>{{Web deregi | url = https://drive.googleblog.com/2010/04/a-rebuilt-more-real-time-google.html| bet = A rebuilt, more real-time Google documents| avtor = Belomestnykh| at = Olga| sáne = 2010-jıl 15-aprel | jumıs = Google Drive Blog| qaralǵan sáne = 2016-jıl 30-oktyabr }}</ref>. <ref>{{Web deregi | url = https://googleblog.blogspot.no/2012/06/google-quickoffice-get-more-done.html| bet = Google + Quickoffice = get more done anytime, anywhere| avtor = Warren| at = Alan| sáne = 2012-jıl 5-iyun | jumıs = Official Google Blog| qaralǵan sáne = 2016-jıl 30-oktyabr }}</ref> 2012-jıl oktyabrde Google Google Drive ónimleriniń atın ózgertti, al Google Documents Google Docs boldı. Sol waqıtta Google Chrome App Google Docs, Google Sheets hám Google Slides versiyaları shıǵarıldı, olarda Chrome-niıń jańa tab betinde atalǵan xızmetke qısqa jollardı berdi<ref>{{Web deregi | url = https://thenextweb.com/google/2012/10/23/google-drive-apps-renamed-docs-sheets-and-slides-now-available-in-the-chrome-web-store/| bet = Google Drive apps renamed "Docs, Sheets and Slides", now available in the Chrome Web Store| avtor = Sawers| at = Paul| sáne = 2012-jıl 23-oktyabr | jumıs = The Next Web| qaralǵan sáne = 2016-jıl 30-oktyabr }}</ref>. 2019-jıl fevral ayında Google Docs-ta grammatika usınısların járiyaladı, olardıń imla tekseriwin mashinalıq awdarma texnikaların paydalanıp qıyın grammatikalıq qáteliklerdi tekseriwdi keńeytti<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/anthonykarcz/2019/02/26/google-docs-update-brings-grammar-checking-to-g-suite/| bet = Google Docs Update Brings Grammar Checking To G Suite| avtor = Karcz| at = Anthony| til = en| jumıs = Forbes| qaralǵan sáne = 2019-jıl 3-mart }}</ref>. 2023-jıl mart ayında Google Docs, Slides hám Sheets penen birge jańa UI temasın kirgizdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.androidpolice.com/google-docs-and-drive-ui-refresh/| bet = Material You for Google Docs and Drive on the web is rolling out| avtor = Bonggolto| at = Jay| sáne = 2023-jıl 7-mart | jumıs = Android Police}}</ref>. == Platformalar == Google Docs Google Chrome, Firefox, Microsoft Edge hám Safari internet-brauzerlerinde qollap-quwatlanatuǵın veb-baǵdarlama retinde qoljetimli<ref>{{Web deregi | url = https://support.google.com/docs/answer/2375082| bet = System requirements and browsers| jumıs = Docs editors Help| baspaxana = Google Inc.| qaralǵan sáne = 2016-jıl 16-dekabr }}</ref>. Paydalanıwshılar Google Drive veb-saytı arqalı barlıq Docs-qa, sonday-aq basqa da fayllarǵa birgelikde kiriw imkaniyatına iye. 2014-jıl iyun ayında Google tek ǵana xızmet penen jaratılǵan fayllarǵa iye bolǵan Docs ushın arnawlı veb-sayttıń bas betin shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://gsuiteupdates.googleblog.com/2014/06/dedicated-desktop-home-pages-for-google.html| bet = Dedicated desktop home pages for Google Docs, Sheets & Slides| sáne = 2014-jıl 25-iyun | jumıs = G Suite Updates| qaralǵan sáne = 2016-jıl 16-dekabr }}</ref>. 2014-jılı Google [[Android]] hám [[IOS|iOS]] mobil operaciyalıq sistemalarında Doc ushın arnawlı mobil qosımshanı iske qostı<ref>{{Web deregi | url = https://googleblog.blogspot.com/2014/04/new-mobile-apps-for-docs-sheets-and.html| bet = New mobile apps for Docs, Sheets and Slides—work offline and on the go| avtor = Levee| at = Brian| sáne = 2014-jıl 30-aprel | jumıs = Official Google Blog| qaralǵan sáne = 2016-jıl 16-dekabr }}</ref><ref name="June 2014 updates">{{Web deregi | url = https://drive.googleblog.com/2014/06/newdocssheetsslides.html| bet = Work with any file; on any device/ any time with new Docs, Sheets, and Slides| avtor = Tabone| at = Ryan| sáne = 2014-jıl 25-iyun | jumıs = Google Drive Blog| qaralǵan sáne = 2016-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://gsuiteupdates.googleblog.com/2014/08/new-google-slides-docs-and-sheets-apps.html| bet = New Google Slides, Docs, and Sheets apps for iOS| sáne = 2014-jıl 25-avgust | jumıs = G Suite Updates| qaralǵan sáne = 2016-jıl 16-dekabr }}</ref>. Docs mobil veb-saytı 2015-jılı «ápiwayı, birgelki» interfeys penen jańalandı hám paydalanıwshılar fayllardı mobil veb-saytlar arqalı oqıy alatuǵın bolsa, redaktorlawǵa háreket etetuǵın paydalanıwshılar arnawlı mobil qosımshaǵa qayta baǵdarlanadı, usılayınsha mobildi vebte redaktorlawǵa imkaniyat bermeydi<ref>{{Web deregi | url = https://gsuiteupdates.googleblog.com/2015/07/a-new-look-for-google-docs-sheets-and.html| bet = A new look for the Google Docs, Sheets, and Slides viewers on the mobile web| sáne = 2015-jıl 27-iyul | jumıs = G Suite Updates| qaralǵan sáne = 2016-jıl 16-dekabr }}</ref>. == Ózgeshelikler == === Redaktorlaw === ==== Birlesip islew hám qayta qarap kóriw tariyxı ==== [[Fayl:Student_Research_using_Google_Docs_Essay_Editing.webp|nobaý|Google Docs-ta birlesip redaktorlaw hújjetler hám esseler ushın paydalı bolıwı múmkin.]] Google Docs hám Google Drive jıynaǵındaǵı basqa da qollanıwlar real waqıtta hújjetlerdi birlesip redaktorlaw quralı bolıp xızmet etedi. Hújjetlerdi bir neshe paydalanıwshılar tárepinen bir waqıtta bólisiwge, ashıwǵa hám redaktorlawǵa imkaniyat bolıp, paydalanıwshılar basqa birge islesiwshiler redaktorlaǵanda simvollar boyınsha  ózgerislerdi kóre aladı. Ózgerisler avtomat túrde Google serverlerinde saqlanadı hám burınǵı qayta islewlerdi qarap shıǵıw hám qaytarıw ushın avtomat túrde qayta kóriw tariyxı saqlanadı<ref>{{Web deregi | url = https://support.google.com/docs/answer/190843| bet = See the history of changes made to a file| jumıs = Docs editors Help| baspaxana = Google Inc.| qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-fevral }}</ref>. Túrli paydalanıwshılardan bir waqıtta bolǵan redaktorlardı sheshiw ushın Google Docs Jupiter algoritmine tiykarlanǵan operacion transformaciya usılın paydalanadı, bunda hújjet ózgerisler diziminde saqlanadı<ref>{{Web deregi | url = https://drive.googleblog.com/2010/09/whats-different-about-new-google-docs_22.html| bet = What's different about the new Google Docs: Conflict resolution| avtor = Day-Richter| at = John| sáne = 2010-jıl 22-sentyabr | til = en| jumıs = Google Drive Blog| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-iyun }}</ref>. Redaktordıń aǵımdaǵı ornı redaktorǵa tán bolǵan túsi/kursorı menen kórsetilgen bolıp, eger basqa bir redaktor hújjettiń sol bólimin qarap bolǵan bolsa, olardıń ózgerislerdi júz bergen waqtında kóre alıwı múmkin. Bir tárepli chat funkciyası sherikleslerge redaktorlawlar haqqında talqılawǵa imkaniyat beredi. Qayta kóriw tariyxı (dúzetiw jurnalı) paydalanıwshılardıń hújjetke islengen tolıqtırıwlardı qarap shıǵıwǵa imkaniyat beredi, bunda hárbir avtor reńi boyınsha ajıratıladı. Tek ǵana jańasındaǵı qayta kóriwlerdi salıstırıwǵa uqıplı bolıp, paydalanıwshılar qayta kóriwlerdiń qansha tez-tez saqlanıwın basqara almaydı. Fayllar paydalanıwshınıń lokal kompyuterine hár túrli formatlarda (ODF, HTML, PDF, RTF, Text, Office Open XML) eksportlawǵa boladı. === Fayllar === ==== Qollaytuǵın fayl formatları ==== * Formatlanǵan tekst hújjetleri ushın: OpenDocument, Rich text format, ziplengen HTML, Yunikodlı ápiwayı tekst, Microsoft Word<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://thegoodocs.com/tutorials/post-how-to-open-a-word-document-in-google-docs.php| bet = Work with MS Word| at = | jumıs = TheGooDocs| qaralǵan sáne = 2022-jıl 1-fevral }}</ref>. ==== Fayl sheklewleri ==== Kiritiletuǵın fayl ólshemleri, ulıwma hújjet uzınlıǵı hám ólshemleri tómende kórsetilgen<ref>{{Web deregi | url = https://support.google.com/drive/answer/37603| bet = Files you can store in Google Drive| jumıs = Drive Help| baspaxana = Google Inc.| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://support.google.com/docs/answer/97447| bet = Insert or delete images or videos| jumıs = Docs editors Help| baspaxana = Google Inc.| qaralǵan sáne = 2016-jıl 22-oktyabr }}</ref>: * Betlerdiń sanına yamasa shrift ólshemine qaramastan 1,02 million belgige shekem. .gdoc (Docs) formatına túrlendirilgen hújjet faylları 50 MB-tan úlken bolmawı kerek. Kirgizilgen súwretler 50 MB-tan úlken bolmawı kerek hám .jpg, .png yamasa .gif formatında bolıwı kerek. === Google Workspace === Google Docs hám Google Docs Editors jıynaǵı jeke tulǵalar tárepinen paydalanıw ushın biypul bolıp, biraq sonıń menen birge Google-diń bizneske tiykarlanǵan Google Workspace-tiń bir bólegi bolıp ta usınıladı, ol aylıq abonement tólengende qosımsha bizneske tiykarlanǵan funkciyalarǵa qoljetimli<ref>{{Web deregi | url = https://gsuite.google.com/pricing.html| bet = G Suite - Choose a Plan| qaralǵan sáne = 2016-jıl 30-oktyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ j8ut6qlh8o594n7ngkdf7ofy3jeh6wj 0 21147 266018 213254 2026-08-15T18:41:14Z Bekan88 11311 266018 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Wikipedia_homepage_on_a_large_Android_phone,_2015-04-16.jpg|nobaý|Inglis Vikipediyasınıń Bas betin kórsetip turǵan - Nexus 6, [[Android]] smartfonı]] '''Smartfon''', kóbinese ápiwayı '''telefon''' dep atalatuǵın, dástúrli [[mobil telefon]]nıń funkcionallıǵın joqarı esaplaw múmkinshilikleri menen biriktiretuǵın mobil qurılma. Ol ádette sensorlı ekran interfeysine iye bolıp, paydalanıwshılarǵa veb-brawzing, elektron pochta hám [[sociallıq media]] sıyaqlı keń kólemli qosımshalar hám xızmetlerge, sonday-aq [[multimedia]] oynatıw hám translyaciyalawǵa kiriw imkaniyatın beredi. Smartfonlarda qurılǵan kameralar, GPS navigaciya hám dawıslı qońırawlar, tekst xabarları hám internetke tiykarlanǵan xabar almasıw qosımshaların qosqanda, hár qıylı baylanıs usıllarına qollaw bar. Smartfonlar ózleriniń joqarı texnikalıq múmkinshilikleri hám keń kólemli [[mobil operaciyalıq sistema]]ları, [[Internet|internetke]] kiriw, biznes qosımshaları, mobil tólemler hám [[muzıka]], video, oyınlar, [[radio]] hám [[Televideniye|televidenie]] kiretuǵın multimedia funkcionallıǵı menen eski dizayndaǵı funkcional telefonlardan ózgeshelenedi. Smartfonlar ádette bir neshe metal-oksid-yarımótkizgish (MOS) integral sxema (IC) chiplerin óz ishine aladı, aldın ala ornatılǵan hám úshinshi tárep [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiyinlewi]] paydalana alatuǵın hár qıylı sensorlardı (máselen, magnitometr, jaqınlıq sensorı, barometr, giroskop, akselerometr hám basqalardı) óz ishine aladı hám hár qıylı sımsız baylanıs protokolların (LTE, 5G NR, Wi-Fi, Bluetooth hám sputnik navigaciyası sıyaqlı) qollaydı. 2020-jıllardıń ortasında smartfon óndiriwshileri isenimli uyalı tarmaq bolmaǵan shet aymaqlarda paydalanıw ushın qurılmalarǵa sputnik arqalı xabar almasıw baylanısın hám sputnik arqalı ayrısha jaǵday xızmetlerin biriktire basladı. 2000-jıllardıń aqırında [[IPhone|iPhone]]-nıń ósip baratırǵan ataqlılıǵınan keyin, smartfonlardıń kópshiligi fizikalıq klaviaturalar ornına kóp tiyiwdi qollaytuǵın úlken, sıyımlı sensorlı ekranları bar juqa, taqta tárizli formalarǵa iye boldı. Házirgi zaman smartfonlarınıń kópshiligi paydalanıwshılarǵa oraylastırılǵan qosımshalar dúkanınan qosımsha [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalardı]] júklep alıw yaki satıp alıw múmkinshiligine iye. Olar kóbinese bult saqlawı hám bult sinxronizaciyasın, sonday-aq virtual járdemshilerdi qollaydı. Smartfonlar kóp jaǵdayda jeke cifrlı járdemshi (PDA) qurılmaların, qol/alaqan ólshemli kompyuterlerdi, kóshpeli media pleerlerdi (PMP)<ref name="Tom's Hardware">{{Web deregi | url = http://www.tomshardware.com/news/Smartphones-iPod-MP3-Players-Sales,20062.html| bet = Smartphones Heavily Decrease Sales of iPod, MP3 Players| avtor = Islam| at = Zak| sáne = 2012-jıl 30-dekabr | til = en-US| jumıs = Tom's Hardware| qaralǵan sáne = 2013-jıl 3-may }}</ref>, obyektke alıp súwretke túsiriw kameraların, videokameralardı hám, az dárejede, qol video oyın konsollerin, elektron kitap oqıw qurılmaların, qalta kalkulyatorların hám GPS baqlaw qurılmaların almastırdı. 2010-jıllardıń basınan baslap, jaqsılanǵan [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiyinlew]] hám tezirek sımsız baylanıs (LTE hám keyinirek 5G NR sıyaqlı standartlar sebepli) smartfon industriyasınıń ósiwin kúsheytti. 2014-jıldan baslap dúnya júzi boyınsha hár jılı bir milliardtan aslam smartfon satıladı. Tek 2019-jıldıń ózinde dúnya júzi boyınsha 1,54 milliard smartfon jetkerip berildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/263437/global-smartphone-sales-to-end-users-since-2007/| bet = Smartphone sales worldwide 2007-2022| til = en| jumıs = Statista| qaralǵan sáne = 2024-jıl 24-yanvar }}</ref>. 2020-jılǵa kelip dúnya xalqınıń 75,05 procenti smartfon paydalanıwshıları boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/topics/840/smartphones/#topicOverview| bet = Topic: Smartphones}}</ref>. == Tariyxı == Dáslepki smartfonlar tiykarınan kárxana bazarına baǵdarlanǵan bolıp, óz aldına jumıs isleytuǵın PDA qurılmalarınıń funkcionallıǵın uyalı telefoniya menen baylanıstırıwǵa háreket etti, biraq olardıń úlken forması, qısqa batareya ómiri, áste analog uyalı tarmaqları hám sımsız maǵlıwmat xızmetleriniń jetilmegenligi sebepli sheklengen edi. Bul máseleler aqırında MOS tranzistorlarınıń eksponencial masshtablaw hám miniatyurizaciyası arqalı submikron dárejesine shekem (Mur nızamı), jaqsılanǵan litiy-ion batareyası, tezirek cifrlı mobil maǵlıwmat tarmaqları (Edxolm nızamı) hám mobil qurılma ekosistemalarınıń maǵlıwmat jetkerip beriwshilerden ǵárezsiz rawajlanıwına múmkinshilik beretuǵın kóbirek jetilisken programmalıq támiyinlew platformaları arqalı sheshildi. 2000-jıllarda NTT DoCoMo kompaniyasınıń i-mode platforması, BlackBerry, [[Nokia]] kompaniyasınıń Symbian platforması hám Windows Mobile bazarda orın ala basladı, modeller kóbinese QWERTY klaviaturaları yaki qarsılıqlı sensorlı ekran kirgiziwi menen ajıralıp turdı hám push email hám sımsız internetke kiriw imkaniyatına itibar qarattı. === Dáslepki qurılma === [[Fayl:IBM_Simon_Personal_Communicator.png|nobaý|IBM Simon hám zaryadlaw bazası (1994)<ref>{{Web deregi | url = https://smartphones.gadgethacks.com/news/from-backpack-transceiver-smartphone-visual-history-mobile-phone-0127134/| bet = From Backpack Transceiver to Smartphone: A Visual History of the Mobile Phone| avtor = Meyers| at = Justin| sáne = 2011-jıl 5-may | jumıs = Gadget Hacks| qaralǵan sáne = 2022-jıl 28-iyun }}</ref>]] 1990-jıllardıń basında [[IBM]] injeneri Frank Kanova chip hám sımsız texnologiyanıń qol qurılmalarında qollanıw ushın jeterli dárejede kishireyip atırǵanın túsindi. "Smartfon" dep durıs atalıwı múmkin bolǵan birinshi kommerciyalıq jaqtan jetilisken qurılma 1992-jılı Kanova tárepinen IBM kompaniyasında islep shıǵarılǵan "Angler" dep atalǵan prototip sıpatında baslandı hám sol jıldıń noyabr ayında COMDEX kompyuter sanaatı kórgizbesinde kórsetildi<ref>{{Web deregi | url = http://www.businessweek.com/articles/2012-06-29/before-iphone-and-android-came-simon-the-first-smartphone| bet = Before IPhone and Android Came Simon, the First Smartphones| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120701034025/http://www.businessweek.com/articles/2012-06-29/before-iphone-and-android-came-simon-the-first-smartphone| arxivsáne = 2012-jıl 1-iyul | avtor = Sager| at = Ira| sáne = 2012-jıl 29-iyun | jumıs = Bloomberg Businessweek| baspaxana = Bloomberg L.P| qaralǵan sáne = 2012-jıl 30-iyun | citata = Simon was the first smartphone. Twenty years ago, it envisioned our app-happy mobile lives, squeezing the features of a cell phone, pager, fax machine, and computer into an 18-ounce black brick.}}</ref>. Jetilistirilgen versiyası 1994-jılı BellSouth tárepinen Simon Personal Communicator atı menen tutınıwshılarǵa usınıldı. Uyalı qońırawlardı ámelge asırıw hám qabıllawdan tısqarı, sensorlı ekranlı Simon faksler hám elektron xatlardı jibere hám qabıllay alatuǵın edi. Onıń quramına mánzil kitapshası, kalendar, ushırasıwlar kestesi, kalkulyator, dúnya waqıt saatı hám bloknot, sonday-aq kartlar, birja esabatları hám jańalıqlar sıyaqlı basqa da kórnekli mobil qosımshalar kirdi. IBM Simon Mitsubishi Electric tárepinen islep shıǵarıldı, ol óziniń [[Mobil telefon|uyalı radio]] texnologiyaları menen funkciyalardı biriktirdi<ref>{{Cite book|last=Jin|first=Dal Yong|title=Smartland Korea: Mobile Communication, Culture, and Society| sáne =2017|publisher=[[University of Michigan Press]]|url=https://books.google.com/books?id=SjKNDgAAQBAJ&pg=PA34}}</ref>. Onıń quramında suyıq kristall displey (LCD) hám PC Card qollaw bar edi<ref>{{Web deregi | url = https://habrahabr.ru/company/ibm/blog/184490/| bet = IBM Simon. The first smartphone in the World. What's inside.| avtor = Nochkin| at = Alexandr| sáne = 2013-jıl 10-iyul | til = ru| jumıs = IBM blog| baspaxana = Habrahabr.ru| qaralǵan sáne = 2017-jıl 5-iyun }}</ref>. Simon kommerciyalıq jaqtan sátsiz boldı, ásirese onıń úlken ólshemi hám sheklengen batareya xızmet múddeti sebepli, ol 1990-jılları uyalı telefonlarda keń qollanılǵan nikel-metall gidrid batareyaları yamasa házirgi zaman smartfonlarında qollanılatuǵın litiy-ion batareyaları ornına NiCad batareyaların paydalandı<ref>{{Cite book|last=Mostefaoui|first=Ghita K.|title=Mobile Apps Engineering: Design, Development, Security, and Testing| sáne =2018|publisher=[[CRC Press]]|url=https://books.google.com/books?id=r4V7DwAAQBAJ&pg=PT16}}</ref>. "Smart phone" termini (eki sóz etip) Simon usınılǵannan bir jıl keyin payda boldı, ol 1995-jılı baspada payda bolıp, AT&T kompaniyasınıń PhoneWriter Communicator qurılmasın táriyiplew ushın qollanıldı<ref name="ACM Interactions article">{{Cite journal|url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=208157|title=Designing a GUI for Business Telephone users|last=Savage|first=Pamela|journal=Interactions|date=January 1995|volume=2|pages=32–41|publisher=Association for Computing Machinery|doi=10.1145/208143.208157|access-date=September 13, 2014|quote=...It is at this point that early usability test participants met impasse. The switch connected to our "smart phone" is expecting the typical "dumb end-point"... AT&T's PhoneWriter was demonstrated at the 1993 Comdex Computer Show...|issn=1072-5520}}</ref>. "Smartphone" termini (bir sóz etip) birinshi ret 1997-jılı Ericsson tárepinen jańa qurılma koncepciyasın, GS88 di táriyiplew ushın qollanıldı<ref>{{Cite book|last=Andersen|first=Kim Normann|url=https://books.google.com/books?id=Xd6HDE5wUIoC&pg=PA278|title=Electronic Government and the Information Systems Perspective: Second International Conference, EGOVIS 2011, Toulouse, France, August 29 -- September 2, 2011, Proceedings|date=2011-08-19}}</ref>. === PDA/telefon gibridleri === 1990-jıllardıń ortasınan aqırına deyin, kóp adamlar uyalı telefonları menen birge ózleriniń arnawlı PDA qurılmaların alıp júrdi, olar Palm OS, Newton OS, Symbian yamasa Windows CE/Pocket PC sıyaqlı operaciyalıq sistemalardıń dáslepki versiyaların paydalanatuǵın edi. Bul operaciyalıq sistemalar keyinirek dáslepki [[mobil operaciyalıq sistema]]larǵa aylandı. Bul dáwirdegi "smartfonlardıń" kópshiligi usı bar bolǵan tanıs PDA operaciyalıq sistemaların tiykarǵı telefon apparatlıq bólekleri menen biriktirgen gibrid qurılmalar edi. Nátiyjede, bul qurılmalar arnawlı mobil telefonlar yamasa PDA larǵa qaraǵanda úlkenirek boldı, biraq sheklengen muǵdarda uyalı internetke kiriwge múmkinshilik berdi. PDA hám mobil telefon óndiriwshileri qurılmalardıń ólshemin kishireytiw boyınsha básekilesti. Bul smartfonlardıń úlkenligi olardıń joqarı bahası hám qımbat maǵlıwmat jobaları menen birge, sonday-aq keńeytiw múmkinshilikleriniń sheklengenligi hám óz aldına turǵan qurılmalarǵa salıstırǵanda batareya xızmet múddetiniń qısqalıǵı sıyaqlı basqa da kemshilikler sebepli, olardıń keń tarqalıwın ulıwma alǵanda "dáslepki qabıllawshılar" hám mobil baylanısqa mútáj bolǵan biznes paydalanıwshıları menen sheklep qoydı. 1996-jılı mart ayında [[Hewlett-Packard]] kompaniyası OmniGo 700LX qurılmasın shıǵardı. Bul qurılma HP 200LX qol kompyuteriniń modifikaciyalanǵan versiyası bolıp, oǵan Nokia 2110 mobil telefonı qosılǵan hám onı qollap-quwatlaw ushın ROM-tiykarlanǵan baǵdarlama ornatılǵan edi. Onıń 640 × 200 ajıratımlılıqtaǵı CGA úylesimli tórt reńli sur túsli LCD ekranı bar edi hám ol qońıraw etiw hám qabıllaw, sonday-aq tekst xabarlamaların, elektron pochta xatların hám fakslerdi jaratıw hám qabıllaw ushın qollanıla alatuǵın edi. Ol sonday-aq 100% DOS 5.0 úylesimli bolıp, mıńlaǵan bar baǵdarlamalardı, sonıń ishinde [[Microsoft Windows|Windows]] tıń dáslepki versiyaların da isletiwge múmkinshilik beretuǵın edi. [[Fayl:Nokia-9110-2.jpg|nobaý|Nokia 9110 Communicator, klaviaturaǵa kiriw ushın ashılǵan]] 1996-jılı avgust ayında [[Nokia]] kompaniyası Nokia 9000 Communicator qurılmasın shıǵardı. Bul Nokia 2110 tiykarında islengen cifrlı uyalı PDA bolıp, oǵan Geoworks kompaniyasınıń PEN/GEOS 3.0 operaciyalıq sisteması tiykarındaǵı integraciyalanǵan sistema ornatılǵan edi. Eki komponent bir-birine házir "clamshell" dizaynı dep atalatuǵın usılda ildirme arqalı biriktirilgen bolıp, joqarıda displey, al tómende fizikalıq QWERTY klaviaturası jaylasqan edi. PDA elektron pochta; kalendar, adres kitapshası, kalkulyator hám bloknot qosımshaların; tekst tiykarındaǵı veb-brawzing múmkinshiligin usınǵan hám fakslerdi jiberiw hám qabıllaw múmkinshiligine iye bolǵan. Jabıq túrde qurılma cifrlı uyalı telefon sıpatında qollanıla alatuǵın edi. 1999-jılı iyun ayında Qualcomm kompaniyası "pdQ Smartphone" dı shıǵardı. Bul CDMA cifrlı PCS smartfonı bolıp, oǵan integraciyalanǵan Palm PDA hám Internetke qosılıw múmkinshiligi qosılǵan. Keyingi dıqqatqa ılayıq qurılmalar qatarına tómendegiler kiredi: * Ericsson Mobile Communications kompaniyasınıń Ericsson R380 (dekabr 2000)<ref>{{Web deregi | url = http://phonedb.net/index.php?m=device&id=1062&c=ericsson_r380__r380s| bet = Ericsson R380 / R380s {{!}} Device Specs| avtor = <!--Not stated-->| sáne = 2008-jıl 25-yanvar | jumıs = PhoneDB| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-sentyabr }}</ref> qurılması, keyin Symbian dep atalǵan operaciyalıq sistemanı qollanǵan birinshi telefon boldı (ol EPOC Release 5 ti qollandı, ol 6-shıǵarılımda Symbian OS dep qayta ataldı). Onıń PDA funkciyası hám stilus arqalı rezistiv sensorlı ekranda sheklengen veb-brawzing múmkinshiligi bar edi<ref name="geek-com-r380-review">{{Web deregi | url = http://www.geek.com/hwswrev/pda/ericr380/| bet = PDA Review: Ericsson R380 Smartphone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110712081211/http://www.geek.com/hwswrev/pda/ericr380/| arxivsáne = 2011-jıl 12-iyul | baspaxana = Geek.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 27-aprel }}</ref>. "Smartfon" sıpatında bazarǵa shıǵarılǵanına qaramastan<ref>{{Web deregi | url = http://www.mobilemag.com/2001/09/25/ericsson-introduces-the-new-r380e| bet = Ericsson Introduces The New R380e| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120325060908/http://www.mobilemag.com/2001/09/25/ericsson-introduces-the-new-r380e/| arxivsáne = 2012-jıl 25-mart | jumıs = Mobile Magazine| qaralǵan sáne = 2011-jıl 27-aprel }}</ref>, paydalanıwshılar qurılmaǵa óz baǵdarlamaların ornata almaytuǵın edi. * Kyocera 6035 (fevral 2001)<ref>{{Web deregi | url = http://phonedb.net/index.php?m=device&id=1163&c=kyocera_qcp_6035| bet = Kyocera QCP 6035 {{!}} Device Specs| avtor = <!--Not stated-->| sáne = 2008-jıl 29-fevral | jumıs = PhoneDB| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-sentyabr }}</ref> eki tábiyatlı qurılma bolıp, óz aldına Palm OS PDA operaciyalıq sisteması hám CDMA mobil telefon proshivkasına iye edi. Ol sheklengen veb-brawzingti qollap-quwatladı, bunda PDA baǵdarlamalıq támiyinatı telefon apparat qurılmasın qosılǵan modem sıpatında paydalandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.palminfocenter.com/view_story.asp?ID=1707| bet = Kyocera QCP 6035 Smartphone Review| sáne = 2001-jıl 16-mart | jumıs = Palm Infocenter| qaralǵan sáne = 2011-jıl 7-sentyabr }}</ref><ref>{{Cite news|author=Segan|url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2361664,00.asp|title=Kyocera Launches First Smartphone In Years &#124; News & Opinion| sáne =March 23, 2010|access-date=September 7, 2011}}</ref>. * Nokia 9210 Communicator (iyun 2001)<ref>{{Web deregi | url = http://phonedb.net/index.php?m=device&id=886&c=nokia_9210_communicator| bet = Nokia 9210 Communicator Device Specs| avtor = <!--Not stated-->| sáne = 2007-jıl 16-oktyabr | jumıs = PhoneDB| qaralǵan sáne = 2019-jıl 28-sentyabr }}</ref> [[Nokia]]nıń Series 80 platforması (v1.0) menen Symbian (6-shıǵarılım) dı qollanǵan birinshi telefon boldı. Bul qosımsha baǵdarlamalardı ornatıwǵa múmkinshilik bergen birinshi Symbian telefon platforması edi. Nokia 9000 Communicator sıyaqlı, bul da úlken clamshell qurılması bolıp, ishinde tolıq fizikalıq QWERTY klaviaturası bar edi. * Handspring kompaniyasınıń Treo 180 (2002) qurılması, Palm OS ti GSM mobil telefonına tolıq integraciyalaǵan birinshi smartfon bolıp, telefoniya, SMS xabar almasıw hám Internetke kiriw múmkinshilikleri operaciyalıq sistemaǵa kiritilgen edi. 180 modeli bas barmaq penen jazıw klaviaturasına iye bolsa, 180g versiyasında onıń ornına Graffiti qol jazıwın tanıw maydanı bar edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.mobiletechreview.com/handspring_treo.htm| bet = Handspring Treo Communicator 180| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160617023521/http://www.mobiletechreview.com/handspring_treo.htm| arxivsáne = 2016-jıl 17-iyun | baspaxana = mobiletechreview.com| qaralǵan sáne = 2016-jıl 1-fevral }}</ref>. === Yapon uyalı telefonları === 1999-jılı, Yapon sımsız baylanıs provayderi NTT DoCoMo i-mode dep atalǵan jańa mobil internet platformasın iske qostı. Bul platforma sekundına 9.6 kilobit tezlikte maǵlıwmat jiberiw hám platforma arqalı onlayn satıp alıw sıyaqlı veb xızmetlerge kiriw múmkinshiligin berdi. NTT DoCoMo nıń i-mode platforması cHTML tilin qollandı, bul til qurılmalar ushın maǵlıwmat tezligin arttırıw maqsetinde dástúriy [[HTML]] diń ayırım aspektlerin sheklegen edi. Sheklengen funkcionallıq, kishi ekranlar hám sheklengen ótkiziw qábileti telefonlarǵa bar bolǵan ásterek maǵlıwmat tezliklerin qollanıwǵa múmkinshilik berdi. i-mode diń keń tarqalıwı NTT DoCoMo ǵa 2001-jıldıń aqırına kelip shama menen 40 million abonentti jıynawǵa járdem berdi hám Yaponiyada bazar kapitalizaciyası boyınsha birinshi, al dúnya júzi boyınsha ekinshi orındı iyeledi. Yapon uyalı telefonları global standartlar hám tendenciyalardan kóbirek ózgeshelenip, Yapon bazarına arnawlı beyimlestirilgen basqa da rawajlanǵan xızmetler hám smartfonǵa uqsas funkcionallıqtı usınıw ushın rawajlandı. Bularǵa mobil tólemler hám satıp alıwlar, jaqın maydan baylanısı (NFC) arqalı aqıllı kartalardı almastırıwshı mobil shıjlan funkciyası (transport jolhaqısı, sadıqlıq kartaları, sáykeslik kartaları, waqıya biletleri, kuponlar, aqsha awdarıw hám t.b. ushın), muzıkalı qońıraw sesleri, oyınlar hám komiksler sıyaqlı júklep alınatuǵın kontent hám 1seg mobil televideniesi kiredi<ref>{{Cite book|last=Huff|first=Sid L.|title=Rising Sun: iMode and the Wireless Internet, Vol. 46, No. 1|publisher=Communications of the ACM}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.itu.dk/~rold/1_sem/B1/Cases/DoCoMo.pdf| bet = NTT DoCoMo and M-Commerce: A Case Study in Market Expansion and Global Strategy| avtor = Anwar| at = Sayid Tariq| baspaxana = The American Graduate School of International Management| qaralǵan sáne = 2014-jıl 16-fevral }}</ref>. Yapon óndiriwshileri tárepinen islengen telefonlar arnawlı programmalıq támiyinattı qollandı, biraq úshinshi tárep qosımshaların islep shıǵıwǵa mólsherlengen standartlastırılǵan [[mobil operaciyalıq sistema]]larǵa ele iye emes edi, sonlıqtan olardıń programmalıq támiynatı hám ekosistemaları júdá rawajlanǵan funkciyalı telefonlarǵa uqsas edi. Basqa funkciyalı telefonlar sıyaqlı, qosımsha programmalıq támiynat hám xızmetler provayderler menen shártnamalar hám kelisimlerdi talap etti. Telefonlar menen baylanıs operatorları arasındaǵı integraciya dárejesi, telefonlardıń ózgeshe qásiyetleri, standartlastırılmaǵan platformalar hám Yapon mádeniyatına beyimlesiwi Yapon óndiriwshilerine óz telefonların eksportlawdı qıyınlastırdı. Ásirese, Yaponiyada soraw sonshelli joqarı bolǵanlıqtan, kompaniyalar qosımsha payda tabıw ushın basqa jerlerge qarawdı zárúr dep esaplamadı<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2009/07/20/technology/20cell.html|title=Why Japan's Smartphones Haven't Gone Global|last=Tabuchi|first=Hiroko|author-link=Hiroko Tabuchi|work=The New York Times| sáne =July 20, 2009|access-date=2018-10-06}}</ref><ref>{{Cite news|last=Budmar|first=Patrick|url=https://www.pcworld.idg.com.au/article/430254/why_japanese_smartphones_never_went_global/|title=Why Japanese smartphones never went global|work=PC World AU|date=11 July 2012|access-date=2018-10-06}}</ref><ref>{{Cite news|first=Devin|last=Stewart|title=Slowing Japan's Galapagos Syndrome|url=http://www.huffingtonpost.com/devin-stewart/slowing-japans-galapagos_b_557446.html|work=[[Huffington Post]]|date=April 29, 2010|access-date=2010-06-24|author-link=Devin Stewart}}</ref>. Basqa bazarlarda 3G texnologiyasınıń payda bolıwı hám kúshli standartlastırılǵan smartfon operaciyalıq sistemaları, qosımshalar dúkanları hám rawajlanǵan sımsız tarmaq múmkinshilikleri menen támiyinlengen Yaponiyalıq emes telefonlar, Yaponiyalıq emes telefon óndiriwshilerine aqırı Yaponiya bazarına kiriwge múmkinshilik berdi. Olar áste-aqırın [[emodzi]]ler, mobil tólemler, NFC hám t.b. sıyaqlı Yapon telefon qásiyetlerin qabıl etip, olardı dúnyanıń qalǵan bólimine tarqattı. === Dáslepki smartfonlar === [[Fayl:BlackBerry_8820,_BlackBerry_Bold_9900_and_BlackBerry_Classic.jpg|nobaý|2000-jıllardıń ortaları-aqırlarında júdá keń tarqalǵan bir neshe BlackBerry smartfonları]] 2002-jılı Danger Hiptop engizilgenge shekem, Yaponiyadan tısqarı jerlerde áhmiyetli maǵlıwmat baylanısın nátiyjeli paydalanatuǵın telefonlar siyrek ushırasatuǵın edi. Bul qurılma T-Mobile Sidekick ataması menen AQSH tutınıwshıları arasında ortasha tabısqa eristi. Keyinirek, 2000-jıllardıń ortasında, AQSH-taǵı biznes paydalanıwshıları [[Microsoft]] kompaniyasınıń Windows Mobile tiykarındaǵı qurılmalardı, sońınan Research In Motion kompaniyasınıń BlackBerry smartfonların qabıl ete basladı. 2006-jılı Amerikalı paydalanıwshılar BlackBerry-diń ǵárezlilik payda etiwshi tábiyatı sebepli "CrackBerry" terminin keń qollanısqa kirgizdi<ref>{{Cite news|title=Info Addicts Are All Thumbs: Crackberry Is the 2006 Word of the Year|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/websters-new-worldr-college-dictionary-info-addicts-are-all-thumbs-55824847.html|access-date=January 24, 2014|work=PR Newswire|date=November 1, 2006}}</ref>. AQSH-ta maǵlıwmat tarifleriniń joqarı bahası hám uyalı maǵlıwmat tarmaǵın paydalanıwdan qashıw múmkinshiligine iye Wi-Fi qábiletli qurılmalardıń salıstırmalı túrde siyrek ushırasıwı smartfonlardı tiykarınan biznes isbilermenleri hám "erte qabıllawshılar" tárepinen ózlestiriliwine alıp keldi. [[Amerika Qurama Shtatları|AQSH]] hám [[Yaponiya]]dan tısqarı, [[Nokia]] kompaniyası Symbian tiykarındaǵı smartfonları menen tabısqa erisip atırǵan edi. Symbian dáslep Psion tárepinen olardıń jeke organayzerleri ushın islep shıǵılǵan bolıp, 2000-jıllardıń ortalarınan aqırına shekem [[Evropa]]da eń keń tarqalǵan smartfon operaciyalıq sisteması boldı. Dáslebinde, Nokia-nıń Symbian smartfonları Eseries arqalı bizneske baǵdarlanǵan edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.brighthub.com/mobile/symbian-platform/articles/88622.aspx| bet = The Nokia E Series Range of Smartphones| sáne = 2010-jıl 27-sentyabr | baspaxana = Brighthub.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 6-sentyabr }}</ref>, sol dáwirdegi Windows Mobile hám BlackBerry qurılmalarına uqsas edi. 2002-jıldan baslap, Nokia tutınıwshılarǵa baǵdarlanǵan smartfonlardı islep shıǵara basladı, oyın-zawıqqa baǵdarlanǵan Nseries arqalı keń tarqaldı. 2010-jılǵa shekem Symbian dúnya boyınsha eń keń qollanılatuǵın smartfon operaciyalıq sisteması boldı<ref>{{Web deregi | url = http://mashable.com/2010/02/23/gartner-smartphones/| bet = Smartphones in 2009: Symbian Dominates, iPhone, RIM and Android Rising Fast| avtor = Schroeder| at = Stan| sáne = 2010-jıl 23-fevral | baspaxana = Mashable| qaralǵan sáne = 2013-jıl 3-sentyabr }}</ref>. Sensorlı jeke cifrlı járdemshi (PDA) tiykarında islep shıǵılǵan Palm OS sıyaqlı beyimlestirilgen operaciyalıq sistemalar, keyinirek Windows Mobile dep atalǵan "Pocket PC" versiyaları, hám dáslep Symbian OS qurılmalarında qálem menen basqarılatuǵın PDA-lar ushın jobalanǵan UIQ interfeysi ayırım dáslepki smartfonlardıń stilus tiykarındaǵı interfeyslerge iye bolıwına alıp keldi. Bular virtual klaviaturalardı hám qol jazıwın kirgiziwge múmkinshilik berdi, sonlıqtan Aziya háriplerin de ańsat kirgiziwge jol ashtı<ref name="JobsKilledTheStylus">{{Web deregi | url = https://www.extremetech.com/computing/98923-how-steve-jobs-killed-the-stylus-and-made-smartphones-usable| bet = How Steve Jobs killed the stylus and made smartphones usable| avtor = Whitwam| at = Ryan| jumıs = ExtremeTech| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-aprel }}</ref>. 2000-jıllardıń ortasına kelip, kópshilik smartfonlarda fizikalıq QWERTY klaviaturası bar edi. Olardıń kópshiligi BlackBerry qatarı, Windows Mobile smartfonları, Palm Treos hám Nokia Eseries-tiń ayırım modelleri sıyaqlı "klaviatura paneli" formasın qollanǵan edi. Ayırımları, mısalı Danger Hiptop qatarı, tolıq fizikalıq QWERTY klaviaturasın ısırıw formada jasırǵan edi. Al geyparaları, Nokia Nseries hám Nokia Eseries-tiń basqa modelleri sıyaqlı, tek ǵana T9 tekst kirgiziw usılın qollanatuǵın sanlı klaviaturaǵa iye edi. Stilus penen basqarılatuǵın rezistivli sensorlı ekranlardı ele de ayırım smartfonlarda, mısalı Palm Treos-ta tabıwǵa bolar edi. Palm Treos dáslepki bir neshe modellerinde klaviatura ornına Graffiti qol jazıwın tanıw sistemasın qollanǵan bolsa da, keyingi modellerinde bul funkciyadan bas tartqan. === Forma faktorı hám operaciyalıq sistema ózgerisleri === [[Fayl:LG_KE850_Prada_Hauptmenü.jpg|nobaý|2006-jılı úlken sıyımlı sensorlı ekranı menen tanıstırılǵan LG Prada]] [[Fayl:IPhone_1st_Gen.svg|nobaý|Dáslepki [[Apple Inc.|Apple]] [[IPhone|iPhone]]; onıń shıǵıwınan keyin ulıwma smartfon forma faktorı fizikalıq klaviaturasız úlken sensorlı ekranlı programmalıq interfeyslerge qaray ózgerdi<ref name="How iPhone Changed the World">{{Web deregi | url = https://www.cultofmac.com/103229/how-iphone-changed-the-world/| bet = How iPhone Changed the World| avtor = Elgan| at = Mike| sáne = 2011-jıl 2-iyul | jumıs = Cult of Mac| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-oktyabr }}</ref>]] 2000-jıllardıń aqırı hám 2010-jıllardıń basında smartfon interfeysleri fizikalıq klaviatura hám klaviaturalı qurılmalardan úlken barmaq penen basqarılatuǵın sıyımlı sensorlı ekranlı qurılmalarǵa qaray ózgerdi<ref name="How iPhone Changed the World">{{Web deregi | url = https://www.cultofmac.com/103229/how-iphone-changed-the-world/| bet = How iPhone Changed the World| avtor = Elgan| at = Mike| sáne = 2011-jıl 2-iyul | jumıs = Cult of Mac| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-oktyabr }}</ref>. Úlken sıyımlı sensorlı ekranı bar birinshi telefon LG Prada boldı, ol LG tárepinen 2006-jıldıń dekabr ayında járiyalandı. Bul italyan lyuks dizayneri [[Prada]] menen birgelikte jaratılǵan sánli funkciyalı telefon bolıp, 3 dyuymlik 240 x 400 pikselli ekranǵa, 144p video jazıw múmkinshiligi bar 2 megapikselli cifrlı kameraǵa, LED jaqtılandırıwǵa hám ózin súwretke túsiriw ushın miniatyura aynaǵa iye edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.gsmarena.com/lg_ke850_prada-1828.php| bet = LG KE850 Prada review: Sophistication made simple| sáne = 2007-jıl 27-may | qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-iyun }}</ref>. 2007-jıldıń yanvar ayında [[Apple Inc.|Apple Computer]] [[IPhone|iPhone]]-dı tanıstırdı<ref>{{Web deregi | url = http://www.macworld.com/article/54764/2007/01/liveupdate.html| bet = Macworld Expo Keynote Live Update| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100724170414/http://www.macworld.com/article/54764/2007/01/liveupdate.html| arxivsáne = 2010-jıl 24-iyul | avtor = Cohen| at = Peter| sáne = 2007-jıl 13-mart | jumıs = [[Macworld]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyul }}</ref>. Onıń 3.5 dyuymlik sıyımlı sensorlı ekranı bar bolıp, ol sol waqıttaǵı kópshilik smartfon ekranlarınıń ajıratımlılıǵınan eki ese joqarı edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.tnl.net/blog/2007/01/09/the-iphone-is-here/| bet = The iPhone is here| avtor = Louis| at = Tristan| sáne = 2007-jıl 9-yanvar | jumıs = TNL.net| qaralǵan sáne = 2019-jıl 16-oktyabr }}</ref>, hám telefonlarǵa multi-tach funkciyasın kirgizdi, bul súwretlerde, kartalarda hám veb-betlerde "qısıp" úlkeytiw yamasa kishireytiw sıyaqlı háreketlerdi múmkin etti. iPhone zamanagóy smartfonlarǵa tán stilus, klaviatura yamasa klavishti paydalanıwdan bas tartqan hám onıń ornına tikkeley barmaq penen basqarıwdı tiykarǵı óz-ara tásir etiw usılı sıpatında úlken sensorlı ekrandı qollanǵan massalıq bazarǵa baǵdarlanǵan birinshi usınday qurılma bolıwı menen ayrıqsha edi<ref name="JobsKilledTheStylus">{{Web deregi | url = https://www.extremetech.com/computing/98923-how-steve-jobs-killed-the-stylus-and-made-smartphones-usable| bet = How Steve Jobs killed the stylus and made smartphones usable| avtor = Whitwam| at = Ryan| jumıs = ExtremeTech| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-aprel }}</ref>. iPhone-nıń operaciyalıq sisteması da eski operaciyalıq sistemalardan (eski telefonlar qollaw kórsetken hám PDA hám funkciyalı telefonlardan beyimlestirilgen) ózgeshe boldı. Ol WML, cHTML yamasa XHTML sıyaqlı texnologiyalardı paydalanıp arnawlı formatlanǵan betlerdi ǵana kórsete alatuǵın sheklengen, qısqartılǵan veb-brauzerdi paydalanıwdı talap etpeytuǵın jetkilikli kúshli operaciyalıq sistema edi hám onıń ornına mobil telefonlar ushın arnawlı jobalastırılmaǵan tolıq veb-saytlardı<ref>{{Cite news|title=The iPhone Is a Breakthrough Handheld Computer|url=http://solution.allthingsd.com/20070626/the-iphone-is-breakthrough-handheld-computer/| sáne =June 26, 2007|access-date=October 17, 2019}}</ref><ref>{{Cite news|title=First Look: Test Driving the iPhone|url=https://www.newsweek.com/first-look-test-driving-iphone-102625|date=June 25, 2007|access-date=October 16, 2019}}</ref><ref>{{Cite news|title=iPhone Review|url=https://www.usatoday.com/tech/columnist/edwardbaig/2007-06-26-iphone-review_N.htm|date=June 26, 2007|access-date=October 16, 2019}}</ref> kórsete alatuǵın Apple-dıń Safari brauzeriniń versiyasın iske qostı<ref>{{Web deregi | url = http://mezzoblue.com/archives/2007/01/09/imobile/| bet = iMobile| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191017062248/http://mezzoblue.com/archives/2007/01/09/imobile/| arxivsáne = 2019-jıl 17-oktyabr | avtor = Shea| at = Dave| sáne = 2007-jıl 9-yanvar | jumıs = mezzoblue.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 16-oktyabr | citata = It doesn't run a stripped-down mobile browser that delivers a sub-par experience, it runs Safari - a customized version with special UI tweaks, but that's still WebKit under the hood. It will render your site the same way your desktop does.}}</ref>. Keyinirek Apple qurılmanıń ózinde ornatılǵan [[App Store]]-nı beriwshi programmalıq támiyinlew jańalanıwın jiberdi, bul úshinshi tárep baǵdarlamaların sımsız tikkeley júklep alıwǵa múmkinshilik berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.digitaltrends.com/apple/apple-confirms-iphone-sdk-coming-next-year/| bet = Apple confirms iPhone SDK coming next year| avtor = Duncan| at = Geoff| sáne = 2007-jıl 17-oktyabr | jumıs = [[Digital Trends]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/07/10/17/steve_jobs_confirms_native_iphone_sdk_by_february| bet = Steve Jobs confirms native iPhone SDK by February| sáne = 2007-jıl 17-oktyabr | jumıs = AppleInsider| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-iyun }}</ref>. Bunday oraylastırılǵan [[App Store]] hám biypul baǵdarlamashılardıń quralları<ref>{{Web deregi | url = http://www.macworld.com/article/1132400/iphonesdk.html| bet = Apple unveils iPhone SDK| avtor = Dalrymple| at = Jim| sáne = 2008-jıl 6-mart | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[International Data Group]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2008/03/06/live-from-apples-iphone-press-conference/| bet = Live from Apple's iPhone SDK press conference| avtor = Block| avtorsilteme = Ryan Block| at = Ryan| sáne = 2008-jıl 6-mart | jumıs = [[Engadget]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 11-iyun }}</ref> tez arada barlıq smartfon platformaları ushın programmalıq támiyinlewdi islep shıǵıw, tarqatıw, tabıw, ornatıw hám tólew ushın jańa tiykarǵı paradigmaǵa aylandı, bul paydalanıw ushın rásmiy maqullawdı talap etetuǵın qımbat baǵdarlamashı qurallarınıń hám bir neshe platformalar ushın qollanbalar beriwshi úshinshi tárep dereklerine ǵárezliliktiń ornın bastı<ref name="How iPhone Changed the World">{{Web deregi | url = https://www.cultofmac.com/103229/how-iphone-changed-the-world/| bet = How iPhone Changed the World| avtor = Elgan| at = Mike| sáne = 2011-jıl 2-iyul | jumıs = Cult of Mac| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-oktyabr }}</ref>. Rawajlanǵan qollanbalardı qollap-quwatlay alatuǵın jetkilikli kúshli programmalıq támiyinlew hám úlken sıyımlı sensorlı ekranǵa iye dizaynnıń artıqmashlıqları basqa smartfon OS platformasınıń, [[Android]]-tıń rawajlanıwına tásir etti. Dáslep BlackBerry-ge uqsas prototip qurılma ısırılıp shıǵarılatuǵın fizikalıq klaviaturası bar sensorlı ekranlı qurılma paydasına biykar etildi, sebebi Google injenerleri sol waqıtta sensorlı ekran fizikalıq klaviatura hám túymelerdi tolıq almastıra almaydı dep esaplaǵan<ref name="atlantic-startover">{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2013/12/the-day-google-had-to-start-over-on-android/282479/| bet = The Day Google Had to 'Start Over' on Android| sáne = 2013-jıl 18-dekabr | jumıs = The Atlantic| qaralǵan sáne = 2013-jıl 20-dekabr }}</ref><ref name="AndroidInc">{{Web deregi | url = http://www.businessweek.com/technology/content/aug2005/tc20050817_0949_tc024.htm| bet = Google Buys Android for Its Mobile Arsenal| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110205190729/http://www.businessweek.com/technology/content/aug2005/tc20050817_0949_tc024.htm| arxivsáne = 2011-jıl 5-fevral | avtor = Elgin| at = Ben| sáne = 2005-jıl 17-avgust | jumıs = Bloomberg Businessweek| baspaxana = Bloomberg| qaralǵan sáne = 2012-jıl 20-fevral }}</ref><ref name="EngadgetMobileOS">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2007/08/28/google-is-working-on-a-mobile-os-and-its-due-out-shortly| bet = Google is working on a mobile OS, and it's due out shortly| avtor = Block| at = Ryan| sáne = 2007-jıl 28-avgust | jumıs = [[Engadget]]| qaralǵan sáne = 2012-jıl 17-fevral }}</ref>. Android PDA hám funkciyalı telefonlardan beyimlestirilgen [[mobil operaciyalıq sistema]]larǵa qaraǵanda kóbirek quwat beriwshi modifikaciyalanǵan Linux yadrosına tiykarlanǵan. Birinshi Android qurılması, gorizontal ısırılıwshı HTC Dream, 2008-jıldıń sentyabr ayında shıǵarıldı<ref name="cnet-tmobileretailer">{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/all-t-mobile-retail-stores-to-carry-g1/| bet = All T-Mobile retail stores to carry G1| avtor = Cha| at = Bonnie| sáne = 2009-jıl 23-yanvar | jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 28-dekabr }}</ref>. 2012-jılı Asus PadFone dep atalatuǵın konvertaciyalanatuǵın dok-sistemasın sınap kóre basladı, onda óz aldına jumıs isleytuǵın qol telefonı zárúr bolǵanda planshet ólshemindegi ekran blogına kirgizilip, integraciyalanǵan qollap-quwatlawshı batareyası menen birge paydalanılıwı múmkin edi. 2013 hám 2014-jılları Samsung ıqsham kamera menen smartfonnıń gibrid kombinaciyasın sınap kórdi, Galaxy S4 Zoom hám K Zoom modellerin shıǵardı. Olardıń hárbiri integraciyalanǵan 10× optikalıq zum linzası hám qol parametrleri (sonıń ishinde qol ekspoziciya hám fokus) menen támiyinlengen edi, bul smartfonlar arasında keń tarqalıwınan bir neshe jıl burın boldı. S4 Zoom modelinde qosımsha linza átirapında aylanbalı saqıyna hám shtativ bekitkishi bar edi. Ekran ólshemleri úlkeygen bolsa da, óndiriwshiler smartfonlardı paydalılıq hám bekkemlik esabınan jińishke etiwge háreket etti, sebebi jińishke korpus mayısıwǵa kóbirek beyim hám komponentler, ásirese batareya sıyımlılıǵı ushın az orın qaldıradı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pocket-lint.com/phones/news/131105-bendgate-is-the-iphone-6-plus-bending-too-easily-or-is-it-a-storm-in-a-teacup| bet = Bendgate: Is the iPhone 6 Plus bending too easily or is it a st| sáne = 2014-jıl 24-sentyabr | til = en-gb| jumıs = www.pocket-lint.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.businessinsider.com/samsung-infographic-explains-why-galaxy-note-7-phones-exploded-2017-1| bet = Here's Samsung's infographic that explains why the Note 7 phones exploded| avtor = Oreskovic| at = Alexei| sáne = 2017-jıl 23-yanvar | jumıs = Business Insider| qaralǵan sáne = 2022-jıl 26-yanvar }}</ref>. ==== Operaciyalıq sistema básekesi ==== [[Fayl:Meizu_MX4.jpg|nobaý|Flyme OS ornatılǵan Meizu MX4]] iPhone hám keyingi tek sensorlı ekranlı [[Android]] qurılmaları birge úlken sıyımlı sensorlı ekrandı tiykarǵı tásir etiw quralı sıpatında paydalanatuǵın plita formasın keń tarqattı hám burınǵı klavish hám klaviaturaǵa tiykarlanǵan platformalardıń qulawına alıp keldi<ref name="How iPhone Changed the World">{{Web deregi | url = https://www.cultofmac.com/103229/how-iphone-changed-the-world/| bet = How iPhone Changed the World| avtor = Elgan| at = Mike| sáne = 2011-jıl 2-iyul | jumıs = Cult of Mac| qaralǵan sáne = 2019-jıl 17-oktyabr }}</ref>. Keyinirek, úy, artqa, menyu, tapsırma hám izlew sıyaqlı navigaciya túymeleri de fizikalıq emes sensorlı túymeler, sońınan virtual, ekranda imitaciya qılınǵan navigaciya túymeleri menen almastırıldı. Bul kóbinese menyu túymesin qısqa basıwdı imitaciya qılıw ushın tapsırma túymesin uzaq basıw yaki izlew ushın úy túymesin basıw sıyaqlı kombinaciyalar arqalı ámelge asırıladı<ref>{{Web deregi | url = https://galaxys5guide.com/samsung-galaxy-s5-how-to-guides/how-to-access-the-hardware-menu-button/| bet = How to access the hardware menu button on Samsung Galaxy S5?| sáne = 2014-jıl 7-may | jumıs = Samsung Galaxy S5 Guide}}</ref>. Jaqında payda bolǵan "ramkasız" túrleri navigaciya túymelerin imitaciya qılıw ushın joǵaltılǵan displey maydanın kompensaciyalaw ushın ekran betin qurılmanıń aldıńǵı tómengi bólimine shekem keńeytedi. Virtual túymeler kóbirek potencial jekelestiriw múmkinshiligin bergeni menen, olardıń jaylasıwı ekrannıń burılıwına hám paydalanılatuǵın baǵdarlamaǵa baylanıslı sistemalar arasında turaqsız bolıwı múmkin. Bir neshe vendorlar [[Android]] hám [[IPhone|iPhone]] menen jaqsıraq básekelesiw ushın ózleriniń bar bolǵan smartfon platformaları hám qurılmaların jańalawǵa yaki almastırıwǵa háreket etti; Palm kompaniyası 2009-jıldıń aqırında Palm OS ornına Palm Pre ushın webOS dep atalǵan jańa platformanı usındı. Bul platforma tapsırmaǵa tiykarlanǵan "karta" metaforasına hám hár qıylı onlayn xızmetler arasındaǵı úziliksiz sinxronizaciya hám integraciyaǵa dıqqat qarattı (sol waqıttaǵı smartfonnıń paydalanıwshı maǵlıwmatları ushın "kanonik, avtoritetli saqlaw ornı" xızmetin atqarıwshı kompyuterge mútáj bolıwı koncepciyasına qarama-qarsı)<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/gadgets/2009/01/palm-launches-new-handset-pre-operating-system-at-ces/| bet = Palm strikes back with new OS, pre handset at CES| avtor = Stokes| at = Jon| sáne = 2009-jıl 8-yanvar | jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/gadgets/2009/01/of-clouds-palms-webos-and-cutting-the-cord/| bet = "Synergy" means no need to "save" or "sync" on Palm's pre| avtor = Stokes| at = Jon| sáne = 2009-jıl 12-yanvar | jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-fevral }}</ref>. [[Hewlett-Packard|HP]] kompaniyası 2010-jılı Palm kompaniyasın satıp aldı hám Pre 3 hám HP TouchPad plansheti sıyaqlı bir neshe basqa webOS qurılmaların shıǵardı. Tutınıwshı biznesin satıw hám kárxana baǵdarlamalıq támiynatına kóbirek dıqqat qaratıw usınısınıń bir bólegi sıpatında, HP 2011-jıldıń avgust ayında keleshektegi webOS qurılmaların rawajlandırıwdı tosattan toqtattı hám 2013-jılı webOS huqıqların aqılı televizor platforması sıpatında paydalanıw ushın LG Electronics kompaniyasına sattı<ref>{{Cite news|last=Iwatani|first=Yukari|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424053111904070604576516770382416428|title=Pioneering Firm Bows to 'Post-PC World'| sáne =August 19, 2011|access-date=November 30, 2011}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/technology-21587666|title=HP sells Palm WebOS assets to LG|date=2013-02-26|access-date=2020-03-02}}</ref>. Research in Motion kompaniyası 2010-jılı vertikal sırǵanaytuǵın BlackBerry Torch hám BlackBerry OS 6 operaciyalıq sistemasın usındı. Bul sistema qayta dizayn islengen paydalanıwshı interfeysine, kishireytiw ushın shımshıw sıyaqlı jestlerdi qollaw múmkinshiligine hám iPhone qollanatuǵın WebKit rendering sistemasına tiykarlanǵan jańa veb-brauzerge iye edi<ref>{{Cite news|url=https://www.cnet.com/reviews/blackberry-torch-9800-review/|title=BlackBerry Torch 9800 review: BlackBerry Torch 9800|last=Cha|first=Bonnie|access-date=2020-02-25}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.ocregister.com/2010/09/21/can-blackerry-torch-compete-with-iphone/| bet = Can Blackerry Torch compete with iPhone?| sáne = 2010-jıl 21-sentyabr | jumıs = Orange County Register| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-fevral }}</ref>. Kelesi jılı RIM kompaniyası BlackBerry OS 7 operaciyalıq sistemasın hám Bold hám Torch qatarlarındaǵı jańa modellerdi shıǵardı. Bularǵa klaviaturası menen birge sensorlı ekranǵa iye jańa Bold hám fizikalıq klaviaturası joq birinshi BlackBerry telefonı bolǵan Torch 9860 kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2011/08/03/rim-launches-blackberry-torch-9810-torch-9850-and/| bet = RIM launches BlackBerry Torch 9810, Torch 9860 and Bold 9900, we go hands-on!| sáne = 2011-jıl 3-avgust | jumıs = Engadget| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-fevral }}</ref>. 2013-jılı kompaniya eski BlackBerry OS ornına QNX tiykarında qayta islep shıǵılǵan BlackBerry 10 dep atalǵan jańa platformanı usındı. Bul platformanıń dáslepki qurılmaları tolıq sensorlı BlackBerry Z10 hám klaviaturalı Q10 boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2013/1/30/3929760/blackberry-z10-review| bet = BlackBerry Z10 review: a new life, or life support?| avtor = Topolsky| at = Joshua| sáne = 2013-jıl 30-yanvar | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-fevral }}</ref>. 2010-jılı [[Microsoft]] kompaniyası Windows Mobile ornına Windows Phone dep atalatuǵın jańa operaciyalıq sistemanı usındı. Bul sistema jańa sensorlı ekranǵa baǵdarlanǵan [[paydalanıwshı interfeysi]]ne iye bolıp, tegis dizayn hám tipografiyaǵa tiykarlanǵan edi. Onıń bas ekranında qosımshalardan jańalanıwlar aǵımın kórsetetuǵın "janlı plitkalar" hám integraciyalanǵan [[Microsoft Office]] qosımshaları bar edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcworld.com/article/189347/Windows_Phone_7_An_Indepth_Look_at_the_Features_and_Interface.html| bet = Windows Phone 7: An In-depth Look at the Features and Interface| sáne = 2010-jıl 15-fevral | jumıs = PCWorld| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-fevral }}</ref>. 2011-jıldıń fevral ayında [[Nokia]] kompaniyası Microsoft penen úlken birge islesiw kelisimin dúzgenin járiyaladı. Bul kelisimge muwapıq, Nokia barlıq keleshektegi smartfonlarında tek Windows Phone sistemasın qollanıwı hám barlıq keleshektegi qurılmalarına Microsoft kompaniyasınıń Bing izlew sisteması hám Bing Maps xızmetin (bul birge islesiwdiń bir bólegi sıpatında Nokia Maps maǵlıwmatların da licenziyalaytuǵın edi) integraciyalawı kerek edi. Bul járiyalaw Symbian sistemasınıń, sonday-aq Intel kompaniyası menen birge islep shıǵarılıp atırǵan Linux tiykarındaǵı MeeGo mobil platformasınıń da jabılıwına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://www.bbc.com/news/business-12427680| bet = Nokia and Microsoft form partnership| sáne = 2011-jıl 11-fevral | jumıs = BBC News| qaralǵan sáne = 2018-jıl 16-dekabr }}</ref><ref>{{Cite news|url=http://tech.fortune.cnn.com/2011/02/08/nokias-elop-drops-bomb-the-platform-is-on-fire/|title=Nokia's Elop drops bomb: the platform is on fire| sáne =2011-02-08|access-date=2013-06-14}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/2011-02-11/nokia-joins-forces-with-microsoft-to-challenge-dominance-of-apple-google.html|title=Nokia Falls Most Since July 2009 After Microsoft Deal|date=11 February 2011|access-date=2020-02-26}}</ref>. Nokia kompaniyasınıń tómen bahalı Lumia 520 modeli kúshli sorawǵa iye boldı hám Windows Phone sistemasınıń ayırım bazarlarda belgili bir ataqlılıqqa erisiwine járdem berdi<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/gadgets/2017/10/windows-phone-is-now-officially-dead-a-sad-tale-of-what-might-have-been/| bet = Windows Phone is now officially dead: A sad tale of what might have been| avtor = Bright| at = Peter| sáne = 2017-jıl 9-oktyabr | jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-fevral }}</ref>, 2013-jılı global bazar úlesinde BlackBerry sistemasınan ozıp ketti<ref>{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/lumia-520-extends-lead-as-most-popular-windows-phone-as-nokia-takes-90-percent-of-the-market/| bet = Lumia 520 extends lead as most popular Windows Phone, as Nokia takes 90 percent of the market| avtor = Tung| at = Liam| jumıs = ZDNet| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/idc-windows-phone-sees-largest-year-over-year-increase-android-still-dominates/| bet = IDC: Windows Phone sees largest year-over-year increase, Android still dominates| avtor = Miller| at = Matthew| jumıs = ZDNet| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-fevral }}</ref>. 2012-jıldıń iyun ayınıń ortasında Meizu kompaniyası óziniń [[mobil operaciyalıq sistema]]sı Flyme OS ti shıǵardı. Android hám iPhone menen básekilesiwge baǵdarlanǵan bul háreketlerdiń kópshiligi uzaq dawam etpedi. On jıl ishinde bul eki platforma smartfonlar satıwı hám bazar úlesi boyınsha anıq duopoliyaǵa aylandı, al BlackBerry, Windows Phone hám basqa operaciyalıq sistemalar aqır-aqıbet ólshewge kelmeytuǵın dárejede kishi bazar úlesine iye bolıp qaldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2017/2/16/14634656/android-ios-market-share-blackberry-2016| bet = 99.6 percent of new smartphones run Android or iOS| avtor = Vincent| at = James| sáne = 2017-jıl 16-fevral | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2015/8/20/9181269/gartner-q2-2015-smartphone-sales| bet = 96.8 percent of new smartphones sold are either iPhone or Android devices| avtor = Savov| at = Vlad| sáne = 2015-jıl 20-avgust | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-mart }}</ref>. 2015-jılı BlackBerry kompaniyası óziniń ishki mobil platformalarınan bas tartıp, Android qurılmaların islep shıǵarıwǵa qaray baǵdar aldı hám bul baǵdarlamalıq támiyinattıń qáwipsizligi kúsheytilgen versiyasına kóbirek itibar berdi. Kelesi jılı kompaniya apparatlıq támiynat bazarınan shıǵıp, baǵdarlamalıq támiynat hám óziniń kárxanalarǵa arnalǵan middleware ine kóbirek dıqqat qaratıwın járiyaladı<ref>{{Cite news|url=https://www.cnet.com/au/news/blackberry-to-stop-building-its-own-smartphones/|title=BlackBerry bails on building its own phones|access-date=June 21, 2017}}</ref>, sonday-aq BlackBerry brendin hám óziniń Android distribuciyasın keleshektegi qurılmalar ushın TCL sıyaqlı úshinshi tárep OEM lerine licenziyalay basladı<ref name="tc-tcldeal">{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2016/12/15/blackberry/| bet = TCL signs an exclusive deal to build BlackBerry-branded phones| sáne = 2016-jıl 15-dekabr | jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2016-jıl 15-dekabr }}</ref><ref name="gandm-bbpriv">{{Cite news|title=BlackBerry bets on Android's apps to buoy new Priv|url=https://www.theglobeandmail.com/technology/tech-news/blackberry-revenue-falls-short-adjusted-loss-more-than-expected/article26539263/|access-date=26 September 2015}}</ref>. 2013-jıldıń sentyabr ayında Microsoft kompaniyası Nokia nıń mobil qurılmalar biznesin 7.1 milliard dollarǵa satıp alıw niyetin járiyaladı. Bul CEO Stiv Ballmerdiń Microsoft tı "qurılmalar hám xızmetler" kompaniyasına aylandırıw strategiyasınıń bir bólegi edi<ref name="auto1">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2015/7/8/8910999/microsoft-job-cuts-2015-nokia-write-off| bet = Microsoft writes off $7.6 billion from Nokia deal, announces 7,800 job cuts| avtor = Warren| at = Tom| sáne = 2015-jıl 8-iyul | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-fevral }}</ref>. Windows Phone hám Lumia qatarınıń ósiwine qaramastan (olar satılǵan barlıq Windows Phone qurılmalarınıń derlik 90% in quraytuǵın edi)<ref name="PocketNowNokia90percent">{{Cite news|url=http://pocketnow.com/2013/10/18/nokia-owns-90-of-the-windows-phone-market-share|title=Nokia owns 90% of the Windows Phone market share.| sáne =18 October 2013|access-date=February 26, 2020}}</ref>, bul platforma hesh qashan AQSH tıń tiykarǵı bazarında áhmiyetli úleske iye bola almadı<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/gadgets/2017/10/windows-phone-is-now-officially-dead-a-sad-tale-of-what-might-have-been/| bet = Windows Phone is now officially dead: A sad tale of what might have been| avtor = Bright| at = Peter| sáne = 2017-jıl 9-oktyabr | jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-fevral }}</ref>, al Microsoft keyingi jıllar dawamında Windows Phone nıń rawajlanıwın saqlap qala almadı, nátiyjede paydalanıwshılar hám qosımsha jaratıwshılardıń qızıǵıwshılıǵı páseydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2015/10/23/9602350/microsoft-windows-phone-app-removal-windows-store| bet = Windows Phone has a new app problem| avtor = Warren| at = Tom| sáne = 2015-jıl 23-oktyabr | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-fevral }}</ref>. Ballmerdi Microsoft tıń CEO lıǵında Satya Nadella almastırǵannan keyin (ol baǵdarlamalıq támiynat hám bult esaplawlarına kóbirek itibar qarattı), kompaniya 2015-jıldıń iyul ayında Nokia aktivlerin 7.6 milliard dollarǵa esaptan shıǵardı hám 2016-jıldıń may ayında Microsoft Mobile bóliminiń derlik barlıq xızmetkerlerin jumıstan bosattı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2016/5/25/11766344/microsoft-nokia-impairment-layoffs-may-2016| bet = Microsoft lays off hundreds as it guts its phone business| avtor = Warren| at = Tom| sáne = 2016-jıl 25-may | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2017/10/10/16452162/windows-phone-history-glorious-failure| bet = Windows Phone was a glorious failure| avtor = Savov| at = Vlad| sáne = 2017-jıl 10-oktyabr | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-fevral }}</ref>.<ref name="auto1" /> Microsoft ke satılıwı tamamlanbastan burın, Nokia rawajlanıp kiyatırǵan bazarlar ushın Nokia X dep atalǵan Androidqa tiykarlanǵan smartfonlar seriyasın shıǵardı. Bul qurılmalar Android tiykarındaǵı platformanı Windows Phone hám Nokia nıń Asha atlı ápiwayı telefon platformasınıń elementleri menen biriktirip, Google xızmetleri ornına Microsoft hám Nokia xızmetlerin paydalandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2014/2/24/5440498/nokia-x-android-phone-hands-on| bet = This is Nokia X: Android and Windows Phone collide| avtor = Warren| at = Tom| sáne = 2014-jıl 24-fevral | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2020-jıl 2-mart }}</ref>. === Kamera jetiskenlikleri === [[Fayl:Xiaomi_13_Ultra.jpg|oñğa|nobaý|Xiaomi 13 Ultra Leica Summicron kamera sisteması menen úskenelendi.]] [[Fayl:Oppo_Find_X6_Pro.jpg|oñğa|nobaý|Oppo Find X6 Hasselblad penen birgelikte islep shıǵılǵan baǵdarlamalıq támiynat tiykarındaǵı sazlawdı usındı.]] Birinshi kommerciyalıq kameralı telefon Kyocera Visual Phone VP-210 bolıp, ol 1999-jıldıń may ayında Yaponiyada satıwǵa shıqtı<ref name="CameraphonesLookBackForward">{{Web deregi | url = https://www.computerworld.com/article/2473084/camera-phones--a-look-back-and-forward.html| bet = Camera phones: A look back and forward| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191009064125/https://www.computerworld.com/article/2473084/camera-phones--a-look-back-and-forward.html| arxivsáne = 2019-jıl 9-oktyabr | avtor = Yegulalp| at = Serdar| sáne = 2012-jıl 11-may | jumıs = [[Computerworld]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-sentyabr }}</ref>. Ol waqıtta onı "mobil videotelefon" dep ataǵan, hám onıń aldıńǵı tárepinde 110,000 pikselli kamerası bar edi<ref name="CameraphonesLookBackForward" /> Ol Yaponiyanıń Personal Handy-phone System (PHS) uyalı tarmaǵı arqalı sekundına eki súwretke shekem jibere alatuǵın edi hám 20 ǵa shekem JPEG cifrlı súwretlerdi saqlay aldı, olardı elektron pochta arqalı jiberiwge bolatuǵın edi.<ref name="CameraphonesLookBackForward" /> Birinshi massalıq kameralı telefon J-SH04 boldı, ol Sharp J-Phone modeliniń Yaponiyada 2000-jıldıń noyabr ayında satılǵan túri edi.<ref>{{Web deregi | url = http://www.hoista.net/post/18437919296/evolution-of-the-cameraphone-from-sharp-j-sh04-to| bet = Evolution of the Camera phone: From Sharp J-SH04 to Nokia 808 Pureview| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130731053246/http://www.hoista.net/post/18437919296/evolution-of-the-cameraphone-from-sharp-j-sh04-to| arxivsáne = 2013-jıl 31-iyul | avtor = Wan| at = Hoi| sáne = 2012-jıl 28-fevral | baspaxana = Hoista.net| qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.digitaltrends.com/mobile/camera-phone-history/| bet = From J-Phone to Lumia 1020: A complete history of the camera phone| sáne = 2013-jıl 11-avgust | jumıs = [[Digital Trends]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 15-sentyabr }}</ref>. Ol súwretlerdi uyalı baylanıs arqalı dárhal jibere alatuǵın edi. 2000-jıllardıń ortasına kelip, joqarı dárejeli uyalı telefonlarda ádette integraciyalanǵan cifrlı kameralar boldı. 2003-jılı kameralı telefonlar óz aldına cifrlı kameralarǵa qaraǵanda kóbirek satıldı, al 2006-jılı olar plenkalı hám cifrlı óz aldına kameralarǵa qaraǵanda kóbirek satıldı. Bes jıl ishinde bes milliard kameralı telefon satıldı hám 2007-jılǵa kelip barlıq ornatılǵan mobil telefonlardıń yarımınan kóbisi kameralı telefonlar edi. Óz aldına kameralardıń satılıwı 2008-jılı eń joqarı shegarasına jetti<ref name="SmartphonesTollonGPS">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2010/11/15/technology/15iht-navigate.html| bet = Smartphone Sales Taking Toll on G.P.S. Devices| avtor = O'Brien| at = Kevin J.| sáne = 2010-jıl 15-noyabr | jumıs = [[The New York Times]]}}</ref>. Kóp erte smartfonlarda ulıwma kameralar bolmaǵan, al kameraları bar erte modellerde tómen ónimdarlıq hám jetkiliksiz súwret hám video sapası bolǵan, olar byudjetli qalta kameraları menen básekilese almaǵan hám paydalanıwshılardıń talapların qanaatlandıra almaǵan<ref name="Nokia6111">{{Web deregi | url = https://www.gsmarena.com/nokia_6111-review-61.php| bet = Nokia 6111 review: Venus and maybe Mars too| jumıs = GSMArena.com}}</ref>. 2010-jıllardıń basına kelip derlik barlıq smartfonlarda integraciyalanǵan cifrlı kamera bar edi. Óz aldına kameralardıń satılıwınıń azayıwı tezlesti, sebebi kúndelikli fotosúwretke túsiriw ushın tez jaqsılanıp atırǵan kamera texnologiyasına iye smartfonlardıń qollanılıwı arttı, súwretlerdi ańsat ózgertiw hám qosımshalar hám vebke-tiykarlanǵan xızmetler arqalı súwretlerdi tikkeley bólisiw múmkinshilikleri payda boldı<ref name="SmartphonesKillingPoint-and-shoots">{{Web deregi | url = https://gigaom.com/2011/12/22/smartphones-killing-point-and-shoots-now-take-almost-13-of-photos/| bet = Smartphones killing point-and-shoots, now take almost 1/3 of photos| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190714065702/https://gigaom.com/2011/12/22/smartphones-killing-point-and-shoots-now-take-almost-13-of-photos/| arxivsáne = 2019-jıl 14-iyul | avtor = Ogg| at = Erica| sáne = 2011-jıl 22-dekabr | jumıs = Gigaom| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2011/04/17/iphone-4-camera/| bet = iPhone 4 About To Be Flickr's Top Camera. Point & Shoots? Pretty Much The Opposite.| avtor = Siegler| at = MG| sáne = 2011-jıl 17-aprel | jumıs = [[TechCrunch]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://fstoppers.com/news/nikon-closes-china-camera-factory-cites-smartphones-cause-201773| bet = Nikon Closes China Camera Factory, Cites Smartphones as Cause| avtor = Cooke| at = Alex| sáne = 2017-jıl 30-oktyabr | jumıs = Fstoppers| qaralǵan sáne = 2019-jıl 23-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2012/12/20/technology/personaltech/androidcameras-from-nikon-and-samsung-go-beyond-cellphones-review.html?pagewanted=all&_r=1&| bet = Smile, and Say 'Android'| sáne = 2012-jıl 20-dekabr | jumıs = [[The New York Times]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 22-avgust }}</ref>. 2011-jılǵa kelip, integraciyalanǵan kameralı uyalı telefonlar jılına júz millionlap satıla basladı. 2015-jılı cifrlı kameralardıń satılıwı 35.395 million danaǵa jetti, bul olardıń eń joqarı kórsetkishiniń tek úshten birinen az hám sonday-aq plenkalı kameralardıń eń joqarı satılıw kórsetkishinen sál azıraq edi<ref>{{Web deregi | url = http://tomstirrphotography.com/digital-camera-sales-continued-decline| bet = Digital Camera Sales Continued To Decline In 2015| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161031212454/http://tomstirrphotography.com/digital-camera-sales-continued-decline| arxivsáne = 2016-jıl 31-oktyabr | avtor = Stirr| at = Thomas| sáne = 2016-jıl 2-aprel | qaralǵan sáne = 2016-jıl 31-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/269927/sales-of-analog-and-digital-cameras-worldwide-since-2002/| bet = Worldwide unit sales of digital cameras from 2011 to 2016 (in millions)| qaralǵan sáne = 2017-jıl 28-mart }}</ref>. Arnawlı kameralar ornına fotosúwretke túsiriw ushın smartfonlardıń qollanılıwınıń kóbeyiwine úles qosqan faktorlardıń biri - kishi qalta kameralarınıń súwretlerde bokex effektin jaratıwda qıyınshılıq kóriwi, biraq házirgi waqıtta ayırım smartfonlarda qos linzalı kameralar bar, olar bokex effektin ańsat jaratadı hám hátte túsirip bolǵannan keyin bokex dárejesin ózgerte aladı. Bul hár qıylı fokus parametrleri menen bir neshe súwret túsirip, keyin tiykarǵı súwrettiń fonın makro fokus túsirilgen súwret penen biriktiriw arqalı iske asırıladı. 2007-jılı Nokia N95 smartfonı 5.0 megapikselli (MP) kamerası menen ayrıqsha boldı, sebebi sol waqıtta kópshilik smartfonlarda 3 MP yamasa 2 MP dan kem kameralar bar edi. Sol jıldıń aqırında shıǵarılǵan LG Viewty, Samsung SGH-G800 hám Sony Ericsson K850i sıyaqlı ayırım arnawlı funkciyalı telefonlarda da 5.0 MP kameralar bolǵan. 2010-jılǵa kelip 5.0 MP kameralar keń tarqaldı; ayırım smartfonlarda 8.0 MP kameralar bar edi, al Nokia N8, Sony Ericsson Satio<ref>{{Web deregi | url = http://www.newtechnology.co.in/sony-ericsson-satio-a-phone-with-ultimate-multimedia-experience/| bet = Sony Ericsson Satio – A Phone with Ultimate multimedia experience| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120714020642/http://www.newtechnology.co.in/sony-ericsson-satio-a-phone-with-ultimate-multimedia-experience/| arxivsáne = 2012-jıl 14-iyul | baspaxana = Newtechnology.co.in| qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-iyun }}</ref>, hám Samsung M8910 Pixon12<ref>{{Web deregi | url = http://www.newtechnology.co.in/samsung-pixon12-m8910-worlds-first-12-megapixel-camera-phone/| bet = Samsung Pixon12 M8910 Price in India - 12 megapixel camera-phone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120424142402/http://www.newtechnology.co.in/samsung-pixon12-m8910-worlds-first-12-megapixel-camera-phone/| arxivsáne = 2012-jıl 24-aprel | baspaxana = Newtechnology.co.in| qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-iyun }}</ref> funkciyalı telefonlarında 12 MP kamera bolǵan. 2009-jılǵı Nokia N86 nıń tiykarǵı kamerası ózgeshe bolıp, onda úsh dárejeli aperturalı linza bar edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.gsmarena.com/nokia_n86_8mp-review-366p7.php| bet = Nokia N86 8MP review: Lens wide open| sáne = 2009-jıl 24-iyun | jumıs = GSMArena.com}}</ref>. 2010-jıldıń aqırında 14-megapikselli, 3x optikalıq zum linzası hám 720p HD video kamerası bar Altek Leo smartfonı shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = http://asia.cnet.com/crave/hands-on-with-the-14-megapixel-altek-leo-62111524.htm| bet = Hands-on with the 14-megapixel Altek Leo| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120403042848/http://asia.cnet.com/crave/hands-on-with-the-14-megapixel-altek-leo-62111524.htm| arxivsáne = 2012-jıl 3-aprel | avtor = Chan| at = John| sáne = 2010-jıl 15-iyun | jumıs = CNET| baspaxana = CBS Interactive}}</ref>. 2011-jılı, Nintendo 3DS shıqqan jılı, HTC kompaniyası Evo 3D telefonın tanıstırdı. Bul 3D telefonda keńislik súwretke túsiriw ushın eki bes megapikselli artqı kamera ornatılǵan bolıp, ol artqı tárepinde birden kóp kamerası bar dáslepki mobil telefonlardıń biri boldı. 2012-jılǵı Samsung Galaxy S3 dawıs buyrıqları arqalı súwretke túsiriw múmkinshiligin kirgizdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/how-to/use-your-voice-to-take-pictures-with-the-samsung-galaxy-s-iii/| bet = Use your voice to take pictures with the Samsung Galaxy S III| avtor = Cozma| at = Nicole| jumıs = CNET| qaralǵan sáne = 2021-jıl 29-may }}</ref>. 2012-jılı Nokia kompaniyası 41-megapikselli 1/1.2-dyuymlik sensorı hám joqarı ajıratımlılıqtaǵı f/2.4 Zeiss tolıq asferikalıq bir toparlı linzası bar Nokia 808 PureView telefonın járiyaladı hám shıǵardı. Joqarı ajıratımlılıq 1080p sapada tórt ese hám 720p sapada altı ese súwret sapasın joǵaltpaytuǵın cifrlı zumdı támiyinleydi, bul súwret sensorın kesiw arqalı iske asırıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gsmarena.com/nokia_808_pureview-review-776p7.php| bet = Nokia 808 PureView review: Photo Finnish| sáne = 2012-jıl 22-iyun | jumıs = GSMArena.com}}</ref>. 2013-jılǵı Nokia Lumia 1020 de usıǵan uqsas joqarı ajıratımlılıqtaǵı kamera qurılmasına iye, oǵan qosımsha optikalıq súwret turaqlandırıwshı hám joqarı klasslı mobil telefonlarda keń tarqalıwınan bir neshe jıl burın qolǵa kirgizilgen qol rejimindegi kamera parametrleri bar, biraq sáykes joqarı fayl kólemleri ushın paydalı bolıwı múmkin bolǵan keńeytiletuǵın yadı joq. Mobil optikalıq súwret turaqlandırıwshı birinshi ret 2012-jılı Nokia tárepinen Lumia 920 modelinde engizilgen, al optikalıq turaqlandırılǵan aldıńǵı kamerası bar birinshi belgili smartfon 2016-jılǵı HTC 10 boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.androidcentral.com/htc-10| bet = HTC 10 review: Iconic, impressive, imperfect| avtor = Dobie| at = Alex| sáne = 2016-jıl 19-aprel | til = en| jumıs = Android Central| qaralǵan sáne = 2023-jıl 16-may }}</ref>. Optikalıq súwret turaqlandırıwshı tómen jaqtılıqta súwretke túsiriw ushın uzaǵıraq ekspoziciya waqıtın hám qolda uslap video túsirgende silkiniwlerdi tegislewdi támiyinleydi, sebebi silkiniwler úlken displeyde, máselen, [[Kompyuter monitorı|monitor]] yamasa televizorda kóbirek seziledi, bul kóriw tájiriybesine zıyan keltiriwi múmkin. 2012-jıldan baslap smartfonlar video túsiriw barısında súwretke túsiriw múmkinshiligine iye bola basladı. Bul súwretlerdiń ajıratımlılıǵı qurılmalar arasında ózgerip turıwı múmkin. Samsung videonıń aspekt qatnasında eń joqarı súwret sensorı ajıratımlılıǵın qollanǵan, bul 16:9 qatnasta Galaxy S3 te 6 megapiksel (3264 × 1836) hám Galaxy S4 te 9.6 megapiksel (4128 × 2322) bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.gsmarena.com/samsung_i9300_galaxy_s_iii-review-761p9.php| bet = Samsung I9300 Galaxy S III review: S to the third| sáne = 2012-jıl 20-may | jumıs = GSMArena.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.gsmarena.com/samsung_galaxy_s4-review-914p9.php| bet = Samsung Galaxy S4 review: Supernova| sáne = 2013-jıl 28-mart | jumıs = GSMArena.com}}</ref>. Usınday funkciyaǵa iye birinshi iPhone lar, iPhone 5 hám 5s, video túsiriw barısında 0.9 megapikselli (1280 × 720) súwretlerdi bir waqıtta túsire alatuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.lifewire.com/take-photo-while-recording-video-iphone-1999621| bet = Snap Photos and Record Video on an iPhone at the Same Time| avtor = Costello| at = sam| sáne = 2020-jıl 22-yanvar | jumıs = Lifewire}}</ref>. 2013-jıldan baslap Xperia Z1 de Sony haqıyqıy waqıt rejiminde tolıqtırılǵan reallıq kamera effektlerin sınap kóre basladı, mısalı, qalqıp júrgen tekst, virtual ósimlikler, vulkan hám kóriniske júrip kiyatırǵan dinozavr sıyaqlı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dpreview.com/reviews/sony-xperia-z1-camera-review/5| bet = Sony Xperia Z1 review: A smartphone with a camera-sized sensor| sáne = 2013-jıl 1-noyabr | jumıs = DPReview}}</ref>. Keyinirek, 2017-jılı Apple de iPhone X penen usıǵan uqsas nárse isledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.forbes.com/sites/bizcarson/2017/09/12/tim-cook-isnt-wrong-why-the-iphone-x-could-change-how-we-use-phones-forever/| bet = Tim Cook Isn't Wrong: Why The iPhone X Could Change How We Use Phones Forever| avtor = Carson| at = Biz| sáne = 2017-jıl 12-sentyabr | jumıs = Forbes}}</ref>. Sol jılı iOS 7 keyin keń qollanılǵan vizir intuiciyasın engizdi, onda ekspoziciya mánisi vertikal sıypalaw arqalı dúzetiliwi múmkin, fokus hám ekspoziciya basıw arqalı belgilengennen keyin, hátte qısqa waqıt basıp turǵannan soń bekitilgennen keyin de<ref>{{Web deregi | url = https://www.macworld.com/article/222584/how-to-control-focus-and-depth-of-field-on-your-iphone-camera.html| bet = How to control focus and depth of field on your iPhone camera| sáne = 2014-jıl 5-yanvar | jumıs = Macworld}}</ref>. Ayırım qurılmalarda bul intuiciya video/áste qozǵalıs rejimlerinde hám aldıńǵı kamera ushın baǵdarlama tárepinen sheklengen bolıwı múmkin. 2013 hám 2014-jılları Samsung ıqsham kamera menen smartfonnıń gibrid kombinaciyasın sınap kórdi, Galaxy S4 Zoom hám K Zoom modellerin shıǵardı. Olardıń hárbiri integraciyalanǵan 10× optikalıq zum linzası hám qol parametrleri (sonıń ishinde qol ekspoziciya hám fokus) menen támiyinlengen edi, bul smartfonlar arasında keń tarqalıwınan bir neshe jıl burın boldı. S4 Zoom modelinde qosımsha linza átirapında aylanbalı saqıyna hám shtativ bekitkishi bar edi. 2014-jılǵı Panasonic Lumix DMC-CM1 mobil telefon menen ıqsham kameranı biriktiriwdiń jáne bir háreketi boldı, hátte ol Lumix brendin miyras etip aldı. Optikalıq zumǵa iye bolmasa da, onıń súwret sensorı Lumix DMC-LX100 hám Sony CyberShot DSC-RX100 seriyasındaǵı joqarı klasslı ıqsham kameralarda qollanılatuǵın 1" formatına iye, bul ádettegi mobil kamera súwret sensorınıń bet maydanınan bir neshe ese úlken, sonday-aq ISO 25600 ge shekem jaqtılıqqa sezgirlikti qollaydı, bul ádettegi mobil kameranıń jaqtılıqqa sezgirlik diapazonınan ádewir joqarı. 2021-jılǵa kelip, hesh qanday miyrasxorı shıǵarılmadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dpreview.com/reviews/panasonic-lumix-dmc-cm1-camera-review/10| bet = Panasonic Lumix DMC-CM1 camera review| sáne = 2015-jıl 27-may | jumıs = DPReview| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.imaging-resource.com/PRODS/panasonic-cm1/panasonic-cm1A.HTM| bet = Panasonic CM1 Review| avtor = Brawley| at = William| sáne = 2015-jıl 27-aprel | jumıs = Imaging Resource| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-aprel }}</ref>. 2013 hám 2014-jılları HTC kompaniyası One M7 hám M8 modellerinde piksel sanın piksel bet maydanı menen almastırıw boyınsha eksperimentler ótkerdi. Eki model de tek tórt megapikselge iye bolıp, UltraPixel dep ataldı. Kompaniya bunı tómen jaqtılıqta jaqsılanǵan jaqtılıq hám az shawqım menen túsindirdi, biraq keyingi One M8 modelinde optikalıq súwret turaqlandırıw joq<ref>{{Web deregi | url = https://www.trustedreviews.com/reviews/htc-one-m8-ultrapixel-camera-image-quality-page-7| bet = UltraPixel Camera Image Quality Review| sáne = 2016-jıl 18-noyabr | jumıs = Trusted Reviews}}</ref>. One M8 sonday-aq qos kamera sisteması menen úskenelengen dáslepki smartfonlardıń biri boldı. Onıń baǵdarlamalıq támiynatı 3D panoramalaw, hawa rayı effektleri hám fokustı retlew ("UFocus") sıyaqlı vizual keńislik effektlerin jaratıwǵa múmkinshilik beredi, bul jaqtılıq maydanlı kamera menen alınǵan súwretlerdiń súwret alınǵannan keyin tańlap fokuslaw múmkinshiligin imitaciya etedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/htc-one-m8-the-camera-review/| bet = HTC One M8: the camera review| avtor = Savvides| at = Lexy| sáne = 2014-jıl 10-aprel | til = en| jumıs = CNET}}</ref>. HTC 2015-jılǵı One M9 modelinde joqarı megapikselli bir kameralı sistemaǵa qayttı. Sol arada, 2014-jılı LG Mobile time-of-flight kamera funkciyası menen eksperiment islep basladı, bunda aralıqtı ólsheytuǵın artqı lazer nurı avtofokustı tezlestiredi. 2010-jıllardıń ortasında faza-detekciyalı avtofokus keńnen qollanıla basladı, bul kontrast detekciyasına qaraǵanda tezirek hám anıǵıraq fokuslawǵa múmkinshilik berdi. 2016-jılı [[Apple Inc.|Apple]] qos kamera sistemasın keń taratqan telefonlardıń biri bolǵan iPhone 7 Plus modelin usındı. iPhone 7 Plus tiykarǵı 12 MP kamera menen birge 12 MP telefoto kameranı óz ishine aldı<ref>{{Web deregi | url = https://petapixel.com/2016/10/24/apple-just-released-fake-bokeh-portrait-mode-everyone/| bet = Apple Just Released Their Fake Bokeh Portrait Mode to Everyone| avtor = Cade| at = DL| sáne = 2016-jıl 24-oktyabr | jumıs = PetaPixel| qaralǵan sáne = 2019-jıl 5-noyabr }}</ref>. 2018-jıldıń basında Huawei kompaniyası Leica optikası menen úsh kameralı sistemaǵa iye bolǵan birinshi flagman telefonlardıń biri - Huawei P20 Pro modelin shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.digitaltrends.com/cell-phone-reviews/huawei-p20-pro-review/#/2/1| bet = Huawei P20 Pro review| avtor = Boxall| at = Andy| sáne = 2018-jıl 4-iyun }}</ref>. 2018-jıldıń aqırında [[Samsung]] dúnyadaǵı birinshi tórt kameralı sistemaǵa iye jańa orta klass smartfonı Galaxy A9 (2018) di shıǵardı. 2019-jılı bes linzalı kamera sistemasına iye Nokia 9 PureView shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gsmarena.com/nokia_9_pureview-8867.php| bet = Nokia 9 PureView - Full phone specifications| jumıs = GSMarena.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-may }}</ref>. 2019-jıl joqarı ajıratımlılıqtaǵı sensorlardıń kommerciyalastırılıwın kórdi, olar kóbirek jaqtılıq tutıw ushın piksel binińin qollanadı. Sony hám Samsung tárepinen islep shıǵarılǵan 48 MP hám 64 MP sensorlar bir qansha óndiriwshiler tárepinen keńnen qollanıladı. 108 MP sensorlar dáslep 2019-jıldıń aqırı hám 2020-jıldıń basında engizildi. ==== Video ajıratımlılıǵı ==== {| class="wikitable sortable" style="float:right;" |+Waqıt sızıǵı (artqı kamera) !Ajıratımlılıq !Birinshi jıl |- |720p (HD) |2009 |- |720p at 60fps |2012 |- |1080p (Full HD) |2011 |- |1080p at 60fps |2013 |- |2160p (4K) |2013 |- |2160p at 60fps |2017 |- |4320p (8K) |2020 |- |} Joqarı piksel tezliginde esaplaw júklemesin qollanıw talapların orınlay alatuǵın kúshlirek chipsetler menen, mobil video ajıratımlılıǵı hám kadr jiyiligi jıllar dawamında arnawlı tutınıwshı dárejesindegi kameralar menen teńlesip qaldı. 2009-jılı Samsung Omnia HD 720p HD video jazıw múmkinshiligine iye birinshi mobil telefon boldı. Sol jılı Apple dáslep iPhone 3GS modeline 480p video jazıw funkciyasın qostı, al 2007-jılǵı [[IPhone (1-áwlad)|dáslepki iPhone]] hám 2008-jılǵı iPhone 3G modellerinde video jazıw funkciyası pútkilley joq edi. 720p ajıratımlılıq 2010-jılı dáslepki Samsung Galaxy S, Sony Ericsson Xperia X10, iPhone 4 hám HTC Desire HD sıyaqlı smartfonlarda keńirek qollanıla basladı. 2010-jıllardıń bası mobil video ajıratımlılıǵınıń tez ósiwin alıp keldi. 1080p mobil video jazıw 2011-jılı Samsung Galaxy S2, HTC Sensation hám iPhone 4s modellerinde ámelge asırıldı. 2012 hám 2013-jılları sekundına 60 kadr tezliginde 720p video túsiriw múmkinshiligine iye ayırım qurılmalar shıǵarıldı: Asus PadFone 2 hám HTC One M7, Samsung, Sony hám Apple flagmanlarınan parqlı túrde. Biraq, 2013-jılǵı Samsung Galaxy S4 Zoom bunı qollaydı. 2013-jılı Samsung Galaxy Note 3 sekundına 30 kadr tezliginde 2160p (4K) video jazıwdı, sonday-aq tegislik ushın sekundına 60 kadrǵa shekem kóbeytilgen 1080p video jazıwdı usındı. Basqa óndiriwshiler 2160p jazıwdı 2014-jılı qabıl etti, sonıń ishinde optikalıq turaqlandırıwǵa iye LG G3. Apple bunı birinshi ret 2015-jıldıń aqırında iPhone 6s hám 6s Plus modellerinde ámelge asırdı. 2160p ajıratımlılıqtaǵı kadrlar jiyiligi 2017 hám 2018-jılları keńnen 60-qa eki eselendi, iPhone 8, Galaxy S9, LG G7 hám OnePlus 6 modellerinen baslap. Chipsetlerdiń jetkilikli esaplaw ónimdarlıǵı hám súwret sensorınıń ajıratımlılıǵı hám onıń oqıw tezligi 2020-jılı mobil 4320p (8K) video túsiriwdi múmkin etti, bul Samsung Galaxy S20 hám Redmi K30 Pro modellerinde usınıldı. Degen menen, rawajlanıw barısında ayırım joqarı ajıratımlılıq dárejeleri ótkerip jiberildi, sonıń ishinde 1440p (2.5K), 2880p (5K) hám 3240p (6K), tek Samsung Galaxy aldıńǵı kameralarındaǵı 1440p qaldı. ; Orta klass Orta klass smartfon seriyaları arasında joqarı video ajıratımlılıqlarınıń engiziliwi dáslep flagman úlgilerge salıstırǵanda eki-úsh jılǵa keshiktirildi. 720p 2012-jılı keńnen qollanıldı, sonıń ishinde Samsung Galaxy S3 Mini, Sony Xperia go, al 1080p 2013-jılı Samsung Galaxy S4 Mini hám HTC One mini modellerinde qollanıldı. 1080p-dan joqarı video ajıratımlılıqlarınıń keń tarqalıwı bir neshe jılǵa keyinge qaldırıldı. Orta klass Sony Xperia M5 2016-jılı 2160p video túsiriwdi qolladı, al Samsung-nıń Galaxy J hám A seriyası sıyaqlı orta klass seriyaları 2019-jılǵa shekem altı jıl dawamında qatań túrde 1080p ajıratımlılıǵı hám hár qanday ajıratımlılıqta sekundına 30 kadr menen sheklengen edi, bunıń texnikalıq sebepleri bar-joqlıǵı hám qanshelli ekenligi anıq emes. ; Sazlaw Tómenirek video ajıratımlılıq sazlawı saqlaw ornın hám quwat sarpın azaytıw arqalı jazıw waqtın uzaytıw ushın qolaylı bolıwı múmkin. Ayırım smartfonlardıń kamera baǵdarlamalıq támiynatı ajıratımlılıq, kadr jiyiligi hám bit jiyiligi ushın ayırım basqarıw elementleri menen támiyinlengen. Bunday basqarıw elementleri bar smartfonǵa mısal retinde LG V10 di keltiriwge boladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/reviews/lg-v10-review/| bet = The dual-display LG V10 offers ultimate camera and video control (review)| avtor = La| at = Lynn| til = en| jumıs = CNET}}</ref>. ==== Áste-aqırın qozǵalıslı video ==== Hár qıylı kamera baǵdarlamalıq támiynatları arasındaǵı ayırmashılıq - joqarı kadr jiyiligindegi video materialın saqlaw usılı. Jańaraq telefonlar súwret sensorınıń dáslepki shıǵıs kadr jiyiligin hám audionı saqlap qaladı, al erterek shıqqan telefonlar audio jazbaydı hám videonı sozadı, sonda onı ádettegi tezlikte áste oynatıwǵa boladı. Erterek shıqqan telefonlarda qollanılǵan sozılǵan kodlaw usılı, ádette eski qurılmalarda ushırasatuǵın qol menen oynatıw tezligin basqarıw múmkinshiligi joq video oynatıwshı [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalarda]] áste-aqırın qozǵalıslı oynatıwǵa múmkinshilik beredi. Eger maqset áste-aqırın qozǵalıs effektine erisiw bolsa, jańaraq telefonlarda qollanılatuǵın haqıyqıy waqıt usılı video montajı ushın kóbirek qolaylılıq usınadı. Bunda paydalanıwshı videonıń ásteletilgen bólimlerin erkin tańlap alıwı hám olardı ayırım videoǵa eksportlawı múmkin. Bul maqsette qollanılatuǵın ápiwayı video montajlaw baǵdarlaması ádette aldın ala ornatılǵan boladı. Videonı qálegen jaǵdayda normal (haqıyqıy waqıt) tezliginde, ádettegi video sıyaqlı oynatıwǵa boladı. ; Rawajlanıw Áste-aqırın qozǵalıs rejimine iye bolǵan birinshi smartfon 2009-jılǵı Samsung i8000 Omnia II bolıp esaplanadı. Ol QVGA (320×240) ólsheminde 120 fps (sekundına kadr) tezliginde jazba alıw múmkinshiligine iye edi. Áste-aqırın qozǵalıs rejimi Galaxy S1, Galaxy S2, Galaxy Note 1 hám Galaxy S3 flagman úlgilerinde joq edi. 2012-jıldıń basında HTC One X 768×432 piksel ólsheminde áste-aqırın qozǵalıs rejiminde túsiriw múmkinshiligin berdi, biraq kadr jiyiligi haqqında hesh qanday maǵlıwmat berilmegen edi. Alınǵan videonıń tezligi haqıyqıy waqıttıń úshten birine teń ekenligi anıqlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.gsmarena.com/htc_one_x-review-747p6.php| bet = HTC One X review: eXtra special| sáne = 2012-jıl 12-aprel | jumıs = GSMArena.com}}</ref>. 2012-jıldıń aqırında Galaxy Note 2 áste-aqırın qozǵalıs rejimin qayta kirgizdi, D1 (720 × 480) ólsheminde 120 fps tezliginde. 2013-jıldıń basında Galaxy S4 hám HTC One M7 usı kadr jiyiliginde 800 × 450 ólsheminde jazba aldı, sońınan 2013-jıldıń aqırında Note 3 hám iPhone 5s 720p (1280 × 720) ólshemine ótti, sońǵısı barlıq keyingi iPhone úlgileri sıyaqlı sesti hám dáslepki sensor kadr jiyiligin saqlap qaldı. 2014-jıldıń basında Sony Xperia Z2 hám HTC One M8 de usı ólshemdi qollandı. 2014-jıldıń aqırında iPhone 6 kadr jiyiligin 240 fps ke jetkerdi, al 2015-jıldıń aqırında iPhone 6s 1080p (1920 × 1080) ólsheminde 120 fps qollaw múmkinshiligin qostı. 2015-jıldıń basında Galaxy S6 sensor kadr jiyiligin hám sesti saqlap qalǵan birinshi Samsung mobil telefonı boldı, al 2016-jıldıń basında Galaxy S7 720p ólsheminde 240 fps jazba alıw múmkinshiligine iye bolǵan birinshi Samsung mobil telefonı boldı. 2015-jıldıń basında MediaTek kompaniyasınıń MT6795 chipseti 1080p@480 fps video jazba alıw múmkinshiligin wáde etti. Bul joybardıń házirgi jaǵdayı belgisiz<ref>{{Web deregi | url = https://www.neowin.net/news/mediatek-shows-off-480fps-super-slow-motion-1080p-video-recording-on-the-mt6795/| bet = MediaTek shows off 480fps super slow-motion 1080p video recording on the MT6795| sáne = 2015-jıl 17-fevral | til = en| jumıs = Neowin}}</ref>. 2017-jıldıń basınan baslap, Sony Xperia XZ menen baslanıp, smartfonlar áste-aqırın qozǵalıs rejiminde bir neshe ese joqarı kadr jiyiliginde turaqsız túrde jazba alıw múmkinshiligine iye boldı. Bul kadrlardı waqıtsha súwret sensorınıń ishki jedel yadına saqlaw arqalı ámelge asırıladı. Bunday jazba eń kóp degende bir neshe sekund dawam etedi. 2017-jıldıń aqırında iPhone 8 1080p ólsheminde 240 fps hám 2160p ólsheminde 60 fps jazba alıw múmkinshiligin kirgizdi, onıń izinen 2018-jıldıń basında Galaxy S9 usı múmkinshiliklerge iye boldı. 2018-jıldıń ortasında OnePlus 6 720p ólsheminde 480 fps jazba alıw múmkinshiligin kirgizdi, bul bir minut dawamında turaqlı túrde jazba alıwǵa múmkinshilik beredi. 2021-jıldıń basında OnePlus 9 Pro 2160p ólsheminde 120 fps jazba alıw múmkinshiligine iye bolǵan birinshi telefon boldı. ==== HDR video ==== 2013-jıldıń basında shıqqan Sony Xperia Z hám 2013-jıldıń ortasında shıqqan Xperia Z Ultra HDR video jazbasın alıw múmkinshiligine iye bolǵan birinshi smartfonlar boldı. Olardıń izinen 2014-jıldıń basında Galaxy S5 usı múmkinshilikke iye boldı. Bul úsh model de 1080p sapasında HDR video jazbasın alıw múmkinshiligine iye edi. ==== Audio jazıw ==== Bir neshe mikrofonǵa iye bolǵan mobil telefonlar ádette keńislik sezimin beriw ushın stereo audio menen video jazbasın alıw múmkinshiligine iye. Samsung, Sony hám HTC kompaniyaları 2012-jılı ózleriniń Samsung Galaxy S3, Sony Xperia S hám HTC One X modellerinde bul texnologiyanı birinshi bolıp qollandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gsmarena.com/samsung_i9300_galaxy_s_iii-review-761p9.php| bet = Samsung I9300 Galaxy S III review: S to the third| jumıs = GSMArena.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.gsmarena.com/sony_xperia_s-review-741p6.php| bet = Sony Xperia S review: NXT of kin| jumıs = GSMArena.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.gsmarena.com/htc_one_x-review-747.php| bet = HTC One X review: eXtra special| til = en-US| jumıs = GSMArena.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-aprel }}</ref>. Apple kompaniyası bolsa stereo audio jazıwdı 2018-jılı shıqqan iPhone Xs shańaraǵı hám iPhone XR modellerinen baslap engizdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.gsmarena.com/apple_iphone_xs-review-1827p7.php| bet = Apple iPhone XS review| jumıs = GSMArena.com}}</ref>. ==== Aldıńǵı kameralar ==== ===== Foto ===== 2010-jıllardıń ortasınan baslap aldıńǵı kameralarǵa kóbirek itibar berilip atır. Aldıńǵı kameralardıń sapası artqı kameralardıń sapasına jetip, hátte ayırım jaǵdaylarda onnan da asıp ketti. Mısalı, 2015-jılǵı LG G4 (8 megapiksel), Sony Xperia C5 Ultra (13 megapiksel) hám 2016-jılǵı Sony Xperia XA Ultra (16 megapiksel, optikalıq turaqlandırıw menen) modelleri oǵan mısal bola aladı. 2015-jılǵı LG V10 modelinde eki aldıńǵı kamera ornatılǵan bolıp, ekinshi kamera topar súwretke túsiriw ushın keńirek múyeshke iye edi. Samsung kompaniyası Galaxy Note 4 modelinen baslap aldıńǵı kamerada panorama súwretke túsiriw (panorama selfi) funkciyasın engizdi, bul kóriw maydanın keńeytiwge múmkinshilik berdi. ===== Video ===== 2012-jılı Galaxy S3 hám iPhone 5 modelleri aldıńǵı kamerada 720p HD sapasında video jazıw múmkinshiligin (30 fps) kirgizdi. 2013-jıldıń basında Samsung Galaxy S4, HTC One M7 hám Sony Xperia Z modelleri 1080p Full HD sapasında sol kadr jiyiliginde video jazıw múmkinshiligin berdi. 2014-jıldıń aqırında Galaxy Note 4 aldıńǵı kamerada 1440p sapasında video jazıw múmkinshiligin kirgizdi. Apple kompaniyası bolsa 2016-jıldıń aqırında shıqqan iPhone 7 modelinde aldıńǵı kamerada 1080p sapasında video jazıw múmkinshiligin kirgizdi. 2019-jılı smartfonlar aldıńǵı kamerada 2160p 4K sapasında video jazıw múmkinshiligin kirgize basladı. Bul artqı kamerada 2160p sapasında video jazıw múmkinshiligi Galaxy Note 3 modelinde kirgizilgennen altı jıl keyin boldı. === Displey rawajlanıwları === [[Fayl:G7_power_at_Best_Buy_jeh.jpg|nobaý|Moto G7 Power modeliniń displeyi uzın formatqa iye hám "notch" (kesik) texnologiyasın qollanadı.]] 2010-jıllardıń basında ekran ólshemi keminde 140 millimetr (5.5 dyuym) diagonalǵa iye bolǵan iri smartfonlar, "fablet" dep atalǵan qurılmalar keń tarqala basladı. 2011-jılı shıqqan Samsung Galaxy Note seriyası ayrıqsha keń qollanıwqa iye boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2011/12/29/1-million-galaxy-notes-shipped-worldwide-us-fans-throw-money-at/| bet = 1 million Galaxy Notes shipped worldwide, US fans throw money at their screens| avtor = Smith| at = Mat| sáne = 2011-jıl 29-dekabr | baspaxana = [[Engadget]]}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://news.cnet.com/8301-1035_3-57493718-94/samsung-10m-galaxy-notes-sold-in-nine-months/| bet = Samsung: 10M Galaxy Notes sold in nine months| jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-yanvar }}</ref>. 2013-jılı Huawei kompaniyası Huawei Mate seriyasın islep shıǵardı. Bul seriyanıń smartfonları 155 millimetr (6.1 dyuym) HD (1280 x 720) IPS+ LCD displeyge iye bolıp, sol waqıtta bul displey júdá úlken dep esaplanǵan edi. 2013-jılı ayırım kompaniyalar iyilgish displeylerdi qollanıp, iymek formalı smartfonlardı shıǵara basladı. Mısalı, Samsung Galaxy Round hám LG G Flex modelleri<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2013/10/8/4818572/samsung-galaxy-round-curved-oled-smartphone-official| bet = Samsung's Galaxy Round is the first phone with a curved display| sáne = 2013-jıl 8-oktyabr | jumıs = The Verge| baspaxana = Vox Media| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-mart }}</ref><ref name="engadget-gflexfcc">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2013/11/15/lg-g-flex-att-lte/| bet = LG G Flex appears on the FCC with AT&T-friendly LTE| sáne = 2013-jıl 15-noyabr | jumıs = Engadget| qaralǵan sáne = 2014-jıl 9-mart }}</ref><ref name="engadget-gflexannounce">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2013/10/27/lg-g-flex/| bet = LG G Flex announced with vertically curved 6-inch 720p screen, 'self-repairing' back cover| sáne = 2013-jıl 28-oktyabr | jumıs = Engadget| baspaxana = Verizon Media| qaralǵan sáne = 2014-jıl 9-mart }}</ref>. 2014-jılǵa kelip, joqarı klasslı smartfonlarda 1440p displeyler payda bola basladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2014/02/18/do-you-really-need-a-4k-smartphone-screen/| bet = Do you really need a 4K smartphone screen?| avtor = Dent| at = Steve| sáne = 2014-jıl 18-fevral }}</ref>. 2015-jılı Sony kompaniyası Xperia Z5 Premium modelin shıǵardı. Bul model 4K sapalı displeyge iye edi, biraq tek súwretler hám videolar ǵana sol sapada kórsetile alatuǵın edi (basqa barlıq baǵdarlamalar 1080p sapasında kórsetiletuǵın edi)<ref name="engadget-4k1080psony">{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2015/09/15/sony-xperia-z5-premium-not-so-4k/| bet = Sony's 4K smartphone shows most content in 1080p| sáne = 2015-jıl 15-sentyabr | jumıs = Engadget| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-mart }}</ref>. 2017-jılı smartfon displeylerinde jańa tendenciyalar payda bola basladı. LG hám Samsung kompaniyaları ózleriniń joqarı klasslı smartfonların (LG G6 hám Galaxy S8) shıǵardı. Bul modeller ádettegi 16:9 formatınan uzınıraq formattaǵı displeylerge iye bolıp, ekrannıń korpusqa qatnası joqarı edi. Bul dizayn "ramkasız dizayn" dep te ataladı. Bunday dizaynlar displeydiń diagonal ólshemin úlkeytiwge múmkinshilik beredi, biraq 16:9 formatındaǵı sonday ólshemdegi displeylerge salıstırǵanda jińishkerek boladı<ref name="ndtv-lgg6">{{Web deregi | url = http://gadgets.ndtv.com/mobiles/news/lg-g6-launched-at-mwc-2017-price-release-date-specifications-and-more-1663697| bet = LG G6 With 5.7-Inch FullVision Display, Google Assistant Launched at MWC 2017| sáne = 2017-jıl 26-fevral | jumıs = Gadgets360| baspaxana = NDTV| qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-fevral }}</ref><ref name="verge-g6unveil">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/circuitbreaker/2017/2/26/14741886/lg-g6-announced-specs-features-mwc-2017| bet = The LG G6 is sleek, solid, and surprisingly sensible| sáne = 2017-jıl 26-fevral | jumıs = The Verge| baspaxana = Vox Media| qaralǵan sáne = 2017-jıl 26-fevral }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theverge.com/2017/3/29/15087530/samsung-galaxy-s8-announced-features-release-date-video-specifications|title=This is the Samsung Galaxy S8, coming April 21st|access-date=October 4, 2018}}</ref>. 2017-jılı jáne bir keń tarqalǵan tendenciya - displeydiń joqarǵı orayında kamera hám basqa da sensorlar ushın arnalǵan kesik - xalıq tilinde "notch" (oyıq) dep atalatuǵın dizayn boldı<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Technology/YFHDoI8YuK4SkZqViPN4VN/Why-do-Android-phones-want-a-notch.html|title=Why do Android phones want a notch?| sáne =April 29, 2018|access-date=October 4, 2018}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.pcworld.com/article/3293447/android/android-phone-notch-requirements.html|title=Google thankfully bans Android phones with three notches or other exotic configurations|access-date=October 4, 2018}}</ref>. Bul dizayn "shetten-shetke" displeylerdi jaratıwǵa múmkinshilik berdi, yaǵnıy displey qurılmanıń derlik pútkil biyikligin qaplap, joqarǵı tárepte az ǵana yamasa hesh qanday ramka qaldırmaydı, al tómengi tárepte de minimal ramka boladı. Bul dizayn ózgesheligi derlik bir waqıtta Sharp Aquos S2 hám Essential Phone modellerinde payda boldı<ref>{{Cite news|url=https://www.phonearena.com/news/First-notch-phone-Sharp-not-Essential_id105608|title=What was the first phone with a notch? Answer may surprise you|access-date=October 4, 2018}}</ref>. Bul modellerde kameralar ushın kishi dóńgelek kesikler bar edi. Bir ay ótpey-aq, iPhone X modeli shıqtı, onda keńirek kesik bolıp, onda kamera hám Face ID dep atalatuǵın betti skanerlew sisteması jaylasqan edi<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/gadgets/2017/11/how-devs-updated-their-apps-for-the-iphone-xs-screen-and-the-notch/2/| bet = How app developers and designers feel about the iPhone X—and the notch| avtor = Axon| at = Samuel| sáne = 2017-jıl 25-noyabr | jumıs = [[Ars Technica]]| baspaxana = [[Condé Nast]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 4-dekabr }}</ref>. 2016-jılǵı LG V10 modeli bul koncepciyanıń aldın ala úlgisi bolǵan edi. Onda ekrannıń bir bólegi sol joqarǵı múyeshtegi kamera átirapın qorshap turatuǵın edi. Bul zona "ekinshi" displey sıpatında marketing etilip, hár qıylı qosımsha funkciyalar ushın qollanılatuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.techradar.com/news/cut-it-out-a-brief-history-of-the-smartphone-notch| bet = Cut it out: how the smartphone notch became 'a thing'| avtor = Williams| at = Andrew| sáne = 2018-jıl 14-noyabr | til = en| jumıs = TechRadar| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-fevral }}</ref>. [[Fayl:SamsungGalaxyS20plus5G128G2020SMG9860TaiwanFrontReady20200910.jpg|nobaý|Samsung Galaxy S20 Plus modeliniń "tesik" kamerası bar displeyi]] Keyinirek bul ámeliyattıń basqa da variantları payda boldı, mısalı, "tesik" kamera (Honor View 20, Samsung Galaxy A8s hám Galaxy S10 modellerindegi sıyaqlı) - bul dizaynda "notch" oyıǵı ornına ekrannıń ishinde dóńgelek yamasa dóńgeleklengen tórt múyeshli kesik qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pocket-lint.com/phones/news/146822-hole-punch-camera-vs-notch-vs-slider-honor-samsung| bet = Is the hole-punch camera here to stay? We look at the pros and cons of the front camera design| sáne = 2020-jıl 11-fevral | til = en-gb| jumıs = Pocket-lint| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-fevral }}</ref>. Al Oppo kompaniyası bolsa hesh qanday oyıǵı joq birinshi "tolıq ekranlı" telefonlardı shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/reviews/oppo-find-x-review/| bet = Oppo Find X review: Sexier and more innovative than the Galaxy S9| avtor = Low| at = Aloysius| sáne = 2019-jıl 20-avgust | jumıs = CNET| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-fevral }}</ref>, sonıń ishinde mexanikalıq aldıńǵı kamerası bar model de bar (Find X), onda kamera qurılmanıń joqarǵı bóliminen shıǵıp keledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/circuitbreaker/2018/6/19/17476338/oppo-find-x-phone-announcement-specs-price| bet = Oppo's Find X ditches the notch for pop-up cameras| avtor = Seifert| at = Dan| sáne = 2018-jıl 19-iyun | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-fevral }}</ref>. 2019-jılı Oppo kompaniyası aldıńǵı kameranı displeydiń astına jasırıp ornatıw múmkin bolǵan prototipti kórsetti. Bunda arnawlı jartılay móldir ekran strukturası qollanılıp, ol jaqtılıqtıń paneldiń astındaǵı súwret sensorına jetiwine múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/6/26/18759380/under-display-selfie-camera-first-oppo-announcement| bet = Oppo unveils the world's first under-screen selfie camera| avtor = Byford| at = Sam| sáne = 2019-jıl 26-iyun | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-fevral }}</ref>. Bul texnologiyanıń birinshi ámeliy qollanılıwı ZTE Axon 20 5G modelinde boldı, onda Visionox kompaniyası tárepinen islep shıǵarılǵan 32 MP sensorı qollanılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2020/8/19/21376546/zte-smartphone-under-display-camera-axon-20-5g-renders-images| bet = Here's your best look yet at ZTE's first smartphone with an under-display camera| avtor = Peters| at = Jay| sáne = 2020-jıl 19-avgust | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 1-sentyabr }}</ref>. Joqarı jańalanıw jiyiligine iye displeyler (mısalı, 60 Gc-ten joqarı bolǵan 90 Gc yamasa 120 Gc) 2017-jıldan baslap smartfonlarda payda bola basladı. Dáslep bul texnologiya tek "oyın" smartfonlarında, mısalı Razer Phone (2017) hám Asus ROG Phone (2018) modellerinde qollanıldı. Keyinirek ol Pixel 4 (2019) hám Samsung Galaxy S21 seriyası (2021) sıyaqlı flagman telefonlarda da keń tarqaldı. Joqarı jańalanıw jiyiligi tegis háreket hám tómen kiris keshigiwin támiyinleydi, biraq kóbinese batareya ómiriniń qısqarıwı esabınan. Sonlıqtan, qurılma joqarı jańalanıw jiyiligin óshirip qoyıw múmkinshiligin usınıwı múmkin, yamasa ekrandaǵı háreket az bolǵan jaǵdayda jańalanıw jiyiligin avtomatik túrde tómenletiwge konfiguraciya qılınıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.digitaltrends.com/mobile/refresh-rate-smartphone-screen-explainer/| bet = What does a 90Hz or 120Hz refresh rate mean for your smartphone screen?| avtor = Jansen| at = Mark| sáne = 2020-jıl 19-iyul | jumıs = [[Digital Trends]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-iyul }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2018/6/7/17436168/android-gaming-rog-phone-computex-2018| bet = Android gaming phones have a lot of growing up to do| avtor = Savov| at = Vlad| sáne = 2018-jıl 7-iyun | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-may }}</ref>. ==== Kóp tapsırmalı rejim ==== Smartfon displeyinde bir waqıtta bir neshe tapsırmanı orınlawdıń dáslepki implementaciyası 2012-jılǵı Samsung Galaxy S3 modelindegi súwret ishinde súwret video oynatıw rejimi ("pop-up play") hám oynap turǵan video miniatyuraları menen "tikkeley video dizimi" boldı. Bunıń birinshi variatı keyinirek programmalıq támiyinlew jańalanıwı arqalı 2011-jılǵı Samsung Galaxy Note modeline de qosıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.sammobile.com/2012/12/13/n7000bls4tce-%E2%80%93-galaxy-note-android-4-1-2-jelly-bean-test-firmware/| bet = N7000UBLS4 – Galaxy Note Android 4.1.2 Jelly Bean TEST firmware From Tel Cel Mexico| sáne = 2013-jıl 17-fevral | jumıs = SamMobile}}</ref>. Sol jıldıń aqırında ekrandı bóliw rejimi Galaxy Note 2 modelinde engizildi, keyinirek "premium suite upgrade" arqalı Galaxy S3 modeline de qosıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/samsungs-galaxy-s3-to-get-premium-suite-upgrade/| bet = Samsung's Galaxy S3 to get Premium Suite upgrade| avtor = Reisinger| at = Don| sáne = 2012-jıl 7-dekabr | til = en| jumıs = CNET}}</ref>. Kompyuter hám noutbuklarǵa uqsas ayna rejiminiń eń dáslepki implementaciyası 2013-jılǵı Samsung Galaxy Note 3 modelinde boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.tomsguide.com/us/samsung-galaxy-note-3-guide,review-2906-3.html| bet = Samsung Galaxy Note 3 User Guide| avtor = | sáne = 2013-jıl 7-sentyabr | til = en| jumıs = Tom's Guide}}</ref>. === Jıynalmalı smartfonlar === Iyilgish displeylerdi qollanatuǵın smartfonlar óndiriw qárejetleri hám processleri múmkin bolǵan waqıtta ámelge asırılıwı múmkin dep boljanǵan edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.smh.com.au/technology/bendable-smartphones-arent-coming-anytime-soon-20131213-2zbtq.html| bet = Bendable smartphones aren't coming anytime soon| avtor = King| at = Ian| sáne = 2013-jıl 15-dekabr | jumıs = The Sydney Morning Herald| qaralǵan sáne = 2019-jıl 5-fevral }}</ref>. 2018-jıldıń noyabr ayında Royole startap kompaniyası birinshi kommerciyalıq jıynalmalı (búklemeli) smartfon - Royole FlexPai modelin tanıstırdı. Sol ayda Samsung óz baǵdarlamashılar konferenciyasında "Infinity Flex Display" texnologiyasın qollanǵan prototip telefondı kórsetti. Bul telefonnıń sırtqı tárepinde kishkene displey, al ashılǵanda planshet ólshemindegi úlken displey bar edi. Samsung kompaniyası shiysheniń ornına displeydi qaplaw ushın jańa polimer materialın da islep shıǵıwǵa tuwra kelgenin málim etti<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2018/11/8/18074838/samsung-foldable-phone-infinity-flex-display-technology-report| bet = The foldable phones are coming| avtor = Warren| at = Tom| sáne = 2018-jıl 8-noyabr | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2019-jıl 5-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/circuitbreaker/2018/11/5/18067116/royole-flexpai-flexible-display-foldable-smartphone-tablet-pricing-features-release-date| bet = We tried the world's first folding phone, and it actually works| avtor = Statt| at = Nick| sáne = 2018-jıl 5-noyabr | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2019-jıl 5-fevral }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2018/11/7/18072514/samsung-foldable-phone-screen-features-photos-sdc-2018| bet = This is Samsung's foldable smartphone| avtor = Warren| at = Tom| sáne = 2018-jıl 7-noyabr | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2019-jıl 5-fevral }}</ref>. Samsung 2019-jıldıń fevral ayında aldın kórsetilgen prototipke tiykarlanǵan Galaxy Fold modelin rásmiy túrde járiyaladı hám onıń aprel ayınıń aqırında satıwǵa shıǵarılıwı rejelestirilgen edi<ref name="ars-galaxyfold">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/gadgets/2019/02/samsungs-foldable-phone-is-finally-official-meet-the-galaxy-fold/| bet = Samsung's foldable phone is finally official—meet the Galaxy Fold| avtor = Dunn| at = Jeff| sáne = 2019-jıl 20-fevral | til = en-us| jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2019-jıl 23-fevral }}</ref>. Biraq dáslepki testlewshiler tárepinen displey hám búklew mexanizminde hár qıylı bekkemlik máseleleri anıqlanǵannan soń, Galaxy Fold modeliniń shıǵarılıwı dizayndı ózgertiw ushın sentyabr ayına shekem keyinge qaldırıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/9/5/20850693/samsung-galaxy-fold-hands-on-ifa-2019-fixed-display-hinge| bet = How Samsung fixed the Galaxy Fold| avtor = Warren| at = Tom| sáne = 2019-jıl 5-sentyabr | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-fevral }}</ref>. 2019-jıldıń noyabr ayında Motorola kompaniyası bul koncepciyanıń ózgeshe variantın - Razr modeliniń jańa interpretaciyasın tanıstırdı. Bul modelde gorizontal baǵıtta búkleniwshi displey qollanılıp, burınǵı sol atamadaǵı knopkalı telefonlar seriyasınan ilham alınǵan qaqpaqlı dizayn jaratıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/11/13/20963294/motorola-razr-new-foldable-smartphone-android-hands-on-flip-phone-photos-video| bet = Motorola resurrects the Razr as a foldable Android smartphone| avtor = Gartenberg| at = Chaim| sáne = 2019-jıl 13-noyabr | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2020-jıl 25-fevral }}</ref>. Kelesi jıldıń fevral ayında Samsung kompaniyası usıǵan uqsas Galaxy Z Flip qurılmasın kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/samsung-galaxy-z-flips-foldable-glass-screen-already-more-impressive-than-razr/| bet = Samsung Galaxy Z Flip's foldable glass screen: Already more impressive than the Razr| avtor = Dolcourt| at = Jessica| til = en| jumıs = CNET| qaralǵan sáne = 2021-jıl 26-may }}</ref>. === 2010-jıllardaǵı basqa da rawajlanıwlar === Barmaq izi oqıwshısı ornatılǵan birinshi smartfon 2011-jılı shıǵarılǵan Motorola Atrix 4G boldı<ref name="Fingerprint Scanner On Phones: History & Evolution, But Do We Really Need That?">{{Web deregi | url = https://www.igadgetsworld.com/fingerprint-scanner-history-evolution-but-do-we-really-need-that/| bet = Fingerprint Scanner On Phones: History & Evolution, But Do We Really Need That?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200726202349/https://www.igadgetsworld.com/fingerprint-scanner-history-evolution-but-do-we-really-need-that/| arxivsáne = 2020-jıl 26-iyul | sáne = 2016-jıl 17-aprel | baspaxana = Web cusp| qaralǵan sáne = 2018-jıl 15-mart }}</ref>. 2013-jıldıń sentyabr ayında iPhone 5S modeli AQSH-taǵı iri mobil baylanıs operatorlarında Atrix-ten keyingi bul texnologiyanı qollanǵan birinshi smartfon sıpatında tanıstırıldı<ref name="The Verge announcement">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2013/9/10/4715372/confirmed-apple-iphone-5s-will-include-touch-id-fingerprint-scanner| bet = Apple's new iPhone will read your fingerprint| avtor = Newton| at = Casey| sáne = 2013-jıl 10-sentyabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2013-jıl 11-sentyabr }}</ref>. Jáne de [[IPhone|iPhone]] bul koncepciyanı keń qollanıwqa engizdi. Tutınıwshılar arasında barmaq izin oqıw texnologiyasınıń keń tarqalıwına kesent bolǵan tosqınlıqlardıń biri qáwipsizlik máselesi edi, biraq [[Apple Inc.|Apple]] bul máseleni sheshti. Olar barmaq izi maǵlıwmatların telefon ishindegi A7 processorında shifrlew, sonday-aq bul informaciyaǵa úshinshi tárep qosımshalarınıń kirip alıw múmkinshiligin sheklew hám onı [[iCloud]] yamasa Apple serverlerinde saqlamaw arqalı qáwipsizlikti támiyinledi<ref>{{Web deregi | url = https://gadgets.ndtv.com/mobiles/news/touch-id-inside-the-fingerprint-scanner-on-apples-iphone-5s-417141| bet = Touch ID: Inside the fingerprint scanner on Apple's iPhone 5s| sáne = 2013-jıl 11-sentyabr | til = en| jumıs = NDTV Gadgets 360| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-yanvar }}</ref>. 2012-jılı Samsung Galaxy S3 (GT-i9300) modelin tanıstırdı. Bul modelde qosımsha ornatılatuǵın sımsız zaryadlaw, qalqıp shıǵatuǵın video oynatıw, 4G-LTE variant (GT-i9305) hám tórt yadrolı processor kirgizilgen edi. 2013-jılı Fairphone kompaniyası London Dizayn Festivalında óziniń birinshi "sociallıq jaqtan etikalıq" smartfonın tanıstırdı. Bul smartfon óndiris ushın materiallar alıw máselesine itibar qarattı<ref name="Fair">{{Cite news|title=Why is Apple so shifty about how it makes the iPhone?|url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2013/sep/23/apple-shifty-about-making-iphone?CMP=EMCNEWEML6619I2&et_cid=50104&et_rid=7107573&Linkid=http%3a%2f%2fwww.theguardian.com%2fcommentisfree%2f2013%2fsep%2f23%2fapple-shifty-about-making-iphone|access-date=September 24, 2013|newspaper=The Guardian| sáne =September 23, 2013|first=George|last=Monbiot}}</ref>. 2015-jılı Shiftphone kompaniyası da usınday smartfon shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.gruenderszene.de/allgemein/shiftphone-fairphone-deutschland-test| bet = So gut ist das erste Fairphone aus Deutschland| avtor = Schröder| at = Horst| sáne = 2016-jıl 4-aprel | jumıs = www.gruenderszene.de| qaralǵan sáne = 2018-jıl 5-sentyabr }}</ref>. 2013-jıldıń aqırında QSAlpha kompaniyası tolıǵı menen qáwipsizlik, shifrlaw hám jeke adamdı qorǵawǵa arnalǵan smartfonnıń óndirisin basladı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2013/10/09/quasar-iv-encrypted-ninja-smartphone-goes-into-production-despite-indiegogo-failure/?ncid=tcdaily| bet = Quasar IV Encrypted Ninja Smartphone Goes Into Production, Despite Indiegogo Failure| avtor = Etherington| at = Darrell| sáne = 2013-jıl 10-oktyabr | jumıs = TechCrunch| baspaxana = Verizon Media| qaralǵan sáne = 2013-jıl 10-oktyabr }}</ref>. 2013-jıldıń oktyabr ayında Motorola Mobility kompaniyası Project Ara joybarın járiyaladı. Bul modulli smartfon platformasınıń koncepciyası bolıp, paydalanıwshılarǵa magnit arqalı ramkaǵa bekitiletuǵın qosımsha moduller járdeminde óz telefonların ózgertiw hám jańalaw imkaniyatın bermekshi edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2013/10/29/5041336/motorola-project-ara-modular-smartphones| bet = Motorola reveals ambitious plan to build modular smartphones| avtor = Byford| at = Sam| sáne = 2013-jıl 29-oktyabr | jumıs = The Verge| baspaxana = Vox Media| qaralǵan sáne = 2013-jıl 29-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://news.cnet.com/8301-1035_3-57609735-94/motorola-unveils-project-ara-for-custom-smartphones/| bet = Motorola unveils Project Ara for custom smartphones| avtor = Musil| at = Steven| sáne = 2013-jıl 29-oktyabr | jumıs = CNET| baspaxana = CBS Interactive| qaralǵan sáne = 2013-jıl 29-oktyabr }}</ref>. Google kompaniyası Motorola Mobility bólimin Lenovo kompaniyasına satqannan soń da Ara joybarın ózinde qaldırdı, biraq 2016-jılı onı toqtattı<ref name="verge-cancelled">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2016/9/2/12775922/google-project-ara-modular-phone-suspended-confirm| bet = Google confirms the end of its modular Project Ara smartphone| sáne = 2016-jıl 2-sentyabr | jumıs = The Verge| baspaxana = Vox Media| qaralǵan sáne = 2016-jıl 2-sentyabr }}</ref>. Sol jılı LG hám Motorola kompaniyaları sheklengen túrde modulli aksessuarlardı qollaytuǵın smartfonlardı tanıstırdı; LG G5 modeli batareya bólimin alıp taslaw arqalı aksessuarlardı ornatıwǵa múmkinshilik berse<ref name="ars-g5unveil">{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/gadgets/2016/02/lg-g5-hands-on-lg-may-have-made-the-most-innovative-phone-of-mwc/| bet = LG G5 hands-on—LG may have made the most innovative phone of MWC| sáne = 2016-jıl 21-fevral | jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2016-jıl 21-fevral }}</ref>, Moto Z modeli qurılmanıń arqa tárepine magnit arqalı bekitiletuǵın aksessuarlardı paydalandı<ref name="cnet-motoz">{{Web deregi | url = http://www.cnet.com/products/motorola-moto-z/| bet = Motorola's new Moto Z ditches the headphone jack, adds hot-swapping magnetic modular accessories| jumıs = CNET| baspaxana = CBS Interactive| qaralǵan sáne = 2016-jıl 9-iyun }}</ref>. Microsoft, Motorolanıń qısqa múddetli "Webtop" koncepciyasın keńeytip, Windows 10 operaciyalıq sistemasınıń telefonlar ushın qollanılatuǵın funkcionallıǵın ashıp berdi, bul funkcionallıq qollaw kórsetiletuǵın qurılmalardı kompyuter stilindegi desktop ortalıǵı menen paydalanıw ushın qosıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="time-msw10">{{Web deregi | url = https://time.com/4121314/microsoft-continuum/| bet = Inside Microsoft's Plan to Unlock the Full Power of Your Phone| sáne = 2015-jıl 20-noyabr | jumıs = [[Time (magazine)|Time]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-mart }}</ref><ref name="verge-displaydock">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2015/10/6/9453577/microsoft-display-dock-announced-price-release-date-continuum| bet = Microsoft's new Display Dock transforms your Windows 10 mobile into a PC| avtor = Miller| at = Ross| sáne = 2015-jıl 6-oktyabr | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2015-jıl 6-oktyabr }}</ref>. Samsung hám LG paydalanıwshılar almastıra alatuǵın batareyaları bar joqarı dárejeli qurılmalardı usınıwshı "aqırǵı turǵan" óndiriwshiler bolıp esaplanatuǵın edi. Biraq 2015-jılı Samsung Apple tárepinen ornatılǵan minimalizm baǵdarına boysınıp, paydalanıwshı almastıra almaytuǵın batareyası bar Galaxy S6 nı tanıstırdı. Bunnan tısqarı, Samsung MHL, MicroUSB 3.0, suwǵa shıdamlılıq hám MicroSD karta qollawı sıyaqlı uzaq waqıttan beri qollanılıp kiyatırǵan funkciyalardı alıp taslaǵanı ushın sınǵa ushıradı, olardıń ishinde sońǵı ekewi 2016-jılı Galaxy S7 hám S7 Edge penen qaytıp keldi. 2015-jılǵa kelip, smartfonǵa iyelik etiwdiń global medianası 43% boldı<ref>{{Cite news|title=This map shows the percentage of people around the world who own smartphones|url=http://www.businessinsider.com/how-many-people-own-smartphones-around-the-world-2016-2?IR=T}}</ref>. Statista nıń boljawı boyınsha, 2020-jılı 2.87 milliard adam smartfonǵa iye boladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.statista.com/statistics/330695/number-of-smartphone-users-worldwide/| bet = Number of smartphone users worldwide 2014-2020 {{!}} Statista| jumıs = Statista| qaralǵan sáne = 2017-jıl 23-may }}</ref>. Sol on jıllıq ishinde, LTE uyalı tarmaǵınıń tez jayılıwı hám smartfonlardıń keń taralıwı televidenie xızmetlerin translyaciyalaw hám oǵan sáykes mobil TV qosımshalarınıń ataqlılıǵın arttırdı<ref>{{Web deregi | url = https://www.thehindubusinessline.com/info-tech/in-4g-era-app-video-streaming-experience-key-for-brand-loyalty-report/article9035994.ece| bet = In 4G era, app, video streaming experience key for brand loyalty: Report| sáne = 2016-jıl 26-avgust | til = en| jumıs = www.thehindubusinessline.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-yanvar }}</ref>. 2016-jılı keń tarala baslaǵan tiykarǵı texnologiyalarǵa smartfonlarǵa baǵdarlanǵan virtual reallıq hám tolıqtırılǵan reallıq tájiriybelerine itibar qaratıw, jańadan engizilgen USB-C baylanıstırǵıshı hám jetilistirilgen LTE texnologiyaları kiredi<ref name="pcw-2016trends">{{Web deregi | url = http://www.pcworld.com/article/3030317/phones/7-smartphone-trends-to-watch-this-year.html| bet = 7 exciting smartphone trends to watch in 2016: VR, super-fast LTE, and more| sáne = 2016-jıl 5-fevral | jumıs = PC World| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-mart }}</ref>. 2016-jılı desktop kompyuterleriniń operaciyalıq sistemalarınan belgili bolǵan dúzetiwge bolatuǵın ekran ajıratımlılıǵı quwattı únemlew ushın smartfonlarǵa engizildi, al ózgermeli ekran jańalanıw tezligi 2020-jılı keń tarqaldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.slashgear.com/galaxy-note-7-power-saving-mode-lowers-resolution-to-save-battery-03450613/| bet = Galaxy Note 7 power saving mode lowers resolution to save battery| sáne = 2016-jıl 3-avgust | jumıs = SlashGear| qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.androidauthority.com/samsung-display-adaptive-refresh-rate-1146678/| bet = Samsung's adaptive refresh rate tech could be coming to a phone near you| sáne = 2020-jıl 11-avgust | jumıs = Android Authority| qaralǵan sáne = 2021-jıl 31-oktyabr }}</ref>. 2018-jılı OLED displeylerge ornatılǵan barmaq izi oqıwshılarına iye birinshi smartfonlar járiyalandı, bunnan soń 2019-jılı Samsung Galaxy S10 da ultraseslik sensordı qollanıw ámelge asırıldı<ref>{{Cite news|url=https://www.theverge.com/circuitbreaker/2018/1/9/16867536/vivo-fingerprint-reader-integrated-display-biometric-ces-2018|title=I tried the first phone with an in-display fingerprint sensor|access-date=2018-10-04}}</ref><ref name="verge-s10unveil">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2019/2/20/18232248/samsung-galaxy-s10-plus-camera-price-release-date-features-size-photos-hands-on-video| bet = Samsung officially announces the Galaxy S10 and S10 Plus, starting at $899| avtor = Seifert| at = Dan| sáne = 2019-jıl 20-fevral | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-fevral }}</ref>. 2019-jılı shıǵarılǵan smartfonlardıń kópshiliginde birneshe kamera bar, IP67 hám IP68 reytingleri menen suwǵa shıdamlı, hám betti tanıw yamasa barmaq izi skanerleri arqalı qulıptan shıǵarıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.telcoworld.com.au/news-blog/seven-new-smartphone-features-for-2019/| bet = Seven New Smartphone Features For 2019 - TelcoWorld Corp. Melbourne Mobile Phone Repairs}}</ref>. [[Fayl:Smartphone_camera_controls_popularized_by_iOS_7_(added_width).svg|nobaý|Kamera kóriniw maydanınıń bul dúzilisi birinshi ret 2013-jılı Apple tárepinen iOS 7 de engizilgen. 2010-jıllardıń aqırına qaray, basqa birneshe smartfon óndiriwshileri óz dúzilislerin taslap, usı dúzilistiń variantların qollandı.]] Apple tárepinen birinshi bolıp ámelge asırılǵan dizaynlar basqa óndiriwshiler tárepinen birneshe márte qaytalanǵan. Bularǵa batareyanı almastırıwǵa múmkinshilik bermeytuǵın jabıq korpus, fizikalıq audio baylanıstırǵıshtıń joqlıǵı (2016-jıldan baslap iPhone 7 den), ekrannıń joqarǵı bóliminde qulaqlıq hám aldıńǵı kamera hám sensorlar ushın kesilgen maydan (xalıq arasında "notch" dep ataladı; 2017-jıldan baslap iPhone X ten), jetkerip beriw komplektinen zaryadlaw diywal adapteriniń alıp taslanıwı (2019-jıldan baslap iPhone 12 den), hám dóńgelek hám ádette bir túsli zatvor túymesi menen kamera interfeysi hám perpendikulyar tekst penen kamera rejimin tańlawshı hám foto hám video ushın ayırım kamera rejimleri (2013-jıldan baslap iOS 7 den) kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.androidauthority.com/samsung-headphone-jack-ads-1017246/| bet = Samsung is hiding its ads that made fun of Apple's removal of headphone jack| sáne = 2019-jıl 8-avgust | til = en| jumıs = Android Authority| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.businessinsider.com/apple-vs-the-notch-asus-oppo-xiaomi-smartphone-makers-2019-6?op=1| bet = Apple's iPhone X introduced the 'notch' trend 2 years ago. Now, smartphone makers are trying to kill it once and for all.| avtor = Smith| at = Dave| sáne = 2019-jıl 6-iyun | jumıs = Business Insider| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://mashable.com/article/xiaomi-ditches-charger-brick-after-mocking-apple| bet = Xiaomi ditches chargers for the Mi 11 after mocking Apple's similar move| avtor = Rosenberg| at = Adam| sáne = 2020-jıl 26-dekabr | til = en| jumıs = Mashable| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.ndtv.com/offbeat/xiaomi-removes-charger-from-box-after-mocking-apple-for-it-2344556| bet = Xiaomi Removes Charger From Box After Mocking Apple For It| sáne = 2020-jıl 28-dekabr | jumıs = NDTV.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.techgamingreport.com/after-apple-xiaomi-and-samsung-the-next-mobile-manufacturer-falls-apart/| bet = After Apple, Xiaomi and Samsung: The next mobile manufacturer falls apart| avtor = Robbins| at = Ebenezer| sáne = 2022-jıl 11-sentyabr | jumıs = Tech Gaming Report| qaralǵan sáne = 2022-jıl 17-oktyabr }}</ref>. === 2020-jıllardaǵı basqa rawajlanıwlar === 2020-jılı joqarı tezlikli 5G tarmaq múmkinshiligine iye birinshi smartfonlar járiyalandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.crn.com/news/mobility/10-mobile-trends-to-watch-out-for-in-2020| bet = 10 Mobile Trends To Watch Out For In 2020| avtor = Alspach| at = Kyle| sáne = 2019-jıl 17-oktyabr | jumıs = CRN| qaralǵan sáne = 2021-jıl 10-fevral }}</ref>. 2020-jıldan baslap, smartfonlar burınnan berilip kelgen quwat adapteri hám qulaqlıq sıyaqlı ápiwayı aksessuarlar menen az-azdan jetkerilip atır. Bul tendenciya Apple kompaniyasınıń iPhone 12 úlgisi menen baslandı, keyin Samsung hám Xiaomi kompaniyaları sáykes túrde Galaxy S21 hám Mi 11 úlgilerinde usı joldı qollandı, bul haqqında bir neshe ay aldın reklamalar arqalı mazaq etken bolsa da. Bul qádemniń sebebi sıpatında ekologiyalıq iz qaldırıwdı azaytıw kórsetilgen, biraq jańa úlgiler qollaytuǵın joqarı zaryadlaw tezliklerine erisiw ushın óz ekologiyalıq izi bar jańa zaryadlaǵıshtı ayırım qaptamada jetkeriw talap etiledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.hngn.com/articles/233701/20201228/samsung-xiaomi-remove-charger-smartphones-mocking-apple.htm| bet = Samsung, Xiaomi Remove Charger From Smartphones After Mocking Apple| avtor = Tranate| at = Jess| sáne = 2020-jıl 28-dekabr | til = en| jumıs = HNGN - Headlines & Global News| qaralǵan sáne = 2021-jıl 27-sentyabr }}</ref>. [[Fayl:Librem5_phone_convergence_-_screen_keyboard_mouse.jpg|nobaý|Mobil/desktop jaqınlasıwı: Librem 5 smartfonın ápiwayı desktop kompyuteri sıpatında paydalanıwǵa boladı.]] 2020-jıllarda PinePhone hám Librem 5 smartfonlarınıń rawajlanıwı menen, smartfonlar ushın [[ashıq kodlı]] GNU/Linux [[Operatsion sistema|operaciyalıq sistemasın]] [[IOS|iOS]] hám [[Android]] sistemalarına tiykarǵı alternativa etiw boyınsha kúshli háreketler ámelge asırılmaqta<ref>{{Cite news|title=The $149 Smartphone That Could Bring The Linux Mobile Ecosystem to Life|url=https://www.vice.com/en/article/v7e77y/the-dollar149-smartphone-that-could-bring-the-linux-mobile-ecosystem-to-life|access-date=30 January 2022| til =en}}</ref><ref>{{Cite news|title=PinePhone KDE Linux phone is getting ready for pre-orders|url=https://www.zdnet.com/article/pinephone-kde-linux-phone-is-getting-ready-for-pre-orders/|access-date=30 January 2022| til =en}}</ref><ref>{{Cite news|title=Purism's Librem 5 phone starts shipping—a fully open GNU/Linux phone|url=https://arstechnica.com/gadgets/2019/09/purisms-librem-5-phone-starts-shipping-a-fully-open-gnulinux-phone/|access-date=30 January 2022| sáne =26 September 2019| til =en-us}}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, baylanıslı [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]] (konvergentli<ref>{{Cite news|title=Maui Project Wants to Bring Convergent Apps to Linux Desktops and Android|url=https://9to5linux.com/maui-project-convergent-apps-linux-and-android|access-date=30 January 2022|date=16 February 2020}}</ref> hám gibrid qosımshalardan tısqarı) smartfonlardı [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]], [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] hám [[Kompyuter monitorı|monitor]] menen baylanıstırıp, desktop kompyuteri sıyaqlı qollanıwǵa múmkinshilik berdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.techdrivein.com/2019/03/purism-linux-os-convergence.html| bet = Purism: A Linux OS is talking Convergence again| avtor = Jose| at = Manuel}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.phoronix.com/scan.php?page=news_item&px=PureOS-Convergence| bet = Purism's PureOS Proclaims Convergence Success For Mobile & Desktop Support - Phoronix| avtor = Larabel| at = Michael| jumıs = Phoronix}}</ref><ref name="maui">{{Cite news|title=Maui Shell is Here, Ushering in a New Era of Desktop Linux|url=https://news.itsfoss.com/maui-shell-unveiled/|access-date=16 January 2022| sáne =30 December 2021}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://puri.sm/posts/desktop-and-phone-convergence/| bet = Desktop and Phone Convergence| avtor = Hamner| at = David| sáne = 2020-jıl 29-sentyabr | jumıs = Purism| qaralǵan sáne = 2022-jıl 30-yanvar }}</ref>. 2020-jıllardıń basında, óndiriwshiler jergilikli jer ústi baylanıs infrastrukturaları, mısalı sımlı hám uyalı tarmaqlar joq bolǵan shetki aymaqlarda paydalanıw ushın smartfon qurılmalarına sputniklik baylanıs funkciyasın qosıp basladı. Ádettegi telefonlardaǵı antenna sheklewleri sebepli, ámelge asırıwdıń dáslepki basqıshlarında sputniklik baylanıs tek sputniklik xabar almasıw hám sputniklik ayrıqsha jaǵday xızmetleri menen sheklengen boladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/qualcomm-snapdragon-satellite-messaging-android-211037007.html| bet = Qualcomm's Snapdragon Satellite will let Android phones text off the grid| sáne = 2023-jıl 5-yanvar | til = en-US| jumıs = Engadget| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-yanvar }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://qz.com/the-problems-with-elon-musks-satellite-phone-plan-1849462167| bet = The problems with Elon Musk's satellite phone plan| sáne = 2022-jıl 26-avgust | til = en| jumıs = Quartz| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-yanvar }}</ref>. == Apparatlıq támiynat == [[Fayl:Samsung_Galaxy_S6_edge_(17448278539).jpg|nobaý|Aralıqtan basqarıw pulti sıpatında paydalanıw ushın ústinde infraqızıl nur shıǵarǵıshı bar smartfon]] Ádettegi smartfon bir neshe metal-oksid-yarımótkizgish (MOS) integral sxema (IC) chiplerin óz ishine aladı<ref name="Kim">{{Cite book|title=RF and mm-Wave Power Generation in Silicon| sáne =2015}}</ref>, olar óz gezeginde milliardlaǵan kishi MOS maydan-effektli tranzistorlardı (MOSFET) qamtıydı<ref name="uspto">{{Web deregi | url = https://www.uspto.gov/about-us/news-updates/remarks-director-iancu-2019-international-intellectual-property-conference| bet = Remarks by Director Iancu at the 2019 International Intellectual Property Conference| sáne = 2019-jıl 10-iyun | jumıs = [[United States Patent and Trademark Office]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-iyul }}</ref>. Ádettegi smartfonda tómendegi MOS IC chipleri boladı:<ref name="Kim" /> * Qollanba processorı (CMOS sistema-chipte) * Flesh-yadı (qalqıwshı-zatvorlı MOS yadı) * Uyalı modem (bazalıq jiyilik RF CMOS) * RF qabıllaǵısh-uzatqısh (RF CMOS) * Telefon kamerasınıń súwret sensorı (CMOS súwret sensorı) * Quwat basqarıw integral sxeması (quwat MOSFETleri) * Displey drayveri (LCD yamasa LED drayveri) * Sımsız baylanıs chipleri (Wi-Fi, Bluetooth, GPS qabıllaǵısh) * Ses chipi (audio kodek hám quwat kúsheytkish) * Giroskop * Sıyımlı sensorlı ekran kontrolleri (ASIC hám DSP)<ref name="Kim">{{Cite book|title=RF and mm-Wave Power Generation in Silicon| sáne =2015}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKim2015">Kim, Woonyun (2015). [https://books.google.com/books?id=PzzLAwAAQBAJ&pg=PA89 "CMOS power amplifier design for cellular applications: an EDGE/GSM dual-mode quad-band PA in 0.18 μm CMOS"]. In Wang, Hua; Sengupta, Kaushik (eds.). ''RF and mm-Wave Power Generation in Silicon''. [[Academic Press]]. pp.&nbsp;89–90. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-12-409522-9|<bdi>978-0-12-409522-9</bdi>]].</cite></ref><ref>{{Cite book|title=2010 CMOS Emerging Technologies Conference Presentation Slides|date=May 2010}}</ref> * RF quwat kúsheytkishi (LDMOS)<ref name="Baliga2005">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=StJpDQAAQBAJ|title=Silicon RF Power MOSFETS|date=2005}}</ref><ref name="Asif">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=yg1mDwAAQBAJ&pg=PT128|title=5G Mobile Communications: Concepts and Technologies|date=2018}}</ref><ref name="NXP-LDMOS">{{Web deregi | url = https://www.nxp.com/products/rf/rf-power/ldmos-products-and-solutions:RF-LDMOS-Products-Sol| bet = LDMOS Products and Solutions| jumıs = [[NXP Semiconductors]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-dekabr }}</ref> Ayırımları FM radio qabıllaǵısh, apparatlıq xabarlandırıw LED indikatorı hám aralıqtan basqarıw ushın infraqızıl uzatqısh penen de úskenelengen. Bir neshe modellerde qosımsha sensorlar bar, mısalı, átiraptaǵı temperaturanı ólshew ushın termometr, ıǵallıqtı ólshew ushın gigrometr hám ultrafiolet nurların ólshew ushın sensor. Belgili maqsetler ushın jobalanǵan bir neshe smartfonlar ádettegiden tıs apparatlıq qurallar menen úskenelengen, mısalı, proektor (Samsung Beam i8520 hám Samsung Galaxy Beam i8530), optikalıq zum obektivleri (Samsung Galaxy S4 Zoom hám Samsung Galaxy K Zoom), jıllılıq kamerası, hátte PMR446 (raciya) qabıllaǵısh-uzatqıshı<ref>{{Web deregi | url = https://www.trustedreviews.com/reviews/cat-s60-camera-and-thermal-imaging-page-3| bet = Camera and thermal imaging Review| sáne = 2016-jıl 11-noyabr | til = en| jumıs = Trusted Reviews| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://veditto.com/ulefone-armor-3t-review| bet = Ulefone Armor 3T Review: A Digital Walkie-Talkie Smartphone| avtor = Chopra| at = Purvi| sáne = 2018-jıl 19-noyabr | jumıs = Veditto| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-aprel }}</ref>. === Oraylıq processor blogı === Smartfonlarda kompyuterlerdegige uqsas oraylıq processor blokları (CPU) bar, biraq olar tómen quwat ortalıqlarında islew ushın optimallastırılǵan. Smartfonlarda CPU ádette CMOS (komplementar metal-oksid-yarımótkizgish) sistema-chipte (SoC) qollanba processorına birigip jaylasqan<ref name="Kim">{{Cite book|title=RF and mm-Wave Power Generation in Silicon| sáne =2015}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFKim2015">Kim, Woonyun (2015). [https://books.google.com/books?id=PzzLAwAAQBAJ&pg=PA89 "CMOS power amplifier design for cellular applications: an EDGE/GSM dual-mode quad-band PA in 0.18 μm CMOS"]. In Wang, Hua; Sengupta, Kaushik (eds.). ''RF and mm-Wave Power Generation in Silicon''. [[Academic Press]]. pp.&nbsp;89–90. [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-12-409522-9|<bdi>978-0-12-409522-9</bdi>]].</cite></ref>. Mobil CPU ónimdarlıǵı tek taktlıq jiyilikke (ádette gerc eselerinde beriledi)<ref>{{Web deregi | url = http://www.cpu-world.com/Glossary/C/CPU_Frequency.html| bet = CPU Frequency| sáne = 2008-jıl 25-mart | jumıs = CPU World Glossary| baspaxana = CPU World| qaralǵan sáne = 2010-jıl 1-yanvar }}</ref> ǵana emes, sonday-aq yadtıń ierarxiyasına da baylanıslı. Usı qıyınshılıqlarǵa baylanıslı, mobil telefon CPU-larınıń ónimdarlıǵı kóbinese jiyi qollanılatuǵın qosımshalarda haqıyqıy nátiyjeli ónimdarlıqtı ólshew ushın hár qıylı standartlastırılǵan sınaqlardan alınǵan ballar menen anıǵıraq beriledi. [[Fayl:TouchWiz_2013_device_options.png|nobaý|Samsung Mobile kompaniyasınıń TouchWiz paydalanıwshı interfeysiniń 2013-jılǵı "Qurılma parametrleri" menyusı, quwat túymesin bir sekund basıp turıw arqalı ashıladı]] [[Fayl:HTC_Desire_-_optic_navigation.jpeg|nobaý|HTC Desire, optikalıq trekpad hám izlew túymesi bar 2010-jılǵı smartfon]] Smartfonlar ádette quwat túymesi hám dawıs kúshi túymeleri menen úskenelengen. Geypara dawıs kúshi túymeleri birlestirilgen. Ayırımları arnawlı kamera ısırıw túymesi menen úskenelengen. Sırtta paydalanıw ushın arnalǵan qurılmalar "SOS" ayrıqsha jaǵday qońırawı hám "PTT" (basıp sóylew) túymesi menen úskeneleniwi múmkin. 2010-jıllar dawamında úy hám navigaciya túymeleri sıyaqlı aldıńǵı táreptegi fizikalıq túymelerdiń bolıwı azayıp, olardıń ornın sıyımlı sensorlı datchikler hám virtual (ekrandaǵı) túymeler iyeley basladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.techradar.com/best/best-rugged-smartphones| bet = Best rugged smartphones of 2021: waterproof, shockproof and IP68 mobiles| avtor = Athow| at = Desire| sáne = 2021-jıl 9-mart | til = en| jumıs = TechRadar| qaralǵan sáne = 2021-jıl 18-iyun }}</ref>. Klassikalıq mobil telefonlar sıyaqlı, Samsung Omnia II sıyaqlı dáslepki smartfonlar da telefon qońırawların qabıllaw hám biykarlaw ushın túymeler menen úskenelengen edi. Telefon qońırawlarınan tısqarı funkcionallıqtıń rawajlanıwına baylanıslı, bular "menyu" (sonday-aq "opciyalar" dep te ataladı), "artqa" hám "tapsırmalar" sıyaqlı navigaciya túymeleri menen almastırıldı. HTC Desire sıyaqlı 2010-jıllardıń basındaǵı ayırım smartfonlar qosımsha túrde veb-izlew sistemasına yamasa qosımshalardıń ishki izlew funkciyasına tez kiriw ushın "Izlew" túymesi (🔍) menen úskenelengen edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.androidpolice.com/2019/11/13/the-menu-navigation-button-has-finally-been-retired-in-android-10/| bet = The menu navigation button has finally been retired in Android 10| avtor = Corbin Davenport| sáne = 2019-jıl 13-noyabr | til = en| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-iyun }}</ref>. 2013-jıldan baslap, iPhone 5s hám Samsung Galaxy S5 modellerinen baslap, smartfonlardıń úy túymelerine barmaq izi skanerleri birlestirile basladı. Funkciyalar túyme kombinaciyalarına tayınlanıwı múmkin. Mısalı, ekran súwretlerin ádette úy hám quwat túymelerin paydalanıp alıwǵa boladı, bunda iOS-te qısqa basıw, al eń keń tarqalǵan eki [[mobil operaciyalıq sistema]] bolǵan [[Android]] OS-te bir sekund basıp turıw kerek. Fizikalıq úy túymesi joq smartfonlarda ádette quwat túymesi menen birge dawıs páseytiw túymesi basıladı. Ayırım smartfonlarda navigaciya túymeleri panelinde yamasa quwat túymesi menyusında ekran súwreti hám múmkin bolǵan ekran jazıw tez kiriw sіltemeleri bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/21340137/apple-iphone-screenshots-ios-how-to-take| bet = How to take screenshots on your iPhone| avtor = Krasnoff| at = Barbara| sáne = 2020-jıl 27-iyul | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.droidviews.com/how-to-take-screenshot-on-lg-g3/| bet = How to Take Screenshot on LG G3 (3 Methods)| sáne = 2014-jıl 14-avgust | jumıs = DroidViews| qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.naldotech.com/screenshot-samsung-galaxy-note-20-ultra/| bet = 4 Ways To Take a Screenshot on the Samsung Galaxy Note 20 and Note 20 Ultra - NaldoTech| sáne = 2020-jıl 20-avgust | qaralǵan sáne = 2021-jıl 21-iyun }}</ref>. === Displey === [[Fayl:Livraria_do_Senado_(22622160063).jpg|nobaý|Smartfonnıń sensorlı ekranı]] Smartfonlardıń tiykarǵı ózgeshelikleriniń biri - bul ekran. Qurılmanıń dizaynına baylanıslı, ekran qurılmanıń aldıńǵı betiniń kópshilik bólimin yamasa derlik barlıǵın qaplaydı. Kóplegen smartfon displeyleriniń aspekt qatnası 16:9, biraq 2017-jıldan baslap biyigirek aspekt qatnasları keńirek tarqaldı, sonday-aq displey betin shetlerine múmkin bolǵanınsha jaqınlastırıp, jiyeklerdi joq qılıw maqseti de payda boldı. ==== Ekran ólshemleri ==== Ekran ólshemleri diagonal dyuymler menen ólshenedi. Ekranı 5.2 dyuymnen úlken telefonlar kóbinese "fabletler" dep ataladı. Ekranı 4.5 dyuymnen úlken smartfonlardı tek bir qol menen paydalanıw ádette qıyın, sebebi kópshilik bas barmaqlar pútkil ekran betine jete almaydı; olardı qolda jıljıtıw, bir qolda uslap ekinshi qol menen basqarıw yamasa eki qoldı da paydalanıp turıp isletiw kerek bolıwı múmkin. Dizayndaǵı jetiskenlikler sebepli, úlken ekranlı hám "shetten-shetke" dizaynǵa iye ayırım zamanagóy smartfonlar ergonomikasın jaqsılaytuǵın ıqsham qurılısqa iye, al biyigirek aspekt qatnaslarına ótiw kishirek 16:9 displeyler menen baylanıslı ergonomikanı saqlap qalıp, úlkenirek ekran ólshemlerine iye telefonlarǵa alıp keldi<ref name="phonearena-s7edgenotphablet">{{Web deregi | url = http://www.phonearena.com/news/Dont-call-it-a-phablet-the-5.5-Samsung-Galaxy-S7-Edge-is-narrower-than-many-5.2-devices_id79482| bet = Don't call it a phablet: the 5.5" Samsung Galaxy S7 Edge is narrower than many 5.2" devices| sáne = 2016-jıl 21-mart | jumıs = PhoneArena| qaralǵan sáne = 2017-jıl 3-aprel }}</ref><ref name="verge-phabletpytha">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/tldr/2017/3/30/15120824/screen-aspect-ratio-mathematics-galaxy-s8-lg-g6| bet = We're gonna need Pythagoras' help to compare screen sizes in 2017| sáne = 2017-jıl 30-mart | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2017-jıl 3-aprel }}</ref><ref name="verge-s8aspectratio">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/circuitbreaker/2017/3/30/15121526/samsung-galaxy-s8-vs-google-pixel-iphone-7-screen-size-comparison| bet = The Samsung Galaxy S8 will change the way we think about display sizes| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180725110244/https://www.theverge.com/circuitbreaker/2017/3/30/15121526/samsung-galaxy-s8-vs-google-pixel-iphone-7-screen-size-comparison| arxivsáne = 2018-jıl 25-iyul | sáne = 2017-jıl 30-mart | jumıs = The Verge| baspaxana = Vox Media| qaralǵan sáne = 2017-jıl 3-aprel }}</ref>. ==== Panel túrleri ==== Suyıq kristallı displeyler (LCD) hám organikalıq jaqtılıq shıǵarıwshı diod (OLED) displeyleri eń keń tarqalǵan. Ayırım displeyler Wacom hám [[Samsung]] tárepinen islep shıǵılǵan<ref>{{Cite journal|last1=Ward|first1=J. R.|last2=Phillips|first2=M. J.| sáne =1987-04-01|title=Digitizer Technology: Performance Characteristics and the Effects on the User Interface|journal=IEEE Computer Graphics and Applications|volume=7|issue=4|pages=31–44|doi=10.1109/MCG.1987.276869|issn=0272-1716}}</ref>, sonday-aq Apple-dıń Force Touch sisteması sıyaqlı basımǵa sezgir cifrlaw qurılmaları menen biriktirilgen. Ayırım telefonlar, mısalı YotaPhone prototipi, elektron kitap oqıwshılarda qollanılatuǵın tómen quwatlı elektron qaǵaz artqı displeyi menen úskenelengen. ==== Alternativ kiris usılları ==== [[Fayl:Mobile_URL_tooltip.png|nobaý|Kiwi Browser-de, Google Chromium dóretpesinde, Samsung Galaxy Note 4-te stilus járdeminde qoyındılar dizimine tiygizbey turıp tolıq URL adresin kórsetetuǵın qalqıma málimleme.]] [[Fayl:HTC_Legend_-_optic_sensor.jpeg|nobaý|HTC Legend-tıń optikalıq trekpad sensorı, 2010-jıl.]] Ayırım qurılmalar joqarı dálliktegi kiris hám qalqıp turıwdı anıqlaw ushın stilus yamasa qalqıp turǵan barmaqtı anıqlaw ushın ózi-sıyımlı sensorlı ekran qatlamı sıyaqlı qosımsha kiris usılları menen úskenelengen. Sońǵısı Samsung Galaxy S4, Note 3, S5, Alpha hám Sony Xperia Sola sıyaqlı bir neshe telefonda ámelge asırılǵan, bul Galaxy Note 3-ti házirshe ekewi de bar jalǵız smartfonǵa aylandıradı. Qalqıp turıw video oynatqıshtıń izlew panelinde, xabarlarda hám nomer teriw panelindegi tez baylanıslar sıyaqlı aldın ala kóriw qalqıma málimlemelerin, sonday-aq qulıplaw ekranınıń animaciyaların hám veb-saytlarda qalqıp turǵan [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] kursorın imitaciyalawdı ámelge asıra aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.samsung.com/global/galaxy/what-is/air-view/| bet = How does Air view work?| til = en| jumıs = Samsung Galaxy site}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://developer.sonymobile.com/knowledge-base/technologies/floating-touch| bet = Floating touch™ – Developer World| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120917003815/http://developer.sonymobile.com/knowledge-base/technologies/floating-touch| arxivsáne = 2012-jıl 17-sentyabr | sáne = 2012-jıl 17-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://androidwidgetcenter.com/android-tips/how-to-change-unlock-effect-on-galaxy-s4-lock-screen/| bet = How to Change Unlock Effect on Galaxy S4 Lock Screen| sáne = 2013-jıl 13-may | til = en| jumıs = Android Widget Center}}</ref>. Ayırım stiluslar da qalqıp turıwdı qollaydı hám cifrlı etiketka jazba qaǵazları hám basılıp turıp súyregen waqıtta tekst penen elementlerdi belgilew sıyaqlı tiyisli qurallarǵa tez kiriw ushın túyme menen úskenelengen, bul [[kompyuter tıshqanshası]] menen saylap alıwǵa uqsaydı. Samsung Galaxy Note seriya hám LG G Stylus seriya sıyaqlı ayırım seriyalar stilustı saqlaw ushın integraciyalanǵan lotokqa iye<ref>{{Web deregi | url = https://www.androidauthority.com/note-4-s-pen-feature-532978/| bet = S Pen on the Note 4 is better than ever: Feature Focus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220119012837/https://www.androidauthority.com/note-4-s-pen-feature-532978/| arxivsáne = 2022-jıl 19-yanvar | sáne = 2014-jıl 2-oktyabr | jumıs = Android Authority| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-aprel }}</ref>. iPhone 6s-ten iPhone Xs-ke shekem hám Huawei Mate S sıyaqlı az ǵana qurılmalar basımǵa sezgir sensorlı ekran menen úskenelengen, onda basım video oyınlarda gaz pedalın imitaciyalaw, aldın ala kóriw aynaları hám qısqasha menyularǵa kiriw, teriw kursorın basqarıw hám salmaq ólshegish ushın qollanılıwı múmkin, sońǵısı Apple tárepinen [[App Store]]-dan bas tartılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://uk.pcmag.com/gallery/121589/how-to-use-and-control-3d-touch-on-your-iphone| bet = How to Use and Control 3D Touch on Your iPhone| avtor = Whitney| at = Lance| sáne = 2019-jıl 8-iyul | til = en-gb| jumıs = PCMag UK| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.idownloadblog.com/2015/10/28/apple-pulls-gravity-app/| bet = Apple rejects Gravity, a 3D Touch-based iPhone 6s digital scale app| avtor = Zibreg| at = Christian| sáne = 2015-jıl 28-oktyabr | til = en-US| jumıs = iDownloadBlog.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-aprel }}</ref>. HTC Desire (Bravo) hám HTC Legend sıyaqlı 2010-jıllardıń basındaǵı ayırım HTC smartfonları aylandırıw hám tańlaw ushın optikalıq trekpad penen úskenelengen<ref>{{Web deregi | url = https://phandroid.com/2010/01/21/htc-bravo-tmo-uk-nexus-one-plus-optical-trackpad/| bet = HTC Bravo: TMO UK Nexus One Plus Optical Trackpad – Phandroid| sáne = 2010-jıl 21-yanvar | jumıs = phandroid.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-iyul }}</ref>. ==== Xabarlandırıw jaqtısı ==== [[Fayl:Notification_LED.webm|oñğa|nobaý]] Apple iPhone-larınan basqa kóplegen smartfonlar ekrannan tısqarı tómen quwatlı jaqtı shıǵarıwshı diodlar menen úskenelengen bolıp, olar paydalanıwshıǵa kelgen xabarlar, ótkizip jiberilgen qońırawlar, tómen batareya dárejeleri haqqında xabar beriwge hám qarańǵılıqta mobil telefondı tabıwǵa járdem beredi, bunda energiya sarpı derlik bolmaydı. === Sensorlar === Smartfonlar sistema funkciyaların hám úshinshi tárep qosımshaların ámelge asırıw ushın kóplegen sensorlar menen úskenelengen. ==== Keń tarqalǵan sensorlar ==== Akselerometrler hám giroskoplar ekran aylanıwın avtomatik basqarıwǵa múmkinshilik beredi. Úshinshi tárep baǵdarlamalıq támiynati tárepinen qollanılıwı kópirshik dárejesin simulyaciyalawdı óz ishine aladı. Qorshaǵan ortalıq jaqtılıq sensorı ekrannıń jaqtılıǵı menen kontrastın avtomatik túrde retlewge múmkinshilik beredi, al RGB sensorı ekran reńin beyimlewge imkaniyat beredi. Kóplegen mobil telefonlar, mısalı, Samsung 2012-jıldan baslap Galaxy S3 penen hám Apple 2014-jıldan baslap iPhone 6 menen, hawa basımın ólshew ushın barometr sensorı menen de úskenelengen. Bul biyiklik ózgerislerin bahalawǵa hám anıqlawǵa múmkinshilik beredi. Magnitometr Jerdiń magnit maydanın ólshew arqalı [[Kompas|cifrlı kompas]] sıpatında isley aladı. ==== Siyrek ushırasatuǵın sensorlar ==== Samsung óziniń joqarı klasslı smartfonların 2014-jılǵı Galaxy S5 hám Galaxy Note 4 modellerinen baslap fitnes penen baylanıslı qollanıwlarǵa járdem beriw hám aldıńǵı kamera ushın zatvor túymesi sıpatında islew ushın júrek soǵıw jiyiligin ólsheytuǵın sensor menen úskenelegen<ref>{{Web deregi | url = https://androidwidgetcenter.com/android-tips/use-heart-rate-sensor-note-4-shutter-button/| bet = How to Use Heart Rate Sensor on Note 4 as a Shutter Button| sáne = 2014-jıl 25-dekabr | til = en| jumıs = Android Widget Center| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-aprel }}</ref>. Házirge shekem tek 2013-jılǵı Samsung Galaxy S4 hám Note 3 qorshaǵan ortalıq temperatura sensorı hám ıǵallılıq sensorı menen, al tek Note 4 paydalanıwshını shamadan tıs nurlanıw haqqında eskerte alatuǵın ultrafiolet nurlanıw sensorı menen úskenelengen<ref>{{Web deregi | url = https://www.sammobile.com/2013/04/10/hidden-innovation-in-the-galaxy-s4/| bet = Hidden innovation in the Galaxy S4| familiya = | sáne = 2013-jıl 10-aprel | til = en-US| qaralǵan sáne = | jumıs = SamMobile}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.phonearena.com/news/Playing-with-the-Note-4s-UV-and-SpO2-sensors_id60358| bet = Playing with the Note 4's UV and SpO2 sensors| familiya = S| at = Ray| sáne = 2014-jıl 6-sentyabr | til = en-US| qaralǵan sáne = 2021-jıl 2-aprel | jumıs = Phone Arena}}</ref>. Artqı infraqızıl lazer nurı aralıqtı ólshew ushın qollanılıp, LG G3 hám LG V10 modellerinen baslap ayırım LG mobil telefonlarında ámelge asırılǵanday, tezletilgen avtofokus penen time-of-flight kamera funkciyasın iske qosıwı múmkin. Házirgi waqıtta smartfonlar arasında siyrek ushırasatuǵınlıǵı sebepli, bul sensorlardı paydalanıw ushın ele kóp baǵdarlama islep shıǵılmaǵan. === Saqlaw ornı === Mobil telefonlarda kóbinese eMMC (embedded multi media card) flesh-yadı qollanılsa da, onıń ornın basıwshı, joqarı klasslı qurılmalar ushın 2010-jıllar dawamında payda bolǵan joqarı tezlikli UFS (Universal Flash Storage) iyeledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.dignited.com/23879/emmc-or-ufs-mobile-phone-storage/| bet = eMMC or UFS: Understanding new generation of mobile phone storage| avtor = Ezekiel| at = Odunayo| sáne = 2019-jıl 18-noyabr | jumıs = Dignited}}</ref>. ; Sıyımlılıǵı Mobil telefonlardıń ishki saqlaw ornı sıyımlılıǵı 2010-jıllardıń birinshi yarımında derlik turaqlı bolsa da, ekinshi yarımında tezirek ósti. Mısalı, Samsung 2016-jıldan 2018-jılǵa shekem tek 2 jıl ishinde óziniń joqarı klasslı qurılmalarınıń qoljetimli ishki saqlaw ornı opciyaların 32 GB-tan 512 GB-qa shekem kóbeytti<ref>{{Web deregi | url = https://www.lifewire.com/smartphone-buying-guides-577502| bet = Understanding Smartphone Storage – How much storage does your phone need?| avtor = Ware| at = Russell| sáne = 2019-jıl 13-noyabr | jumıs = Lifewire}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.businesswire.com/news/home/20171204006182/en/Samsung-Starts-Producing-512-Gigabyte-Universal-Flash-Storage| bet = Samsung Starts Producing First 512-Gigabyte Universal Flash Storage for Next-Generation Mobile Devices| sáne = 2017-jıl 5-dekabr | til = en| jumıs = www.businesswire.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/samsung-512gb-memory-chip-announcement/| bet = Samsung is bringing a huge 512GB memory chip to its phones| avtor = Gottsegen| at = Gordon| sáne = 2017-jıl 5-dekabr | til = en| jumıs = CNET}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.androidauthority.com/us-getting-32gb-galaxy-s7-s7-edge-675313/| bet = US will only receive 32GB Galaxy S7 and Galaxy S7 edge| sáne = 2016-jıl 21-fevral | jumıs = Android Authority}}</ref>. ==== Yad kartaları ==== [[Fayl:Huawei_U8950D_no_cover.JPG|nobaý|Salınatuǵın yadı hám SIM kartaları]] Ayırım mobil telefonlardıń maǵlıwmat saqlaw ornı MicroSD yad kartaları arqalı keńeytiliwi múmkin, olardıń sıyımlılıǵı 2010-jıllar dawamında bir neshe ese arttı (→ SD karta § 2009–2019: SDXC). USB on the go saqlaw ornı hám bult saqlaw ornına salıstırǵanda artıqmashlıqları: oflayn qoljetimlilik hám jeke qupıyalıq, zaryadlaw portın bánt etpewi hám onnan shıǵıp turmawı, baylanıs turaqsızlıǵı yamasa keshigiwiniń joqlıǵı, kólemli maǵlıwmat paketlerine ǵárezli emesligi, hám qurılmanıń turaqlı ishki saqlaw ornınıń sheklengen qayta jazıw ciklların saqlawı. Úlken kólemdegi maǵlıwmatlar yadı kartaların almastırıw arqalı qurılmalar arasında dárhal kóshiriliwi múmkin, úlken kólemli maǵlıwmat rezerv kóshirmeleri oflayn ámelge asırılıwı múmkin, hám eger smartfon islemey qalsa, maǵlıwmatlar sırttan oqılıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://news.wirefly.com/2013/05/31/microsd-vs-cloud-storage-which-do-you-prefer| bet = MicroSD vs. cloud storage: Which do you prefer?| sáne = 2013-jıl 31-may | til = en-us| jumıs = phonedog.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.ni.com/en-nz/support/documentation/supplemental/12/understanding-life-expectancy-of-flash-storage.html| bet = Understanding Life Expectancy of Flash Storage| sáne = 2020-jıl 23-iyul | til = en-nz| jumıs = www.ni.com}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.androidauthority.com/backup-android-phone-708622/| bet = How to back up your Android phone| sáne = 2022-jıl 9-dekabr | til = en| jumıs = Android Authority| qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-fevral }}</ref>. Suyıqlıq zıyanı, qulap ketiw, ekran zaqımlanıwı, iyiliw zıyanı, zıyanlı baǵdarlama yamasa jalǵan sistema jańalanıwları<ref>{{Web deregi | url = https://news.softpedia.com/news/xiaomi-ships-android-11-update-completely-bricks-devices-531859.shtml| bet = Xiaomi Ships Android 11 Update, Completely Bricks Devices| avtor = Popa| at = Bogdan| sáne = 2019-jıl 31-dekabr | til = english| jumıs = softpedia}}</ref>, hám t.b. sebepli qurılmanıń paydalanıwǵa yamasa júklewge jaramsız bolıp qalıwına alıp keletuǵın texnikalıq hálsizlikler jaǵdayında, yad kartasında saqlanǵan maǵlıwmatlardı sırttan qutqarıp alıw múmkinshiligi bar, al qol jetpeytuǵın ishki saqlaw ornındaǵı maǵlıwmatlar joǵalıp ketedi. Yad kartasın ádette aldın ala fayllardı kóshiriw zárúrligisiz, yad kartasın qollaytuǵın basqa qurılmada dárhal qayta paydalanıwǵa boladı. Ayırım eki SIM kartalı mobil telefonlar gibrid slotı menen támiyinlengen, onda eki slottıń birinshisine SIM karta yamasa yad kartasın salıwǵa boladı. Ayırım modeller, ádette joqarı klasslıları, úsh slot penen támiyinlengen, sonıń ishinde bir arnawlı yad kartası slotı bar, bul eki SIM hám yad kartasın bir waqıtta paydalanıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.techstage.de/ratgeber/kaufberatung-smartphones-mit-dual-sim-und-micro-sd/3t4xzm3| bet = Kaufberatung: Smartphones mit Dual-SIM und Micro-SD| sáne = 2019-jıl 29-yanvar | til = de| jumıs = TechStage| qaralǵan sáne = 2021-jıl 13-iyun }}</ref>. ; Fizikalıq jaylasıwı SIM hám yad karta slotlarınıń jaylasıwı qurılmalar arasında hár qıylı boladı, olar arqa qapaqtıń artında qol jeterli jerde yamasa batareyanıń artında jaylasıwı múmkin, sońǵısı ıssı almastırıwǵa jol qoymaydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.nextpit.com/how-to-increase-internal-memory-on-galaxy-note-4| bet = How to increase internal memory on the Galaxy Note 4| sáne = 2015-jıl 5-iyul | til = en| jumıs = NextPit}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.techradar.com/reviews/phones/mobile-phones/samsung-galaxy-s4-mini-1137603/review| bet = Samsung Galaxy S4 Mini review| avtor = Thorn| at = Thomas| sáne = 2013-jıl 9-avgust | til = en| jumıs = TechRadar}}</ref>. Alınbaytuǵın arqa qapaǵı bar mobil telefonlarda SIM hám yad kartaları ádette qurılmanıń ramkasındaǵı kishi lotokta jaylasadı, onı iyne quralın tesikshege kirgiziw arqalı shıǵarıp alıwǵa boladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.lifewire.com/install-sim-memory-galaxy-s7-4023729| bet = Replace the SIM & Memory Card in a Samsung Galaxy S7 or S7 Edge| avtor = Hidalgo| at = Jason| til = en| jumıs = Lifewire}}</ref>. 2011-jılǵı Samsung Galaxy Fit hám Ace sıyaqlı ayırım erterek orta klasslı telefonlarda ramkada qural talap etpeytuǵın qapaqsha menen jabılǵan qaptal yad kartası slotı bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.gsmarena.com/samsung_galaxy_ace_s5830-review-573.php| bet = Samsung Galaxy Ace S5830 review: Ace in the hole| sáne = 2011-jıl 23-fevral | jumıs = GSMArena.com}}</ref>. ==== Fayl kóshiriw ==== Dáslep, kompyuterlerge USB arqalı ǵalabalıq saqlaw ornına kiriw imkaniyatı keń tarqalǵan edi. Waqıttıń ótiwi menen, ǵalabalıq saqlaw ornına kiriw imkaniyatı alıp taslandı hám USB arqalı fayl kóshiriw ushın Media Kóshiriw Protokolı (Media Transfer Protocol) qaldı. Bul protokoldıń artıqmashlıqları: - Eksklyuziv emes kiriw imkaniyatı, yaǵnıy baylanıs dawamında kompyuter saqlaw ornına kire aladı, al mobil telefonnıń baǵdarlamalıq támiynatı ushın ol bloklanbaydı. - Ulıwma fayl sistemasın qollaw zárúrligi joq, sebebi baylanıs abstrakciya qatlamı arqalı ámelge asırıladı. Biraq, ǵalabalıq saqlaw ornınan ayırmashılıǵı, Media Kóshiriw Protokolı (MTP) parallel islew imkaniyatına iye emes. Bul bir waqıtta tek bir kóshiriw processi orınlana aladı degendi ańlatadı, al basqa kóshiriw sorawları usı process pitkenshe kútiwi kerek. Mısalı, bul aktiv fayl kóshiriw barısında qurılmadan súwretlerdi kóriw hám videolardı oynatıw imkaniyatın bermeydi. Ayırım baǵdarlamalar hám qurılmalar MTP-ni qollap-quwatlamaydı. Bunnan tısqarı, MTP arqalı fayllarǵa tuwrıdan-tuwrı hám qálegen orınnan kiriw múmkin emes. Qálegen fayl ashılıwdan aldın qurılmadan tolıǵı menen júklep alınıwı kerek<ref>{{Web deregi | url = https://mobilityarena.com/what-happened-to-mass-storage-and-file-management/| bet = What Happened To Mass Storage & File Management? [Updated] - Mobility Arena - Mobile Phone, Smartphone, Cell Phone Reviews| sáne = 2011-jıl 18-noyabr | jumıs = mobilityarena.com}}</ref>. === Dawıs === Ayırım dawıs sapasın jaqsılawshı qásiyetler, mısalı Voice over LTE hám HD Voice payda boldı hám kóbinese jańa smartfonlarda bar. Telefonnıń dizaynı, uyalı tarmaqtıń sapası hám uzaq aralıqtaǵı qońırawlarda qollanılatuǵın qısıw algoritmleri sebepli ses sapası mashqala bolıp qalıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://spectrum.ieee.org/why-mobile-voice-quality-still-stinksand-how-to-fix-it| bet = Why Mobile Voice Quality Still Stinks—and How to Fix It| avtor = Hecht| at = Jeff| sáne = 2014-jıl 30-sentyabr | jumıs = [[IEEE]]}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.scientificamerican.com/article/why-is-cell-phone-call-quality-so-terrible| bet = Why Is Cell Phone Call Quality So Terrible?| avtor = Malykhina| at = Elena| jumıs = Scientific American}}</ref>. Wi-Fi arqalı VoIP qollanbasın paydalanıw arqalı ses sapasın jaqsılawǵa boladı<ref>{{Web deregi | url = http://lifehacker.com/whats-the-best-mobile-voip-app-1579791681| bet = What's the Best Mobile VoIP App?| avtor = Henry| at = Alan| sáne = 2014-jıl 22-may | jumıs = Lifehacker| baspaxana = Gawker Media}}</ref>. Uyalı telefonlarda kishi dinamikler bar, solay etip paydalanıwshı telefondı qulaǵına tutpay-aq spikerfon funkciyasın qollanıp sóylese aladı. Kishi dinamiklerdi sonday-aq cifrlı audio faylların, muzıka yamasa sóylewdi tıńlaw yamasa audio komponenti bar videolardı kóriw ushın da qollanıwǵa boladı, telefondı qulaqqa jaqın tutpay-aq. Biraq, orın únemlew ushın integraciyalanǵan dinamikler kishi hám sheklengen dawıs sapasına iye bolıwı múmkin. HTC One M8 hám Sony Xperia Z2 sıyaqlı ayırım uyalı telefonlar gorizontal baǵdarda keńislikli ses payda etiw ushın stereofoniyalıq dinamikler menen úskenelengen<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/htc-one-m8-speaker-comparison/| bet = HTC One M8 BoomSound speakers are loud and proud| avtor = Hoyle| at = Andrew| sáne = 2014-jıl 25-mart | til = en| jumıs = CNET}}</ref>. ==== Audio konnektor ==== 3.5&nbsp;mm naushnik uyası (sóylew tilinde "naushnik jaǵı" dep ataladı) passiv naushniklerdi dárhal paydalanıwǵa, sonday-aq basqa sırtqı qosımsha audio qurılmalarǵa qosılıwǵa múmkinshilik beredi. Bul konnektor menen úskenelengen qurılmalar arasında, ol kóbinese qurılmanıń tómengi bóliminde (zaryadka portı tárepinde) jaylasqan boladı, joqarǵı bóliminen góre. Barlıq iri óndiriwshilerdiń jańadan shıǵarılǵan uyalı telefonlarında bul konnektordı qollanıwdıń kemeyiwi 2016-jılı Apple iPhone 7 modelinde onıń joqlıǵı menen baslandı. Zaryadka portın saqlaytuǵın adapter arqalı bul uyanı qayta ornatıwǵa boladı. Batareyadan isleytuǵın sımsız Bluetooth naushnikleri alternativa bolıp tabıladı. Biraq olar ishki qurılmalarǵa mútáj bolǵanlıqtan, mısalı Bluetooth qabıllaǵısh-uzatqısh hám zaryadka kontrolleri bar batareya sıyaqlı, qımbatıraq bolıwı múmkin, sonday-aq hárbir qollanıwdan aldın Bluetooth baylanısın ornatıw talap etiledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.soundguys.com/was-ditching-the-headphone-jack-a-good-idea-13825/| bet = Was ditching the headphone jack a good idea?| sáne = 2019-jıl 9-avgust | jumıs = SoundGuys}}</ref>. === Batareya === Smartfonlar ádette litiy-ion yamasa litiy-polimer batareyaların qollanadı, sebebi olardıń energiya tıǵızlıǵı joqarı<ref name="Williams">{{Cite journal|last1=Williams|first1=R. K.|last2=Darwish|first2=M. N.|last3=Blanchard|first3=R. A.|last4=Siemieniec|first4=R.|last5=Rutter|first5=P.|last6=Kawaguchi|first6=Y.| sáne =2017|title=The Trench Power MOSFET—Part II: Application Specific VDMOS, LDMOS, Packaging, and Reliability|journal=IEEE Transactions on Electron Devices|volume=64|issue=3|pages=692–712|bibcode=2017ITED...64..692W|doi=10.1109/TED.2017.2655149|issn=0018-9383}}</ref><ref name="ieee">{{Web deregi | url = https://www.ieee.org/about/awards/bios/environmental-safety-recipients.html| bet = IEEE Medal for Environmental and Safety Technologies Recipients| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190325040102/https://www.ieee.org/about/awards/bios/environmental-safety-recipients.html| arxivsáne = 2019-jıl 25-mart | jumıs = [[IEEE Medal for Environmental and Safety Technologies]]| baspaxana = [[Institute of Electrical and Electronics Engineers]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 29-iyul }}</ref><ref name="Sony-Energy">{{Web deregi | url = http://www.sonyenergy-devices.co.jp/en/keyword| bet = Keywords to understanding Sony Energy Devices – keyword 1991| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160304224245/http://www.sonyenergy-devices.co.jp/en/keyword/| arxivsáne = 2016-jıl 4-mart | jumıs = [[Sony Energy Devices Corporation]]| baspaxana = [[Sony]]}}</ref>. Batareyalar ádettegi qollanıw barısında qayta-qayta zaryadlanıw hám razryadlanıw nátiyjesinde ximiyalıq jaqtan tozadı, energiya sıyımlılıǵı hám shıǵıs quwatı tómenleydi, bul óz gezeginde processordıń tezliginiń páseyiwine hám sistemanıń óship qalıwına alıp keledi<ref>{{Web deregi | url = https://rtcl.eecs.umich.edu/rtclweb/assets/publications/2020/youngmoon-mobisys20.pdf| bet = Causes and Fixes of Unexpected Phone Shutoffs - RTCL ... rtcl.eecs.umich.edu › assets › 2020| sáne = 2020-jıl 15-iyun }}</ref>. Batareyanıń sıyımlılıǵı bir neshe júz ret zaryadlanǵannan keyin 80% ǵa deyin tómenlewi múmkin, hám bul kórsetkishtiń tómenlewi waqıt ótiwi menen tezlesedi<ref>{{Web deregi | url = https://theconversation.com/explainer-how-to-extend-your-phones-battery-life-80958| bet = Explainer: how to extend your phone's battery life| avtor = Jasieniak| at = Jacek| sáne = 2017-jıl 31-iyul | til = en| jumıs = The Conversation}}</ref>. Ayırım uyalı telefonlar paydalanıwshınıń ózi batareyanı almastıra alatuǵınday etip islengen, ádette arqa qaqpaǵın ashıw arqalı. Bunday dizayn dáslep kópshilik uyalı telefonlarda, sonıń ishinde Apple iPhone bolmaǵan sensorlı ekranlı telefonlarda da qollanılǵan bolsa da, 2010-jıllar dawamında onıń ornın turaqlı ornatılǵan, almastırılmaytuǵın batareyalar iyeledi; bul dizayn ámeliyatı jobalastırılǵan eskiriw ushın sınǵa alındı<ref>{{Web deregi | url = https://blog.ravpower.com/2018/11/planned-obsolescence-upgrade-phone/| bet = Planning for Obsolescence: When to Buy a New Phone| avtor = RAVPower| at = Team| sáne = 2018-jıl 9-noyabr | jumıs = RAVPower}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2020/apr/15/the-right-to-repair-planned-obsolescence-electronic-waste-mountain| bet = Planned obsolescence: the outrage of our electronic waste mountain| sáne = 2020-jıl 15-aprel | til = en| jumıs = the Guardian}}</ref>. ==== Zaryadlaw ==== [[Fayl:USB_battery_charger.jpg|nobaý|Joqarı sıyımlıqtaǵı kóshpeli batareya zaryadlaǵısh (power bank)]] Házirgi USB kabelleriniń mıs sımları kótere alatuǵın [[elektr togı]]nıń sheklewleri sebepli, Qualcomm Quick Charge hám MediaTek Pump Express sıyaqlı joqarı kernewdi paydalanatuǵın zaryadlaw protokolları islep shıǵılǵan. Bul protokollar tezirek zaryadlaw ushın quwat ótkizgishligin arttırıwǵa, ergonomikalıq sheklewlersiz paydalanıw waqtın maksimallastırıwǵa hám qurılmanıń quwat deregine qosılıp turıwı kerek bolǵan waqıttı minimallastırıwǵa arnalǵan. Smartfonnıń integraciyalanǵan zaryadlaw kontrolleri (IC) qollap-quwatlanatuǵın zaryadlaǵıshtan joqarı kernewdi soraydı. Oppo kompaniyasınıń "VOOC" texnologiyası, sonday-aq "dash charge" dep te ataladı, qarama-qarsı tásildi qollanıp, aqırǵı qurılmada kelip túsetuǵın kernewdi batareyanıń zaryadlaw terminalı kernewine deyin ishki retlewden payda bolatuǵın ıssılıqtıń bir bólegin kesiw ushın toqtı kóbeytti. Biraq bul texnologiya bar USB kabelleri menen úylespeydi, sebebi ol joqarı toklı USB kabelleriniń qalıń mıs sımların talap etedi. Keyinirek, USB Power Delivery (USB-PD) islep shıǵıldı, onıń maqseti 100 Vattqa shekem quwatlı qurılmalar arasında zaryadlaw parametrlerin standartlastırıw edi, biraq ol tek eki ushında da USB-C bolǵan kabellerde ǵana qollap-quwatlanadı, sebebi bul konnektordıń arnawlı PD kanalları bar<ref>{{Web deregi | url = https://techpp.com/2020/04/09/qualcomm-quick-charge-vs-oneplus-warp-charge-vs-oppo-vooc-vs-usb-pd/| bet = Qualcomm Quick Charge vs OnePlus Warp Charge vs Oppo VOOC vs USB-PD - TechPP| avtor = Rao| at = Sumukh| sáne = 2020-jıl 9-aprel | jumıs = techpp.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-dekabr }}</ref>. Zaryadlaw tezligi artıp barǵan, 2014-jılı 15 vatt<ref>{{Web deregi | url = https://www.anandtech.com/show/8613/the-samsung-galaxy-note-4-review/3| bet = The Samsung Galaxy Note 4 Review| avtor = Ho| at = Joshua| sáne = 2014 | jumıs = www.anandtech.com}}</ref>, 2016-jılı 20 vatt<ref>{{Web deregi | url = https://www.phonearena.com/news/How-it-works-Dash-Charge-fast-charging-on-the-OnePlus-3_id82646| bet = How it works: Dash Charge fast charging on the OnePlus 3| avtor = T| at = Nick| sáne = 2016-jıl 30-iyun | jumıs = Phone Arena}}</ref>, al 2018-jılı 45 vatt<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/circuitbreaker/2018/10/10/17958648/oppo-super-vooc-fast-charging-find-x-lamborghini-edition| bet = Oppo has the fastest fast charging we've ever seen| avtor = Byford| at = Sam| sáne = 2018-jıl 10-oktyabr | til = en| jumıs = The Verge}}</ref> bolǵan, biraq qurılmanı paydalanıw barısında quwat ótkizgishligi ádewir tómenlewi múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://phandroid.com/2017/05/11/samsung-galaxy-s8-plus-wont-fast-charge-problems/| bet = PSA: The Galaxy S8 and S8+ doesn't actually Fast Charge while you're using it – Phandroid| sáne = 2017-jıl 11-may | jumıs = phandroid.com}}</ref>. Sımsız zaryadlaw keń qollanılıp atır, ol zaryadlaw portın jiyi qayta qosıw arqalı tozıp ketiwden saqlap, úzilisli qayta zaryadlawǵa múmkinshilik beredi. Bunda Qi eń keń tarqalǵan standart bolıp, onnan keyin Powermat keledi. Sımsız quwat beriwdiń tómenirek nátiyjeliligi sebepli, zaryadlaw tezligi sımlı zaryadlawǵa qaraǵanda tómenirek hám uqsas zaryadlaw tezliginde kóbirek ıssılıq payda boladı. 2017-jıldıń aqırına kelip, smartfon batareyasınıń jumıs waqtı ulıwma alǵanda jetkilikli boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/smartphones-best-long-battery-life/| bet = 6 phones with the best battery life| qaralǵan sáne = 2017-jıl 31-oktyabr }}</ref>; biraq, burınıraq smartfon batareyasınıń jumıs waqtı jaman edi, sebebi hálsiz batareyalar smartfonlardıń kompyuter sistemaları hám túrli reńli ekranlarınıń ádewir quwat talapların kótere almaytuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/the-secret-behind-poor-smartphone-battery-life/| bet = The secret behind poor smartphone battery life| avtor = Kendrick| at = James| sáne = 2014-jıl 4-avgust | jumıs = ZDNet| qaralǵan sáne = 2017-jıl 2-noyabr }}</ref><ref>{{Cite news|title=Peak Battery: Why Smartphone Battery Life Still Stinks, and Will for Years|journal=[[Time (magazine)|Time]]| sáne =April 1, 2013}}</ref>. Smartfon paydalanıwshıları úyden tısqarı, jumısta hám mashinalarda paydalanıw ushın qosımsha zaryadlaǵıshlar hám kóshpeli sırtqı "batareya paketlerin" satıp aladı. Sırtqı batareya paketlerine smartfonǵa kabel menen qosılatuǵın ulıwma modeller hám smartfonnıń qabına "minip" turatuǵın arnawlı islengen modeller kiredi. 2016-jılı Samsung kompaniyası jarılıwshı batareya máselesi sebepli millionlaǵan Galaxy Note 7 smartfonların qaytarıp alıwǵa májbúr boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.digitaltrends.com/mobile/samsung-halts-galaxy-note-7-shipments-phones-catching-fire/| bet = Refurbished version of ill-fated Galaxy Note 7 will soon be available overseas| sáne = 2017-jıl 5-may }}</ref>. Tutınıwshılar ushın qolaylılıq jaratıw maqsetinde ayırım miymanxanalarda, barlarda hám basqa da jámiyetlik orınlarda sımsız zaryadlaw stanciyaları ornatılǵan. ==== Quwattı basqarıw ==== Quwat tutınıwın azaytıwdıń bir usılı - paneldiń ózin-ózi jańalawı, bunda ekranda kórsetiletuǵın súwret processordan displey komponentiniń integraciyalanǵan kontrollerine (IC) hár waqıtta emes, al tek ekrandaǵı informaciya ózgergende ǵana jiberiledi. Bunıń ornına displeydiń integraciyalanǵan kontrolleri sońǵı ekran mazmunın este saqlaydı hám ekrandı ózi jańalaydı. Bul texnologiya shama menen 2014-jılı engizilgen hám quwat tutınıwın bir neshe júz millivattqa azaytqan<ref>{{Web deregi | url = https://www.anandtech.com/show/9394/analysing-amoled-power-efficiency| bet = Analysing AMOLED Power Efficiency Improvements| avtor = Frumusanu| at = Andrei| sáne = 2015-jıl 23-iyun | jumıs = www.anandtech.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-sentyabr }}</ref>. === Kameralar === Kameralar smartfonlardıń standart ózgesheliklerine aylanǵan. 2019-jılǵa kelip, telefon kameraları házir modeller arasındaǵı ayırmashılıqtı kórsetiwdiń júdá básekili tarawına aylandı, reklama kampaniyaları kóbinese qurılmanıń tiykarǵı kameralarınıń sapası yamasa múmkinshiliklerine tiykarlanadı. Súwretler ádette JPEG fayl formatında saqlanadı; 2010-jıllardıń ortasınan baslap ayırım joqarı klasslı telefonlar RAW súwret alıw múmkinshiligine de iye<ref>{{Web deregi | url = https://www.androidbeat.com/2016/04/how-to-shoot-photos-dng-raw-galaxy-s7/| bet = How to Shoot Photos in DNG/RAW on Samsung Galaxy S7| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210819213752/https://www.androidbeat.com/2016/04/how-to-shoot-photos-dng-raw-galaxy-s7/| arxivsáne = 2021-jıl 19-avgust | sáne = 2016-jıl 24-aprel | til = en-us| jumıs = Android Beat {{!}} Android News, Hacks, Apps, Tips & Reviews Blog| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-avgust }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.techshout.com/samsung-to-bless-galaxy-s6-and-s6-edge-with-raw-photo-support-via-android-5-1-1-update/| bet = Samsung Dropping RAW Image Support Into Galaxy S6 And S6 Edge Via Android 5.1.1 Update - TechShout| avtor = Nikam| at = Sohil| sáne = 2015-jıl 8-may | jumıs = www.techshout.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 19-avgust }}</ref>. ==== Keńislik sheklewleri ==== Ádette smartfonlarda kem degende bir tiykarǵı artqı kamera hám "selfi" hám video sóylesiw ushın tómenirek ajıratımlılıqqa iye aldıńǵı kamera boladı. Smartfonlarda súwret sensorları hám optika ushın sheklengen tereńlik sebepli, artqı kameralar kóbinese telefonnıń qalǵan bólimine qaraǵanda qalıńıraq bolǵan "dóńeslikte" jaylasqan. Barǵan sayın juqa bolıp baratırǵan mobil telefonlarda arnawlı kameralarda jaqsıraq linzalar ushın zárúr hám qollanılatuǵın tereńlikke qaraǵanda kóbirek gorizontal keńislik bar bolǵanlıqtan, telefon óndiriwshileri bir neshe kameralardı kirgiziw baǵdarında ketip atır, olardıń hárbiri belgili bir maqset ushın optimallastırılǵan (telefoto, keń múyeshli hám t.b.). Artınan qaraǵanda, artqı kameralar ádette joqarǵı ortada yamasa joqarǵı shep múyeshte jaylasqan. Múyeshtegi jaylasıw kamera moduliniń átirapına basqa apparatlıq qurallardı jaylastırıwdı talap etpeydi hám sonnıń menen birge ergonomikanı jaqsılaydı, sebebi gorizontal uslap turǵanda linza betiniń jabılıp qalıw itimallıǵı azıraq boladı. Házirgi zamanagóy smartfonlarda optikalıq súwret turaqlandırıw (OIS), úlkenirek sensorlar, jaqtı linzalar, hátte optikalıq zum hám RAW súwretler menen kameralar bar. HDR, kóp linzalı "Bokeh rejimi" hám kóp kadrlı túngi rejimler endi ádettegi nársege aylandı<ref>{{Web deregi | url = https://www.ephotozine.com/article/top-16-best-camera-phones-for-photography-2019-23050| bet = Top 16 Best Camera Phones For Photography 2019| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190512034618/https://www.ephotozine.com/article/top-16-best-camera-phones-for-photography-2019-23050| arxivsáne = 2019-jıl 12-may | sáne = 2019-jıl 4-aprel }}</ref>. Kóp jańa smartfon kamera funkciyaları esaplaw fotografiya súwret islew hám bir neshe arnawlı linzalar arqalı iske asırılmaqta, úlkenirek sensorlar hám linzalar arqalı emes, sebebi telefonlar múmkin bolǵanınsha juqa etip islenip atırǵanlıqtan, olardıń ishindegi keńislik sheklengen. ==== Arnawlı kamera túymesi ==== Samsung i8000 Omnia 2, ayırım Nokia Lumia hám Sony Xperia sıyaqlı geybir mobil telefonlar fizikalıq kamera zatvorı túymesi menen támiyinlengen. Eki basım dárejesine iye bolǵanları arnawlı ıqsham kameralardıń kózlep alıp atıw intuiciyasına uqsaydı. Kamera túymesi kamera baǵdarlamalıq támiynatın tez hám ergonomikalıq túrde iske qosıw ushın tez baylanıs sıpatında paydalanılıwı múmkin, sebebi ol qaltanıń ishinde quwat túymesine qaraǵanda qolaylıraq jaylasqan. === Arqa qaplama materialları === Smartfonlardıń arqa qaplamaları ádette polikarbonat, alyuminiy yamasa shiysheden islenedi. Polikarbonat arqa qaqpaqlar jıltır yamasa gúńgirt bolıwı múmkin, hám múmkin teksturalı bolıwı múmkin, mısalı Galaxy S5-te noqatlı yamasa Galaxy Note 3 hám Note 4-te teri sıyaqlı. Polikarbonat arqa qaplamalar kórkemlik hám trendke baǵdarlanǵan paydalanıwshılar arasında "premium" emes dep qabıl etiliwi múmkin bolsa da, onıń utilitar kúshli tárepleri hám texnikalıq artıqmashlıqları tómendegilerdi óz ishine aladı: bekkemlik hám soqqı sińiriw, metalǵa qaraǵanda turaqlı mayısıwǵa qarsı úlkenirek serpimlilik, shiyshe sıyaqlı sınıwǵa uqıpsızlıq, bul onı almalı etip jobalawdı ańsatlastıradı; jaqsıraq óndiris qárejeti nátiyjeliligi hám metalǵa uqsap radio signallardı yamasa sımsız quwattı tosqınlıq etpewi<ref>{{Web deregi | url = https://www.anandtech.com/show/7984/discussion-on-material-choices-in-mobile| bet = A Discussion on Material Choices in Mobile| avtor = Ho| at = Joshua| sáne = 2014-jıl 5-may | jumıs = www.anandtech.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.androidauthority.com/bring-back-plastic-phones-1004824/| bet = Bring back plastic phones.| sáne = 2019-jıl 5-iyul | jumıs = Android Authority}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.tuflite.com/blog/benefits-applications-polycarbonates| bet = Benefits And Applications Of Polycarbonates| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210411235448/https://www.tuflite.com/blog/benefits-applications-polycarbonates| arxivsáne = 2021-jıl 11-aprel | sáne = 2020-jıl 17-iyun | jumıs = Tuflite| qaralǵan sáne = 2021-jıl 11-aprel }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.androidauthority.com/build-materials-metal-vs-glass-vs-plastic-617553/| bet = Build materials: metal vs glass vs plastic| sáne = 2018-jıl 19-iyul | jumıs = Android Authority}}</ref>. === Aksessuarlar === Smartfonlar ushın keń kólemli aksessuarlar satıladı, olardıń qatarına tómendegiler kiredi: qaplar, yad kartaları, ekran qorǵaǵıshları, zaryadlaǵıshlar, sımsız quwat stanciyaları, USB On-The-Go adapterleri (USB disklerin hám ayırım jaǵdaylarda sırtqı monitorǵa HDMI kabelin qosıw ushın), MHL adapterleri, qosımsha batareyalar, quwat bankleri, qulaqlıqlar, birgelikte qulaqlıq-mikrofonlar (mısalı, adamǵa qurılmanı qulaǵına tutpastan jeke sóylesiwler alıp barıwǵa múmkinshilik beredi), hám paydalanıwshılarǵa óz smartfonlarınan medianı sımsız tıńlawǵa imkaniyat beretuǵın Bluetooth qosılǵan quwatlı dinamikler. Qaplar soqqılardan ortasha qorǵanıw hám tırnalıwdan jaqsı qorǵanıw beretuǵın salıstırmalı arzan rezina yamasa jumsaq plastik qaplardan baslap, rezina qaplama menen qattı sırtqı qabıqtı birgelikte qollanatuǵın qımbatıraq, awır jumıs ushın arnalǵan qaplarǵa shekem boladı. Ayırım qaplar "kitap" tárizli formaǵa iye bolıp, paydalanıwshı qurılmanı qollanıw ushın ashatuǵın qaplamaǵa iye; qaplama jabıq bolǵanda, ol ekrandı qorǵaydı. Ayırım "kitap" tárizli qaplarda kredit kartaları ushın qosımsha qaltalar bar, bul adamlarǵa olardı shıjlan sıpatında paydalanıwǵa múmkinshilik beredi. Aksessuarlarǵa smartfon óndiriwshisi tárepinen satılatuǵın ónimler hám basqa óndiriwshiler tárepinen islengen úylesimli ónimler kiredi. Biraq, [[Apple Inc.|Apple]] sıyaqlı ayırım kompaniyalar "uglerod izlerin azaytıw" hám t.b. sebepler menen smartfonlarǵa zaryadlaǵıshlardı qosıwdı toqtattı, bul kóp sanlı tutınıwshılardıń zaryadlaw adapterleri ushın qosımsha tólewine alıp keldi. == Programmalıq támiynatı == === Mobil operaciyalıq sistemalar === [[Mobil operaciyalıq sistema]] (yamasa mobil OS) - bul telefonlar, planshetler, aqıllı saatlar yamasa basqa mobil qurılmalar ushın operaciyalıq sistema. Dúnya júzi boyınsha, [[Android]] hám [[IOS]] paydalanıw úlesi boyınsha eń kóp qollanılatuǵın eki mobil operaciyalıq sistema bolıp esaplanadı, birinshi atalǵanı 2013-jıldan baslap barlıq qurılmalarda dúnya júzi boyınsha eń kóp satılatuǵın OS bolıp kelmekte. [[Mobil operaciyalıq sistema]]lar jeke kompyuter operaciyalıq sistemasınıń ózgesheliklerin mobil yamasa qolda uslap júriwge qolaylı basqa ózgeshelikler menen biriktiredi; ádette tómendegilerdiń kópshiligin óz ishine aladı hám házirgi zaman mobil sistemalarında olar zárúrli dep esaplanadı: sensorlı ekran, uyalı baylanıs, Bluetooth, Wi-Fi Protected Access, Wi-Fi, Global jaylasıw sisteması (GPS) mobil navigaciya, video hám bir kadrlı súwret kameraları, sózdi tanıw, dawıs jazǵısh, muzıka oynatqısh, jaqın maydan baylanısı hám infraqızıl nurlandırǵısh. 2018-jıldıń birinshi kvartalına kelip, 383 millionnan aslam smartfon satılǵan bolıp, olardıń 85,9 procenti Android, 14,1 procenti iOS sistemasında isleydi hám basqa OS larda isleytuǵın smartfonlardıń sanı oǵada az<ref>{{Web deregi | url = https://www.gartner.com/newsroom/id/3876865/| bet = Gartner Says Worldwide Sales of Smartphones Returned to Growth in First Quarter of 2018| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180613220451/https://www.gartner.com/newsroom/id/3876865| arxivsáne = 2018-jıl 13-iyun | sáne = 2018-jıl 29-may | jumıs = Gartner, Inc.| baspaxana = Gartner| qaralǵan sáne = 2018-jıl 25-avgust }}</ref>. Android ózi Windows ataqlı desktop operaciyalıq sistemasınan da keń tarqalǵan, ulıwma alǵanda, smartfon qollanıwı (hátte planshetlersiz de) desktop kompyuterlerin qollanıwdan asıp ketedi. Basqa belgili mobil operaciyalıq sistemalar - Flyme OS hám Harmony OS. Mobil baylanıs múmkinshiliklerine iye mobil qurılmalar (mısalı, smartfonlar) eki [[mobil operaciyalıq sistema]]nı óz ishine aladı - tiykarǵı paydalanıwshıǵa baǵdarlanǵan programmalıq platforma tómen dárejeli menshik haqıyqıy waqıt rejiminde isleytuǵın operaciyalıq sistema menen tolıqtırıladı, ol radio hám basqa da apparatlıq qurallardı basqaradı. Izertlewler kórsetkenindey, bul tómen dárejeli sistemalar bir qatar qáwipsizlik hálsizliklerine iye bolıwı múmkin, bul zıyanlı bazalıq stanciyalarǵa mobil qurılma ústinen joqarı dárejeli baqlaw ornatıwǵa múmkinshilik beredi. === Mobil qosımsha === Mobil qosımsha - bul mobil qurılmada, mısalı smartfonda islewge arnalǵan kompyuter programması. "Qosımsha" termini "programmalıq támiynat qosımshası" termininiń qısqartılǵan forması<ref>{{Web deregi | url = https://www.businessinsider.com/what-the-heck-is-an-app-2011-3| bet = What The Heck Is An "App"?| jumıs = Business Insider}}</ref>. === Qosımshalar dúkanları === [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń 2008-jılı iyul ayında [[iPhone]] hám [[iPod Touch]] ushın [[App Store]] dúkanın ashıwı bir platformaǵa baǵdarlanǵan úshinshi tárep qosımshaların ([[programmalıq támiynat]] hám [[Kompyuter programması|kompyuter programmaların]]) óndiriwshi tárepinen basqarılatuǵın onlayn tarqatıw usılın keń qollanıwǵa kirgizdi. Házirgi waqıtta video oyınlar, muzıkalıq ónimler hám biznes quralların óz ishine alǵan úlken kólemdegi qosımshalar bar. Sol waqıtqa shekem smartfon qosımshaların tarqatıw GetJar, Handango, Handmark hám PocketGear sıyaqlı bir neshe platforma ushın qosımshalar usınatuǵın úshinshi tárep dereklerine tiykarlanǵan edi. [[App Store]] dúkanınıń tabıslı bolıwınan keyin, basqa smartfon óndiriwshileri de óz qosımshalar dúkanların iske qostı, mısalı, Google kompaniyasınıń Android Market dúkanı (keyinirek Google Play Store dep ózgertildi) hám RIM kompaniyasınıń BlackBerry App World dúkanı, sonday-aq Android platformasına baylanıslı Aptoide, Cafe Bazaar, F-Droid, GetJar hám Opera Mobile Store sıyaqlı qosımshalar dúkanları payda boldı. 2014-jıldıń fevral ayında mobil qosımshalardı islep shıǵıwshılardıń 93% birinshi gezekte smartfonlardı maqset etip alǵan edi. == Házirgi smartfon brendleriniń dizimi == <div style="column-width:100px"> * Asus * Gionee * Google Pixel * Honor * HTC * Huawei * Infinix * [[IPhone|iPhone]] * iQOO * Itel * Lava * Lenovo * Meizu * Motorola * [[Nokia]] * Nothing * Nubia * OnePlus * Oppo * POCO * Realme * Redmi * Samsung Galaxy * Sharp * Sony Xperia * Tecno * Umidigi * Vivo * Xiaomi * ZTE </div> == Derekler == {{Derekler}} {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:IPhone]] 9r9mwy1ugdckj8zapdpsn2n0r7wjysm 0 21173 266014 213257 2026-08-15T18:39:10Z Bekan88 11311 266014 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Crystal_Project_computer.png|oñğa|nobaý|2000-jıllardaǵı jeke stol kompyuteriniń súwretlengen kórinisi, onıń quramına esaplaw komponentleri bar metall korpus, [[Kompyuter monitorı|displey]] hám [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]] kiredi ([[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] kórsetilmegen)]] '''Jeke kompyuter''' ''([[Inglis tili|ingl]]. Personal computer, PC)'', kóbinese '''JK''' dep ataladı, jeke paydalanıwǵa arnalǵan [[kompyuter]] bolıp tabıladı. Ol ádette [[tekst processorı]], internet brauzer, elektron pochta, [[Multimedia|multimedialıq]] oynatıw hám oyın oynaw sıyaqlı wazıypalar ushın qollanıladı. Jeke kompyuterler kompyuter eksperti yamasa texnigi emes, al tikkeley sońǵı paydalanıwshı tárepinen basqarıwǵa arnalǵan. Úlken, qımbat minikompyuterler menen meynfreymlerden ayırmashılıǵı, jeke kompyuterlerde bir waqıtta kóp adamlar tárepinen waqıttı bólisiw qollanılmaydı. Tiykarınan 1970-jıllardıń aqırı hám 1980-jıllarda, úy kompyuteri termini de qollanılǵan. Jeke kompyuterlerdiń payda bolıwı hám onıń menen bir waqıtta júz bergen cifrlı revolyuciya adamlardıń ómirine aytarlıqtay tásir etti. 1960-jıllarda mákemeler yamasa korporativ kompyuter iyeleri kompyuterler menen paydalı jumıs islew ushın óz [[Programma|baǵdarlamaların]] jazıwǵa májbúr bolǵan. Jeke kompyuter [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshıları]] óz qollanbaların islep shıǵara alsa da, ádette bul sistemalar kommerciyalıq [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynattı]], biypul baǵdarlamalıq támiynattı ("freeware"), kóbinese menshikli bolǵan, yamasa [[Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı hám biypul baǵdarlamalıq támiynattı]] paydalanadı, olar paydalanıwǵa tayar yamasa [[Mashina kodı|binar]] formada beriledi. Jeke kompyuterler ushın baǵdarlamalıq támiynat ádette [[apparatlıq támiynat]] yamasa [[operaciyalıq sistema]] óndiriwshilerinen ǵárezsiz islep shıǵarıladı hám tarqatıladı<ref>{{Citation |last=Conlon, Tom |title=The iPad's Closed System: Sometimes I Hate Being Right |date=29 January 2010 |url=http://www.popsci.com/gadgets/article/2010-01/ipad%E2%80%99s-closed-system-sometimes-i-hate-being-right |access-date=2010-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100420043520/http://www.popsci.com/gadgets/article/2010-01/ipad%E2%80%99s-closed-system-sometimes-i-hate-being-right |url-status=dead |publisher=Popular Science |quote=The iPad is not a personal computer in the sense that we currently understand. |archive-date=2010-04-20}}</ref>. Kóplegen jeke kompyuter paydalanıwshıları jeke kompyuterden paydalanıw ushın endi óz baǵdarlamaların jazıwǵa mútáj emes, degen menen aqırǵı paydalanıwshı baǵdarlamalastırıwı ele de múmkin. Bul mobil sistemalar menen salıstırǵanda, onda baǵdarlamalıq támiynat kóbinese tek óndiriwshi qollap-quwatlaytuǵın kanal arqalı jetkerip beriletuǵın<ref>{{Web deregi | url = https://docs.microsoft.com/en-us/deployoffice/overview-of-update-channels-for-office-365-proplus| bet = Overview of update channels for Office 365 ProPlus| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180422104229/https://docs.microsoft.com/en-us/DeployOffice/overview-of-update-channels-for-office-365-proplus| arxivsáne = 2018-jıl 22-aprel | sáne = 2018 | jumıs = Microsoft| qaralǵan sáne = 2018-jıl 22-aprel }}</ref>, al sońǵı paydalanıwshı baǵdarlamasın islep shıǵıw óndiriwshi tárepinen qollap-quwatlanbawı sebepli qıyınlasıwı múmkin. 1990-jıllardıń basınan baslap [[Microsoft]] [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemaları]] (dáslep [[MS-DOS]], keyin [[Microsoft Windows|Windows]] penen) hám [[Intel]] [[Apparatlıq támiynat|apparatlıq támiynatı]] — birgelikte Wintel dep atalatuǵın — jeke kompyuter bazarında ústemlik etip kelmekte, hám búgingi kúnde JK ''(ingl.PC)'' termini ádette keń tarqalǵan Wintel platformasına qatnaslı qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://courses.lumenlearning.com/suny-informationliteracy/chapter/personal-computers/| bet = Personal Computers {{!}} Information Literacy| til = en-US| jumıs = courses.lumenlearning.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 24-may }}</ref>. Windows-qa alternativalar bazardıń az bólegin iyeleydi; bularǵa [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń Mac platforması (macOS operaciyalıq sistemasın paydalanatuǵın), hám [[Linux]] sıyaqlı [[Biypul hám ashıq kodlı programmalıq támiynat|biypul hám ashıq kodlı]], [[Unix]]-ke uqsas [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]] kiredi. 1990-jıllarǵa shekem basqa da belgili platformalar Commodore kompaniyasınıń Amiga-sı hám [[NEC]] kompaniyasınıń PC-98-i bolǵan. == Terminologiya == PC termini "personal computer" (jeke kompyuter) sóziniń qısqartılǵan túri. IBM Personal Computer óz model atına bul atamanı qosqan bolsa da, bul termin dáslep hár qanday brendtegi jeke kompyuterlerdi táriyiplew ushın qollanılǵan. Ayırım jaǵdaylarda, PC termini Apple Macintosh kompyuterin bildiretuǵın Mac penen salıstırıw ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.intel.com/content/www/us/en/tech-tips-and-tricks/pc-vs-mac-the-big-debate.html| bet = Mac* vs. PC Debate| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141006071707/http://www.intel.com/content/www/us/en/tech-tips-and-tricks/pc-vs-mac-the-big-debate.html| arxivsáne = 2014-jıl 6-oktyabr | jumıs = intel.com| baspaxana = [[Intel]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.computerworld.com/article/2541666/computer-hardware/mac-vs--pc-cost-analysis--how-does-it-all-add-up-.html| bet = Mac vs. PC cost analysis: How does it all add up?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140927001825/http://www.computerworld.com/article/2541666/computer-hardware/mac-vs--pc-cost-analysis--how-does-it-all-add-up-.html| arxivsáne = 2014-jıl 27-sentyabr | avtor = Finnie| at = Scot| sáne = 2007-jıl 8-iyun | jumıs = [[Computerworld]]| baspaxana = Computerworld, Inc| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.cnet.com/news/dont-buy-a-new-pc-or-mac-before-you-read-this/| bet = Don't buy a new PC or Mac before you read this| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141008141054/http://www.cnet.com/news/dont-buy-a-new-pc-or-mac-before-you-read-this/| arxivsáne = 2014-jıl 8-oktyabr | avtor = Ackerman| at = Dan| sáne = 2013-jıl 22-avgust | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.macworld.co.uk/feature/mac/mac-or-pc-ten-reasons-why-macs-are-better-pcs-3493363/| bet = Mac or PC? Ten reasons why Macs are better than PCs| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141223154418/http://www.macworld.co.uk/feature/mac/mac-or-pc-ten-reasons-why-macs-are-better-pcs-3493363/| arxivsáne = 2014-jıl 23-dekabr | avtor = Haslam| at = Karen| sáne = 2013-jıl 11-dekabr | jumıs = [[Macworld]]| baspaxana = [[IDG]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 5-oktyabr }}</ref>. Bul Apple ónimleriniń hesh biri úlken kompyuterler yamasa waqıttı bólisiw sistemaları bolmaǵanlıqtan, olardıń hámmesi jeke kompyuterler edi, biraq PC (brend) kompyuterleri emes edi. 1995-jılı CBS kanalınıń PC-lerdiń ósip baratırǵan ataqlılıǵı haqqındaǵı reportajında bılay delingen: "Kóp jańa [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] ushın PC 'Pain and Confusion' (Awırıw hám Aljasıw) degendi ańlatadı."<ref>{{Cite news|title=1995 video shows the struggle was real for first-time PC users|url=https://www.cbsnews.com/news/1995-video-shows-woman-struggle-was-real-for-first-time-pc-users/| sáne =2015-01-23|work=CBS News|first=Dan|last=Rather|author-link=Dan Rather|access-date=2021-04-01}}</ref> == Tariyxı == [[Fayl:Commodore_PET_Exhibit_at_American_Museum_of_Science_and_Energy_Oak_Ridge_Tennessee.jpg|nobaý|1983-jılǵı Commodore PET (Amerika Ilim hám Energiya Muzeyinde), jeke kompyuterdiń erte mısallarınan biri]] [[Fayl:Pn-pravez-class-4.jpg|nobaý|1982-jıldan baslap [[Bolgariya|Bolgariyada]] islep shıǵarılǵan 8-bitli arxitekturalı Pravetz 82 kompyuteri, Sovet Awqamındaǵı klass bólmesinde]] "Miy" [kompyuter] bir kúni biziń [qarapayım adamlardıń] dárejemizge túsip, salıq hám buxgalterlik esap-kitaplarımızdı júrgiziwge járdem beriwi múmkin. Biraq bul boljaw ǵana hám házirshe bunıń hesh qanday belgisi joq. Britaniya gazetası The Star, 1949-jılı iyun ayındaǵı EDSAC kompyuteri haqqındaǵı jańalıqlar maqalasında, jeke kompyuterler dáwirinen ádewir burın. [[Esaplaw texnikası]] tariyxında dáslepki eksperimental mashinalardı bir adam basqara alatuǵın edi. Mısalı, 1946-jılı iske túsken ENIAC kompyuterin bir adam, álbette joqarı dárejede tayarlanǵan adam basqara alatuǵın edi. Bul rejim toparlıq programmalastırıw yamasa kóp paydalanıwshılardıń terminallar arqalı úlken kompyuterlerge qosılıwı menen waqıttı bólisiw rejimlerinen burın payda bolǵan. Laboratoriya, ólshew ásbapları yamasa injenerlik maqsetler ushın arnalǵan kompyuterler qurılıp, olardı bir adam interaktiv túrde basqara alatuǵın edi. Oǵan mısallar retinde 1956-jılǵı Bendix G15 hám LGP-30 sistemaların, sonday-aq 1965-jıldan 1969-jılǵa shekem islep shıǵarılǵan sovet MIR seriyalı kompyuterlerin keltiriwge boladı. 1970-jıllardıń basına kelip, akademiyalıq yamasa ilimiy-izertlew mákemelerindegi adamlar kompyuter sistemasın uzaq waqıt dawamında interaktiv rejimde jeke paydalanıw múmkinshiligine iye boldı, degen menen bul sistemalar ele de bir adamnıń jeke menshigi bolıwı ushın júdá qımbat edi. Jeke kompyuter yarım ótkizgishler texnologiyasındaǵı úlken jetiskenlikler arqasında múmkin boldı. 1959-jılı Fairchild Semiconductor kompaniyasında Robert Noys tárepinen kremniy integral sxema (IS) chipi islep shıǵıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/| bet = 1959: Practical Monolithic Integrated Circuit Concept Patented &#124; The Silicon Engine &#124; Computer History Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191024144046/https://www.computerhistory.org/siliconengine/practical-monolithic-integrated-circuit-concept-patented/| arxivsáne = 2019-jıl 24-oktyabr | jumıs = www.computerhistory.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-avgust }}</ref>, al Bell Labs laboratoriyasında Moxamed Atalla hám Davon Kang tárepinen metall-oksid-yarım ótkizgish (MOS) tranzistorı islep shıǵıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/| bet = 1960: Metal Oxide Semiconductor (MOS) Transistor Demonstrated &#124; The Silicon Engine &#124; Computer History Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191027045554/https://www.computerhistory.org/siliconengine/metal-oxide-semiconductor-mos-transistor-demonstrated/| arxivsáne = 2019-jıl 27-oktyabr | jumıs = www.computerhistory.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-avgust }}</ref>. MOS integral sxeması 1964-jılı RCA kompaniyası tárepinen kommerciyalıq túrde islep shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/first-commercial-mos-ic-introduced/| bet = 1964: First Commercial MOS IC Introduced &#124; The Silicon Engine &#124; Computer History Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211026113609/https://www.computerhistory.org/siliconengine/first-commercial-mos-ic-introduced/| arxivsáne = 2021-jıl 26-oktyabr | jumıs = www.computerhistory.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-avgust }}</ref>, al 1968-jılı Fairchild kompaniyasında Federiko Fadjin tárepinen kremniy-geytli MOS integral sxeması islep shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/| bet = 1968: Silicon Gate Technology Developed for ICs &#124; The Silicon Engine &#124; Computer History Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200729145834/https://www.computerhistory.org/siliconengine/silicon-gate-technology-developed-for-ics/| arxivsáne = 2020-jıl 29-iyul | jumıs = www.computerhistory.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-avgust }}</ref>. Keyinirek Fadjin kremniy-geytli MOS texnologiyasın qollanıp, 1971-jılı birinshi bir chipli [[mikroprocessor]] — Intel 4004 ti islep shıqtı<ref>{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/| bet = 1971: Microprocessor Integrates CPU Function onto a Single Chip &#124; The Silicon Engine &#124; Computer History Museum| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210812104243/https://www.computerhistory.org/siliconengine/microprocessor-integrates-cpu-function-onto-a-single-chip/| arxivsáne = 2021-jıl 12-avgust | jumıs = www.computerhistory.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 30-avgust }}</ref>. Mikroprocessorlarǵa tiykarlanǵan birinshi mikrokompyuterler 1970-jıllardıń basında islep shıǵıldı. 1970-jıllardıń ortasınan baslap mikroprocessorlardıń keń kommerciyalıq jetkilikliligi kompyuterlerdi kishi biznes hám jeke adamlar ushın jetkilikli dárejede arzan etti. Keyinirek "Barlıq demolardıń anası" dep atalǵan kórsetiwde, SRI izertlewshisi Duglas Engelbart 1968-jılı jeke kompyuterlerdiń keleshektegi tiykarǵı qásiyetleriniń aldın ala kórsetpesin berdi: elektron pochta, gipertekst, tekst processorı, video konferenciya hám [[kompyuter tıshqanshası]]. Bul demonstraciya texnikalıq qollap-quwatlaw xızmetkerlerin hám sol waqıtta jeke biznes paydalanıwı ushın júdá qımbat bolǵan waqıttı bólisiw kompyuterin talap etti. Dáslepki jeke kompyuterler — ádette mikrokompyuterler dep atalǵan — kóbinese komplekt túrinde hám sheklengen kólemde satıldı hám tiykarınan háweskerler hám texnikler ushın qızıǵıwshılıq tuwdırdı. Minimal programmalastırıw kórsetpeleredi kirgiziw ushın almastırıp qosqıshlar menen islendi, al shıǵıs aldıńǵı panel lampaları arqalı berildi. Ámeliy qollanıw [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]], kompyuter displeyi, disk qurılmaları hám [[Printеr|printerler]] sıyaqlı qosımsha qurılmalardı qosıwdı talap etti. Micral N [[Mikroprocessor|mikroprocessorǵa]], yaǵnıy Intel 8008 ge tiykarlanǵan eń dáslepki kommerciyalıq, jıynaq (komplekt) emes mikrokompyuter boldı. Ol 1972-jıldan baslap qurıldı hám bir neshe júz dana satıldı. Bunnan aldın 1970-jılı Datapoint 2200 shıǵarılǵan edi, ol ushın Intel 8008 buyırtpa berilgen, biraq qollanıwǵa qabıl etilmegen edi. Datapoint 2200 de ámelge asırılǵan CPU dizaynı dáslepki IBM PC hám onıń dawamshılarında paydalanılǵan x86 arxitekturasınıń tiykarı boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&articleId=9111341| bet = Forgotten PC history: The true origins of the personal computer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080822130226/http://www.computerworld.com/action/article.do?command=viewArticleBasic&articleId=9111341| arxivsáne = 2008-jıl 22-avgust | sáne = 2008-jıl 22-avgust | qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-yanvar }}</ref>. 1973-jılı [[IBM]] kompaniyasınıń Los-Gatos Ilimiy Orayı IBM PALM processorına tiykarlanǵan, Philips ıqsham kasseta qurılması, kishi CRT hám tolıq funkciyalı [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]] menen úskenelengen SCAMP (Special Computer APL Machine Portable) dep atalǵan kóshpeli kompyuter prototipin islep shıqtı. SCAMP APL/1130 di júrgiziw ushın IBM 1130 minikompyuterin emulyaciya qıldı<ref name="www03.ibm.com">{{Web deregi | url = http://www03.ibm.com/ibm/history/exhibits/pc/pc_1.html| bet = IBM Archives| arxivurl = https://archive.today/20030210111221/http://www03.ibm.com/ibm/history/exhibits/pc/pc_1.html| arxivsáne = 2003-jıl 10-fevral | qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-yanvar }}</ref>. 1973-jılı APL tek úlken kompyuterlerde ǵana jumıs isleytuǵın edi, al Wang 2200 yamasa HP 9800 sıyaqlı kópshilik stol ústi mikrokompyuterleri tek BASIC ti usınatuǵın edi. SCAMP kóshpeli, bir [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] kompyuterde APL/1130 ónimdarlıǵın emulyaciya qılǵan birinshi bolǵanlıqtan, PC Magazine jurnalı 1983-jılı SCAMP ti "revolyuciyalıq koncepciya" hám "dúnyadaǵı birinshi jeke kompyuter" dep belgiledi.<ref name="www03.ibm.com" /> Bul dáslepki, bir paydalanıwshı kóshpeli kompyuter házir Vashington qalasındaǵı Smitson institutında saqlanbaqta. 1973-jılǵı SCAMP prototipiniń tabıslı kórsetiliwi 1975-jılı injenerler, analitikler, statistikler hám basqa biznes máselelerin sheshiwshiler ushın APL hám BASIC [[Programmalastırıw tili|tillerinde]] [[programmalastırıw]] múmkinshiligi menen shıǵarılǵan IBM 5100 kóshpeli mikrokompyuteriniń jaratılıwına alıp keldi. 1960-jıllardıń sońında bunday mashina eki stol ólshemindey úlken hám shama menen yarım tonna awırlıqta bolǵan edi.<ref name="www03.ibm.com" /> Basqa bir stol ústi kóshpeli APL mashinası, MCM/70, 1973-jılı kórsetilip, 1974-jılı satıwǵa shıǵarıldı. Ol Intel 8008 processorın qollandı. Jeke kompyuterler tariyxında áhmiyetli qádem 1973-jılǵı Xerox Alto boldı, ol Xerox kompaniyasınıń Palo-Alto Izertlew Orayında (PARC) islep shıǵıldı. Onıń [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] (GUI) bar edi, ol keyin [[Apple Inc.|Apple]] kompaniyasınıń Macintosh hám [[Microsoft]] kompaniyasınıń [[Microsoft Windows|Windows]] operaciyalıq sistemaları ushın ilham deregi boldı. Alto demonstraciyalıq proekt edi, kommerciyalastırılmadı, sebebi onıń bólekleri júdá qımbat bolıp, satıp alıw múmkin emes edi. Jáne de 1973-jılı [[Hewlett-Packard|Hewlett Packard]] tolıǵı menen BASIC te programmalastırılatuǵın, [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]], kishi bir qatarlı displey hám printerdi óz ishine alǵan, stol ústine tolıq sıyatuǵın mikrokompyuterlerdi shıǵardı. 1973-jılǵı Wang 2200 mikrokompyuterinde tolıq ólshemli katod nurlı trubka (CRT) hám kassetalı lenta saqlaw qurılması bar edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.wang2200.org/#2200| bet = The Wang 2200| arxivurl = https://web.archive.org/web/20080531144159/http://www.wang2200.org/#2200| arxivsáne = 2008-jıl 31-may | avtor = Jim Battle| sáne = 2008-jıl 9-avgust | jumıs = Wang2200.org| baspaxana = Jim Battle| qaralǵan sáne = 2013-jıl 13-noyabr }}</ref>. Olar ulıwma alǵanda biznes yamasa ilimiy maqsetlerde qollanıw ushın satılatuǵın qımbat arnawlı kompyuterler edi. [[Fayl:Altair_8800_Computer.jpg|solğa|nobaý|Altair 8800 kompyuteri]] 1974-jılı kóplegen adamlar tárepinen birinshi haqıyqıy jeke kompyuter dep esaplanatuǵın Altair 8800 payda boldı, onı Micro Instrumentation and Telemetry Systems (MITS) kompaniyası jarattı. 8-bitli Intel 8080 Mikroprocessorına tiykarlanǵan Altair, birinshi kommerciyalıq tabıslı jeke kompyuter sıpatında[5] mikrokompyuter revolyuciyasın jandırǵan ushqın retinde keń tán alınǵan<ref>{{Cite journal|last=Garland|first=Harry|title=Design Innovations in Personal Computers|page=24|url=http://www.computer.org/csdl/mags/co/1977/03/01646402-abs.html}}</ref>. Altair ushın dizayn islengen kompyuter shinası S-100 shinası túrinde de-fakto standartqa aylandı, al mashina ushın birinshi [[programmalastırıw tili]] [[Microsoft]] kompaniyasınıń dáslepki ónimi bolǵan Altair BASIC edi<ref name="Altair announcement">{{Cite book|last=Ceruzzi|first=Paul E.|title=A History of Modern Computing|publisher=MIT Press|year=2003|location=Cambridge, MA|page=[https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru_0/page/226 226]|isbn=978-0-262-53203-7|url=https://archive.org/details/historyofmodernc00ceru_0/page/226}} "This announcement [Altair 8800] ranks with IBM's announcement of the System/360 a decade earlier as one of the most significant in the history of computing."</ref><ref name="Altair Impact">{{Cite book|last=Freiberger|first=Paul|title=Fire in the Valley: The Making of the Personal Computer|publisher=McGraw-Hill|year=2000|location=New York|isbn=978-0-07-135892-7|url=https://archive.org/details/fireinvalleymaki00frei_0}}</ref>. 1976-jılı [[Stiv Djobs]] hám Stiv Voznyak tolıq tayar hám shama menen 30 chipten ibarat Apple I kompyuter platasın satıwǵa shıǵardı. Apple I kompyuteri sol dáwirdiń basqa jıynaq (komplekt) túrindegi háwesker kompyuterlerinen ayırmashılıq etetuǵın edi. Byte Shop dúkanınıń iyesi Pol Terrelldiń ótinishi boyınsha, Djobs hám Voznyak ózleriniń birinshi buyırtpasın aldı — 50 dana Apple I kompyuteri ushın, biraq tek kompyuterler jıynalǵan hám tekserilgen bolsa, jıynaq túrinde emes. Terrell tek tájiriybeli elektronika háweskerleri ushın emes, al keń kólemdegi [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] satıw ushın kompyuterlerge iye bolıwdı qáledi. Jetkerilgen Apple I texnikalıq jaqtan ele de jıynaq (komplekt) kompyuter bolıp esaplandı, sebebi Byte Shop ǵa jetkerilgende onıń quwat deregi, korpusı yamasa [[Kompyuter klaviaturası|klaviaturası]] joq edi. [[Fayl:Home_or_Personal_Computers_from_1977_-_Commodore_PET_2001,_Apple_II,_TRS-80_Model_I,_together_called_'Trinity77'_(edited_image).jpg|nobaý|412x412 nükte|Byte jurnalı tárepinen úy kompyuterleriniń "1977-jılǵı úshligi" dep atalǵan úsh jeke kompyuter: Commodore PET, Apple II hám TRS-80 Model I.]] Birinshi tabıslı massalıq bazarǵa shıǵarılǵan jeke kompyuter Commodore PET boldı, ol 1977-jıldıń yanvar ayında járiyalandı. Biraq, ol aldın ala buyırtpa berilgen edi hám sol jıldıń keyinirek waqtında ǵana jetkilikli boldı<ref name="Byte Feb 1978">{{Citation |last=What's New |title=Commodore Ships First PET Computers | sáne =February 1978 |work=BYTE |volume=3 |issue=2 |page=190}} Commodore press release. "The PET computer made its debut recently as the first 100 units were shipped to waiting customers in mid-October 1977."</ref>. Úsh aydan soń (aprel ayında) Apple II (ádette Apple dep ataladı) járiyalandı, birinshi úlgileri 1977-jıl 10-iyunda jónetildi<ref name="Apple II History">{{Web deregi | url = http://apple2history.org/history/ah02/#03| bet = Apple II History| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140510060638/http://apple2history.org/history/ah02/#03| arxivsáne = 2014-jıl 10-may | sáne = 2008-jıl 4-noyabr | baspaxana = Apple II History| qaralǵan sáne = 2014-jıl 8-may }}</ref>. Bunnan soń Tandy Corporation / Tandy Radio Shack kompaniyasınıń TRS-80 úlgisi 1977-jıldıń avgust ayında payda boldı, ol óz ómiri dawamında 100,000 nan aslam dana satıldı. Birge alǵanda, ásirese Arqa Amerika bazarında, bul 3 mashina "1977-jılǵı úshlik" dep ataldı. Ǵalabalıq bazar ushın, aldın ala jıynalǵan kompyuterler payda boldı hám adamlardıń keńirek toparına kompyuterlerdi paydalanıw múmkinshiligin berdi, processor qurılmasın rawajlandırıwdan góre programmalıq qollanbalarǵa kóbirek itibar qaratıldı. 1977-jılı Heath kompaniyası Heathkits dep atalǵan jeke kompyuter komplektlerin usındı, dáslep Heathkit H8 benen baslap, keyin 1979-jıldıń aqırında Heathkit H89 benen dawam etti. Heathkit H8 satıp alǵanıńızda, ózińiz jıynawıńız ushın shassi hám processor kartasın alasız, programmalardı isletiw ushın 4 KB RAM bar H8-1 yadro taqtası sıyaqlı qosımsha qurılmalardı da satıp alıwǵa boladı. Heathkit H11 úlgisi 1978-jılı shıǵarıldı hám birinshi 16-bitli jeke kompyuterlerdiń biri boldı; biraq, onıń 1,295 dollar bolǵan joqarı bahası sebepli 1982-jılı óndiris toqtatıldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.classiccmp.org/hp/hk/heathkit.htm| bet = Joe's Heathkit Computer Catalog Page| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180525122846/http://www.classiccmp.org/hp/hk/heathkit.htm| arxivsáne = 2018-jıl 25-may | jumıs = www.classiccmp.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 7-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://vintagecomputer.com/heathkit-h8.html| bet = Heathkit H8| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230117221645/https://vintagecomputer.com/heathkit-h8.html| arxivsáne = 2023-jıl 17-yanvar | sáne = 2013-jıl 8-avgust | jumıs = vintagecomputer.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://oldcomputers.net/heathkit-h89.html| bet = Heathkit H89 computer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190219221548/http://oldcomputers.net/heathkit-h89.html| arxivsáne = 2019-jıl 19-fevral | jumıs = oldcomputers.net| qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-mart }}</ref>. [[Fayl:IBM_PC_5150.jpg|nobaý|IBM 5150, 1981-jılı shıǵarılǵan]] [[Fayl:PMD_85-1.jpg|nobaý|8-bitli PMD 85 jeke kompyuteri 1985-1990-jılları burınǵı Socialistlik Chexoslovakiyada Tesla kompaniyası tárepinen islep shıǵarılǵan.]] 1980-jıllardıń basında úy kompyuterleri úy-turmısta qollanıw ushın jetilistirildi, jeke ónimlilik, programmalastırıw hám oyınlar ushın baǵdarlamalar menen. Olar ádette úydegi televizordı kompyuter displeyi sıpatında paydalanıwǵa bolatuǵın edi, tómen sapalı bloklı grafika hám sheklengen reńler diapazonı menen, hám tekst shama menen 40 hárip keńligi hám 25 hárip biyikligi boldı. Britaniyalıq Sinclair Research<ref name="Sinclair Research">{{Web deregi | url = http://www.sinclairzx.com/about-us.html| bet = Sinclair Research website| arxivurl = https://web.archive.org/web/20141214131822/http://www.sinclairzx.com/about-us.html| arxivsáne = 2014-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2014-jıl 6-avgust }}</ref> kompaniyası ZX seriyasın — ZX80 (1980), ZX81 (1981) hám ZX Spectrum óndirdi; sońǵısı 1982-jılı shıǵarılıp, ulıwma 8 million dana satıldı. Keyin Commodore 64 shıqtı, ol ulıwma 17 million dana satıldı<ref name="Reimer1">{{Web deregi | url = http://www.jeremyreimer.com/total_share.html| bet = Personal Computer Market Share: 1975–2004| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120606003537/http://www.jeremyreimer.com/total_share.html| arxivsáne = 2012-jıl 6-iyun | avtor = Reimer| at = Jeremy| sáne = 2009-jıl 2-noyabr | qaralǵan sáne = 2009-jıl 17-iyul }}</ref><ref name="Reimer2">{{Web deregi | url = http://jeremyreimer.com/monarch/m-item?i=137| bet = Personal Computer Market Share: 1975–2004| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230117221650/https://jeremyreimer.com/monarch/m-item?i=137| arxivsáne = 2023-jıl 17-yanvar | avtor = Reimer| at = Jeremy| sáne = 2012-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2013-jıl 9-fevral }}</ref>, [[Yugoslaviya|Yugoslaviyada]] shıǵarılǵan Galaksija (1983)<ref>{{Cite journal|title=Hands On Yugoslavia'ｓ Home-Brewed Microcomputer}}</ref> hám Amstrad CPC seriyası (464–6128) payda boldı. Sol jılı NEC PC-98 usınıldı, ol 18 millionnan aslam dana satılǵan júdá ataqlı jeke kompyuter boldı. Taǵı bir ataqlı jeke kompyuter, revolyuciyalıq Amiga 1000, Commodore tárepinen 1985-jıldıń 23-iyulinde kórsetildi. Amiga 1000 kóp tapsırmalı, aynalı operaciyalıq sistema, 4096 reńli palitrası bar túsli grafika, stereo ses, Motorola 68000 processorı, 256 KB RAM hám 880 KB 3.5-dyuymlik disk qurılması menen támiyinlengen bolıp, bahası 1,295 AQSH dolları edi<ref>{{Web deregi | url = http://pctimeline.info/amiga/| bet = Chronology of Amiga Computers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140402200515/http://pctimeline.info/amiga/| arxivsáne = 2014-jıl 2-aprel | avtor = Polsson| at = Ken| qaralǵan sáne = 2014-jıl 9-may }}</ref>. IBM-niń birinshi jeke kompyuteri 1981-jıldıń 12-avgustında usınılıp, ol jeke kompyuter arxitekturası ushın ǵalabalıq bazar standartın belgiledi<ref>{{Cite news|newspaper=[[Information Week]]| sáne =5 August 1991|title=A Decade of Personal Computing|page=24}}</ref>. 1982-jılı Kompyuter Time jurnalı tárepinen Jıldıń mashinası dep ataldı<ref>{{Web deregi | url = http://jackedin.martinangler.com/2014/02/obituary-personal-computer/| bet = Obituary: The PC is Dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140223112327/http://jackedin.martinangler.com/2014/02/obituary-personal-computer/| arxivsáne = 2014-jıl 23-fevral | avtor = Angler| at = Martin| baspaxana = JACKED IN| qaralǵan sáne = 2014-jıl 12-fevral }}</ref>. Biraz úlkenirek hám qımbatıraq sistemalar keńse hám kishi biznes ushın arnalǵan edi. Bular kóbinese 80 baǵanalı tekst displeylerine iye boldı, biraq grafika yamasa ses múmkinshilikleri bolmawı múmkin boldı. Bul [[Mikroprocessor|mikroprocessorǵa]] tiykarlanǵan sistemalar ele de bólisilgen waqıtlı úlken kompyuterler yamasa minikompyuterlerge qaraǵanda arzanıraq bolǵan. Jumıs stanciyaları joqarı ónimli processorlar hám grafikalıq displeyler, úlken sıyımlılıqtaǵı jergilikli disk saqlaw qurılması, tarmaq múmkinshiligi hám kóp tapsırmalı operaciyalıq sistema astında islewi menen ajıralıp turdı. Aqır-aqıbetinde, IBM PC-niń jeke kompyuter bazarına tásiri sebepli, jeke kompyuterler hám úy kompyuterleri arasındaǵı texnikalıq ayırmashılıq joǵaldı. Biznes kompyuterleri reńli grafika múmkinshiligi hám seske iye boldı, al úy kompyuterleri hám oyın sistemaları [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshıları]] keńse xızmetkerleri sıyaqlı birdey processorlar hám operaciyalıq sistemalardı paydalandı. Ǵalabalıq bazar kompyuterleri bir neshe jıl burınǵı arnawlı jumıs stanciyalarına uqsas grafikalıq múmkinshilikler hám yadqa iye boldı. Hátte dáslep biznes kompyuterlerine qımbat massalıq saqlaw qurılmaları hám periferiyalardı bólisiwge múmkinshilik beretuǵın lokal tarmaq ta úyde paydalanılatuǵın jeke kompyuterlerdiń standart ózgesheligine aylandı. Jeke kompyuterlerdiń qollanılıwınıń barǵan sayın áhmiyetli bolıp baratırǵan bir toparı kompyuterdiń basqa kompyuter sistemaları menen baylanısıw qábiletine, yaǵnıy informaciya almasıwǵa múmkinshilik beriwine tiykarlanǵan edi. Ortaq paydalanılatuǵın úlken kompyuter sistemasına eksperimental jámiyetlik kiriw múmkinshiligi 1973-jılı-aq Community Memory joybarında kórsetilgen bolsa da, xabarlandırıw taxtası sistemaları hám onlayn xızmet kórsetiwshiler 1978-jıldan keyin keńirek qoljetimli bola basladı. 1980-jıllardıń aqırında kommerciyalıq [[Internet]] xızmet kórsetiwshiler payda bolıp, tez ósip atırǵan tarmaqqa jámiyetlik kiriw múmkinshiligin berdi. 1991-jılı Pútkil dúnya júzilik tor ([[World Wide Web]]) jámiyetlik paydalanıw ushın ashıq etildi. Kúshli jeke kompyuterlerdiń joqarı ajıratımlılıqtaǵı grafika hám ses penen birge keliwi, Internet tárepinen islengen infrastruktura hám veb-brauzerlerdiń kiriw usıllarınıń standartlastırılıwı házirgi zaman turmısınıń ádewir bóleginiń tiykarın qurdı. Bul avtobus júriw kestelerinen baslap sheksiz muǵdarda biypul videolar tarqatıwǵa hám onlayn [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] tárepinen redakciyalanatuǵın enciklopediyalarǵa shekem bolǵan nárselerdi óz ishine aladı. == Túrleri == === Stacionar === ==== Jumıs stanciyası ==== [[Fayl:SPARCstation_1_edit.jpg|nobaý|1990-jıllardıń basındaǵı 25 MGc RISC processorlı Sun SPARCstation 1+]] Jumıs stanciyası — texnikalıq, matematikalıq yamasa ilimiy qollanıwlar ushın arnalǵan joqarı dárejeli jeke kompyuter. Tiykarınan bir adam tárepinen bir waqıtta qollanılıwǵa arnalǵan, olar ádette jergilikli tarmaqqa qosılǵan hám kóp paydalanıwshılı [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalarda]] isleydi. Jumıs stanciyaları kompyuter járdeminde dizayn, sızıw hám modellestiriw, esaplaw-intensiv ilimiy hám injenerlik esaplawlar, súwret islew, arxitekturalıq modellestiriw hám animaciya hám kino vizual effektleri ushın [[kompyuter grafikası]] sıyaqlı wazıypalar ushın qollanıladı. ==== Desktop (stol ústi) kompyuteri ==== [[Fayl:Desktop_personal_computer.jpg|nobaý|Dell OptiPlex stol ústi kompyuteri (2006)]] Jeke kompyuterler keń tarqalmastan burın, stol ústine sıyatuǵın kompyuter ayrıqsha kishi bolıp esaplanǵan, bul desktop yaǵnıy stol ústi atamasınıń payda bolıwına alıp kelgen. Sońǵı waqıtları bul sóz dizbegi ádette kompyuter korpusınıń belgili bir stilin bildiredi. Stol ústi kompyuterleri úlken vertikal minara tárizli korpuslardan baslap, LCD [[Kompyuter monitorı|monitorlardıń]] artına jasırılatuǵın yamasa onıń astına tikkeley jaylastırılatuǵın (hám tirek bolatuǵın) kishi modellerge shekem hár qıylı stillerde keledi. Desktop/Stol ústi termini kóbinese vertikal jaylasqan kompyuter minara korpusına iye kompyuterge qatnaslı bolsa da, bul túrler kóbinese jerde yamasa stol astında turadı. Usı kóringen qarama-qarsılıqqa qaramastan, stol ústi termini ádette usı vertikal minara korpuslarına, sonday-aq haqıyqattan da stol ústine qoyıwǵa arnalǵan gorizontal jaylasqan modellerge de qatnaslı boladı. Sońǵıları stol ústi terminine kóbirek sáykes keledi, biraq bazı bir fizikalıq jaylasıw ayırmashılıqlarınan basqa kópshilik ámeliy jaǵdaylarda eki túri de usı stol ústi atamasına sáykes keledi. Kompyuter korpusınıń eki stili de sistemanıń apparatlıq komponentlerin, mısalı, tiykarǵı plata, processor chipi hám basqa da ishki jumıs bóleklerin óz ishine aladı. Stol ústi kompyuterleriniń sırtqı displey ekranlı [[Kompyuter monitorı|monitori]] hám sırtqı [[Kompyuter klaviaturası|klaviaturası]] bar, olar kompyuter korpusınıń artındaǵı portlarǵa qosıladı. Stol ústi kompyuterleri úy hám biznes qollanıwları ushın keń tarqalǵan, sebebi olar stol ústinde bir neshe monitorlar ushın orın qaldıradı. Oyın kompyuteri — bul ádette talapshań video oyınlardıń tezligi hám juwap beriw qábiletin jaqsılaw ushın joqarı ónimli videokarta, processor hám RAM-dı óz ishine alatuǵın stol ústi kompyuteri<ref>{{Web deregi | url = http://www.digitalstorm.com/unlocked/evolution-of-custom-gaming-pcs-what-really-made-the-difference-idnum20/| bet = Evolution of Custom Gaming PCs: What Really Made the Difference| avtor = Houghton| at = Andy| jumıs = digitalstorm.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 28-sentyabr }}</ref>. Hámme nárse bir qurılmada (sonday-aq bir bloklı JK dep te ataladı) bolǵan kompyuter — bul [[Kompyuter monitorı|monitor]] menen processordı bir blokta birlestirgen stol ústi kompyuteri. Bólek klaviatura hám [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] standart kirgiziw qurılmaları bolıp, ayırım monitorlarda sensorlı ekran múmkinshiligi de bar. Processor hám basqa jumıs komponentleri ádette standart stol ústi kompyuterlerine salıstırǵanda ólshemi kishireytilgen, monitordıń artında jaylasqan hám noutbuklarǵa uqsas konfiguraciyalanǵan. Nettop kompyuteri [[Intel]] tárepinen 2008-jıldıń fevral ayında tanıstırılǵan bolıp, tómen bahası hám sheklengen funkcionallıǵı menen sıpatlanadı. Bular veb-brauzerlerdi hám internet qollanbaların iske qosıw ushın internet baylanısı menen paydalanıwǵa arnalǵan edi. Úy teatrı JK (HTPC) jeke kompyuter hám cifrlı video jazıw qurılmasınıń funkciyaların birlestiredi. Ol televizorǵa yamasa sáykes ólshemdegi kompyuter displeyine qosıladı hám kóbinese cifrlı foto kóriw qurılması, muzıka hám video pleyeri, televizor qabıllaǵıshı hám cifrlı video jazıw qurılması sıpatında qollanıladı. HTPC-ler sonday-aq media oraylıq sistemalar yamasa media serverler dep te ataladı. Maqset — úy teatrı qurılmasınıń kóp yamasa barlıq komponentlerin bir qutıǵa ulıwmalastırıw. HTPC-ler sonday-aq talap boyınsha filmler hám telebaǵdarlamalar usınatuǵın xızmetlerge de qosıla aladı. HTPC-lerdi kompyuterge telebaǵdarlamalardı qosıw ushın kerekli apparatlıq hám programmalıq támiyinlew menen aldın ala konfiguraciyalanǵan túrde satıp alıwǵa yamasa komponentlerden jıynawǵa boladı. Klaviatura kompyuterleri — bul [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]] ishindegi kompyuterler bolıp, ádette sırtqı [[Kompyuter monitorı|kompyuter monitorına]] yamasa televizorǵa qosılıwǵa arnalǵan. Mısallar qatarına Atari ST, Amstrad CPC, BBC Micro, Commodore 64, MSX, Raspberry Pi 400 hám ZX Spectrum kiredi. === Portativli (kóshpeli) === ==== Kóshirip júriwge bolatuǵın ==== [[Fayl:IBM_5100_-_MfK_Bern.jpg|nobaý|1975-jılǵı IBM 5100, dáslepki kóshpeli kompyuterlerdiń biri]] Portativli (kóshpeli) kompyuterlerdiń potencial paydası erte dáwirlerden-aq ayqın boldı. Alan Key 1972-jılı Dynabook-tı súwretledi, biraq hesh qanday apparatlıq támiyinlew islep shıǵarılmadı. Xerox NoteTaker 1978-jıl dógereginde júdá kishi eksperimentallıq toplam túrinde islep shıǵarıldı. 1975-jılı IBM 5100 transport qutısına sıydırılıwı múmkin edi, bul onı portativli kompyuter etti, biraq onıń salmaǵı shama menen 50 funt edi. Jurnalistler bunday erte portativli kompyuterlerdi olardıń awırlıǵına baylanıslı kóshirip júriwge bolatuǵın dep atadı. IBM PC engizilgenge shekem, processor, displey, disk qurılmaları hám [[Kompyuter klaviaturası|klaviaturadan]] turatuǵın portativli kompyuterler, chemodan stilindegi portativli korpusta, [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] kompyuterdi ofisten úyge alıp keliwge yamasa klassta jazba jazıwǵa múmkinshilik berdi. Mısallar qatarına Osborne 1 hám Kaypro; hám Commodore SX-64 kiredi. Bul mashinalar aynımalı tok penen isleytuǵın edi hám kishi CRT displey ekranın óz ishine alatuǵın edi. Form-faktor bul sistemalardı samolyotqa qol júgi sıpatında alıp shıǵıwǵa múmkinshilik beriwge arnalǵan edi, biraq olardıń joqarı quwat talabı olardıń ushıw waqtında paydalanılıwına jol qoymadı. Integraciyalanǵan CRT displey salıstırmalı túrde awır paket isledi, biraq bul mashinalar sol dáwirdegi stol ústi analoglarına qaraǵanda kóbirek portativli edi. Ayırım modellerde sırtqı video monitordı basqarıw ushın standart yamasa qosımsha baylanıslar bar edi, bul úlkenirek ekrandı yamasa video proektorlar menen paydalanıwǵa múmkinshilik berdi. IBM PC-ge úylesimli chemodan formatındaǵı kompyuterler PC engizilgennen keyin tez arada payda boldı, Compaq Portable bul túrdiń jetekshi mısalı boldı. Keyingi modeller zamanagóy stol ústi kompyuterlerine shama menen teń ónimdarlıqtı beriw ushın [[Qattı magnitli disk|qattı diskti]] óz ishine aldı. Juqa plazmalı displey hám LCD ekranlardıń rawajlanıwı azmaz kishkenelew form-faktorǵa múmkinshilik berdi, ol túski awqat qutısı kompyuteri dep ataldı. Ekran qaplamanıń bir tárepin quradı, al ajıratılatuǵın klaviatura hám bir yamasa eki yarım biyikliktegi iykemli disk qurılmaları kompyuterdiń ushlarına qarap ornatılǵan edi. Ayırım variantlarǵa batareya kirgizilgen bolıp, bul elektr rozetkalarınan uzaqta jumıs islewge imkaniyat berdi. ==== Noutbuk ==== [[Fayl:MSI_laptop_with_English_Wikipedia_screenshot_20100614.jpg|nobaý|MSI noutbuk kompyuteri]] Noutbuk kompyuteri portativlik ushın qaqpaqlı dizayn menen jobalastırılǵan, onda [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]] hám kompyuter komponentleri bir panelde, al ekinshi panelde topsalı jalpaq displey ekranı bar. Noutbukti jabıw tasıw waqtında ekran hám klaviaturanı qorǵaydı. Noutbukler ádette qayta zaryadlanatuǵın batareyaǵa iye, bul olardıń portativligin arttıradı. Quwat, salmaq hám orındı únemlew ushın, noutbuk grafikalıq chipleri kóp jaǵdaylarda CPU yamasa chipsetke biriktirilgen hám sistema RAM-ın paydalanadı, bul stol ústi mashinalarına salıstırǵanda grafikalıq ónimdarlıqtıń tómenlewine alıp keledi, sebebi olarda ádette grafikalıq karta ornatılǵan boladı. Usı sebepli, oyın maqsetleri ushın stol ústi kompyuterleri noutbuklerge qaraǵanda kóbirek artıqmashılıqqa iye. Stol ústi kompyuterlerine qaraǵanda, sheklengen orın hám quwat sebepli tek kishi ishki jańartıwlar (mısalı, operativ yadtı hám qattı diskti) ǵana múmkin. Noutbuklerde sırtqı displeylerdi, [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqanshalardı]], kameralardı, saqlaw qurılmaların hám klaviaturalardı qosıw ushın stol ústi kompyuterlerindegidey kiris hám shıǵıs portları bar. Noutbukler stol ústi kompyuterlerine salıstırǵanda biraz qımbatıraq, sebebi noutbukler ushın miniatyuralastırılǵan komponentlerdiń ózi qımbat. TRS-80 Model 100 hám Epson HX-20 sıyaqlı noutbuk kompyuterleri shama menen jazıw qaǵazınıń (ANSI A yamasa ISO A4) ólshemlerine iye edi. Bul mashinalarda stol ústi sistemasına salıstırǵanda azǵana kishireytilgen ólshemdegi klaviatura hám klaviatura menen bir tegislikte jaylasqan turaqlı LCD displey ekranı bar edi. Bul displeyler ádette kishi bolıp, 8 den 16 ǵa shekem tekst qatarına, geyde tek 40 baǵanalı qatar uzınlıǵına iye edi. Degen menen, bul mashinalar bir ret paydalanılatuǵın yamasa qayta zaryadlanatuǵın batareyalarda uzaq waqıt isley alatuǵın edi. Olar ádette ishki disk drayvlerin óz ishine almasa da, bul forma faktorı kóbinese telefon baylanısı ushın modemdi óz ishine alatuǵın edi hám kóbinese sırtqı kasseta yamasa disk saqlawı ushın imkaniyatlarǵa iye bolatuǵın edi. Keyinirek, usınday kishi ólshemli qaqpaqlı formattaǵı noutbuk kompyuterleri de noutbukler dep ataldı<ref name="fd">{{Cite book|last=Gookin|first=Dan| sáne =2005|url=https://books.google.com/books?id=o8jSwAEACAAJ|title=Laptops for Dummies|publisher=Wiley|pages=7–17|isbn=9780764575556}}</ref>. Stol ústin almastırıwshı kompyuter — bul stol ústi kompyuteriniń tolıq múmkinshiliklerin beriwshi kóshpeli kompyuter. Bunday kompyuterler házirgi waqıtta úlken noutbukler bolıp esaplanadı. Bul klasstaǵı kompyuterler ádette kishirek kóshpeli kompyuterlerde tabılatuǵınlarǵa qaraǵanda kúshlirek komponentlerge hám úlkenirek displeyge iye boladı hám sheklengen batareya sıyımlılıǵına yamasa batareyası bolmawı múmkin. [[Fayl:HP_2133_Mini-Note_PC.jpg|nobaý|[[Hewlett-Packard|HP]] netbuk]] Netbukler, sonday-aq mini noutbukler yamasa subnoutbukler dep te ataladı, ulıwma esaplaw tapsırmaları hám vebke-tiykarlanǵan qollanbalarǵa kiriw ushın qolaylastırılǵan noutbuklerdiń bir toparın quraydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.zdnet.com/article/the-pc-was-supposed-to-die-a-decade-ago-instead-this-happened/| bet = The PC was supposed to die a decade ago. Instead, this happened| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230117221650/https://www.zdnet.com/article/the-pc-was-supposed-to-die-a-decade-ago-instead-this-happened/| arxivsáne = 2023-jıl 17-yanvar | avtor = Bott| at = Ed| jumıs = ZDNet| qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-dekabr }}</ref>.Dáslep, netbuklerdiń tiykarǵı ayrıqsha ózgesheligi optikalıq disk drayveriniń joqlıǵı, kishirek ólshemi hám tolıq ólshemli noutbuklerge qaraǵanda tómenirek ónimdarlıǵı boldı. 2009-jıldıń ortasına kelip, netbukler [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılarǵa]] uyalı maǵlıwmat tariyfin satıp alıw arqalı keńeytilgen xızmet kórsetiw shártnaması menen "biypul" usınılǵan<ref>{{Citation |title=Light and Cheap, Netbooks Are Poised to Reshape PC Industry | sáne =April 1, 2009 |url=https://www.nytimes.com/2009/04/02/technology/02netbooks.html |work=The New York Times |access-date=2010-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170526223852/http://www.nytimes.com/2009/04/02/technology/02netbooks.html |url-status=live |quote=AT&T announced on Tuesday that customers in Atlanta could get a type of compact PC called a netbook for just 50 US$ if they signed up for an Internet service plan... 'The era of a perfect Internet computer for 99 US$ is coming this year,' said Jen-Hsun Huang, the chief executive of Nvidia, a maker of PC graphics chips that is trying to adapt to the new technological order. |archive-date=2017-05-26}}</ref>. Sońınan ultrabukler hám Xrombukler netbukler qaldırǵan boslıqtı toltırdı. Ulıwma netbuk atamasınan parqlı, Ultrabuk hám Xrombuk texnikalıq jaqtan sáykesinshe Intel hám Google tárepinen berilgen specifikaciyalar bolıp tabıladı. ==== Planshet ==== [[Fayl:HP_Tablet_PC_running_Windows_XP_(Tablet_PC_edition)_(2006).jpg|oñğa|nobaý|[[Hewlett-Packard|HP]] Compaq aylanbalı/alınbalı klaviaturası bar planshet kompyuteri]] Planshet sensorlı displeydi qollanadı, onı stilus qálem yamasa barmaq penen basqarıwǵa boladı. Ayırım planshetler gibrid yamasa ózgermeli dizayndı qollanıwı múmkin, olar qosımsha retinde alıp taslanatuǵın [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]] yamasa klaviaturanıń ústine tikkeley aylandırıp jabıwǵa bolatuǵın ekrandı usınadı. Ayırım planshetler Windows yamasa Linux sıyaqlı stol ústi kompyuterleriniń operaciyalıq sistemaların qollanıwı múmkin yamasa tiykarınan planshetler ushın arnalǵan operaciyalıq sistemanı iske túsiriwi múmkin. Kóplegen planshet kompyuterlerinde USB portları bar, olarǵa klaviatura yamasa [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] qosıwǵa boladı. ==== Smartfon ==== [[Fayl:LG_G4-2.jpg|nobaý|LG G4 smartfonı]] [[Smartfon|Smartfonlar]] kóbinese planshet kompyuterlerine uqsas boladı, ayırmashılıǵı sonda, smartfonlarda hámme waqıtta uyalı baylanıs integraciyası boladı. Olar ádette planshetlerge qaraǵanda kishkene boladı hám taqta formasında bolmawı múmkin. ==== Ultra-mobil JK ==== Ultra-mobil JK (UMPC) — bul kishi planshet kompyuteri. Ol [[Microsoft]], [[Intel]] hám [[Samsung]] sıyaqlı kompaniyalar tárepinen islep shıǵarılǵan. Házirgi UMPCler ádette Windows XP, Windows Vista, Windows 7 yamasa [[Linux]] [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemaların]] hám tómen voltlı Intel Atom yamasa VIA C7-M processorların qollanadı. ==== Qalta JK ==== Qalta JK — bul [[Microsoft]] Windows Mobile [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemasın]] ámelge asıratuǵın qol kompyuteri (jeke cifrlı járdemshi, PDA) ushın apparatlıq specifikaciya. Ol NetBSD yamasa [[Linux]] sıyaqlı alternativ operaciyalıq sistemanı júrgiziw múmkinshiligine iye bolıwı múmkin. Qalta JKleri stol ústi JKleriniń kóplegen múmkinshiliklerine iye. Microsoft Pocket PC specifikaciyasına sáykes keletuǵın qol qurılmaları ushın kóplegen qosımshalar bar, olardıń kópshiligi biypul [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynat]]. Microsoft talaplarına sáykes keletuǵın Qalta JKlerin GPS qabıllaǵıshları, shtrix-kod oqıwshıları, RFID oqıwshıları hám kameralar sıyaqlı kóplegen qosımsha qurılmalar menen de paydalanıwǵa boladı. 2007-jılı Windows Mobile 6 shıǵarılıwı menen Microsoft Pocket PC atın jańa atlar sxeması paydasına tasladı: integraciyalanǵan telefonı joq qurılmalar Pocket PC ornına Windows Mobile Classic dep ataladı, al integraciyalanǵan telefonı hám sensorlı ekranı bar qurılmalar Windows Mobile Professional dep ataladı. ==== Qalta hám qol JKleri ==== Qalta JKleri 1980-jıllardıń aqırında payda bolǵan, ádette klaviaturası bar qabıqlı formada DOS operaciyalıq sistemasın júrgizetuǵın miniatyura qalta ólshemindegi kompyuterler edi. x86 emes processorlarǵa tiykarlanǵan qurılmalar kóbinese qalta kompyuterleri dep ataldı, mısalı, Psion Series 3. Keyingi jılları Microsoft tárepinen Windows CE operaciyalıq sistemasın júrgizetuǵın Qol PK dep atalatuǵın apparatlıq specifikaciya shıǵarıldı. == Apparatlıq támiynat == [[Fayl:Personal_computer,_exploded_6.svg|nobaý|Jeke kompyuter hám periferiya qurılmalarınıń (olardıń geyparaları qosımsha) bóleklerge ajıratılǵan kórinisi: {{Ordered list|[[Image scanner|Scanner]]|[[CPU]] ([[microprocessor]])|[[Computer memory|Memory]] ([[RAM]])|[[Expansion card]]s ([[graphics card]]s, etc.)|[[Power supply unit (computer)|Power supply]]|[[Optical disc]] [[Optical disc drive|drive]]|[[Computer data storage#Secondary storage|Storage]] ([[hard disk]] or [[SSD]])|[[Motherboard]]|[[Loudspeaker|Speakers]]|[[Computer display|Monitor]]|[[System software]]|[[Application software]]|[[Computer keyboard|Keyboard]]|[[Computer mouse|Mouse]]|[[External hard disk drive|External hard disk]]|[[Computer printer|Printer]]}}]] [[Kompyuter apparatlıq támiynatı]] — bul kompyuterdiń barlıq fizikalıq hám materiallıq bóleklerin qamtıytuǵın keń túsinik bolıp, ol kompyuter ishinde saqlanatuǵın yamasa islew processinde paydalanılatuǵın maǵlıwmatlardan, sonday-aq apparatlıq támiynatqa wazıypalardı orınlaw ushın kórsetpeler beretuǵın baǵdarlamalıq támiynattan ózgeshelenedi. Jeke kompyuterdiń ayırım qosımsha sistemaları, máselen, [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]] kontrolleri sıyaqlı, belgilengen baǵdarlamanı yamasa mikrobaǵdarlamanı júrgizetuǵın processorlardı óz ishine alıwı múmkin. Ádette mikrobaǵdarlama jeke kompyuterdiń aqırǵı paydalanıwshısı tárepinen ózgertilmeydi. 2010 hám 2020 — jıllardaǵı jeke kompyuterlerdiń kópshiligi [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılardan]] tek quwat deregin, monitordı hám basqa kabellerdi qosıwdı talap etedi. Ádettegi stol ústi kompyuteri kompyuter korpusınan (yamasa minaradan) ibarat bolıp, ol quwat blogın, ana platanı, [[Qattı magnitli disk|qattı disk]] yamasa qattı jaǵdaydaǵı disk sıyaqlı saqlaw qurılmasın hám kóbinese optikalıq diskovodın uslap turatuǵın metall shassiden ibarat. Kópshilik minaralarda paydalanıwshılar qosımsha komponentlerdi qosa alatuǵın bos orın bar. [[Kompyuter monitorı]] yamasa vizual displey blogı, klaviatura hám kórsetkishli qurılma ([[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]]) sıyaqlı sırtqı qurılmalar ádette jeke kompyuterde tabıladı. Ana plata barlıq processor, yadro hám periferiya qurılmaların bir-birine baylanıstıradı. Operativ yadro, grafikalıq karta hám processor kópshilik jaǵdaylarda tikkeley ana plataǵa ornatıladı. Oraylıq processor blogı (mikroprocessor chipi) CPU rozetkasına qosıladı, al operativ yadro modulleri sáykes yadro rozetkalarına qosıladı. Ayırım ana platalarda video displey adapteri, ses hám basqa periferiya qurılmaları ana plataǵa integraciyalanǵan, al basqalarında grafikalıq kartalar, tarmaq kartaları yamasa basqa kiris/shıǵıs qurılmaları ushın keńeytiw slotları qollanıladı. Grafikalıq karta yamasa ses kartası analog bóleklerin kompyuter korpusı ishindegi elektromagnit nurlanıwınan uzaqta uslap turıw ushın bóliw qutısın paydalanıwı múmkin. Ǵalabalıq saqlawdı támiyinleytuǵın diskovodlar ana plataǵa bir kabel menen, al quwat blogına basqa kabel arqalı qosıladı. Ádette, diskovodlar ana plata menen birge bir korpusta ornatıladı; qosımsha disk saqlawı ushın keńeytiw shassileri de islenedi. Úlken kólemdegi maǵlıwmatlar ushın lenta diskovodın qollanılıwı múmkin yamasa qosımsha qattı diskler sırtqı korpusta biriktiriliwi múmkin. [[Kompyuter klaviaturası|Klaviatura]] hám [[Kompyuter tıshqanshası|tıshqansha]] kompyuter korpusınıń artqı tárepindegi kiris/shıǵıs panelindegi qosqıshlar arqalı kompyuterge qosılatuǵın sırtqı qurılmalar bolıp tabıladı. Monitor da kiris/shıǵıs (I/O) paneline qosıladı, yamasa ana platadaǵı kiris portı arqalı, ya bolmasa grafikalıq kartadaǵı port arqalı. Jeke kompyuterdiń apparatlıq múmkinshilikleri geyde keńeytiw shinası arqalı qosılǵan keńeytiw kartaların qosıw arqalı keńeytiliwi múmkin. Jeke kompyuterlerge keńeytiw kartaların qosıw ushın jiyi qollanılatuǵın standart periferiya shinaları PCI, PCI Express (PCIe) hám AGP (eski kompyuterlerde tabılatuǵın grafikalıq adapterlerge arnalǵan joqarı tezlikli PCI shinası) di óz ishine aladı. Kópshilik zamanagóy jeke kompyuterlerde bir neshe fizikalıq PCI Express keńeytiw slotları bar, al ayırımlarında PCI slotları da bar. Periferiya — bul "kompyuterge baylanıs (kirgiziw hám shıǵarıw sıyaqlı) yamasa qosımsha funkciyalardı (qosımsha saqlaw sıyaqlı) támiyinlew ushın qosılǵan qurılma".[1] Periferiya qurılmaları ádette kompyuterge USB portları yamasa kiris/shıǵıs panelinde jaylasqan kirisler arqalı qosıladı. USB flesh-diskleri flesh-yadı qollanıp kóshpeli saqlawdı támiyinleydi, bul paydalanıwshılarǵa diskte saqlanǵan fayllarǵa hár qanday kompyuterde kiriwge múmkinshilik beredi. Yad kartaları da paydalanıwshılarǵa kóshpeli saqlawdı támiyinleydi, olar kóbinese mobil telefonlar hám cifrlı kameralar sıyaqlı basqa elektronika qurılmalarında qollanıladı, bul kartalarda saqlanǵan informaciya qurılmalar arasında maǵlıwmat almasıw ushın yad kartasın oqıwshı arqalı alınıwı múmkin. Veb-kameralar kompyuter apparatına ornatılǵan yamasa USB arqalı qosılǵan bolıp, real waqıtta video jazıp alatuǵın videokameralar bolıp, yamasa kompyuterde saqlanıwı, ya bolmasa internet arqalı basqa jerge translyaciya etiliwi múmkin. Oyın basqarıwshıları USB arqalı qosılıp, klaviatura hám tıshqanshanı qollanıwǵa alternativa sıpatında video oyınlar ushın kiris qurılması sıpatında qollanılıwı múmkin. Qulaqlıqlar hám dinamikler USB arqalı yamasa qosımsha port (kiris/shıǵıs panelinde tabıladı) arqalı qosılıp, paydalanıwshılarǵa kompyuterlerinde alınǵan audionı tıńlawǵa múmkinshilik beredi; biraq, dinamikler islewi ushın qosımsha quwat deregin talap etiwi múmkin. Mikrofonlar kiris/shıǵıs panelindegi audio kiris portı arqalı qosılıp, kompyuterge sesti elektr signalına aylandırıwǵa múmkinshilik beredi, bul kompyuter tárepinen qollanılıwı yamasa jiberiwi múmkin. == Programmalıq támiynat == [[Fayl:LibreOffice_7.2.4.1_Writer_screenshot.png|alt=|nobaý|LibreOffice Writer programmalıq támiynatınıń skrinshotı]] Kompyuter [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatı]] — bul kompyuter sistemasında belgili bir wazıypanı orınlaytuǵın hár qanday [[kompyuter programması]], [[Algoritm|procedurası]] yamasa hújjetlestiriwi<ref>{{Web deregi | url = http://www.wordreference.com/definition/software| bet = Wordreference.com: WordNet 2.0| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190330105217/http://www.wordreference.com/definition/software| arxivsáne = 2019-jıl 30-mart | baspaxana = Princeton University, Princeton, NJ| qaralǵan sáne = 2007-jıl 19-avgust }}</ref>. Bul termin óz ishine qollanba programmalıq támiynatın aladı, mısalı, [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] ushın ónimli tapsırmalardı orınlaytuǵın tekst processorları, sistemalıq programmalıq támiynat, mısalı, qollanba programmalıq támiynatı ushın zárúr xızmetlerdi támiyinlew ushın kompyuter apparatlıq támiynatı menen baylanısatuǵın [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]], hám bólistirilgen sistemalardı basqaratuǵın hám koordinaciyalaytuǵın aralıq programmalıq támiynat. [[Fayl:Krita_5.0.0_screenshot.png|alt=|nobaý|Rastrlı grafikalıq redaktor Krita programmasınıń skrinshotı]] [[Fayl:US_Navy_050210-N-2802K-001_Chief_Aviation_Warfare_Systems_Operator_Richard_McCurdy_demonstrates_how_to_create_a_PowerPoint_presentation_to_Shirley_Lanham_Elementary_School_fourth-graders.jpg|alt=|nobaý|2005-jılı balalarǵa noutbuk kompyuterin qollanıwdı úyretiw. Fonda eski (1990-jıllardaǵı) stol ústi jeke kompyuteriniń CRT [[Kompyuter monitorı|monitorı]] kórinip tur.]] Programmalıq támiynat qollanbaları tekst processingi, Internetke kiriw, [[Internet]] arqalı faks jiberiw, elektron pochta hám basqa da cifrlı xabar almasıw, [[Multimedia|multimediya]] oynatıw, kompyuter oyınların oynaw hám [[Programmalastırıw|kompyuter programmalastırıw]] ushın keń tarqalǵan. Paydalanıwshı operaciyalıq ortalıq hám qollanba programmaları haqqında ádewir bilimge iye bolıwı múmkin, biraq ol zárúr túrde programmalastırıw menen qızıqpawı yamasa hátte kompyuter ushın programmalar jaza almawı múmkin. Sonlıqtan, tiykarınan jeke kompyuterler ushın jazılǵan kópshilik [[Programmalıq támiynat|programmalıq támiynatlar]] ápiwayı qollanıw yamasa paydalanıwshıǵa qolaylılıq názerde tutılıp jobalanǵan boladı. Degen menen, programmalıq támiynat industriyası úziliksiz túrde jeke kompyuterlerde paydalanıw ushın jańa ónimlerdiń keń kólemin usınıp baradı, olar hám tájiriybeli, hám tájiriybesiz paydalanıwshılarǵa baǵdarlanǵan. === Operaciyalıq sistema === [[Operaciyalıq sistema]] (OS) kompyuter resursların basqaradı hám [[Programmist (Baǵdarlamashı)|programmistlerge]] usı resurslarǵa kiriw ushın qollanılatuǵın [[Paydalanıwshı interfeysi|interfeysti]] támiyinleydi. Operaciyalıq sistema sistema maǵlıwmatların hám [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshı]] kirgizgen maǵlıwmatlardı qayta isleydi hám sistema paydalanıwshıları hám programmalarına xızmet kórsetiw ushın wazıypalardı hám ishki sistema resursların bólistiriw hám basqarıw arqalı juwap beredi. Operaciyalıq sistema yadtı basqarıw hám bólistiriw, sistema sorawların áhmiyetlilik dárejesine qaray tártiplew, kiris/shıǵıs qurılmaların basqarıw, kompyuter tarmaqların jeńillestiriw hám fayllardı basqarıw sıyaqlı tiykarǵı wazıypalardı orınlaydı. Házirgi zaman keń tarqalǵan stol ústi operaciyalıq sistemaları — [[Microsoft Windows]], macOS, [[Linux]], Solaris hám FreeBSD. Windows, macOS hám [[Linux]] hámmesiniń server hám jeke variantları bar. Microsoft Windows ti esapqa almaǵanda, olardıń hárbiriniń dizaynı Unix operaciyalıq sistemasınan ilhamlanǵan yamasa onnan tikkeley miyras alǵan. Dáslepki jeke kompyuterler buyrıq qatarı menen háreketlesiwdi qollaytuǵın operaciyalıq sistemalardı paydalanǵan, alfavit-sanlı displey hám [[Kompyuter klaviaturası|klaviatura]] arqalı. Paydalanıwshı, mısalı, fayldı redakciyalaw ushın ashıw yamasa tekstti bir jerden ekinshi jerge kóshiriw ushın kóp sanlı buyrıqlardı este saqlawı kerek edi. 1960-jıllardıń baslarınan baslap, [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|grafikalıq paydalanıwshı interfeysiniń]] artıqmashılıqları izertlene baslandı, biraq keń tarqalıwı ushın arzanıraq grafikalıq displey úskeneleri talap etildi. 1984-jılǵa kelip, grafikalıq paydalanıwshı interfeysin qollanatuǵın massalıq bazar kompyuter sistemaları payda boldı; XXI ásirdiń basına kelip, tekst rejimindegi operaciyalıq sistemalar jeke kompyuter bazarınıń áhmiyetli bólegin quramaytuǵın boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.linfo.org/gui.html| bet = GUI Definition| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181101093554/http://www.linfo.org/gui.html| arxivsáne = 2018-jıl 1-noyabr | jumıs = www.linfo.org| qaralǵan sáne = 2019-jıl 22-fevral }}</ref>. === Qollanbalar === Ulıwma alǵanda, kompyuter paydalanıwshısı belgili bir wazıypanı orınlaw ushın qollanba programmalıq támiynattı paydalanadı. Sistema programmalıq támiynatı qollanbalardı qollaydı[1] hám yadtı basqarıw, tarmaq baylanısı hám qurılma drayverleri sıyaqlı ulıwma xızmetlerdi usınadı, bulardıń barlıǵı qollanbalar tárepinen paydalanılıwı múmkin, biraq aqırǵı paydalanıwshı ushın tikkeley qızıǵıwshılıq tuwdırmaydı. Apparatlıq támiynat dúnyasındaǵı ápiwayılastırılǵan uqsaslıq elektr lampochkası (qollanba) menen elektr energiyasın óndiriw stanciyası (sistema) arasındaǵı qatnas bolar edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.sciencedaily.com/terms/application_software.htm| bet = Application software| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150430094836/http://www.sciencedaily.com/terms/application_software.htm| arxivsáne = 2015-jıl 30-aprel | jumıs = ScienceDaily}}</ref>: elektr stanciyası tek elektr energiyasın óndiredi, ol ózi hesh qanday haqıyqıy payda keltirmeydi, paydalanıwshıǵa payda keltiretuǵın xızmet kórsetetuǵın elektr jaqtılıǵı sıyaqlı qollanbaǵa qosılǵanǵa shekem. Programmalıq támiynat qollanbalarınıń tipik mısalları — tekst processorları, kesteli processorlar hám media pleerler. Bir paket sıpatında birgelikte toplanǵan bir neshe qollanbalar geyde qollanba toplamı dep ataladı. [[Microsoft Office]] hám LibreOffice<ref>{{Cite book|last=Kinser|first=Jason| sáne =2015|title=Kinematic Labs with Mobile Devices|publisher=Morgan and Claypool|isbn=978-1-6270-5627-4|doi=10.1088/978-1-6270-5628-1}}</ref>, óz ishine tekst processorın, kesteli processordı hám bir neshe basqa ayırım qollanbalardı qamtıytuǵın tipik mısallar bolıp tabıladı<ref>{{Cite journal|last=Garrison|first=Bruce|date=1999|title=Microsoft Office 2000 software suite}}</ref>. Toplamdaǵı ayırım qollanbalar ádette [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı interfeysine]] iye bolıp, bul paydalanıwshıǵa hárbir qollanbanı úyreniw hám paydalanıwdı ańsatlastıradı. Kóbinese, olar paydalanıwshıǵa paydalı bolǵan usıllarda bir-biri menen tásir etiw imkaniyatına iye bolıwı múmkin; mısalı, kesteli processorda jaratılǵan keste, tekst processor hújjetine jaylastırılıwı múmkin, hátteki ol ayırım kesteli processor qollanbasında dúzilgen bolsa da. Aqırǵı paydalanıwshı tárepinen islep shıǵıw sistemalardı paydalanıwshınıń ayrıqsha talaplarına sáykeslestiredi. Paydalanıwshı tárepinen jazılǵan programmalıq támiynatqa kesteli processor shablonları, tekst processor makrosları, ilimiy simulyaciyalar, grafika hám animaciya skriptleri kiredi; hátte elektron pochta filtrleri de paydalanıwshı programmalıq támiynatınıń bir túri bolıp esaplanadı. Paydalanıwshılar bul programmalıq támiynattı ózleri jaratadı hám kóbinese onıń qanshelli áhmiyetli ekenligin itibardan shıǵarıp qoyadı. === Oyın oynaw === Kompyuterde oyın oynaw joqarı dárejeli kompyuter bazarında keń tarqalǵan. Newzoo tárepinen 2018-jıldıń aprel ayında alıp barılǵan bazar analizi boyınsha, kompyuterde oyın oynaw konsol hám mobil oyınlardan keyin úshinshi eń iri oyın sektorı bolıp, pútkil bazardıń 24% úlesin iyelegen. Kompyuterde oyın oynaw bazarı rawajlanıwdı dawam etpekte hám 2021-jılı 32,3 milliard dollar tabıs alıp keliwi kútilmekte<ref>{{Web deregi | url = https://newzoo.com/insights/articles/global-games-market-reaches-137-9-billion-in-2018-mobile-games-take-half/| bet = Global Games Market Revenues 2018 {{!}} Per Region & Segment| arxivurl = https://web.archive.org/web/20191017230718/https://newzoo.com/insights/articles/global-games-market-reaches-137-9-billion-in-2018-mobile-games-take-half/| arxivsáne = 2019-jıl 17-oktyabr | jumıs = Newzoo| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-aprel }}</ref>. Kompyuterde oyın oynaw jarısqa tiykarlanǵan oyınlardıń, yaǵnıy kibersporttıń aldıńǵı qatarında turıptı, League of Legends, Valorant hám Counter-Strike: Global Offensive sıyaqlı oyınlar 2019-jılı tabısı bir milliard dollardan asıwı kútilgen industriyaǵa basshılıq etpekte<ref>{{Web deregi | url = https://www.gamesindustry.biz/articles/2019-02-12-newzoo-global-esports-market-will-exceed-USD1-billion-in-2019| bet = Newzoo: Global esports market will exceed $1 billion in 2019| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230117221654/https://www.gamesindustry.biz/newzoo-global-esports-market-will-exceed-usd1-billion-in-2019| arxivsáne = 2023-jıl 17-yanvar | sáne = 2019-jıl 12-fevral | til = en| jumıs = GamesIndustry.biz| qaralǵan sáne = 2019-jıl 25-aprel }}</ref>. Visual Capitalist tárepinen 2023-jıldıń dekabr ayında alıp barılǵan bazar analizi boyınsha, 2022-jılǵa kelip kompyuterde oyın oynaw sektorı barlıq platformalar arasında ekinshi eń iri kategoriya bolıp, 45 milliard AQSH dolları bahasında bahalanǵan hám 2020-jılǵa kelip konsol bazarı tabısınan asıp ketken<ref>{{Web deregi | url = https://www.visualcapitalist.com/video-game-industry-revenues-by-platform/#google_vignette| bet = 50 Years of Video Game Industry Revenues, by Platform| sáne = 2023-jıl 31-dekabr | jumıs = visualcapitalist.com}}</ref>. Bir neshe hár qıylı oyın tarqatıwshıları bar; oyınshılar oyınlardı dúkanlardan jeke satıp alıwı yamasa cifrlı túrde satıp alıwı múmkin. Cifrlı oyın tarqatıwshılarınıń ishinde Epic Games, Valve Corporation, Electronic Arts hám Ubisoft sıyaqlı iri atamalar bar. Usınday tarqatıwshılar kóplegen oyınlardı [[Paydalanıwshı (esaplaw texnikası)|paydalanıwshılar]] ushın satıp alıwǵa hám jetkilikli bolıwına múmkinshilik beredi<ref>{{Cite journal|last=Chmielarz|first=Witold| sáne =2018|title=Analysis of Selected Internet Platforms of Distributors of Computer Games in the Assessment of Users}}</ref>. Geypara tarqatıwshılar tek óz kompaniyası tárepinen jaratılǵan oyınlardı satsa da, kóplegen oyınlar hám franshizalar bir neshe tarqatıwshı platformalarında tabıladı. Ayırım kóp oyınshılı kompyuter oyınları platforma aralıq bolıwı múmkin, bul oyınshılarǵa kompyuter hám hár qıylı konsoller sıyaqlı basqa platformalar menen birge oynaw múmkinshiligin beredi. Tarqatıwshı platformalarında oyınshılarǵa oyın qosımshasın emulyator sıpatında paydalanıp basqa belgili oyınlardı oynawǵa múmkinshilik beretuǵın oyınlar ba<ref>{{Web deregi | url = https://store.steampowered.com/app/1118310/RetroArch/| bet = RetroArch| til = en| jumıs = Steam| qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-aprel }}</ref>; bul oyınlar dáslebinde oyınshınıń házirgi qurılması tárepinen qollap-quwatlanbawı múmkin, meyli ol platformaǵa baylanıslı bolsın yamasa kompyuterdiń [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sisteması]] tárepinen endi qollap-quwatlanbaytuǵın bolsın. Hárbir tarqatıwshı platformasında hár qıylı video oyın janrlarınıń sanı hár qıylı bolıwı múmkin, mısalı, birinshi jeke-adam atıspalı oyınlar, MMO oyınlar, sayaxat oyınları hám t.b. Kóplegen oyınlar, ásirese biypul oynalatuǵın oyınlar, oyınshılar ushın mikrotranzakciyalarǵa iye. Bul tranzakciyalar oyın barısın jaqsılawǵa yamasa personajların jekelestiriwge járdem bere aladı<ref>{{Cite book|last=Petrovskaya|first=Elena| sáne =2022-04-29|title=CHI Conference on Human Factors in Computing Systems|publisher=Association for Computing Machinery|doi=10.1145/3491102.3502056|isbn=978-1-4503-9157-3}}</ref>. The Sims sıyaqlı oyınlar bar, olar oyınshılarǵa qosımsha jańa oyın múmkinshiliklerine iye bolıw ushın qosımsha oyın paketlerin satıp alıwǵa múmkinshilik beredi. == Satıwlar == === Bazar úlesi === <div class="floatright"> <timeline> ImageSize=width:375 height:350 PlotArea=left:60 bottom:51 top:10 right:16 AlignBars=justify Period=from:0 till:400 TimeAxis=orientation:horizontal Colors= id:gray value:gray(0.5) id:line1 value:gray(0.9) id:line2 value:gray(0.7) ScaleMajor=unit:year increment:50 start:0 gridcolor:line2 ScaleMinor=unit:year increment:50 start:0 gridcolor:line1 BarData= bar:1996 text:1996 bar:1997 text:1997 bar:1998 text:1998 bar:1999 text:1999 bar:2000 text:2000 bar:2001 text:2001 bar:2002 text:2002 bar:2003 text:2003 bar:2004 text:2004 bar:2005 text:2005 bar:2006 text:2006 bar:2007 text:2007 bar:2008 text:2008 bar:2009 text:2009 bar:2010 text:2010 bar:2011 text:2011 bar:2012 text:2012 bar:2013 text:2013 bar:2014 text:2014 bar:2015 text:2015 bar:2016 text:2016 bar:2017 text:2017 PlotData= color:tan1 width:10 bar:1996 from:start till:70.90000 text:70.9 million bar:1997 from:start till:80.60000 text:80.6 million bar:1998 from:start till:92.90000 text:92.9 million bar:1999 from:start till:113.500000 text:113.5 million bar:2000 from:start till:134.700000 text:134.7 million bar:2001 from:start till:128.10000 text:128.1 million bar:2002 from:start till:132.40000 text:132.4 million bar:2003 from:start till:168.90000 text:168.9 million bar:2004 from:start till:189.0000 text:189 million bar:2005 from:start till:218.50000 text:218.5 million bar:2006 from:start till:239.4 text:239.4 million bar:2007 from:start till:271.20000 text:271.2 million bar:2008 from:start till:290.80000 text:290.8 million bar:2009 from:start till:308.30000 text:308.3 million bar:2010 from:start till:350.90000 text:350.9 million bar:2011 from:start till:365.400000 text:365.4 million bar:2012 from:start till:351.100000 text:351.1 million bar:2013 from:start till:316.50000 text:316.5 million bar:2014 from:start till:313.70000 text:313.7 million bar:2015 from:start till:287.70000 text:287.7 million bar:2016 from:start till:269.70000 text:269.7 million bar:2017 from:start till:259.40000 text:259.4 million TextData= pos:(70,20) textcolor:gray fontsize:S text:Worldwide PC sales TextData= pos:(70,5) textcolor:gray fontsize:S text:(1996–2017) </timeline></div> [[Fayl:Personal_computers_(million)_ITU.png|nobaý|Dúnya júzi boyınsha jeke kompyuterler million danada, rawajlanǵan hám rawajlanıp atırǵan eller boyınsha ajıratılǵan]] 2001-jılı 125 million jeke kompyuter jetkerip berilgen, al 1977-jılı bul kórsetkish 48,000 bolǵan<ref name="cnet">{{Web deregi | url = http://news.cnet.com/2100-1040-940713.html| bet = PCs: More than 1 billion served| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120825104555/http://news.cnet.com/2100-1040-940713.html| arxivsáne = 2012-jıl 25-avgust | avtor = Kanellos| at = Michael| sáne = 2002-jıl 30-iyun | baspaxana = CNET News| qaralǵan sáne = 2001-jıl 9-avgust }}</ref>. 2002-jılı 500 millionnan aslam jeke kompyuter qollanılǵan hám 1970-jıllardıń ortasınan usı waqıtqa shekem dúnya júzi boyınsha bir milliard jeke kompyuter satılǵan. Sońǵı kórsetkishtiń 75% kásiplik yamasa jumısqa baylanıslı bolǵan, al qalǵanı jeke yamasa úy paydalanıwı ushın satılǵan. Jetkerip berilgen jeke kompyuterlerdiń shama menen 81.5% stol ústi kompyuterleri, 16.4% noutbukler hám 2.1% serverler bolǵan. Amerika Qurama Shtatları jetkerip berilgen kompyuterlerdiń 38.8% (394 million) alǵan, Evropa 25% hám 11.7% 2002-jılǵa kelip eń tez ósip atırǵan bazar bolǵan Aziya-Tınısh okeanı aymaǵına ketken. Ekinshi milliardtıń 2008-jılǵa kelip satılıwı kútilgen.<ref name="cnet" /> [[Batıs Evropa|Batıs Evropadaǵı]] barlıq úy xojalıqlarınıń derlik yarımında jeke kompyuter bolǵan hám Ullıbritaniyada úylerdiń 40% kompyuter tabılǵan, al 1985-jılı bul kórsetkish tek 13% bolǵan. Dúnya júzi boyınsha jeke kompyuterlerdiń jetkerip beriliwi 2010-jılı 350.9 million dana, 2009-jılı 308.3 million dana hám 2008-jılı 302.2 million dana boldı. iSuppli maǵlıwmatlarına sáykes, 2007-jılı jetkerip berilgen kompyuterler sanı 264 million dana boldı<ref name="cw2009-01-13">{{Citation |title=ISuppli Raises 2007 Computer Sales Forecast | sáne =2007-06-19 |url=http://www.pcworld.com/article/133102/isuppli_raises_2007_computer_sales_forecast.html |access-date=January 13, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119155256/http://www.pcworld.com/article/133102/isuppli_raises_2007_computer_sales_forecast.html |url-status=dead |publisher=pcworld.com |archive-date=2012-01-19}}</ref>, bul 2006-jıldaǵı 239 millionnan 11.2% kóp<ref name="mw2009-01-13">{{Citation |title=iSuppli raises 2007 computer sales forecast |url=http://www.macworld.co.uk/business/news/index.cfm?newsid=18326 |access-date=January 13, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110610170443/http://www.macworld.co.uk/business/news/index.cfm?newsid=18326 |url-status=dead |publisher=[[Macworld UK]] |archive-date=June 10, 2011}}</ref>. 2004-jılı dúnya júzi boyınsha jetkerip berilgen kompyuterler sanı 183 million dana boldı, bul 2003-jılǵa salıstırǵanda 11.6% ósim<ref name="nf2009-01-13">{{Citation |title=Global PC Sales Leveling Off |url=http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=30526&full_skip=1 |df=mdy-all |access-date=January 13, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110614173506/http://www.newsfactor.com/story.xhtml?story_id=30526&full_skip=1 |url-status=dead |publisher=newsfactor.com |archive-date=June 14, 2011}}</ref>. 2003-jılı 152.6 million kompyuter jetkerip berildi, onıń bahası shama menen 175 milliard dollar<ref name="cnet2009-01-13">{{Citation |title=HP back on top of PC market |url=http://news.cnet.com/HP-back-on-top-of-PC-market/2100-1003_3-5141213.html |access-date=January 13, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141118020238/http://news.cnet.com/HP-back-on-top-of-PC-market/2100-1003_3-5141213.html |url-status=live |archive-date=November 18, 2014}}</ref>. 2002-jılı 136.7 million kompyuter jetkerip berildi, onıń bahası shama menen 175 milliard dollar.<ref name="cnet2009-01-13" /> 2000-jılı 140.2 million jeke kompyuter jetkerip berildi, onıń bahası shama menen 226 milliard dollar.<ref name="cnet2009-01-13" /> Dúnya júzi boyınsha jeke kompyuterlerdiń jetkerip beriliwi 1999-jılı 100 millionnan asıp, 1998-jıldaǵı 93.3 million danadan 113.5 million danaǵa ósti. 1999-jılı Aziyaǵa 14.1 million dana jetkerip berildi. 2008-jıldıń iyun ayına kelip, dúnya júzinde qollanılıp atırǵan jeke kompyuterlerdiń sanı bir milliardqa jetti<ref>{{Web deregi | url = http://www.cbc.ca/news/technology/worldwide-pc-use-to-reach-1-billion-by-2008-report-1.666962| bet = Worldwide PC use to reach 1&nbsp;billion by 2008: report| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140823181604/http://www.cbc.ca/news/technology/worldwide-pc-use-to-reach-1-billion-by-2008-report-1.666962| arxivsáne = 2014-jıl 23-avgust | baspaxana = CBC News| qaralǵan sáne = 2007-jıl 12-iyun }}</ref>, al ekinshi milliardqa 2014-jılǵa kelip jetiwi kútilmekte. [[Amerika Qurama Shtatları]], [[Batıs Evropa]] hám [[Yaponiya]] sıyaqlı rawajlanǵan bazarlar dúnya júzi boyınsha ornatılǵan kompyuterlerdiń 58% quradı. Rawajlanıp atırǵan bazarlarda 2012-jılǵa kelip ornatılǵan kompyuterler sanınıń eki ese artıwı hám ekinshi milliard kompyuterlerdiń 70% iyelewi kútilmekte. 2008-jılı shama menen 180 million kompyuterdiń (házirgi ornatılǵan bazanıń 16%) almastırılıwı hám 35 millionnıń shıǵındı maydanlarına taslap jiberiwi kútilgen. Pútkil ornatılǵan baza jılına 12% ósti.[<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/technologyNews/idUSL2324525420080623|title=Computers in use pass 1&nbsp;billion mark: Gartner|publisher=Reuters|access-date=2010-10-14}}</ref>. Xalıqaralıq Maǵlıwmatlar Korporaciyasınıń (IDC) 2011-jıldıń 2-kvartalı ushın maǵlıwmatlarına tiykarlanıp, birinshi márte Qıtay AQSH-tan kompyuter jetkerip beriwde ozıp ketti, sáykesinshe 18.5 million hám 17.7 million dana menen. Bul tendenciya rawajlanıp atırǵan bazarlardıń kóteriliwin, sonday-aq rawajlanǵan aymaqlardıń salıstırmalı qulawın (hálsirewin) kórsetedi. Rawajlanǵan dúnyada jeke kompyuterlerdiń joqarı bahasın saqlap qalıw ushın funkciyalardı qosıp barıw satıwshılar dástúrine aylanǵan edi. Biraq, Hár Balaǵa Bir Noutbuk fondınıń hám onıń arzan bahalı XO-1 noutbugınıń payda bolıwı menen, kompyuter industriyası bahaǵa da itibar bere basladı. Tek bir jıl burın kirgizilgenine qaramastan, 2008-jılı 14 million netbuk satıldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.olpcnews.com/use_cases/technology/4p_computing_olpc_impact.html| bet = 4P Computing — Negroponte's 14 Million Laptop Impact| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190207015534/http://www.olpcnews.com/use_cases/technology/4p_computing_olpc_impact.html| arxivsáne = 2019-jıl 7-fevral | sáne = 2008-jıl 11-dekabr | baspaxana = OLPC News| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-oktyabr }}</ref>. Ádettegi kompyuter óndiriwshilerden tısqarı, ayrıqsha bekkem kompyuter versiyaların islep shıǵaratuǵın kompaniyalar payda boldı, olar ekstremal hawa rayı yamasa ortalıqlarda óz mashinaların paydalanatuǵın adamlar ushın alternativalar usınbaqta<ref>{{Web deregi | url = http://www.ruggedpcreview.com/2_leaders.html| bet = Rugged PC leaders| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190425055712/http://www.ruggedpcreview.com/2_leaders.html| arxivsáne = 2019-jıl 25-aprel | avtor = Conrad H. Blickenstorfer| baspaxana = Ruggedpcreview.com| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-oktyabr }}</ref>. 2011-jılı Deloitte konsalting firması [[Smartfon|smartfonlar]] hám planshet kompyuterler esaplaw qurılmaları sıpatında dástúriy kompyuterler satılıwınan ozıp ketedi dep boljaǵan edi (bul 2012-jıldan baslap ámelge astı). 2013-jılǵa kelip, dúnya júzi boyınsha kompyuter satılıwı tómenley basladı, sebebi kóplegen tutınıwshılar planshetler hám smartfonlarǵa ótti. 2012-jıldıń tórtinshi kvartalında 90.3 million dana satılıwı 2011-jıldıń tórtinshi kvartalına salıstırǵanda 4.9% tómenlewdi kórsetti. IDC maǵlıwmatlarına sáykes, 2013-jıldıń birinshi kvartalında global kompyuter satılıwı anaǵurlım tómenledi. Jıllıq 14% tómenlew firma 1994-jıldan baslap baqlaw júrgizgennen beri eń úlken kórsetkish boldı hám analitikler kútkeniniń eki esesin quradı<ref name="slump" /> 2013-jıldıń ekinshi kvartalındaǵı kompyuter jetkerip beriwdiń tómenlewi besinshi izbe-iz kvartal satılıwdıń tómenlewin belgiledi.<ref>{{Web deregi | url = http://www.post-gazette.com/stories/business/news/steve-ballmers-retirement-leaves-microsoft-in-a-replacement-crisis-700543/| bet = Steve Ballmer's retirement leaves Microsoft in a replacement crisis| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130824194335/http://www.post-gazette.com/stories/business/news/steve-ballmers-retirement-leaves-microsoft-in-a-replacement-crisis-700543/| arxivsáne = 2013-jıl 24-avgust | avtor = King| at = Ian| sáne = 2013-jıl 24-avgust | jumıs = Pittsburgh Post-Gazette| qaralǵan sáne = 2013-jıl 25-avgust }}</ref>. "Bul kompyuterler ushın qorqınıshlı jańalıq," dep atap ótti bir analitik. "Házir hámmesi mobil esaplaw haqqında. Biz sózsiz burılıw noqatına jettik."<ref name="feeble" /> Gartner maǵlıwmatları usı dáwir ushın uqsas tómenlewdi kórsetti.<ref name="feeble" /> Qıtaydıń Lenovo Group kompaniyası ulıwma tendenciyaǵa qarsı shıqtı, sebebi rawajlanıp atırǵan ellerdegi birinshi ret satıp alıwshılarǵa kúshli satılıwlar kompaniyanıń ulıwma satılıwın turaqlı saqlawǵa múmkinshilik berdi.<ref name="feeble" /> Planshet/smartfon baǵdarlamalıq támiynatına uqsas bolıwǵa mólsherlengen Windows 8 jańa kompyuter satılıwınıń tómenlewine sebep bolǵan faktor sıpatında kórsetildi. "Tilekke qarsı, Windows 8 iske túsiriliwi tek kompyuter bazarına unamlı tásir etpegeni ǵana emes, al bazardı páseytkenini de ayqın kórinip tur," dedi IDC vice-prezidenti Bob O'Donnell. 2013-jıldıń avgust ayında Credit Suisse kompyuter industriyasınıń operaciyalıq paydasınıń shama menen 75% in Microsoft (operaciyalıq sistema) hám Intel (yarım ótkizgishler) kompaniyalarına tiyisli ekenin kórsetetuǵın izertlew nátiyjelerin járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.thefinancialist.com/the-apple-vs-samsung-title-fight-for-mobile-supremacy/| bet = The Apple Vs. Samsung Title Fight for Mobile Supremacy| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130814130300/http://www.thefinancialist.com/the-apple-vs-samsung-title-fight-for-mobile-supremacy/| arxivsáne = 2013-jıl 14-avgust | sáne = 2013-jıl 8-avgust | jumıs = The Financialist| baspaxana = Credit Suisse| qaralǵan sáne = 2013-jıl 13-avgust }}</ref>. IDC maǵlıwmatları boyınsha, 2013-jılı kompyuter jetkerip beriwleri tutınıwshılardıń mobil qurılmalardı paydalanıw tendenciyasına sáykes 9.8% ke tómenledi, bul eń úlken tómenlew boldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2014/03/04/idc-pc-shipments-2013/| bet = PC shipments faced their steepest-ever drop in 2013| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170625170553/https://www.engadget.com/2014/03/04/idc-pc-shipments-2013/| arxivsáne = 2017-jıl 25-iyun | avtor = John Fingas| sáne = 2014-jıl 4-mart | qaralǵan sáne = 2017-jıl 8-sentyabr }}</ref>. 2018-jıldıń ekinshi kvartalında kompyuter satılıwı 2012-jıldıń birinshi kvartalınan beri birinshi ret ósti. Gartner izertlew firmasınıń maǵlıwmatları boyınsha, ósim tiykarınan biznes bazarınan keldi, al tutınıwshı bazarı tómenlewdi bastan ótkerdi. 2020-jılı [[COVID-19 pandemiyası]] nátiyjesinde kóbirek adamlar úyde islep hám aralıqtan oqıw sebepli, IDC maǵlıwmatları boyınsha, kompyuter satılıwı aldıńǵı jıllarǵa salıstırǵanda 26.1% ke ósti<ref>{{Web deregi | url = https://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS47274421| bet = PC Sales Remain on Fire as Fourth Quarter Shipments Grow 26.1% Over the Previous Year, According to IDC| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211230151858/https://www.idc.com/getdoc.jsp?containerId=prUS47274421| arxivsáne = 2021-jıl 30-dekabr | jumıs = IDC: The premier global market intelligence company| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-iyul }}</ref>. Canalys kompaniyasınıń maǵlıwmatları boyınsha, 2020-jıl kompyuter bazarı ushın 2011-jıldan beri eń joqarı ósiw procentin kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2020/10/12/pc_sales_up_2020/| bet = Laptops are on fire! In a good way (if you're selling). PC sales race to highest growth rate since 2011| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220724094134/https://www.theregister.com/2020/10/12/pc_sales_up_2020/| arxivsáne = 2022-jıl 24-iyul | avtor = Kunert| at = Paul| til = en| jumıs = www.theregister.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-iyul }}</ref>. === Ortasha satıw bahası === Jeke kompyuterlerdiń satıw bahaları óndiris hám islep shıǵarıw qárejetleriniń tómenlewi sebepli turaqlı túrde tómenledi, al kompyuterlerdiń múmkinshilikleri arttı. 1975-jılı Altair jıynaǵı (komplekti) shama menen tek 400 AQSH dollarına satıldı, biraq tutınıwshılardan komponentlerdi sxema taxtalarına biriktiriwdi talap etti; sistema menen alfavit-sanlı formada óz-ara tásir etiw ushın zárúr bolǵan periferiya qurılmaları jáne 2000 dollar qostı, al nátiyjede alınǵan sistema tek háweskerler ushın paydalı edi. 1981-jılı olardıń payda bolıwında Osborne 1 hám onıń básekelesi Kaypro-nıń 1,795 AQSH dolları bahası tartımlı baha noqatı dep esaplanǵan; bul sistemalarda tek tekst kórsetiletuǵın displeyler hám saqlaw ushın tek disketalar bar edi. 1982-jılǵa kelip, Maykl Dell usaqlap satıwda shama menen 3,000 AQSH dollarına satılatuǵın jeke kompyuter sisteması dilerge shama menen 600 dollarǵa túsetuǵın komponentlerden ibarat ekenin bayqadı; kompyuter blogınıń tipik ulıwma paydası shama menen 1,000 dollar edi. 1983-jılı AQSH-ta jeke kompyuterler satıp alıwdıń ulıwma qunı shama menen 4 milliard dollardı quradı, bul úy haywanları azıǵınıń ulıwma satılıwına tuwrı keledi. 1998-jıldıń aqırına kelip, AQSH-taǵı jeke kompyuter sistemalarınıń ortasha satıw bahası 1,000 dollardan tómenledi. [[Microsoft Windows]] sistemaları ushın ortasha satıw bahası (OSB) 2008/2009-jıllarda tómenlewdi kórsetti, bul arzan netbuklerge baylanıslı bolıwı múmkin, 2008-jıldıń avgust ayında AQSH usaqlap satıw sawdasında stol ústi kompyuterleri ushın 569 dollar hám noutbukler ushın 689 dollardı quradı. 2009-jılı OSB jáne de tómenlep, yanvar ayında stol ústi kompyuterleri ushın 533 dollarǵa hám noutbukler ushın 602 dollarǵa, al fevral ayında 540 hám 560 dollarǵa tústi<ref>{{Web deregi | url = http://www.eweek.com/c/a/Windows/Netbooks-Are-Destroying-the-Laptop-Market-and-Microsoft-Needs-to-Act-Now-863307/| bet = Netbooks Are Destroying the Laptop Market and Microsoft Needs to Act Now| arxivurl = https://wayback.archive-it.org/all/20090417001909/http://www.eweek.com/c/a/Windows/Netbooks-Are-Destroying-the-Laptop-Market-and-Microsoft-Needs-to-Act-Now-863307/| arxivsáne = 2009-jıl 17-aprel | avtor = Joe Wilcox| sáne = 2009-jıl 16-aprel | baspaxana = [[eWeek]]| qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-oktyabr }}</ref>. NPD izertlew kompaniyasınıń maǵlıwmatlarına sáykes, barlıq Windows portativ kompyuterleriniń ortasha satıw bahası 2008-jıldıń oktyabr ayındaǵı 659 dollardan 2009-jıldıń oktyabr ayında 519 dollarǵa deyin tómenledi<ref>{{Web deregi | url = http://www.cio.com/article/509556/Falling_PC_Prices_Pit_Microsoft_Against_PC_Makers| bet = Falling PC Prices Pit Microsoft Against PC Makers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140312212746/http://www.cio.com/article/509556/Falling_PC_Prices_Pit_Microsoft_Against_PC_Makers| arxivsáne = 2014-jıl 12-mart | avtor = Shane O'Neill| sáne = 2009-jıl 2-dekabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 14-oktyabr }}</ref>. == Qorshaǵan ortalıqqa tásiri == Qorshaǵan ortalıqqa tásirdiń sırtqı shıǵınları jeke kompyuterlerdiń satıw bahasına tolıq kirgizilmegen<ref>{{Web deregi | url = https://www.greenbiz.com/blog/2012/10/03/true-cost-personal-computers| bet = The true cost of personal computers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161002102420/https://www.greenbiz.com/blog/2012/10/03/true-cost-personal-computers| arxivsáne = 2016-jıl 2-oktyabr | avtor = Mattison| at = Richard| sáne = 2012-jıl 3-oktyabr | jumıs = GreenBiz| baspaxana = GreenBiz Group Inc.| qaralǵan sáne = 2016-jıl 28-sentyabr }}</ref>. Birlesken Milletler Shólkeminiń Qorshaǵan ortalıq baǵdarlamasınıń maǵlıwmatlarına sáykes, jeke kompyuterler jıl sayın payda bolatuǵın 50 million tonna elektron qaldıqlardıń úlken úlesin quraydı. Rawajlanıp kiyatırǵan ellerge hám qorshaǵan ortalıqqa tásir etetuǵın elektron qaldıqlar máselesin sheshiw ushın hár túrli ellerde hám shtatlarda óndiriwshiniń keńeytilgen juwapkershiligi (ÓKJ) haqqındaǵı nızamlar ámelge kirgizilgen<ref>{{Cite journal|last1=Nash|first1=Jennifer|title=Extended Producer Responsibility in the United States: Full Speed Ahead?| sáne =2013|url=http://www.hks.harvard.edu/var/ezp_site/storage/fckeditor/file/pdfs/centers-programs/centers/mrcbg/publications/awp/Nash_Bosso_2013-10.pdf|access-date=August 23, 2014}}</ref>. Elektron qaldıqlardı eksport hám import etiw boyınsha keń kólemli milliy nızamlar yamasa qaǵıydalardıń joqlıǵı sebepli, Silicon Valley Toxics Coalition hám BAN (Basel Action Network) AQSH hám Kanadadaǵı elektron qayta islew kompaniyaları menen birlesip, elektron qaldıqlardı tártipli joq etiw ushın elektron basqarıw baǵdarlamasın dúzdi. Ayırım shólkemler ÓKJ qaǵıydalarına qarsı shıǵadı hám óndiriwshiler tábiyiy túrde material hám energiya paydalanıwdı azaytıwǵa qaray háreket etedi dep pikir bildiredi. == Derekler == * ''Accidental Empires: How the boys of Silicon Valley make their millions, battle foreign competition, and still can't get a date'', Robert X. Cringely, Addison-Wesley Publishing, (1992),   * [https://books.google.com/books?id=qURs4j9vKn4C ''PC Magazine'', Vol. 2], No. 6, November 1983, "SCAMP: The Missing Link in the PC's Past?" {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]] rgot2em6jmc8jx83zsptzz4i5h7j791 0 21223 266013 265669 2026-08-15T18:38:30Z Bekan88 11311 266013 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" |+Phone OS 2 | colspan="2" class="infobox-image logo" |[[Fayl:IPhone OS 2 logo.svg|64x64 nükte]] |- | colspan="2" class="infobox-image logo" |[[Fayl:IPhone_1st_Gen.svg|328x328px]]<div class="infobox-caption">[[IPhone 3G]] aldıńǵı tárepi</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Islep shıǵarıwshı | class="infobox-data" |[[Apple Inc.]] |- style="display: none;" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> |- ! class="infobox-label" scope="row" style="white-space: nowrap;" |Derek modeli | class="infobox-data" |[[Menshikli programmalıq támiynat|Jabıq]], [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı]] komponentler menen |- !Dáslepki shıǵarılıwı |11-iyul, 2008; 16 jıl burın |- !Eń sońǵı shıǵarılıwı |2.2.1 (5H11 / 5H11a) / 27-yanvar, 2009; 15 jıl burın |- !Jańalaw usılı |Kompyuter arqalı [[iTunes]] |- !'''Paket basqarıwshısı''' |[[App Store]] |- !'''Platformalar''' |[[IPhone|iPhone]] [[IPhone (1-áwlad)|iPhone (1-áwlad)]] [[IPhone 3G|iPhone 3G]] [[iPod Touch]] [[iPod Touch (1-áwlad)]] iPod Touch (2-áwlad) |- !'''Yadro túri''' |Gibrid (XNU) |- !'''Licenziya''' |[[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|Ashıq kodlı]] komponentlerden basqası menshikli |- !'''Aldınǵısı''' |[[IPhone OS 1|iPhone OS 1]] |- !'''Keyingisi''' |[[IPhone OS 3|iPhone OS 3]] |- !'''Rásmiy veb-saytı''' |[https://web.archive.org/web/20080912112138/http://www.apple.com/iphone/softwareupdate/iphone2.html/ Apple - iPhone - Baǵdarlamalıq támiynat jańalawı] - 2.0.0 Wayback Machine'de (12-sentyabr, 2008-jılı arxivlengen) |- style="display:none" | colspan="2" | |} '''iPhone OS 2''' ‒ [[Apple Inc.]] tárepinen islep shıǵarılǵan [[IOS|iOS]] [[Mobil operaciyalıq sistema|mobil operaciyalıq sistemasınıń]] ekinshi úlken relizi bolıp, [[IPhone OS 1|iPhone OS 1]] diń dawamshısı (miyrasxorı) bolıp esaplanadı. Ol [[App Store]] arqalı úshinshi tárep qosımshaların qollaw imkaniyatın bergen birinshi iOS versiyası edi. iPhone OS 2.2.1 iPhone OS 2 niń aqırǵı versiyası boldı. Ol 2009-jıl 17-iyunda [[IPhone OS 3|iPhone OS 3]] tárepinen almastırıldı. iPhone OS 2 2008-jıldıń 11-iyulinde [[IPhone 3G|iPhone 3G]] diń shıǵarılıwı menen birge payda boldı. [[IPhone OS 1|iPhone OS 1]] de isleytuǵın [[IPhone (1-áwlad)|birinshi áwlad iPhone]] hám [[iPod Touch]] qurılmaları bul versiyaǵa jańalanıwı múmkin edi. [[IOS|iOS]] tıń bul versiyası [[App Store]] nı kirgizip, úshinshi tárep qosımshaların [[IPhone|iPhone]] hám iPod Touch ushın rásmiy túrde qoljetimli etti. iPhone OS 2 niń jámiyetlik relizine shekem, [[Apple Inc.|Apple]] [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashılar]] ushın iPhone OS Baǵdarlamalıq támiynat Rawajlandırıw Jıynaǵın ("SDK") járiyalaw ushın tiykarǵı baspasóz konferenciyasın ótkerdi. Dáslep ol 1.2 dep atalǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/first-downloadable-application-for-iphone-os-1-2-aspen/| bet = First downloadable application for iPhone OS 1.2 "Aspen"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200716022232/https://www.cnet.com/news/first-downloadable-application-for-iphone-os-1-2-aspen/| arxivsáne = 2020-jıl 16-iyul | avtor = Wilson| at = Ben| sáne = 2008-jıl 5-dekabr | til = en| jumıs = CNET| qaralǵan sáne = 2020-jıl 15-iyul }}</ref>. == Tariyxı == iPhone OS 2 2008-jıldıń 9-iyuninde Apple Dúnya júzilik Baǵdarlamashılar Konferenciyasınıń tiykarǵı bayanatında tanıstırıldı. iPhone OS 2 2008-jıldıń 11-iyulinde shıǵarıldı. Ol [[IPhone 3G|iPhone 3G]] menen birge shıǵarıldı hám [[IPhone (1-áwlad)|birinshi áwlad iPhone]] da da jumıs isledi. == Ózgeshelikleri == === App Store === iPhone OS 2 niń eń kózge kóringen ózgesheligi [[App Store]] boldı. Bul ózgeshelik kirgizilgenge shekem, qurılmaǵa arnawlı qosımshalardı ornatıwdıń jalǵız usılı jailbreaking arqalı edi, bul Apple tárepinen qollap-quwatlanbaytuǵın edi. App Store iske túsken waqıtta júklep alıw ushın 500 qosımsha bar edi. === Mail (Pochta) === Mail qosımshası jańa kóriniske iye boldı, bárhama qosılıp turıw múmkinshiligin beretuǵın push-elektron xatlardı qollap-quwatlaydı. Ol sonday-aq [[Microsoft Office]] qosımshaların, sonday-aq [[iWork]] qosımshaların qollap-quwatlaydı. Basqa jańa ózgesheliklerge haqıyqıy BCC di qollap-quwatlaw, bir neshe elektron xattı óshiriw hám shıǵıwshı elektron xattı tańlaw múmkinshiligi kiredi. === Contacts (Kontaktlar) === Contacts qosımshasınıń endi tek [[iPod Touch]] ta jumıs isleytuǵın jańa bas bet belgisi bar. Shıǵarılıw menen birge baylanıslardı birme-bir izlemesten izlew múmkinshiligi, sonday-aq SIM baylanısların importlaw múmkinshiligi payda boldı. === Maps (Kartalar) === iPhone OS 2.2 [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq támiynatın]] jańartıwda [[Google Kartalar|Maps]] qosımshasına jańa ózgeshelikler qosıldı. Qosılǵan ózgeshelikler arasında Google Street View, jámiyetlik transport hám jayaw júriw baǵdarları, sonday-aq túsirilgen belginiń mákan jayın kórsetiw múmkinshiligi bar. === Calculator (Kalkulyator) === Qurılma landshaft rejiminde bolǵanda, kalkulyator qosımshası ilimiy kalkulyatordı kórsetedi. Qosımsha belgisi de jańalandı. === Settings (Sazlawlar) === Endi Settings te Samolyot rejiminde Wi-Fi di qayta qosıw múmkinshiligi, sonday-aq Ornalasıw xızmetlerin qosıw yamasa óshirip qoyıw múmkinshiligi bar. == Qabıllaw == iMore daǵı Rene Ritchi bılay dedi: "Ulıwma alǵanda, iPhone Firmware 2.0 zamanagóy texnologiyasındaǵı ullı revolyuciyalardıń biri sıpatında iPhone dı Apple II hám Mac penen bir qatarǵa qoyatuǵın tańqalarlıq jetiskenlik. Ol onı ápiwayı Telefon + [[iPod]] yamasa hátte smartfonnan da joqarı kóterip, esaplaw texnikasındaǵı kelesi úlken ózgeristiń jetekshi talabanı etedi." Biraq, olar onı turaqlılıq máseleleri hám ulıwma ásteligi ushın sınǵa aldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.imore.com/iphone-os-2-review| bet = iPhone OS 2.0 review| arxivurl = https://web.archive.org/web/20200629192710/https://www.imore.com/iphone-os-2-review| arxivsáne = 2020-jıl 29-iyun | avtor = Ritchie| avtorsilteme = Rene Ritchie| at = Rene| sáne = 2008-jıl 14-iyul | jumıs = [[iMore]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-yanvar }}</ref>. Macworld bılay dedi: "iPhone 2.0 baǵdarlamalıq támiynatı Apple kompaniyasınıń ekinshi áwlad ónimlerinen kútiletuǵın jetilistiriwlerge tolı. iPhone operaciyalıq sisteması ele de quramalı emes, hám bizler Apple kompaniyasınıń ayırım saqlanıp qalǵan kemshiliklerdi saplastırǵanın qáler edik, biraq bul bazarda bar bolǵan eń jaqsı mobil platforma ushın xosh kelgen jaqsılanıw boldı."<ref>{{Web deregi | url = http://www.macworld.com/article/1134503/iphone2update.html?page=2| bet = Review: iPhone 2.0 software update| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181215081022/https://www.macworld.com/article/1134503/iphone2update.html?page=2| arxivsáne = 2018-jıl 15-dekabr | avtor = Moren| at = Dan| sáne = 2008-jıl 15-iyul | jumıs = [[Macworld]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-yanvar }}</ref> == iPod touch ushın jańalaw bahası == [[IPhone OS 1|iPhone OS 1]] den iPhone OS 2 ge jańalaw [[IPhone|iPhone]] paydalanıwshıları ushın biypul boldı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/gadgets/2008/07/iphone3g-review/| bet = The Second Coming: Ars goes in-depth with the iPhone 3G| avtor = Cheng| at = Jacqui| sáne = 2008-jıl 14-iyul | til = en-us| jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-sentyabr | citata = Due to differences in Apple's accounting practices between the iPhone and iPod touch, owners of the latter must pay $9.95 for the update.}}</ref>, biraq [[IPod Touch|iPod touch]] paydalanıwshıları ushın 9.95 dollar turdı. Bul esap-kitap qaǵıydaları hám Sarbeyns-Oksli nızamına boysınıw zárúrligi sebepli edi<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/gadgets/2009/09/accounting-rules-change-could-end-ipod-touch-update-fee/| bet = Accounting rules change could end iPod touch update fee| avtor = Foresman| at = Chris| sáne = 2009-jıl 14-sentyabr | til = en-us| jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://brainstormtech.blogs.fortune.cnn.com/2009/09/14/accounting-rule-change-in-apples-favor/| bet = Accounting rule change in Apple's favor - Apple 2.0 - Fortune Brainstorm Tech| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090916202159/http://brainstormtech.blogs.fortune.cnn.com/2009/09/14/accounting-rule-change-in-apples-favor/| arxivsáne = 2009-jıl 16-sentyabr | avtor = Elmer-DeWitt| at = Philip| sáne = 2009-jıl 16-sentyabr | jumıs = CNN Money| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-sentyabr }}</ref>. Bul esap-kitap qaǵıydaları keyinirek Apple hám basqa baǵdarlamalıq támiynat kompaniyalarınıń lobbilewinen keyin ózgertildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/home-entertainment/ipod-touch-firmware-leak/| bet = iPod Touch firmware leak| avtor = Bell| at = Donald| sáne = 2008-jıl 14-iyul | til = en| jumıs = CNET| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-sentyabr }}</ref>. iPod touch jańalawınıń biypul versiyaları internette tarqaldı. iPhone OS 2 ge kishi jańalawlar iPod touch paydalanıwshıları ushın biypul boldı. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:IOS]] [[Kategoriya:Jeke operaciyalıq sistemalar]] iy04cxfambomd9wr2izsr6yivrnai61 0 21909 266017 265517 2026-08-15T18:40:45Z Bekan88 11311 266017 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Théâtre_D’opéra_Spatial.png|alt=Impressionistic image of figures in a futuristic opera scene|nobaý|Theatre D'opera Spatial, generativ jasalma intellekt járdeminde jaratılǵan súwret]] '''Generativ jasalma intellekt''' yamasa '''generativ JI''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Generative artificial intelligence; GenAI''; ''GAI''<ref>{{Web deregi | url = https://www.gov.ca.gov/wp-content/uploads/2023/09/AI-EO-No.12-_-GGN-Signed.pdf| bet = Executive Order N-12-23| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240221222035/https://www.gov.ca.gov/wp-content/uploads/2023/09/AI-EO-No.12-_-GGN-Signed.pdf| arxivsáne = 2024-jıl 21-fevral | avtor = Newsom, Gavin| sáne = 2023-jıl 5-sentyabr | baspaxana = Executive Department, State of California| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-sentyabr }}</ref>) ‒ bul [[jasalma intellekt]]tiń [[tekst]], [[súwret]], video yamasa basqa túrdegi [[Cifrlı maǵlıwmatlar|maǵlıwmatlardı]] jaratıw ushın generativ modellerdi qollanatuǵın bir bólegi<ref>{{Web deregi | url = https://www.mckinsey.com/featured-insights/mckinsey-explainers/what-is-generative-ai| bet = What is ChatGPT, DALL-E, and generative AI?| jumıs = McKinsey| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.ibm.com/topics/generative-ai| bet = What is generative AI?| sáne = 2024-jıl 22-mart | jumıs = IBM}}</ref>. Bul modeller ózleriniń [[Mashinalıq oqıtıw|oqıtıw]] maǵlıwmatlarınıń tiykarǵı versiyaları menen strukturaların úyrenedi hám olardı jańa maǵlıwmatlar jaratıw ushın qollanadı<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/research/generative-models| bet = Generative models| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231117151617/https://openai.com/research/generative-models| arxivsáne = 2023-jıl 17-noyabr | avtor = Karpathy| at = Andrej| sáne = 2016-jıl 16-iyun | baspaxana = OpenAI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>, bul kóbinese tábiyiy til buyrıqları túrinde keledi<ref name="nytimes">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html| bet = Anthropic Said to Be Closing In on $300 Million in New A.I. Funding| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231209074235/https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html| arxivsáne = 2023-jıl 9-dekabr | avtor = Griffith| at = Erin| sáne = 2023-jıl 27-yanvar | jumıs = [[The New York Times]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-mart }}</ref>. [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|Transformatorǵa]] tiykarlanǵan [[Tereń oqıtıw|tereń]] neyron tarmaqlarındaǵı, ásirese [[Úlken til modeli|úlken til modellerindegi (LLMs)]] jetilistiriwler 2020-jıllardıń basında generativ JI sistemalarınıń JI bumine imkaniyat jarattı. Olarǵa [[ChatGPT]], [[Microsoft Copilot|Copilot]], [[Gemini (chatbot)|Gemini]] hám LLaMA sıyaqlı [[chatbot]]lar; Stable Diffusion, Midjourney hám [[DALL-E]] sıyaqlı tekstti súwretke aylandırıwshı jasalma intellekt súwret generaciya sistemaları; hám Sora sıyaqlı tekstti videoǵa aylandırıwshı JI generatorları kiredi<ref name="nytimes-gpt4">{{Cite news|last=Metz|first=Cade| sáne =2023-03-14|title=OpenAI Plans to Up the Ante in Tech's A.I. Race|url=https://www.nytimes.com/2023/03/14/technology/openai-gpt4-chatgpt.html|access-date=2023-03-31}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html| bet = A Coming-Out Party for Generative A.I., Silicon Valley's New Craze| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230215010524/https://www.nytimes.com/2022/10/21/technology/generative-ai.html| arxivsáne = 2023-jıl 15-fevral | avtor = Roose| at = Kevin| sáne = 2022-jıl 21-oktyabr | jumıs = [[The New York Times]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-mart }}</ref><ref name=":4">{{Cite news|last=Metz|first=Cade| sáne =2024-02-15|title=OpenAI Unveils A.I. That Instantly Generates Eye-Popping Videos|url=https://www.nytimes.com/2024/02/15/technology/openai-sora-videos.html|access-date=2024-02-16}}</ref>. [[OpenAI]], [[Anthropic]], [[Microsoft]], [[Google]] hám Baidu sıyaqlı kompaniyalar, sonday-aq kóplegen kishi firmalar generativ JI modellerin islep shıqtı<ref name="nytimes">{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html| bet = Anthropic Said to Be Closing In on $300 Million in New A.I. Funding| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231209074235/https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html| arxivsáne = 2023-jıl 9-dekabr | avtor = Griffith| at = Erin| sáne = 2023-jıl 27-yanvar | jumıs = [[The New York Times]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-mart }}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGriffithMetz2023">Griffith, Erin; Metz, Cade (January 27, 2023). [https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html "Anthropic Said to Be Closing In on $300 Million in New A.I. Funding"]. ''[[The New York Times]]''. [https://web.archive.org/web/20231209074235/https://www.nytimes.com/2023/01/27/technology/anthropic-ai-funding.html Archived] from the original on December 9, 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">March 14,</span> 2023</span>.</cite></ref><ref name="economist1">{{Cite news|url=https://www.economist.com/business/2023/01/30/the-race-of-the-ai-labs-heats-up|title=The race of the AI labs heats up| sáne =2023-01-30|access-date=2023-03-14}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://cloud.google.com/blog/products/ai-machine-learning/generative-ai-for-businesses-and-governments| bet = Google Cloud brings generative AI to developers, businesses, and governments| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231117160059/https://cloud.google.com/blog/products/ai-machine-learning/generative-ai-for-businesses-and-governments| arxivsáne = 2023-jıl 17-noyabr | avtor = Yang| at = June| sáne = 2023-jıl 14-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. Generativ JI baǵdarlamalıq támiynat islep shıǵıw, densawlıqtı saqlaw, finans, oyın-zawıq, klientlerge xızmet kórsetiw<ref>{{Citation |last=Brynjolfsson |first=Erik |title=Generative AI at Work | sáne =April 2023 |url=https://www.nber.org/papers/w31161 |type=Working Paper |access-date=2024-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240328004237/https://www.nber.org/papers/w31161 |url-status=live |series=Working Paper Series |doi=10.3386/w31161 |archive-date=March 28, 2024 |last2=Li |first2=Danielle |last3=Raymond |first3=Lindsey R.}}</ref>, satıw hám marketing<ref name="economist2">{{Web deregi | url = https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet| bet = Don't fear an AI-induced jobs apocalypse just yet| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231117160744/https://www.economist.com/business/2023/03/06/dont-fear-an-ai-induced-jobs-apocalypse-just-yet| arxivsáne = 2023-jıl 17-noyabr | sáne = 2023-jıl 6-mart | baspaxana = [[The Economist]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-mart }}</ref>, kórkem óner, jazıw<ref>{{Web deregi | url = https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8| bet = In Hollywood writers' battle against AI, humans win (for now)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240403060904/https://apnews.com/article/hollywood-ai-strike-wga-artificial-intelligence-39ab72582c3a15f77510c9c30a45ffc8| arxivsáne = 2024-jıl 3-aprel | avtor = Coyle| at = Jake| sáne = 2023-jıl 27-sentyabr | jumıs = AP News| baspaxana = Associated Press| qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-yanvar }}</ref>, moda<ref name="mckinsey">{{Web deregi | url = https://www.mckinsey.com/industries/retail/our-insights/generative-ai-unlocking-the-future-of-fashion| bet = Generative AI: Unlocking the future of fashion| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231117160809/https://www.mckinsey.com/industries/retail/our-insights/generative-ai-unlocking-the-future-of-fashion| arxivsáne = 2023-jıl 17-noyabr | avtor = Harreis| at = H.| qaralǵan sáne = 2023-jıl 14-mart }}</ref>, hám ónim dizaynı<ref>{{Cite news| sáne =2023-06-16|title=How Generative AI Can Augment Human Creativity|url=https://hbr.org/2023/07/how-generative-ai-can-augment-human-creativity|access-date=2023-06-20}}</ref> sıyaqlı kóplegen tarawlarda qollanıladı. Biraq, generativ JI-niń kiberjınayat, adamlardı aldaw yamasa manipulyaciya etiw ushın jalǵan xabarlar yamasa tereń ótirik videolardan paydalanıw, hám adam jumıs orınlarınıń ǵalabalıq almastırılıwı sıyaqlı potencial nadurıs qollanılıwı haqqında alańlawlar payda boldı<ref>{{Web deregi | url = https://techpolicy.press/transcript-senate-judiciary-subcommittee-hearing-on-oversight-of-ai/| bet = Transcript: Senate Judiciary Subcommittee Hearing on Oversight of AI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231117160004/https://techpolicy.press/transcript-senate-judiciary-subcommittee-hearing-on-oversight-of-ai/| arxivsáne = 2023-jıl 17-noyabr | avtor = Hendrix| at = Justin| sáne = 2023-jıl 16-may | jumıs = techpolicy.press| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-may }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Simon|first=Felix M.| sáne =2023-10-18|title=Misinformation reloaded? Fears about the impact of generative AI on misinformation are overblown|url=https://misinforeview.hks.harvard.edu/article/misinformation-reloaded-fears-about-the-impact-of-generative-ai-on-misinformation-are-overblown/|access-date=November 16, 2023}}</ref>. Sonday-aq, avtorlıq huqıq penen qorǵalǵan kórkem óner shıǵarmalarına úyretilgen hám olarǵa elikleytuǵın generativ modeller dógereginde intellektual múlk nızamı boyınsha máseleler de bar<ref>{{Cite news|date=2023-08-01|title=New AI systems collide with copyright law|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-66231268|access-date=2024-09-28}}</ref>. == Tariyxı == === Erte tariyx === Payda bolǵannan baslap, taraw izertlewshileri adam aqılınıń tábiyatı hám adam sıyaqlı intellektke iye jasalma tirishiliklerdi jaratıwdıń aqıbetleri haqqında filosofiyalıq hám etikalıq dálillerdi keltirdi; bul máseleler burınnan ańız, kórkem ádebiyat hám filosofiya arqalı áyyemgi dáwirden berli izertlenip kelgen. Avtomatlastırılǵan kórkem óner túsinigi keminde áyyemgi grek civilizaciyasınıń avtomatlarına barıp taqaladı, onda Dedal hám Aleksandriyalı Geron sıyaqlı oylap tabıwshılar tekst jaza alatuǵın, ses shıǵara alatuǵın hám muzıka oynay alatuǵın mashinalardı jobalaǵanı haqqında maǵlıwmatlar bar<ref>{{Citation |last=Sharkey |first=Noel |title=A programmable robot from 60 AD |date=July 4, 2007 |url=https://www.newscientist.com/blog/technology/2007/07/programmable-robot-from-60ad.html |volume=2611 |access-date=October 22, 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180113090903/https://www.newscientist.com/blog/technology/2007/07/programmable-robot-from-60ad.html |url-status=live |publisher=New Scientist |archive-date=January 13, 2018}}</ref><ref>{{Citation |last=Brett |first=Gerard |title=The Automata in the Byzantine "Throne of Solomon" |date=July 1954 |work=Speculum |volume=29 |issue=3 |pages=477–487 |postscript=. |doi=10.2307/2846790 |issn=0038-7134 |jstor=2846790 |s2cid=163031682}}</ref>. Dóretiwshi avtomatizaciyanıń dástúri pútkil tariyx dawamında rawajlanıp kelgen, oǵan 1800-jıllardıń basında jaratılǵan Mayyarde avtomatı mısal bola aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.fi.edu/en/history-resources/automaton| bet = Maillardet's Automaton| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230824140212/https://www.fi.edu/en/history-resources/automaton| arxivsáne = 2023-jıl 24-avgust | avtor = kelinich| sáne = 2014-jıl 8-mart | til = en| jumıs = The Franklin Institute| qaralǵan sáne = 2023-jıl 24-avgust }}</ref>. Markov shınjırları rus matematigi Andrey Markovtıń XX ásirdiń basındaǵı islep shıǵıwınan berli tábiyiy tillerdi modellestiriw ushın uzaq waqıttan berli qollanılıp kiyatır. Markov bul tema boyınsha birinshi maqalasın 1906-jılı járiyaladı hám Markov shınjırların qollanıp "Evgeniy Onegin" romanındaǵı dawıslı hám dawıssız seslerdiń izbe-izligin analizledi. Markov shınjırı tekst korpusında úyrenilgennen keyin, onı itimallıq tiykarında tekst generatorı sıpatında paydalanıw múmkin. === Akademiyalıq jasalma intellekt === Jasalma intellekttiń akademiyalıq tarawı 1956-jılı Dartmut kolledjinde ótkerilgen izertlew seminarında qurıldı hám sonnan berli on jıllıqlar dawamında bir neshe márte rawajlanıw hám optimizm tolqınların basınan ótkerdi. Jasalma Intellekt izertlewleri 1950-jıllardan "Esaplaw mashinaları hám intellekt" (1950) hám 1956-jılǵı Dartmuttaǵı Jasalma intellekt boyınsha jazǵı izertlew joybarı sıyaqlı jumıslar menen baslandı. 1950-jıllardan baslap, súwretshiler hám izertlewshiler kórkem óner shıǵarmaların jaratıw ushın jasalma intellektti paydalanıp keldi. 1970-jıllardıń basına kelip, Garold Koen ózi dóretken AARON kompyuter baǵdarlaması arqalı jaratılǵan generativ jasalma intellekt shıǵarmaların jaratıp hám kórgizbege qoyıp atırǵan edi. "Generativ jasalma intellekt proektlestiriw" yamasa "generativlik proektlestiriw" terminleri 1980-1990-jıllarda jasalma intellekt proektlestiriw sistemalarına, ásirese belgilengen maqsetke jetiw ushın háreketler izbe-izligin payda etiwde qollanılatuǵın kompyuter járdeminde processti proektlestiriwǵa qatnaslı qollanılǵan<ref name="alting">{{Cite journal|year=1989|title=Computer aided process planning: the state-of-the-art survey|pages=553–585}}</ref><ref>{{Cite journal|year=1998|title=Automated planning and scheduling for goal-based autonomous spacecraft|pages=50–55}}</ref>. Generativlik jasalma intellekt proektlestiriw sistemaları keńislik halatın izlew hám sheklewlerdi qanaatlandırıw sıyaqlı simvollıq jasalma intellekt usılların qollanǵan hám 1990-jıllardıń basına kelip "salıstırmalı túrde jetilisken" texnologiyaǵa aylanǵan edi. Olar áskeriy maqsetlerde krizis háreket jobaların<ref name="alting" /> óndiris ushın process jobaların hám prototip avtonom kosmos apparatlarındaǵı sıyaqlı sheshim qabıl etiw jobaların payda etiwde qollanılǵan.<ref>{{Cite book|title=An Autonomous Spacecraft Agent Prototype|publisher=Autonomous Robots Volume 5, No. 1|year=1998|pages=29–45}}</ref>, === Generativ neyron tarmaqlar (2014-2019) === [[Fayl:Discriminative_vs_Generative_Neural_Networks.png|nobaý|Joqarıda: Súwret klassifikatorı, diskriminativlik maqset penen úyretilgen neyron tarmaǵınıń mısalı. Tómende: Tekstti súwretke aylandırıwshı model, generativlik maqset penen úyretilgen tarmaqtıń mısalı.]] Payda bolǵannan baslap, [[mashinalıq oqıtıw]] tarawı maǵlıwmatlardı modellestiriw hám boljaw ushın diskriminativlik modeller menen birge generativlik modellerdi de qollanıp kelgen. 2000-jıllardıń aqırınan baslap, [[tereń oqıtıw]]dıń payda bolıwı súwret klassifikaciyası, sóylewdi tanıw, [[Tábiyiy tildi qayta islew|tábiyǵıy tildi qayta islew]] hám basqa da wazıypalarda progress hám izertlewlerdi alǵa ilgerletti. Bul dáwirdegi neyron tarmaqlar, ádette, generativlik modellestiriwdiń qıyınlıǵına baylanıslı diskriminativlik modeller sıpatında úyretilgen<ref>{{Cite book|title=Machine learning: discriminative and generative|publisher=Springer Science & Business Media|year=2012}}</ref>. 2014-jılı variaciyalıq avtoenkoder hám generativlik qarama-qarsı tarmaq sıyaqlı jetiskenlikler súwretler sıyaqlı quramalı maǵlıwmatlar ushın diskriminativlik emes, al generativlik modellerdi úyreniwge qábiletli birinshi ámeliy tereń neyron tarmaqların payda etti. Bul tereń generativ modeller súwretler ushın tek klass belgilerin emes, al tolıq súwretlerdi de shıǵarǵan birinshi modeller boldı. 2017-jılı [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|Transformer]] tarmaǵı eski Uzaq-Qısqa Múddetli Estelik (Long-Short Term Memory) modellerine salıstırǵanda generativlik modellerde alǵa ilgerilewlerge múmkinshilik berdi, bul 2018-jılı [[GPT-1]] dep atalǵan birinshi [[Generativ aldınnan tayarlanǵan transformator|generativ aldın-ala úyretilgen transformerdiń (GPT)]] payda bolıwına alıp keldi<ref>{{Web deregi | url = https://github.com/openai/finetune-transformer-lm| bet = finetune-transformer-lm| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230519062127/https://github.com/openai/finetune-transformer-lm| arxivsáne = 2023-jıl 19-may | jumıs = GitHub| qaralǵan sáne = 2023-jıl 19-may }}</ref>. Bunnan soń 2019-jılı [[GPT-2]] payda boldı, ol Tiykar modeli sıpatında kóp hár qıylı wazıypalarǵa baqlawsız ulıwmalastırıw qábiletin kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://cdn.openai.com/better-language-models/language_models_are_unsupervised_multitask_learners.pdf| bet = Language models are unsupervised multitask learners| avtor = Radford| at = Alec| jıl = 2019| jumıs = OpenAI Blog}}</ref>. Bul dáwirde engizilgen jańa generativ modeller úlken neyron tarmaqların diskriminativlik modellerge tán bolǵan baqlaw astında oqıtıw ornına baqlawsız oqıtıw yamasa yarım-baqlawlı oqıtıw arqalı úyretiwge múmkinshilik berdi. Baqlawsız oqıtıw adamlardıń maǵlıwmatlardı qoldan belgilew zárúrligin saplastırdı, bul úlkenirek tarmaqlardı úyretiwge múmkinshilik berdi<ref>{{Web deregi | url = https://openai.com/index/language-unsupervised/| bet = Improving language understanding with unsupervised learning| avtor = Radford| at = Alec| sáne = 2018-jıl 11-iyun | jumıs = OpenAI| qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-oktyabr }}</ref>. === Generativ jasalma intellekttiń rawajlanıwı (2020-jıldan baslap) === [[Fayl:Timeline-of-AI-generated-faces.png|nobaý|Jasalma intellekt penen jaratılǵan súwretler anaǵurlım rawajlandı.]] 2020-jıldıń mart ayında, belgisiz MIT izertlewshisi tárepinen dóretilgen 15.ai, minimal úyretiw maǵlıwmatların paydalanıp isenimli personaj dawısların generaciyalay alatuǵın biypul veb-qosımsha bar edi<ref>{{Web deregi | url = https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6| bet = Generate Your Favourite Characters' Voice Lines using Machine Learning| avtor = Chandraseta| at = Rionaldi| sáne = 2021-jıl 21-yanvar | jumıs = Towards Data Science| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-dekabr }}</ref>. Bul platforma memler hám kontent jaratıwda Jasalma Intellekt dawıstı klonlawdı (audio dipfeyklerdi) keń jámiyetshilikke tanıstırǵan birinshi xızmet sıpatında tán alınıp, keyingi dawıslı Jasalma Intellekt texnologiyasınıń rawajlanıwına tásir etti<ref>{{Web deregi | url = https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/| bet = 15.ai Creator reveals journey from MIT Project to internet phenomenon| arxivurl = https://web.archive.org/web/20241228152312/https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/| arxivsáne = 2024-jıl 28-dekabr | avtor = Temitope| at = Yusuf| sáne = 2024-jıl 10-dekabr | jumıs = The Guardian| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/| bet = Deepfakes Are Elevating Meme Culture, But At What Cost?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20241226163953/https://analyticsindiamag.com/ai-origins-evolution/deepfakes-are-elevating-meme-culture-but-at-what-cost/| arxivsáne = 2024-jıl 26-dekabr | avtor = Anirudh VK| sáne = 2023-jıl 18-mart | jumıs = Analytics India Magazine| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-dekabr | citata = "While AI voice memes have been around in some form since '15.ai' launched in 2020, [...]"}}</ref>. 2021-jılı [[DALL-E]] [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformerge]] tiykarlanǵan piksel generativ modeliniń payda bolıwı Jasalma Intellekt penen jaratılǵan súwretlerdiń rawajlanıwında jańa basqısh boldı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2021/01/05/openais-dall-e-creates-plausible-images-of-literally-anything-you-ask-it-to/| bet = OpenAI's DALL-E creates plausible images of literally anything you ask it to| avtor = Coldewey| at = Devin| sáne = 2021-jıl 5-yanvar | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. Bunnan keyin 2022-jılı Midjourney hám Stable Diffusion sistemalarınıń shıǵarılıwı tábiyiy til komandaları arqalı joqarı sapalı jasalma intellekt ónerin dóretiwge keń jámiyetshiliktiń múmkinshiligin arttırdı<ref>{{Web deregi | url = https://stability.ai/blog/stable-diffusion-public-release| bet = Stable Diffusion Public Release| til = en-GB| jumıs = Stability AI| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. Bul sistemalar tekst táriyiplemeleri tiykarında fotorealistik súwretlerdi, kórkem óner shıǵarmaların hám dizaynlardı generaciyalawda burın bolmaǵan múmkinshiliklerdi kórsetti, bul súwretshiler, dizaynerler hám ulıwma xalıq arasında keń qollanılıwǵa alıp keldi. 2022-jıldıń aqırında [[ChatGPT]]-diń jámiyetshilikke shıǵarılıwı ulıwma maqsetli tekstke tiykarlanǵan wazıypalar ushın generativ jasalma intellekttiń qoljetimliligi hám qollanılıwın túp-tiykarınan ózgertti<ref>{{Web deregi | url = https://www.theguardian.com/technology/2022/dec/05/what-is-ai-chatbot-phenomenon-chatgpt-and-could-it-replace-humans| bet = What is AI chatbot phenomenon ChatGPT and could it replace humans?| avtor = Lock| at = Samantha| sáne = 2022-jıl 5-dekabr | til = en-GB| jumıs = The Guardian| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-mart }}</ref>. Sistemanıń [[Chatbot|tábiyiy sáwbetlesiw]], dóretiwshilik mazmun jaratıw, kodlawǵa járdem beriw hám hár qıylı analitikalıq wazıypalardı orınlaw qábileti dúnya júzilik dıqqattı tarttı hám jasalma intellekttiń jumıs, bilimlendiriw hám dóretiwshilikke bolǵan potencial tásiri haqqında keń talqılawlardı payda etti<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/ai/2023/08/how-chatgpt-turned-generative-ai-into-an-anything-tool/| bet = How ChatGPT turned generative AI into an "anything tool"| avtor = Huang| at = Haomiao| sáne = 2023-jıl 23-avgust | jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2024-jıl 21-sentyabr }}</ref>. 2023-jıldıń mart ayında [[GPT-4]]-tiń shıǵarılıwı generativ jasalma intellekt múmkinshiliklerinde jáne bir alǵa ilgerlew boldı. Microsoft Research komandası dawlı pikir bildirip, onı "ulıwma jasalma intellekt (AGI) sistemasınıń dáslepki (biraq ele tolıq emes) versiyası sıpatında qarawǵa boladı" dep ayttı. Biraq, bul bahalaw basqa ilimpazlar tárepinen qarsılıqqa ushıradı, olar 2023-jılǵa kelip generativ jasalma intellekt "ele 'ulıwma adam intellekti' kórsetkishine jetiwden ádewir uzaq" ekenin tastıyıqladı<ref name="Schlagwein-2023">{{Cite journal|title=ChatGPT et al: The Ethics of Using (Generative) Artificial Intelligence in Research and Science|first=Daniel|last=Schlagwein| sáne =September 13, 2023}}</ref>. 2023-jıldıń keyinirek waqtında [[Meta Platforms|Meta]] kompaniyası tekst, súwretler, video, jıllılıq maǵlıwmatları, 3D maǵlıwmatlar, audio hám háreket sıyaqlı bir neshe modallıqlardı birgelikte qollanatuǵın ImageBind atlı jasalma intellekt modelin shıǵardı, bul bolsa kóbirek immersiv generativlik jasalma intellekt qollanılıwları ushın jol ashtı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/5/9/23716558/meta-imagebind-open-source-multisensory-modal-ai-model-research| bet = Meta open-sources multisensory AI model that combines six types of data| sáne = 2023-jıl 9-may | qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-mart }}</ref>. 2023-jıldıń dekabr ayında [[Google]] kompaniyası Gemini atlı kóp modallı jasalma intellekt modelin járiyaladı, ol tórt versiyada jetkerildi: Ultra, Pro, Flash hám Nano<ref name="AnnounceWSJ">{{Cite news|last=Kruppa|first=Miles| sáne =December 6, 2023|title=Google Announces AI System Gemini After Turmoil at Rival OpenAI|url=https://www.wsj.com/tech/ai/google-announces-ai-system-gemini-after-turmoil-at-rival-openai-10835335|access-date=December 6, 2023}}</ref>. Kompaniya Gemini Pro-nı óziniń [[Gemini (chatbot)|Bard chatbotına]] integraciyaladı hám úlkenirek Gemini Ultra modeli menen isleytuǵın "Bard Advanced" joybarın járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://arstechnica.com/information-technology/2023/12/google-launches-gemini-a-powerful-ai-model-it-says-can-surpass-gpt-4/| bet = Google launches Gemini—a powerful AI model it says can surpass GPT-4| avtor = Edwards| at = Benj| sáne = 2023-jıl 6-dekabr | jumıs = Ars Technica| qaralǵan sáne = 2023-jıl 6-dekabr }}</ref>. 2024-jıldıń fevral ayında Google Bard hám Duet AI-dı Gemini brendi tiykarında birlestirdi, [[Android]] platformasında mobil qosımshanı iske qostı hám xızmetti [[iOS]] platformasındaǵı Google qosımshasına integraciyaladı<ref>{{Cite news|last=Metz|first=Cade| sáne =February 8, 2024|title=Google Releases Gemini, an A.I.-Driven Chatbot and Voice Assistant|url=https://www.nytimes.com/2024/02/08/technology/google-gemini-ai-app.html|access-date=February 8, 2024}}</ref>. 2024-jıldıń mart ayında [[Anthropic]] kompaniyası [[Claude (til modeli)|Claude]] 3 Haiku, Sonnet hám Opus sıyaqlı úlken til modellerin óz ishine alǵan Claude 3 shańaraǵın shıǵardı<ref>{{Web deregi | url = https://www.anthropic.com/news/claude-3-family| bet = Introducing the next generation of Claude| qaralǵan sáne = 2024-jıl 4-mart }}</ref>. Bul modeller hár túrli kórsetkishler boyınsha múmkinshiliklerdiń ádewir jaqsılanǵanın kórsetti, ásirese Claude 3 Opus OpenAI hám Google kompaniyalarınıń aldıńǵı qatarlı modellerinen ozıp ketti<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/anthropic-unveils-claude-3-claims-new-standard-for-intelligence/| bet = Anthropic unveils Claude 3, surpassing GPT-4 and Gemini Ultra in benchmark tests| avtor = Nuñez| at = Michael| sáne = 2024-jıl 4-mart | jumıs = Venture Beat| qaralǵan sáne = 2024-jıl 9-aprel }}</ref>. 2024-jıldıń iyun ayında Anthropic kompaniyası Claude 3.5 Sonnet-ti shıǵardı, ol úlkenirek Claude 3 Opus-qa salıstırǵanda jaqsıraq nátiyjelerdi kórsetti, ásirese kodlaw, kóp basqıshlı jumıs processleri hám súwret analizi sıyaqlı tarawlarda<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2024/6/20/24181961/anthropic-claude-35-sonnet-model-ai-launch| bet = Anthropic has a fast new AI model — and a clever new way to interact with chatbots| avtor = Pierce| at = David| sáne = 2024-jıl 20-iyun | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2024-jıl 22-iyun }}</ref>. [[Fayl:Private_investment_in_generative_AI_-_2024_AI_index.jpg|nobaý|Jasalma intellektke (qızǵısh) hám generativ jasalma intellektke (jasıl) jeke investiciyalar.]] SAS hám Coleman Parkes Research tárepinen ótkerilgen sorawnamaǵa muwapıq, [[Qıtay]] generativ jasalma intellektti qabıl etiwde global jetekshige aylandı. Qıtaylı respondentlerdiń 83% bul texnologiyanı paydalanıp atır, bul kórsetkish global ortasha kórsetkish bolǵan 54% hám AQSHtıń 65% kórsetkishinen ádewir joqarı. Bul liderlik Qıtaydıń usı tarawdaǵı intellektual múlk rawajlanıwında da kórinedi. [[Birlesken Milletler Shólkemi|BMSHnıń]] esabatına muwapıq, 2014-jıldan 2023-jılǵa shekem Qıtay subektleri 38,000 nan aslam generativ jasalma intellekt patentin rásmiylestirgen, bul patent ótinish beriw boyınsha [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHtan]] ádewir aldıǵa shıǵıp ketken<ref>{{Cite news|last=Baptista|first=Eduardo| sáne =9 July 2024|title=China leads the world in adoption of generative AI, survey shows|url=https://www.reuters.com/technology/artificial-intelligence/china-leads-world-adoption-generative-ai-survey-shows-2024-07-09/|access-date=14 July 2024|work=Reuters}}</ref>. == Modallıqlar == Generativ jasalma intellekt sisteması baqlawsız mashina oqıwın qollanıw arqalı qurıladı (mısalı, generativlik qarama-qarsı tarmaqlar (GANs), variaciyalıq avtokodirovshikler (VAEs), [[Transformator (tereń oqıtıw arxitekturası)|transformerler]] yamasa maǵlıwmatlar toplamında úyretilgen óz-ózin baqlawshı mashina oqıwı sıyaqlı neyron tarmaq arxitekturaların qollanıw). Generativ jasalma intellekt sistemasınıń múmkinshilikleri qollanılǵan [[Maǵlıwmatlar jıynaǵı|maǵlıwmatlar toplamınıń]] modallıǵı yamasa túrine baylanıslı. Generativ jasalma intellekt bir modallı yamasa kóp modallı bolıwı múmkin; bir modallı sistemalar tek bir túrdegi kiris maǵlıwmatların qabıl etedi, al kóp modallı sistemalar birden kóp túrdegi kiris maǵlıwmatların qabıl ete aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.marktechpost.com/2023/03/21/a-history-of-generative-ai-from-gan-to-gpt-4/| bet = A History of Generative AI: From GAN to GPT-4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230610182158/https://www.marktechpost.com/2023/03/21/a-history-of-generative-ai-from-gan-to-gpt-4/| arxivsáne = 2023-jıl 10-iyun | sáne = 2023-jıl 21-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-aprel }}</ref>. Mısalı, [[OpenAI]] kompaniyasınıń [[GPT-4]] modeliniń bir versiyası hám tekst, hám súwret kiris maǵlıwmatların qabıl etedi<ref>{{Cite news|title=Explainer: What is Generative AI, the technology behind OpenAI's ChatGPT?|url=https://www.reuters.com/technology/what-is-generative-ai-technology-behind-openais-chatgpt-2023-03-17/| sáne =March 17, 2023|access-date=March 17, 2023}}</ref>. === Tekst === Sózler yamasa sóz tokenlerinde úyretilgen generativ jasalma intellekt sistemalarına [[GPT-3]], [[GPT-4]], [[GPT-4o]], LaMDA, LLaMA, BLOOM, [[Gemini (chatbot)|Gemini]] hám basqalar kiredi ([[Úlken til modeli|úlken til modelleriniń]] dizimin qarań). Olar [[tábiyiy tildi qayta islew]], mashina awdarması hám tábiyiy tildi payda etiw uqıplılıǵına iye hám basqa wazıypalar ushın tiykar modeli sıpatında qollanılıwı múmkin. Maǵlıwmatlar toplamlarına BookCorpus, [[Wikipedia]] hám basqalar kiredi (tekst korpuslarınıń dizimin qarań). === Kod === Tábiyiy til tekstinen tısqarı, [[Úlken til modeli|úlken til modelleri]] [[programmalastırıw tili]] tekstinde de úyretiliwi múmkin, bul olarǵa jańa [[Kompyuter programması|kompyuter baǵdarlamaları]] ushın [[derek kodı]]n payda etiwge múmkinshilik beredi. Oǵan mısallar OpenAI Codex hám [[Visual Studio Code|VS Code]] tarmaǵı Cursor kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://a16z.com/announcement/investing-in-cursor/| bet = Investing in Cursor| jumıs = [[Andreesen Horowitz]]}}</ref>. === Súwretler === [[Fayl:Astronaut_Riding_a_Horse_(SD3.5).webp|nobaý|Stable Diffusion, attı minip kiyatırǵan kosmonavttıń fotosúwretin payda etiw]] Joqarı sapalı kórkem óner dóretiw — generativ jasalma intellekttiń áhmiyetli qollanılıwı bolıp tabıladı<ref>{{Cite journal|last1=Epstein|first1=Ziv|last2=Hertzmann|first2=Aaron|last3=Akten|first3=Memo|last4=Farid|first4=Hany|last5=Fjeld|first5=Jessica|last6=Frank|first6=Morgan R.|last7=Groh|first7=Matthew|last8=Herman|first8=Laura|last9=Leach|first9=Neil|title=Art and the science of generative AI|journal=[[Science (journal)|Science]]| sáne =2023|volume=380|issue=6650|pages=1110–1111|doi=10.1126/science.adh4451|pmid=37319193|bibcode=2023Sci...380.1110E}}</ref>. Tekst jazıwları menen súwretler toplamlarında úyretilgen generativ jasalma intellekt sistemalarına Imagen, [[DALL-E]], Midjourney, Adobe Firefly, FLUX.1, Stable Diffusion hám basqalar kiredi (Jasalma intellekt óneri, Generativlik óner hám Sintetikalıq medianı qarań). Olar kóbinese tekstti súwretke aylandırıw hám neyronlıq stil kóshiriw ushın qollanıladı. Maǵlıwmatlar toplamlarına LAION-5B hám basqalar kiredi (Kompyuter kóriwi hám súwret qayta islewdegi maǵlıwmatlar toplamlarınıń dizimin qarań). === Audio === Generativlik jasalma intellekt tábiyiy esitiletuǵın sóylew sintezi hám tekstti sóylewge aylandırıw imkaniyatların jaratıw ushın audio kliplerde keńnen úyretiliwi múmkin. Bul tarawdaǵı dáslepki novatorlardıń biri 2020-jıldıń mart ayında iske qosılǵan 15.ai boldı, ol tek 15 sekundlıq úyretiw maǵlıwmatların paydalanıp personaj dawısların kóshirip alıw qábiletin kórsetti<ref>{{Web deregi | url = https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6| bet = Generate Your Favourite Characters' Voice Lines using Machine Learning| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210121132456/https://towardsdatascience.com/generate-your-favourite-characters-voice-lines-using-machine-learning-c0939270c0c6| arxivsáne = 2021-jıl 21-yanvar | avtor = Chandraseta| at = Rionaldi| sáne = 2021-jıl 21-yanvar | jumıs = Towards Data Science| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-dekabr }}</ref>. Veb-sayt hár qıylı qıyalıy personajlar ushın emocional jaqtan ekspressiv sóylewdi payda etiw qábileti arqasında keń itibarǵa iye boldı, biraq keyinirek 2022-jılı avtorlıq huqıq máseleleri sebepli onlayn rejimnen shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/| bet = 15.ai Creator reveals journey from MIT Project to internet phenomenon| arxivurl = https://web.archive.org/web/20241228152312/https://guardian.ng/technology/15-ai-creator-reveals-journey-from-mit-project-to-internet-phenomenon/| arxivsáne = 2024-jıl 28-dekabr | avtor = Temitope| at = Yusuf| sáne = 2024-jıl 10-dekabr | jumıs = [[The Guardian (Nigeria)|The Guardian]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-dekabr | citata = }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://automaton-media.com/articles/newsjp/20210119-149494/| bet = ゲームキャラ音声読み上げソフト「15.ai」公開中。『Undertale』や『Portal』のキャラに好きなセリフを言ってもらえる| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210119103031/https://automaton-media.com/articles/newsjp/20210119-149494/| arxivsáne = 2021-jıl 19-yanvar | avtor = Kurosawa| at = Yuki| sáne = 2021-jıl 19-yanvar | til = ja| jumıs = [[:ja:AUTOMATON|AUTOMATON]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-dekabr | citata = 英語版ボイスのみなので注意。;もうひとつ15.aiの大きな特徴として挙げられるのが、豊かな感情表現だ。}}</ref>. Keyin kommerciyalıq alternativalar payda boldı, sonıń ishinde ElevenLabs kompaniyasınıń kontekstke baǵdarlanǵan sintez quralları hám [[Meta Platforms|Meta Platform]] kompaniyasınıń Voicebox quralı bar<ref>{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2023/07/ai-voice-assistants-name-pronunciation/674731/| bet = A Voicebot Just Left Me Speechless| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231208011846/https://www.theatlantic.com/technology/archive/2023/07/ai-voice-assistants-name-pronunciation/674731/| arxivsáne = 2023-jıl 8-dekabr | avtor = Desai| at = Saahil| sáne = 2023-jıl 17-iyul | til = en| jumıs = The Atlantic| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-noyabr }}</ref>. MusicLM hám MusicGen<ref>{{Web deregi | url = https://www.musicbusinessworldwide.com/meet-audiocraft-metas-new-generative-ai-tool-for-audio-and-music/| bet = Meta in June said that it used 20,000 hours of licensed music to train MusicGen, which included 10,000 "high-quality" licensed music tracks. At the time, Meta's researchers outlined in a paper the ethical challenges that they encountered around the development of generative AI models like MusicGen.| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815224702/https://www.musicbusinessworldwide.com/meet-audiocraft-metas-new-generative-ai-tool-for-audio-and-music/| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Dalugdug| at = Mandy| sáne = 2023-jıl 3-avgust | qaralǵan sáne = }}</ref> sıyaqlı generativ jasalma intellekt sistemaları jazıp alınǵan muzıkanıń audio tolqınları menen birge tekst annotaciyalarında da úyretiliwi múmkin, buzılǵan gitara riffi menen qosıp atırılǵan tınıshlandırıwshı skripka melodiyası sıyaqlı tekst sıpatlamaları tiykarında jańa muzıkalıq úlgilerdi payda etiw ushın. ==== Muzıka ==== Qosıqlardıń audio dipfeykleri dóretilgen, mısalı, Savages atlı qosıq, onda jasalma intellekt reper Jay-Z-dıń dawısın eliklew ushın qollanılǵan. Muzıka artistleriniń asbaplıq orınlawları hám qosıq sózleri avtorlıq huqıq penen qorǵalǵan, biraq olardıń dawısları ele regenerativlik jasalma intellektten qorǵalmaǵan, bul artistler audio dipfeyklerden royalti alıwı kerek pe degen tartıstı keltirip shıǵarmaqta<ref>{{Web deregi | url = https://www.delawareonline.com/story/entertainment/2023/04/21/jay-zs-delaware-producer-young-guru-artificial-voice-generators-rights/70107389007/| bet = Jay-Z's Delaware producer sparks debate over AI rights| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240227040558/https://www.delawareonline.com/story/entertainment/2023/04/21/jay-zs-delaware-producer-young-guru-artificial-voice-generators-rights/70107389007/| arxivsáne = 2024-jıl 27-fevral | qaralǵan sáne = 2024-jıl 27-fevral }}</ref>. Tekst sóz dizbegi, janr opciyaları hám qaytalanatuǵın takt hám riffler kitapxanaları járdeminde payda etiliwi múmkin bolǵan kóplegen jasalma intellekt muzıka generatorları jaratılǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.unite.ai/best-ai-music-generators/| bet = 10 "Best" AI Music Generators (April 2024) — Unite.AI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240129050505/https://www.unite.ai/best-ai-music-generators/| arxivsáne = 2024-jıl 29-yanvar | sáne = 2022-jıl 19-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 27-fevral }}</ref>. === Video === [[Fayl:Borneo_wildlife_on_the_Kinabatangan_River.webm|nobaý|Sora tárepinen "Borneo haywanat dúnyası Kinabatangan dáryasında" degen tapsırma menen payda etilgen video]] Annotaciyalanǵan videolarda úyretilgen generativ jasalma intellekt waqıt boyınsha úylesimli, detalı menen hám fotorealistik video kliplerin payda ete aladı. Mısallar qatarına [[OpenAI]] kompaniyasınıń Sora, Runway kompaniyasınıń Gen-1 hám Gen-2<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2023/04/04/technology/runway-ai-videos.html| bet = Instant Videos Could Represent the Next Leap in A.I. Technology| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230405024626/https://www.nytimes.com/2023/04/04/technology/runway-ai-videos.html| arxivsáne = 2023-jıl 5-aprel | avtor = Metz| at = Cade| sáne = 2023-jıl 4-aprel | til = en| jumıs = The New York Times| qaralǵan sáne = 2023-jıl 5-aprel }}</ref>, hám [[Meta Platforms]] kompaniyasınıń Make-A-Video sistemaları kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/social-media/facebook-parent-metas-ai-tool-can-create-artsy-videos-from-text/| bet = Facebook Parent Meta's AI Tool Can Create Artsy Videos From Text| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230405024626/https://www.cnet.com/news/social-media/facebook-parent-metas-ai-tool-can-create-artsy-videos-from-text/| arxivsáne = 2023-jıl 5-aprel | avtor = Wong| at = Queenie| sáne = 2022-jıl 29-sentyabr | baspaxana = cnet.com| qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-aprel }}</ref>. === Háreketler === Generativ jasalma intellekt jáne de [[Robototexnika|robotlıq]] sistemanıń háreketlerinde úyretilip, háreket jobalaw yamasa navigaciya ushın jańa traektoriyalardı payda ete aladı. Mısalı, Google Research kompaniyasınıń UniPi sisteması "kók tabaqtı kóter" yamasa "sarı gubka menen tárelkanı súrt" sıyaqlı tapsırmalardı qollanıp, robot qolınıń háreketlerin basqaradı<ref>{{Web deregi | url = https://ai.googleblog.com/2023/04/unipi-learning-universal-policies-via.html| bet = UniPi: Learning universal policies via text-guided video generation| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230524170321/https://ai.googleblog.com/2023/04/unipi-learning-universal-policies-via.html| arxivsáne = 2023-jıl 24-may | avtor = Yang| at = Sherry| sáne = 2023-jıl 12-aprel | jumıs = Google Research, Brain Team| baspaxana = Google AI Blog| qaralǵan sáne = }}</ref>. Google kompaniyasınıń RT-2 sıyaqlı kóp modallı "kóriw-til-háreket" modelleri paydalanıwshı tapsırmaları hám vizuallıq kirgiziwlerge juwap retinde ápiwayı pikirley aladı, mısalı, oyınshıq haywanlar hám basqa zatlar menen tolı stoldan "joq bolıp ketken haywandı kóter" degen tapsırma berilgende oyınshıq dinozavrdı kóteriw. === 3D modellestiriw === Jasalma intellektke tiykarlanǵan kompyuter járdeminde proektlestiriw (CAD) tekstti 3D-ge, súwretti 3D-ge hám videonı 3D-ge aylandırıw arqalı 3D modellestiriwdi avtomatlastıra aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.eweek.com/artificial-intelligence/best-ai-3d-generators/| bet = 10 Best Artificial Intelligence (AI) 3D Generators| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240507094343/https://www.eweek.com/artificial-intelligence/best-ai-3d-generators/| arxivsáne = 2024-jıl 7-may | avtor = Abdullahi| at = Aminu| sáne = 2023-jıl 17-noyabr | jumıs = eWEEK| qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-fevral }}</ref>. Sonday-aq, AI-ge tiykarlanǵan CAD kitapxanaları sxemalar hám diagrammalardıń baylanısqan ashıq maǵlıwmatların paydalanıp rawajlandırılıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://insights.globalspec.com/article/21167/slash-cad-model-build-times-with-new-ai-driven-part-creation-methodology| bet = Slash CAD model build times with new AI-driven part creation methodology &#124; GlobalSpec| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240123101344/https://insights.globalspec.com/article/21167/slash-cad-model-build-times-with-new-ai-driven-part-creation-methodology| arxivsáne = 2024-jıl 23-yanvar | qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-fevral }}</ref>. AI CAD járdemshileri jumıs processin jedellestiriwge járdem beriwshi qural sıpatında qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.scan2cad.com/blog/cad/ai-cad/| bet = The Role of Artificial Intelligence (AI) in the CAD Industry| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240209122639/https://www.scan2cad.com/blog/cad/ai-cad/| arxivsáne = 2024-jıl 9-fevral | sáne = 2023-jıl 22-mart | qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-fevral }}</ref>. == Baǵdarlamalıq hám apparatlıq támiynat == [[Fayl:GenAI_Agent.png|oñğa|nobaý|Generativ JI agentiniń arxitekturası]] Generativ JI modelleri [[ChatGPT]] sıyaqlı [[chatbot]] ónimlerin, GitHub Copilot sıyaqlı programmalastırıw quralların<ref>{{Web deregi | url = https://www.axios.com/2023/06/30/githubs-vision-to-make-code-more-secure-by-design| bet = GitHub has a vision to make code more secure by design| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.axios.com/2023/06/30/githubs-vision-to-make-code-more-secure-by-design| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Sabin| at = Sam| sáne = 2023-jıl 30-iyun | jumıs = Axios Codebook| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust }}</ref>, Midjourney sıyaqlı tekstti súwretke aylandırıw ónimlerin hám Runway Gen-2 sıyaqlı tekstti videoǵa aylandırıw ónimlerin isletiw ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/3/20/23648113/text-to-video-generative-ai-runway-ml-gen-2-model-access| bet = Text-to-video AI inches closer as startup Runway announces new model| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230927003647/https://www.theverge.com/2023/3/20/23648113/text-to-video-generative-ai-runway-ml-gen-2-model-access| arxivsáne = 2023-jıl 27-sentyabr | avtor = Vincent| at = James| sáne = 2023-jıl 20-mart | jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = Text-to-video is the next frontier for generative AI, though current output is rudimentary. Runway says it’ll be making its new generative video model, Gen-2, available to users in ‘the coming weeks.’}}</ref>. Generativ JI funkciyaları [[Microsoft Office]] (Microsoft Copilot)<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnbc.com/2023/03/16/microsoft-to-improve-office-365-with-chatgpt-like-generative-ai-tech-.html| bet = Microsoft adds OpenAI technology to Word and Excel| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.cnbc.com/2023/03/16/microsoft-to-improve-office-365-with-chatgpt-like-generative-ai-tech-.html| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Vanian| at = Jonathan| sáne = 2023-jıl 16-mart | baspaxana = CNBC| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = Microsoft is bringing generative artificial intelligence technologies such as the popular ChatGPT chatting app to its Microsoft 365 suite of business software....the new A.I. features, dubbed Copilot, will be available in some of the company's most popular business apps, including Word, PowerPoint and Excel.}}</ref>, [[Google Photos]]<ref>{{Web deregi | url = https://www.techradar.com/computing/software/google-photos-now-shows-you-an-ai-powered-highlights-reel-of-your-life| bet = The app's Memories feature just got a big upgrade| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.techradar.com/computing/software/google-photos-now-shows-you-an-ai-powered-highlights-reel-of-your-life| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Wilson| at = Mark| sáne = 2023-jıl 15-avgust | jumıs = TechRadar| qaralǵan sáne = | citata = The Google Photos app is getting a redesigned, AI-powered Memories feature...you'll be able to use generative AI to come up with some suggested names like "a desert adventure".}}</ref>, hám [[Adobe|Adobe Suite]] (Adobe Firefly) sıyaqlı bar bolǵan kommerciyalıq ónimlerge birlestirilgen<ref>{{Web deregi | url = https://www.mediapost.com/publications/article/385660/adobe-adds-generative-ai-to-photoshop.html| bet = Adobe Adds Generative AI To Photoshop| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.mediapost.com/publications/article/385660/adobe-adds-generative-ai-to-photoshop.html| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Sullivan| at = Laurie| sáne = 2023-jıl 23-may | jumıs = MediaPost| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = Generative artificial intelligence (AI) will become one of the most important features for creative designers and marketers. Adobe on Tuesday unveiled a Generative Fill feature in Photoshop to bring Firefly's AI capabilities into design.}}</ref>. Kóplegen generativ JI modelleri, sonıń ishinde Stable Diffusion hám LLaMA til modeli sıyaqlılar, [[Ashıq kodlı programmalıq támiynat|ashıq kodlı baǵdarlama]] sıpatında da jetkilikli<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/ai/llama-2-how-to-access-and-use-metas-versatile-open-source-chatbot-right-now/| bet = LLaMA 2: How to access and use Meta's versatile open-source chatbot right now| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231103020505/https://venturebeat.com/ai/llama-2-how-to-access-and-use-metas-versatile-open-source-chatbot-right-now/| arxivsáne = 2023-jıl 3-noyabr | avtor = Michael Nuñez| sáne = 2023-jıl 19-iyul | jumıs = VentureBeat| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = If you want to run LLaMA 2 on your own machine or modify the code, you can download it directly from Hugging Face, a leading platform for sharing AI models.}}</ref> Bir neshe milliard parametrge iye bolǵan kishkene generativ JI modelleri smartfonlarda, ornatılǵan qurılmalarda hám [[jeke kompyuter]]lerde isledi. Mısalı, LLaMA-7B (7 milliard parametrli versiyası) Raspberry Pi 4-te isledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.tomshardware.com/how-to/create-ai-chatbot-server-on-raspberry-pi| bet = How To Create Your Own AI Chatbot Server With Raspberry Pi 4| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225810/https://www.tomshardware.com/how-to/create-ai-chatbot-server-on-raspberry-pi| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Pounder| at = Les| sáne = 2023-jıl 25-mart | baspaxana = | qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = Using a Pi 4 with 8GB of RAM, you can create a ChatGPT-like server based on LLaMA.}}</ref> hám Stable Diffusion-nıń bir versiyası iPhone 11-de isledi<ref>{{Web deregi | url = https://the-decoder.com/draw-things-app-brings-stable-diffusion-to-the-iphone/| bet = "Draw Things" App brings Stable Diffusion to the iPhone| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225811/https://the-decoder.com/draw-things-app-brings-stable-diffusion-to-the-iphone/| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Kemper| at = Jonathan| sáne = 2022-jıl 10-noyabr | jumıs = The Decoder| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = Draw Things is an app that brings Stable Diffusion to the iPhone. The AI images are generated locally, so you don't need an Internet connection.}}</ref>. On milliardlaǵan parametrlerge iye úlkenirek modeller noutbuk yamasa stol kompyuterlerinde isledi. Qolaylı tezlikke erisiw ushın, bul kólemdegi modeller NVIDIA hám [[Advanced Micro Devices|AMD]] tárepinen islep shıǵarılǵan GPU chipleri yamasa Apple silicon ónimlerine kiritilgen Neural Engine sıyaqlı tezletkishlerdi talap etiwi múmkin. Mısalı, LLaMA-nıń 65 milliard parametrli versiyası stol kompyuterinde islewge konfiguraciya qılınıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.hardware-corner.net/guides/computer-to-run-llama-ai-model/| bet = Best Computer to Run LLaMA AI Model at Home (GPU, CPU, RAM, SSD)| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225811/https://www.hardware-corner.net/guides/computer-to-run-llama-ai-model/| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Witt| at = Allan| sáne = 2023-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = To run LLaMA model at home, you will need a computer build with a powerful GPU that can handle the large amount of data and computation required for inferencing.}}</ref>. Generativ JI-di jergilikli túrde isletiwdiń artıqmashlıqlarına jeke maǵlıwmatlar hám intellektual múlk qorǵawı, tezlik sheklewi kiredi. Ásirese, r/LocalLLaMA subredditi qısıw sıyaqlı usıllar arqalı tutınıwshılarǵa arnalǵan oyın grafikalıq kartaların<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/how-to/how-to-run-your-own-chatgpt-like-llm-for-free-and-in-private| bet = Who Needs ChatGPT? How to Run Your Own Free and Private AI Chatbot| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240107171858/https://www.pcmag.com/how-to/how-to-run-your-own-chatgpt-like-llm-for-free-and-in-private| arxivsáne = 2024-jıl 7-yanvar | avtor = Westover| at = Brian| sáne = 2023-jıl 28-sentyabr | baspaxana = [[Ziff Davis]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-yanvar }}</ref> paydalanıwǵa itibar beredi. GPT-4 yamasa [[PaLM]] sıyaqlı júzlegen milliard parametrlerge iye til modelleri ádette GPU massivleri (mısalı, NVIDIA-nıń H100) yamasa AI tezletkish chipleri (mısalı, Google-dıń TPU) menen támiyinlengen data oray kompyuterlerinde isledi. Bul júdá úlken modeller ádette Internet arqalı bult xızmetleri sıpatında qollanıladı. 2022-jılı AQSHtıń Qıtayǵa qarsı Joqarı Esaplaw hám Yarım ótkizgishler boyınsha Jańa Eksport Baqlawları generativ JI ushın qollanılatuǵın GPU hám AI tezletkish chipleriniń Qıtayǵa eksportına sheklewler qoydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.reuters.com/technology/nvidia-says-us-has-imposed-new-license-requirement-future-exports-china-2022-08-31/| bet = U.S. officials order Nvidia to halt sales of top AI chips to China| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225809/https://www.reuters.com/technology/nvidia-says-us-has-imposed-new-license-requirement-future-exports-china-2022-08-31/| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Nellis| at = Stephen| sáne = 2022-jıl 1-sentyabr | jumıs = Reuters| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust }}</ref>. NVIDIA A800<ref>{{Web deregi | url = https://www.tomshardware.com/news/nvidia-a800-performance-revealed| bet = Nvidia's Chinese A800 GPU's Performance Revealed| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240507100659/https://www.tomshardware.com/news/nvidia-a800-performance-revealed| arxivsáne = 2024-jıl 7-may | avtor = Shilov| at = Anton| sáne = 2023-jıl 7-may | baspaxana = Tom's Hardware| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust | citata = the A800 operates at 70% of the speed of A100 GPUs while complying with strict U.S. export standards that limit how much processing power Nvidia can sell.}}</ref> hám Biren Technology BR104<ref>{{Web deregi | url = https://www.semianalysis.com/p/how-chinas-biren-is-attempting-to| bet = How China's Biren Is Attempting To Evade US Sanctions| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230815225810/https://www.semianalysis.com/p/how-chinas-biren-is-attempting-to| arxivsáne = 2023-jıl 15-avgust | avtor = Patel| at = Dylan| sáne = 2022-jıl 24-oktyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-avgust }}</ref> sıyaqlı chipler sankciyalar talaplarına juwap beriw ushın islep shıǵarıldı. Bazarda generativ jasalma intellekt (mısalı, GPTZero) tárepinen dóretilgen tekstti, sonıń menen birge onnan kelip shıqqan súwretlerdi, audio yamasa videonı tanıw múmkinshiligine iye biypul baǵdarlamalıq támiynat bar<ref>{{Web deregi | url = https://www-wired-it.translate.goog/article/software-riconoscere-intelligenza-artificiale-immagini-false/?_x_tr_sl=it&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp| bet = 5 free software to recognise fake AI-generated images| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231029181337/https://www-wired-it.translate.goog/article/software-riconoscere-intelligenza-artificiale-immagini-false/?_x_tr_sl=it&_x_tr_tl=en&_x_tr_hl=it&_x_tr_pto=wapp| arxivsáne = 2023-jıl 29-oktyabr | sáne = 2023-jıl 28-oktyabr | til = it| qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-oktyabr }}</ref>. Generativ JI mazmunın anıqlawdıń potencial jumsartıw strategiyalarına cifrlı suw belgisin qoyıw, mazmundı autentifikaciyalaw, informaciya alıw hám mashina oqıtıw klassifikatorı modelleri kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.brookings.edu/articles/detecting-ai-fingerprints-a-guide-to-watermarking-and-beyond/| bet = Detecting AI fingerprints: A guide to watermarking and beyond| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240903212302/https://www.brookings.edu/articles/detecting-ai-fingerprints-a-guide-to-watermarking-and-beyond/| arxivsáne = 2024-jıl 3-sentyabr | sáne = 2024-jıl 4-yanvar | til = en-US| jumıs = [[Brookings Institution]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-sentyabr }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalıq injiniring]] [[Kategoriya:Mashinalıq oqıtıw]] f04dim7s9gv2ej3x5fqx9tdggu7egyw 0 22551 266019 213511 2026-08-15T18:42:08Z Bekan88 11311 266019 wikitext text/x-wiki [[Fayl:GalvesLocherbach_-_Low_resolution.gif|alt=Computer simulation|oñğa|nobaý|Kompyuter simulyaciyası, tiykarǵı kros-esaplaw metodologiyalarınıń biri]] '''Esaplaw texnikası''' ([[Inglis tili|ingl]]. ''Computing'') ‒ bul [[Kompyuter|esaplaw mashinaların]] talap etetuǵın, olardan payda kóretuǵın yamasa olardı jaratıwǵa baǵdarlanǵan hár qanday maqsetli iskerlik<ref name=":0">{{Web deregi | url = https://dl.acm.org/ccs| bet = Computing Classification System| jumıs = Digital Library| baspaxana = Association for Computing Machinery}}</ref>. Ol [[algoritm]]lik processlerdi úyreniw hám tájiriybe ótkeriwdi, sonday-aq [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynat]] hám [[programmalıq támiynat]]tı islep shıǵıwdı óz ishine aladı. Esaplawdıń ilimiy, injenerlik, matematikalıq, texnologiyalıq hám sociallıq aspektleri bar. Tiykarǵı esaplaw pánlerine [[kompyuter injiniring]], [[Informatika|kompyuter ilimi]], [[Kompyuter qáwipsizligi|kiberqáwipsizlik]], maǵlıwmat ilimi, [[Informaciyalıq sistema|informaciyalıq sistemalar]], [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] hám [[Programmalıq injiniring|programmalıq támiynat injiniringi]] kiredi<ref>{{Web deregi | url = https://ceric.ca/wpdm-package/computing-careers-disciplines-a-quick-guide-for-prospective-students-and-career-advisors/| bet = Computing Careers & Disciplines: A Quick Guide for Prospective Students and Career Advisors (2nd edition, ©2020)| sáne = 2020-jıl 17-yanvar | til = en-US| jumıs = CERIC| qaralǵan sáne = 2022-jıl 4-iyul }}</ref>. Esaplaw texnikası termini sanaw hám esaplaw menen de [[sinonim]] bolıp tabıladı. Burınǵı waqıtlarda ol mexanikalıq esaplaw mashinaları tárepinen orınlanǵan háreketlerge, al onnan da burın, adam esaplawshılarına baylanıslı qollanılatuǵın edi<ref>{{Web deregi | url = http://mason.gmu.edu/~montecin/computer-hist-web.htm| bet = The History of Computing| jumıs = mason.gmu.edu| qaralǵan sáne = 2019-jıl 12-aprel }}</ref>. [[Fayl:ENIAC-changing_a_tube.jpg|alt=Early vacuum tube Turing complete computer|oñğa|nobaý|ENIAC, dáslepki programmalanatuǵın ulıwma maqsetli elektronlı cifrlı kompyuter]] == Tariyxı == Esaplaw tariyxı esaplaw apparatlıq támiynatınıń tariyxınan uzaǵıraq hám kestelerdiń járdemisiz yamasa járdemi menen qálem hám qaǵaz (yamasa por hám taqta) ushın arnalǵan usıllardıń tariyxın óz ishine aladı. Esaplaw sanlardı kórsetiw menen tıǵız baylanıslı, degen menen esaplaw ushın zárúr bolǵan matematikalıq túsinikler [[Sanaq sisteması|sanaq sistemalarınan]] burın da bar edi. Esaplawda qollanıw ushın belgili bolǵan eń dáslepki ásbap — bul [[Abakus|abak]], hám onıń Vavilonda b.e.sh. shama menen 2700 hám 2300-jıllar aralıǵında oylap tabılǵan dep esaplanadı. Zamanagóy konstrukciyadaǵı abaklar búgingi kúnde de esaplaw ásbapları retinde qollanıladı. Esaplawda cifrlı elektronikanı qollanıw boyınsha dáslepki jazılǵan usınıs — C. E. Wynn-Williams tárepinen jazılǵan "Fizikalıq qubılıslardı joqarı tezlikte avtomat sanaw ushın tiratronlardı qollanıw" atlı 1931-jıldaǵı maqala<ref>{{Citation |last=Wynn-Williams |first=C. E. |title=The Use of Thyratrons for High Speed Automatic Counting of Physical Phenomena | sáne =2 July 1931 |work=[[Proceedings of the Royal Society A]] |volume=132 |issue=819 |pages=295–310 |bibcode=1931RSPSA.132..295W |doi=10.1098/rspa.1931.0102 |author-link=C. E. Wynn-Williams}}</ref>. Keyin Klod Shwnnonnıń 1938-jılǵı "Rele hám kommutaciya sxemalarınıń simvollıq analizi" maqalası elektronikanı Bul algebralıq operaciyaları ushın qollanıw ideyasın kirgizdi. Maydan effekti tranzistorı túsinigi 1925-jılı Yulius Edgar Lilienfeld tárepinen usınıldı. Djon Bardin hám Uolter Bratteyn, Bell Labs-da Uilyam Shokli jetekshiligi basshılıǵında islep, 1947-jılı birinshi jumıs isleytuǵın [[tranzistor]], noqat-kontakt tranzistorın qurdı<ref name="Lee">{{Cite book|last=Lee|first=Thomas H.|title=The Design of CMOS Radio-Frequency Integrated Circuits|date=2003}}</ref><ref name="Puers">{{Cite book|last=Puers|first=Robert|title=Nanoelectronics: Materials, Devices, Applications, 2 Volumes|date=2017}}</ref>. 1953-jılı Manchester Universiteti birinshi tranzistorlı kompyuter, Manchester Baby-di isledi<ref>{{Citation |last=Lavington |first=Simon |title=A History of Manchester Computers |pages=34–35 |year=1998 |edition=2 |place=Swindon |publisher=The British Computer Society}}</ref>. Biraq, dáslepki baylanıs tranzistorları salıstırmalı túrde úlken qurılmalar edi hám olardı ǵalabalı túrde óndiriw qıyın edi, bul olardı bir qatar arnawlı qollanıwlar menen shekledi<ref name="Moskowitz">{{Cite book|last=Moskowitz|first=Sanford L.|title=Advanced Materials Innovation: Managing Global Technology in the 21st century|date=2016|pages=165–167}}</ref>. 1957-jılı Frosh hám Derik Bell Labs-ta birinshi kremniy dioksid maydan effekti tranzistorların islep shıǵara aldı, bul drenaj hám deregi bette jaqın bolǵan birinshi tranzistorlar edi. Keyin komanda 1960-jılı Bell Labs-ta jumıs isleytuǵın MOSFET-ti kórsetti<ref>{{Cite book|title=History of Semiconductor Engineering|date=2007}}</ref>. MOSFET joqarı tıǵızlıqtaǵı integrallanǵan sxemalardı qurıw múmkinshiligin berdi<ref name="computerhistory-transistor">{{Web deregi | url = https://www.computerhistory.org/atchm/who-invented-the-transistor/| bet = Who Invented the Transistor?| sáne = 2013-jıl 4-dekabr | jumıs = [[Computer History Museum]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 20-iyul }}</ref>, bul kompyuter revolyuciyası<ref>{{Cite book|title=Fundamentals of Ultra-Thin-Body MOSFETs and FinFETs| sáne =2013|url=https://books.google.com/books?id=zZJfAAAAQBAJ&pg=PR7}}</ref> yamasa mikrokompyuter revolyuciyası[4] dep atalatuǵın nátiyjege alıp keldi<ref>{{Cite book|title=Making the Right Connections: Microcomputers and Electronic Instrumentation|date=1994|url=https://books.google.com/books?id=lyJGAQAAIAAJ}}</ref>. == Kompyuter == Kompyuter — bul [[kompyuter programması]] dep atalatuǵın kórsetpeler (instrukciyalar) jıynaǵına sáykes maǵlıwmatlardı qayta isleytuǵın mashina<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/computer| bet = Definition of computer| til = en| jumıs = PCMAG| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}</ref>. Programmanıń kompyuter kórsetpelerdi orınlaw ushın tikkeley paydalana alatuǵın orınlanatuǵın forması bar. Sol programmanıń adam oqıytuǵın [[derek kodı]] forması [[Programmist (Baǵdarlamashı)|baǵdarlamashıǵa]] [[algoritm]] dep atalatuǵın adımlar izbe-izligin úyreniw hám islep shıǵıwǵa múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi | url = http://theconversation.com/what-is-an-algorithm-how-computers-know-what-to-do-with-data-146665| bet = What is an algorithm? How computers know what to do with data| avtor = Denny| at = Jory| sáne = 2020-jıl 16-oktyabr | til = en-US| jumıs = The Conversation| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}</ref>. Instrukciyalar hár túrli kompyuterlerde orınlanıwı múmkin bolǵanlıqtan, dereklik instrukciyalardıń bir jıynaǵı [[Oraylıq processor|CPU]] tipine muwapıq [[Mashina kodı|mashina kórsetpelerine]] aylandırıladı<ref>{{Citation |last=Butterfield |first=Andrew |title=computer | sáne =21 January 2016 |url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref/9780199688975.001.0001/acref-9780199688975-e-936 |work=A Dictionary of Computer Science |editor-last=Butterfield |editor-first=Andrew |access-date=5 February 2024 |publisher=Oxford University Press | til =en |doi=10.1093/acref/9780199688975.001.0001 |isbn=978-0-19-968897-5 |last2=Ngondi |first2=Gerard Ekembe NgondiGerard Ekembe |last3=Kerr |first3=Anne |editor2-last=Ngondi |editor2-first=Gerard Ekembe |editor3-last=Kerr |editor3-first=Anne}}</ref>. Orınlaw procesi kompyuter programmasındaǵı kórsetpelerdi ámelge asıradı. Kórsetpeler kompyuter tárepinen orınlanatuǵın esaplawlardı bildiredi. Olar orınlawshı mashinada ápiwayı háreketler izbe-izligin iske qosadı. Bul háreketler kórsetpelerdiń semantikasına sáykes nátiyjelerdi payda etedi. === Kompyuter apparatlıq támiynatı === [[Kompyuter apparatlıq támiynatı]] [[oraylıq processor]] blogı, yad hám [[kirgiziw/shıǵarıw]] menen birge, kompyuterdiń fizikalıq bóleklerin óz ishine aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.bbc.co.uk/bitesize/guides/zhppfcw/revision/2| bet = Common CPU components — The CPU — Eduqas — GCSE Computer Science Revision — Eduqas — BBC Bitesize| jumıs = www.bbc.co.uk| qaralǵan sáne = 2024-jıl 5-fevral }}</ref>. Esaplaw logikası hám [[kompyuter arxitekturası]] kompyuter apparatlıq támiynatı tarawındaǵı tiykarǵı temalar bolıp tabıladı<ref name="ReferenceA">{{Cite journal|title=Computational logic: its origins and applications}}</ref><ref name="ReferenceA"/>. === Kompyuter programmalıq támiynatı === Kompyuter programmalıq támiynatı, yamasa tek [[programmalıq támiynat]] ‒ bul kompyuter programmaları hám baylanıslı maǵlıwmatlardıń jıynaǵı bolıp, kompyuterge kórsetpeler beredi. Programmalıq támiynat kompyuterdiń yadında saqlanǵan bir yamasa birneshe kompyuter programmalarına hám maǵlıwmatlarǵa tiyisli. Bul programmalar, proceduralar, algoritmler, sonday-aq maǵlıwmatlardı qayta islew sistemasınıń jumısına baylanıslı bolǵan hújjetler toplamı. Programmalıq támiynat ózi ámelge asıratuǵın [[Kompyuter programması|programmanıń]] funkciyasın orınlaydı, ya kompyuter apparatlıq támiynatına tikkeley kórsetpeler berip, ya bolmasa programmalıq támiynattıń basqa bólegine kirgiziw retinde xızmet etedi. Bul termin eski [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq támiynat]] (fizikalıq qurılmalardı ańlatatuǵın) termini menen salıstırıw ushın oylap tabılǵan. Apparatlıq támiynattan ayırmashılıǵı, programmalıq támiynat materiallıq emes<ref>{{Web deregi | url = http://www.wordreference.com/definition/software| bet = Wordreference.com: WordNet 2.0| baspaxana = Princeton University, Princeton, NJ| qaralǵan sáne = 2007-jıl 19-avgust }}</ref>. Programmalıq támiynat geyde tek ámeliy programmalıq támiynatın ańlatatuǵın tar mániste qollanıladı. ==== Sistemalı programmalıq támiynat ==== Sistemalı programmalıq támiynat yamasa sistemalar programmalıq támiynatı ‒ bul kompyuter apparatlıq támiynatın basqarıw hám baqlaw, sonday-aq qollanba programmalıq támiynatın iske túsiriw ushın platforma beriw ushın islep shıǵılǵan kompyuter programmalıq támiynatı. Sistemalı programmalıq támiynatqa [[operaciyalıq sistema]]lar, utilita programmalıq támiynatı, qurılma drayverleri, ayna sistemaları hám mikroprogramma kiredi. Jiyi qollanılatuǵın rawajlandırıw quralları, mısalı, [[kompilyator]]lar, baylanıstırıwshılar hám qáte tabıwshılar (debaggerler) sistema programmalıq támiynatı sıpatında klassifikaciyalanadı<ref>{{Web deregi | url = https://whatis.techtarget.com/definition/system-software| bet = system software| avtor = Rouse| at = Margaret| sáne = March 2019 | jumıs = WhatIs.com| baspaxana = TechTarget}}</ref>. Sistemalı programmalıq támiynat hám aralıq programma kompyuterdiń imkaniyatların basqaradı hám integraciyalaydı, biraq qollanba programmalıq támiynatınan ayırmashılıǵı, ádette olardı paydalanıwshıǵa payda keltiretuǵın wazıypalardı orınlawda tikkeley qollanbaydı. ==== Qollanba (ámeliy) programmalıq támiynat ==== Qollanba programmalıq támiynatı, sonday-aq qollanba yamasa qosımsha dep te ataladı, paydalanıwshıǵa belgili bir wazıypalardı orınlawǵa járdem beriw ushın islep shıǵılǵan kompyuter programmalıq támiynatı bolıp tabıladı. Mısalı kárxana programmalıq támiynatı, buxgalteriya esabı programmalıq támiynatı, ofis paketleri, grafikalıq programmalıq támiynat hám media pleerler kiredi. Kóplegen qollanba programmaları tiykarınan hújjetler menen isleydi<ref>{{Web deregi | url = https://web.pdx.edu/~stipakb/download/PA550/BasicComputerTerms.htm| bet = Basic Computer Terms| jumıs = web.pdx.edu| qaralǵan sáne = 2024-jıl 18-aprel }}</ref>. Qosımshalar kompyuter hám onıń sistema programmalıq támiynatı menen birge beriliwi múmkin yamasa bólek shıǵarılıwı múmkin. Ayırım paydalanıwshılar berilgen qosımshalar menen qanaatlanadı hám qosımsha programmalardı ornatıwǵa mútáj emes. Sistema programmalıq támiynatı apparatlıq támiynattı basqaradı hám qollanbaǵa xızmet etedi, al qollanba óz gezeginde paydalanıwshıǵa xızmet etedi. Qollanba programmalıq támiynatı belgili bir esaplaw platformasınıń yamasa sistema programmalıq támiynatınıń kúshin belgili bir maqsetke qollanadı. [[Microsoft Office]] sıyaqlı ayırım qosımshalar bir neshe hár qıylı platformalar ushın bir neshe versiyada islep shıǵıladı; basqalarınıń talapları tarlaw hám ádette olar jumıs isleytuǵın platforma boyınsha ataladı. Mısalı, [[Microsoft Windows|Windows]] ushın geografiya qosımshası yamasa bilimlendiriw ushın [[Android]] qosımshası ya bolmasa Linux oyın qosımshası<ref>{{Cite journal|title=The Fibreculture Journal : 25 {{!}} FCJ-181 There's a History for That: Apps and Mundane Software as Commodity|journal=The Fibreculture Journal|issue=FCJ-181|url=https://twentyfive.fibreculturejournal.org/fcj-181-theres-a-history-for-that-apps-and-mundane-software-as-commodity/|access-date=5 February 2024| til =en-US|last1=Morris (Aff1)|first1=Jeremy Wade|last2=Elkins (Aff1)|first2=Evan}}</ref>. === Kompyuter tarmaǵı === Kompyuter tarmaǵı, kóbinese ápiwayı túrde tarmaq dep ataladı, resurslar hám informaciyanı bólisiwge múmkinshilik beretuǵın baylanıs kanalları arqalı bir-birine baylanısqan apparatlıq komponentler hám kompyuterler jıynaǵı bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.atis.org/glossary/definition.aspx?id=6555| bet = Computer network definition| qaralǵan sáne = 2011-jıl 12-noyabr | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120121061919/http://www.atis.org/glossary/definition.aspx?id=6555| arxivsáne = 2012-jıl 21-yanvar }}</ref>. Eger bir qurılmadaǵı keminde bir process alıstaǵı qurılmada jaylasqan keminde bir processke maǵlıwmat jibere alsa yamasa ala alsa, bul eki qurılma tarmaqta dep esaplanadı. Tarmaqlar maǵlıwmatlardı tasıw ushın qollanılatuǵın ortalıq, paydalanılǵan baylanıs protokolı, masshtabı, topologiyası hám shólkemlestiriw kólemi sıyaqlı keń kólemli ózgesheliklerge qaray klassifikaciyalanıwı múmkin. Baylanıs protokolları kompyuter tarmaǵında informaciya almasıw ushın qaǵıydalar hám maǵlıwmat formatların anıqlaydı hám tarmaq programmalastırıw ushın tiykar bolıp xızmet etedi. Keń belgili baylanıs protokollarınıń biri — Ethernet, lokal tarmaqlarda keń tarqalǵan apparatlıq hám baylanıs qatlamı standartı. Basqa keń tarqalǵan protokol — Internet Protokolları Toplamı, ol intertarmaqlastırıw, yaǵnıy bir neshe tarmaqlar arasında maǵlıwmat almasıw, xost-xost maǵlıwmat uzatıw hám qollanbaǵa tiyisli maǵlıwmat jiberiw formatları ushın protokollar toplamın anıqlaydı<ref>{{Web deregi | bet = TCP/IP: What is TCP/IP and How Does it Work?| url = https://www.techtarget.com/searchnetworking/definition/TCP-IP| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-mart | jumıs = Networking| til = en}}</ref>. Kompyuter tarmaǵı geyde elektr injeneriyası, telekommunikaciyalar, [[Informatika|kompyuter ilimi]], [[Informaciyalıq texnologiya|informaciyalıq texnologiyalar]] yamasa [[Kompyuter injiniring|kompyuter injeneriyasınıń]] bir tarmaǵı dep qaraladı, sebebi ol usı tarawlardıń teoriyalıq hám ámeliy qollanılıwına tiykarlanǵan<ref>Dhavaleswarapu, Ratna. (2019). [https://www.researchgate.net/publication/338211242_The_Pallid_Image_of_Globalization_in_Kiran_Desai's_The_Inheritance_of_Loss The Pallid Image of Globalization in Kiran Desai's The Inheritance of Loss]. Retrieved 19 April 2024.</ref>. ==== Internet ==== Internet ‒ bul milliardlaǵan paydalanıwshılarǵa xızmet kórsetiw ushın standart Internet Protokolları Toplamın (TCP/IP) paydalanatuǵın óz-ara baylanısqan kompyuter tarmaqlarınıń global sisteması. Oǵan lokal hám global kólemdegi millionlaǵan jeke, jámiyetlik, akademiyalıq, biznes hám húkimet tarmaqları kiredi. Bul tarmaqlar elektronlıq, sımsız hám optikalıq tarmaq texnologiyalarınıń keń toplamı menen baylanısqan. Internet informaciyalıq resurslar hám xızmetlerdiń keń kólemin, mısalı, [[World Wide Web]]-tiń óz-ara baylanısqan gipertekst hújjetlerin hám elektron pochtanı qollap-quwatlawshı infrastrukturanı óz ishine aladı<ref name="Britannica Internet">{{Web deregi | bet = Internet {{!}} Description, History, Uses & Facts| url = https://www.britannica.com/technology/Internet| jumıs = Encyclopedia Britannica| sáne = 2024-jıl 3-iyun | qaralǵan sáne = 2024-jıl 7-iyun }}</ref>. === Programmalastırıw === [[Programmalastırıw|Kompyuter programmalastırıw]] yamasa baǵdarlamalastırıw ‒ bul kompyuter programmalarınıń [[derek kodı]]n hám hújjetlestiriwin jazıw, sınaw, qátelerdi sazlaw hám saqlaw procesi. Bul derek kodı programmalastırıw tilinde jazıladı, ol tábiyiy tillerge qaraǵanda kóbirek sheklewshi, biraq kompyuter tárepinen ańsat awdarılatuǵın jasalma til bolıp tabıladı. Programmalastırıw mashinadan qálegen minez-qulıqtı (qáliplestiriwdi) shaqırıw ushın qollanıladı<ref>{{Web deregi | familiya = McGee| at = Vanesha| sáne = 2023-jıl 8-noyabr | bet = What is Coding and What Is It Used For?| url = https://www.computerscience.org/resources/what-is-coding-used-for/| qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-iyun | jumıs = ComputerScience.org}}</ref>. Joqarı sapalı derek kodtı jazıw ushın hám kompyuter ilimi tarawın, hám qollanba paydalanılatuǵın tarawdı biliw talap etiledi. Sonlıqtan, eń joqarı sapalı baǵdarlamalıq támiynat kóbinese rawajlanıwdıń hár qıylı tarawlarında qánigelesken taraw ekspertleri komandası tárepinen islep shıǵıladı<ref>{{Cite book |date=1995 |editor-last=Nagl |editor-first=Manfred |url=http://dx.doi.org/10.1007/3-540-60618-1 |series=Lecture Notes in Computer Science |doi=10.1007/3-540-60618-1 |issn=0302-9743 |title=Graph-Theoretic Concepts in Computer Science |volume=1017 |isbn=978-3-540-60618-5 }}</ref>. Degen menen, baǵdarlamashı (programmist) termini xakerden baslap ashıq kodlı baǵdarlamaǵa úles qosıwshıǵa hám kásiplik baǵdarlamashıǵa shekem hár qıylı sapalı programmalarǵa qollanılıwı múmkin. Sonday-aq, bir baǵdarlamashınıń ózi jańa áhmiyetli qollanbanı iske qosıw ushın koncepciyanıń dálilin jaratıwǵa kerek bolǵan kompyuter programmalastırıwdıń kópshilik bólegin yamasa hámmesin islewi de múmkin<ref>{{Cite journal |last=Parsons |first=June |date=2022 |title=New Perspectives Computer Concepts Comprehensive {{!}} 21st Edition |journal=Cengage |volume=21st edition |isbn=9780357674819}}</ref>. ==== Baǵdarlamashı ==== [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]], kompyuter programmisti yamasa koder ‒ bul kompyuter baǵdarlamalıq támiynatın jazatuǵın adam. Baǵdarlamashı termini kompyuter programmalastırıwdıń bir tarawınıń qánigesi yamasa kóp túrli baǵdarlamalıq támiynat ushın kod jazatuǵın ulıwma qánigege qatnaslı bolıwı múmkin. Programmalastırıwǵa formal usıldı ámelge asıratuǵın yamasa qollaytuǵın adam baǵdarlamashı-analitik dep te atalıwı múmkin. Baǵdarlamashınıń tiykarǵı kompyuter tili ([[C (programmalastırıw tili)|C]], [[C++]], [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], Lisp, [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] hám t.b.) kóbinese joqarıdaǵı atamalardıń aldına qosıladı, al veb ortalıqta isleytuǵınlar óz lawazımlarınıń aldına Veb sózin qosadı. Baǵdarlamashı termini baǵdarlamalıq támiynat islep shıǵarıwshı, baǵdarlamalıq támiynat injeneri, kompyuter ilimpazı yamasa baǵdarlamalıq támiynat analizshisine qatnaslı bolıwı múmkin. Biraq, bul kásiplerdiń wákilleri ádette programmalastırıwdan tısqarı basqa da baǵdarlamalıq támiynat injenerligi kónlikpelerine iye boladı<ref>{{Web deregi | sáne = 2019-jıl 23-yanvar | bet = 5 Skills Developers Need Beyond Writing Code| url = https://news.codecademy.com/5-skills-developers-need-beyond-writing-code/}}</ref>. === Kompyuter sanaatı === Kompyuter sanaatı kompyuter baǵdarlamalıq támiynatın islep shıǵarıw, kompyuter apparatlıq támiynatın hám kompyuter tarmaq infrastrukturaların proektlestiriw, kompyuter komponentlerin óndiriw hám informaciyalıq texnologiyalar xızmetlerin, sonıń ishinde sistema administraciyası hám texnikalıq xızmet kórsetiwdi usınıw menen shuǵıllanatuǵın kárxanalardan ibarat<ref>{{Cite journal |last=Bresnahan |first=Timothy F. |last2=Greenstein |first2=Shane |date=March 1999 |title=Technological Competition and the Structure of the Computer Industry |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1467-6451.00088 |journal=The Journal of Industrial Economics | til =en |volume=47 |issue=1 |pages=1–40 |doi=10.1111/1467-6451.00088 |issn=0022-1821}}</ref>. Baǵdarlamalıq támiynat sanaatı baǵdarlamalıq támiynattı islep shıǵarıw, onı saqlaw hám járiyalaw menen shuǵıllanatuǵın kárxanalardı óz ishine aladı. Bul sanaat jáne de oqıtıw, hújjetlestiriw hám másláhát beriw sıyaqlı baǵdarlamalıq támiynat xızmetlerin de óz ishine aladı. == Kompyuter iliminiń tarmaqları == === Kompyuter injeneriyası === [[Kompyuter injiniring|Kompyuter injeneriyası]] yamasa kompyuter injiniringi ‒ bul kompyuter [[Kompyuter apparatlıq támiynatı|apparatlıq]] hám [[Programmalıq támiynat|baǵdarlamalıq]] támiynatın islep shıǵıw ushın zárúr bolǵan elektr injeneriyası hám kompyuter iliminiń bir neshe tarawların biriktiretuǵın pán<ref>{{Cite book | author1 = IEEE Computer Society | author-link = IEEE Computer Society | author2 = ACM | author-link2 = Association for Computing Machinery | title = Computer Engineering 2004: Curriculum Guidelines for Undergraduate Degree Programs in Computer Engineering | url = http://www.acm.org/education/education/curric_vols/CE-Final-Report.pdf | access-date = 17 December 2012 | date = 12 December 2004 | page = iii | quote = Computer System engineering has traditionally been viewed as a combination ofboth electronic engineering (EE) and computer science (CS). | archive-date = 12 June 2019 | archive-url = https://web.archive.org/web/20190612130313/https://www.acm.org/education/education/curric_vols/CE-Final-Report.pdf | url-status = dead }}</ref>. Kompyuter injenerleri ádette tek baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası yamasa elektronika injeneriyası emes, al elektronika injeneriyası (yamasa elektr injeneriyası), baǵdarlamalıq támiynattı proektlestiriw hám apparatlıq-baǵdarlamalıq integraciya boyınsha tálim aladı. Kompyuter injenerleri ayırım [[mikroprocessor]]lar, [[jeke kompyuter]]ler hám superkompyuterlerdi proektlestiriwden baslap sxemalardı proektlestiriwge shekem kompyuter texnologiyalarınıń kóplegen apparatlıq hám baǵdarlamalıq aspektleri menen shuǵıllanadı. Injeneriyanıń bul tarawı tek óz tarawı sheńberinde apparatlıq támiynattı proektlestiriwdi ǵana emes, sonday-aq apparatlıq támiynat penen onıń islew ortası arasındaǵı óz-ara tásirlerdi de óz ishine aladı.<ref>{{Web deregi | familiya = Trinity College Dublin| url = http://www.tcd.ie/Engineering/about/what_is_eng/computer_eng_intro.html| bet = What is Computer System Engineering| qaralǵan sáne = 2006-jıl 21-aprel }}, "Computer engineers need not only to understand how computer systems themselves work, but also how they integrate into the larger picture. Consider the car. A modern car contains many separate computer systems for controlling such things as the engine timing, the brakes and the air bags. To be able to design and implement such a car, the computer engineer needs a broad theoretical understanding of all these various subsystems & how they interact.</ref> === Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası === [[Programmalıq injiniring|Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası]] yamasa programmalıq injiniring ‒ bul baǵdarlamalıq támiynattı proektlestiriw, rawajlandırıw, paydalanıw hám texnikalıq xızmet kórsetiwge sistemalı, tártipli hám san jaǵınan bahalanatuǵın usıldı qollanıw, sonday-aq usı usıllardı úyreniw<ref name="BoDu04">{{cite book|pages =1| first1= Alain| last1=Abran| first2=James W.| last2=Moore| first3=Pierre| last3=Bourque| first4=Robert| last4=Dupuis| first5=Leonard L.| last5=Tripp| title=Guide to the Software Engineering Body of Knowledge| year=2004| publisher=IEEE| isbn=978-0-7695-2330-9}}</ref><ref>{{Web deregi | avtor = ACM| jıl = 2006| url = http://computingcareers.acm.org/?page_id=12| bet = Computing Degrees & Careers| baspaxana = ACM| qaralǵan sáne = 2010-jıl 23-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110617053818/http://computingcareers.acm.org/?page_id=12| arxivsáne = 2011-jıl 17-iyun | url-status = dead}}</ref><ref>{{cite book | last = Laplante | first = Phillip | title = What Every Engineer Should Know about Software Engineering | publisher = CRC | location = Boca Raton | year = 2007 | isbn = 978-0-8493-7228-5 | url = https://books.google.com/books?id=pFHYk0KWAEgC&q=What%20Every%20Engineer%20Should%20Know%20about%20Software%20Engineering.&pg=PA1 | access-date = 21 January 2011 }}</ref>. Yaǵnıy, injeneriyanı baǵdarlamalıq támiynatqa qollanıw. Bul — máseleni sheshiw ushın túsiniklerdi paydalanıp, sheshimdi oylap tabıw, modellestiriw hám keńeytiw. Bul atamanıń birinshi márte qollanılıwı 1968-jılǵı NATO Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası konferenciyasında bolǵan hám sol waqıtta orın alǵan baǵdarlamalıq támiynat daǵdarısı haqqında oylanıwǵa túrtki bolıwı názerde tutılǵan.<ref>{{cite book| last=Sommerville| first=Ian| title=Software Engineering| edition=7| url=https://books.google.com/books?id=PqsWaBkFh1wC| access-date=10 January 2013 | year=2008| publisher=Pearson Education| isbn=978-81-7758-530-8| page=26}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://homepages.cs.ncl.ac.uk/brian.randell/NATO/NATOReports/index.html| bet = The 1968/69 NATO Software Engineering Reports| qaralǵan sáne = 2008-jıl 11-oktyabr | familiya = Randell| at = Brian| avtorsilteme = Brian Randell| sáne = 2001-jıl 10-avgust | jumıs = Brian Randell's University Homepage| baspaxana = The School of the Computer Sciences, Newcastle University| citata = The idea for the first NATO Software Engineering Conference, and in particular that of adopting the then practically unknown term ''software engineering'' as its (deliberately provocative) title, I believe came originally from Professor [[Friedrich L. Bauer|Fritz Bauer]].}}</ref> Keń qollanılatuǵın hám ulıwmalıq mániske iye bolǵan "baǵdarlamalıq támiynattı rawajlandırıw" termini injenerlik paradigmanı tolıq qamtıp almaydı. Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyasınıń injenerlik pán sıpatında ulıwma qabıl etilgen túsinikleri Baǵdarlamalıq támiynat injeneriyası bilimler jıynaǵı boyınsha qollanbada (SWEBOK) anıqlanǵan. SWEBOK xalıqaralıq dárejede qabıl etilgen ISO/IEC TR 19759:2015 standartına aylanǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.iso.org/iso/iso_catalogue/catalogue_tc/catalogue_detail.htm?csnumber=33897| id = ISO/IEC TR 19759:2015| qaralǵan sáne = 2019-jıl 21-may | bet = Software Engineering — Guide to the software engineering body of knowledge (SWEBOK)| baspaxana = International Organization for Standardization}}</ref>. === Kompyuter ilimi === Kompyuter ilimi yamasa esaplaw ilimi (qısqartılǵan túrde CS yamasa Comp Sci) ‒ esaplawlar hám onıń qollanılıwlarına ilimiy hám ámeliy kózqaras. Kompyuter ilimi boyınsha qánige esaplaw teoriyası hám esaplaw sistemaların proektlestiriw tarawında qánigelesedi<ref>{{Web deregi | url = http://wordnetweb.princeton.edu/perl/webwn?s=computer%20scientist| bet = WordNet Search — 3.1| baspaxana = Wordnetweb.princeton.edu| qaralǵan sáne = 2012-jıl 14-may }}</ref>. Onıń tarawları kompyuter sistemalarında ámelge asırıw hám qollanıw ushın ámeliy usıllar hám pútkilley teoriyalıq tarawlarǵa bóliniwi múmkin. Ayırımları, mısalı, esaplaw mashqalalarınıń tiykarǵı qásiyetlerin úyrenetuǵın esaplaw quramallıǵı teoriyası júdá abstrakt bolsa, al basqaları, mısalı, kompyuter grafikası haqıyqıy dúnyadaǵı qollanılıwlarǵa itibar qaratadı. Basqaları esaplawlardı ámelge asırıwdaǵı mashqalalarǵa dıqqat awdaradı. Mısalı, programmalastırıw tili teoriyası esaplawlardı táriyiplew usılların úyrense, kompyuter programmalastırıwdı úyreniw programmalastırıw tillerin hám quramalı sistemalardı qollanıwdı izertleydi. Adam-kompyuter óz-ara tásiri tarawı kompyuterler hám esaplawlardı adamlar ushın paydalı, qolaylı hám ulıwma ashıq aydın etiwdegi mashqalalarǵa itibar qaratadı.<ref>{{Web deregi | bet = The Interaction Design Foundation — What is Human-Computer Interaction (HCI)?| url = https://www.interaction-design.org/literature/topics/human-computer-interaction}}</ref> === Maǵlıwmatlar ilimi === Maǵlıwmatlar ilimi ‒ bul ilimiy hám esaplaw quralların qollanıp, maǵlıwmatlardıń kólemi hám qoljetimliliginiń artıwı menen baylanıslı bolǵan maǵlıwmatlardan informaciya hám túsiniklerdi alıw tarawı<ref>{{Cite journal |last=Dhar |first=Vasant | sáne =2013 |title=Data science and prediction |url=https://dl.acm.org/doi/10.1145/2500499 |journal=Communications of the ACM | til =en |volume=56 |issue=12 |pages=64–73 |doi=10.1145/2500499 |issn=0001-0782}}</ref>. Data mining, big data, statistika, [[mashinalıq oqıtıw]] hám [[tereń oqıtıw]] — bulardıń hámmesi maǵlıwmatlar ilimi menen baylanıslı<ref>{{Cite journal |last=Cao |first=Longbing |date=31 May 2018 |title=Data Science: A Comprehensive Overview |journal=ACM Computing Surveys | til =en |volume=50 |issue=3 |pages=1–42 |doi=10.1145/3076253 |s2cid=207595944 |issn=0360-0300|doi-access=free |arxiv=2007.03606 }}</ref>. === Informaciyalıq sistemalar === [[Informaciyalıq sistema]]lar (IS) ‒ bul adamlar hám shólkemler maǵlıwmatlardı jıynaw, filtrlew, islew, jaratıw hám tarqatıw ushın paydalanatuǵın qural-úskeneler hám programmalıq támiyinlewdiń (informaciyalıq texnologiyalardı qarań) bir-birin tolıqtırıwshı tarmaqların úyreniw<ref>{{Web deregi | url = http://wwwmatthes.in.tum.de/wikis/system-cartography/application-landscape| bet = Definition of Application Landscape| sáne = 2009-jıl 21-yanvar | baspaxana = Software Engineering for Business Information Systems (sebis)| qaralǵan sáne = 2011-jıl 14-yanvar | url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110305011857/http://wwwmatthes.in.tum.de/wikis/system-cartography/application-landscape| arxivsáne = 2011-jıl 5-mart }}</ref><ref>{{cite journal |last=Denning |first=Peter |date=July 1999 |title=COMPUTER SCIENCE: THE DISCIPLINE |journal=Encyclopaedia of Computer Science (2000 Edition) |quote=The Domain of Computer Science: Even though computer science addresses both human-made and natural information processes, the main effort in the discipline has been directed toward human-made processes, especially information processing systems and machines}}</ref><ref>{{cite book|last1=Jessup|first1=Leonard M.|first2=Joseph S.|last2=Valacich|date=2008|title=Information Systems Today|edition=3rd|publisher= Pearson Publishing|pages = –, 416}}</ref>. ACM (Association for Computing Machinery) niń Esaplaw kareraları IS nı bılay táriyipleydi: {{Blockquote| "IS [dáreje] baǵdarlamalarınıń kópshiligi biznes mekteplerinde jaylasqan; biraq, olar basqarıw informaciyalıq sistemaları, kompyuter informaciyalıq sistemaları yamasa biznes informaciyalıq sistemaları sıyaqlı hár qıylı atamalarǵa iye bolıwı múmkin. Barlıq IS dárejeleri biznes hám esaplaw temaların birgelikte úyretedi, biraq texnikalıq hám shólkemlestiriw máseleleri arasındaǵı basımlıq baǵdarlamalar arasında ózgerip turadı. Mısalı, baǵdarlamalar talap etiletuǵın programmalastırıw muǵdarı boyınsha ádewir ayırmashılıq qıladı."<ref>{{Web deregi | url = http://computingcareers.acm.org/index.html@page_id=9.html| bet = Computing Degrees & Careers " Information Systems| baspaxana = Association for Computing Machinery| qaralǵan sáne = 2018-jıl 6-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180706021730/http://computingcareers.acm.org/index.html@page_id=9.html| arxivsáne = 2018-jıl 6-iyul | url-status = dead}}</ref> }} IS izertlewi biznes hám kompyuter ilimin baylanıstıradı, informaciya hám esaplawdıń teoriyalıq tiykarların qollanıp, kompyuter ilimi tarawı sheńberinde hár qıylı biznes modellerin hám olarǵa baylanıslı algoritmlik processlerdi úyrenedi<ref>{{cite journal |last1=Davis |first1=Timothy |last2=Geist |first2=Robert |last3=Matzko |first3=Sarah |last4=Westall |first4=James | sáne =March 2004 |title=τ'εχνη: A First Step |journal=Technical Symposium on Computer Science Education |pages=125–129 |isbn= 1-58113-798-2 |quote=In 1999, Clemson University established a (graduate) degree program that bridges the arts and the sciences... All students in the program are required to complete graduate level work in both the arts and computer science}}</ref><ref>{{cite journal |last=Khazanchi |first=Deepak |author2=Bjorn Erik Munkvold |date=Summer 2000 |title=Is information system a science? an inquiry into the nature of the information systems discipline |journal=ACM SIGMIS Database |volume=31 |issue=3 |pages=24–42 |issn=0095-0033 |doi=10.1145/381823.381834 |s2cid=52847480 |quote=From this we have concluded that IS is a science, i.e., a scientific discipline in contrast to purportedly non-scientific fields|doi-access=free }}</ref><ref>{{Web deregi | citata = Computer Science is the study of all aspects of computer systems, from the theoretical foundations to the very practical aspects of managing large software projects| bet = Bachelor of Information Sciences (Computer Science)| sáne = 2006-jıl 24-fevral | url = http://study.massey.ac.nz/major.asp?major_code=2010&prog_code=93068| jumıs = Massey University| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20060619125916/http://study.massey.ac.nz/major.asp?major_code=2010&prog_code=93068| arxivsáne = 2006-jıl 19-iyun }}</ref>. Kompyuter Informaciyalıq Sistemaları (CIS) tarawı kompyuterlerdi hám algoritmlik processlerdi, sonıń ishinde olardıń principlerin, programmalıq hám apparatlıq dizaynın, qollanılıwların hám jámiyetke tásirin úyrenedi<ref>{{cite journal |last=Polack |first=Jennifer |date=December 2009 |title=Planning a CIS Education Within a CS Framework |journal=Journal of Computing Sciences in Colleges |volume=25 |issue=2 |pages=100–106 |issn= 1937-4771}}</ref><ref>{{cite journal |last=Hayes |first=Helen |author2=Onkar Sharma |date=February 2003 |title=A decade of experience with a common first year program for computer science, information systems and information technology majors |journal=Journal of Computing Sciences in Colleges |volume=18 |issue=3 |pages=217–227 |issn=1937-4771 |quote=In 1988, a degree program in Computer Information Systems (CIS) was launched with the objective of providing an option for students who were less inclined to become programmers and were more interested in learning to design, develop, and implement Information Systems, and solve business problems using the systems approach}}</ref>, al IS bolsa dizaynǵa qaraǵanda funkcionallıqqa kóbirek itibar beredi<ref name="Freeman_Hart_2004">{{cite journal |last1=Freeman |first1=Peter |last2=Hart |first2=David |date=August 2004 |title=A Science of Design for Software-Intensive Systems |doi-access=free |s2cid-access=free |journal=Communications of the ACM |volume=47 |issue=8 |pages=19–21 |issn= 0001-0782 |quote=Computer science and engineering needs an intellectually rigorous, analytical, teachable design process to ensure development of systems we all can live with ... Though the other components' connections to the software and their role in the overall design of the system are critical, the core consideration for a software-intensive system is the software itself, and other approaches to systematizing design have yet to solve the "software problem"—which won't be solved until software design is understood scientifically. |doi=10.1145/1012037.1012054|s2cid=14331332 }}</ref>. === Informaciyalıq texnologiya === [[Informaciyalıq texnologiya]] (IT) ‒ bul kompyuterler hám telekommunikaciya quralların maǵlıwmatlardı saqlaw, qayta tabıw, jiberiw hám qayta islew ushın qollanıw bolıp, [31] kóbinese biznes yamasa basqa kárxana kontekstinde islenedi<ref>{{Web deregi | url = http://foldoc.org/information+technology| bet = Free on-line dictionary of computing (FOLDOC)| qaralǵan sáne = 2013-jıl 9-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130415234011/http://foldoc.org/Information+Technology| arxivsáne = 2013-jıl 15-aprel | url-status = dead}}</ref>. Bul atama ádette kompyuterler hám kompyuter tarmaqlarınıń sinonimi retinde qollanıladı, biraq sonday-aq televidenie hám telefonlar sıyaqlı basqa informaciya tarqatıw texnologiyaların da óz ishine aladı. Bir neshe sanaat tarawları informaciyalıq texnologiya menen baylanıslı, sonıń ishinde kompyuter apparatlıq támiynatı, programmalıq támiynat, elektronika, yarım ótkizgishler, internet, telekommunikaciya quralları, elektron sawda hám kompyuter xızmetleri bar.<ref name="DMC"> {{citation |last1=Chandler |first1=Daniel |last2=Munday |first2=Rod |contribution=Information technology |title=A Dictionary of Media and Communication | sáne =January 2011 |edition=first |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-956875-8 |url=http://www.oxfordreference.com/views/ENTRY.html?subview=Main&entry=t326.e1343 |access-date=1 August 2012}} {{subscription required}} </ref><ref name="Ralston2000">On the later more broad application of the term IT, Keary comments- "In its original application 'information technology' was appropriate to describe the convergence of technologies with application in the broad field of data storage, retrieval, processing, and dissemination. This useful conceptual term has since been converted to what purports to be concrete use, but without the reinforcement of definition...the term IT lacks substance when applied to the name of any function, discipline, or position." {{cite book|author=Anthony Ralston|title=Encyclopedia of computer science|url=https://books.google.com/books?id=yQ9LAQAAIAAJ|access-date=12 May 2013|year=2000|publisher=Nature Pub. Group|isbn=978-1-56159-248-7}}.</ref> == Izertlew hám payda bolıp atırǵan texnologiyalar == DNK tiykarındaǵı esaplaw hám kvantlıq esaplaw hám apparatlıq, hám programmalıq támiynat ushın aktiv izertlew tarawları bolıp tabıladı, mısalı, kvantlıq algoritmlerdi islep shıǵıw. Keleshek texnologiyalar ushın potencial infrastruktura fotolitografiya ústindegi DNK origamisin<ref>{{cite journal | last1 = Kershner | first1 = Ryan J. | last2 = Bozano | first2 = Luisa D. | last3 = Micheel | first3 = Christine M. | last4 = Hung | first4 = Albert M. | last5 = Fornof | first5 = Ann R. | last6 = Cha | first6 = Jennifer N. | last7 = Rettner | first7 = Charles T. | last8 = Bersani | first8 = Marco | last9 = Frommer | first9 = Jane | last10 = Rothemund | first10 = Paul W. K. | last11 = Wallraff | first11 = Gregory M. | year = 2009 | title = Placement and orientation of individual DNA shapes on lithographically patterned surfaces | journal = [[Nature Nanotechnology]] | volume = 4| issue = 9| pages = 557–561| doi = 10.1038/nnano.2009.220 | pmid = 19734926 | bibcode = 2009NatNa...4..557K | citeseerx = 10.1.1.212.9767 }} [http://www.nature.com/nnano/journal/vaop/ncurrent/extref/nnano.2009.220-s1.pdf supplementary information: DNA origami on photolithography]</ref> hám ion tutqıshları arasında informaciya almasıw ushın kvantlıq antennalardı.<ref>{{cite journal | doi = 10.1038/nature09800 | volume=471 | title=Trapped-ion antennae for the transmission of quantum information | year=2011 | journal=Nature | pages=200–203 | last1 = Harlander | first1 = M.| issue = 7337 | pmid = 21346764 | arxiv = 1011.3639 | bibcode = 2011Natur.471..200H | s2cid = 4388493 }} *{{cite press release |date=26 February 2011 |title=Atomic antennas transmit quantum information across a microchip |website=ScienceDaily |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2011/02/110223133444.htm}}</ref> óz ishine aladı. 2011-jılǵa kelip, izertlewshiler 14 kubitti qamtıp alǵan edi.<ref>{{cite journal | doi = 10.1103/PhysRevLett.106.130506 | volume=106 | title=14-Qubit Entanglement: Creation and Coherence | year=2011 | journal=Physical Review Letters | last1 = Monz | first1 = Thomas| issue=13 | pmid=21517367 | arxiv=1009.6126 | bibcode=2011PhRvL.106m0506M | page=130506 | s2cid=8155660 }} </ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.nanowerk.com/news/newsid=20823.php| bet = World record: Calculations with 14 quantum bits| jumıs = www.nanowerk.com}}</ref> Tez cifrlı sxemalar, sonıń ishinde Djozefson tutasıwlarına hám tez bir flyukslı kvantlıq texnologiyaǵa tiykarlanǵan sxemalar, nanomasshtablı asaótkizgishlerdiń ashılıwı menen ámelge asırılıwǵa jaqınlasıp atır<ref>Saw-Wai Hla et al., ''Nature Nanotechnology'' 31 March 2010 [http://www.thinq.co.uk/news/2010/3/30/worlds-smallest-superconductor-discovered/ "World's smallest superconductor discovered"] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20100528133148/http://www.thinq.co.uk/news/2010/3/30/worlds-smallest-superconductor-discovered/| sáne =28 May 2010}}. Four pairs of certain molecules have been shown to form a nanoscale superconductor, at a dimension of 0.87 [[nanometer]]s. Access date 31 March 2010</ref>. Optikalıq talshıq hám fotonlıq (optikalıq) qurılmalar, burınnan berli uzaq aralıqlarǵa maǵlıwmat jetkeriw ushın qollanılıp kelgen, házir maǵlıwmat orayları tárepinen CPU hám yarım ótkizgishli yad komponentleri menen birge qollanıla baslandı. Bul RAM di CPU dan optikalıq baylanıslar arqalı ajıratıwǵa múmkinshilik beredi<ref>[http://www.technologyreview.com/computing/25924/?a=f Tom Simonite, "Computing at the speed of light", ''Technology Review'' Wed., August 4, 2010] [[MIT]]</ref>. IBM elektronlıq hám optikalıq informaciyanı bir chipte qayta isleytuǵın integraciyalanǵan sxema dúzdi. Bul CMOS-integraciyalanǵan nanofotonika (CINP) dep ataladı<ref>[http://www.extremetech.com/computing/142881-ibm-creates-first-cheap-commercially-viable-silicon-nanophotonic-chip Sebastian Anthony (Dec 10,2012), "IBM creates first commercially viable silicon nanophotonic chip"], accessdate=2012-12-10</ref>. Optikalıq baylanıslardıń bir artıqmashılıǵı — burın belgili bir túrdegi sistema-chip (SoC) talap etetuǵın tiykarǵı platalar endi burınǵı arnawlı yad hám tarmaq kontrollerlerin tiykarǵı platalardan shıǵarıp, olardı stellajǵa jaylastırıwǵa múmkinshilik beredi. Bul artqı taxta baylanısların hám hár qıylı SoC túrleri ushın tiykarǵı platalardı standartlastırıwǵa múmkinshilik beredi, bul bolsa CPU lardı óz waqtında jańalawǵa imkaniyat jaratadı<ref>[https://www.zdnet.com/article/open-compute-does-the-data-center-have-an-open-future/ Open Compute: Does the data center have an open future?] accessdate=2013-08-11</ref>. Izertlewdiń jáne bir tarawı ‒ spintronika. Spintronika qızıw payda etpesten esaplaw quwatı hám saqlaw múmkinshiligin bere aladı<ref>{{Cite news|date=8 August 2007|title=Putting electronics in a spin| til =en-GB|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/6935638.stm|access-date=23 November 2020}}</ref>. Fotonika hám spintronikanı birgelikte qollanatuǵın gibrid chipler boyınsha da ayırım izertlewler alıp barılmaqta<ref>{{Web deregi | url = https://www.spice.uni-mainz.de/files/2018/11/UFS_2018_Koopmans.pdf| bet = Merging spintronics with photonics| qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20190906155347/https://www.spice.uni-mainz.de/files/2018/11/UFS_2018_Koopmans.pdf| arxivsáne = 2019-jıl 6-sentyabr | url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite journal|last1=Lalieu|first1=M. L. M.|last2=Lavrijsen|first2=R.|last3=Koopmans|first3=B.| sáne =10 January 2019|title=Integrating all-optical switching with spintronics|url= |journal=Nature Communications| til =en|volume=10|issue=1|pages=110|doi=10.1038/s41467-018-08062-4|pmid=30631067|pmc=6328538|arxiv=1809.02347|bibcode=2019NatCo..10..110L|issn=2041-1723}}</ref>. Sonday-aq, plazmonika, fotonika hám elektronikanı birgelikte qollanıw boyınsha da izertlewler dawam etpekte<ref>{{Cite journal|last1=Farmakidis|first1=Nikolaos|last2=Youngblood|first2=Nathan|last3=Li|first3=Xuan|last4=Tan|first4=James|last5=Swett|first5=Jacob L.|last6=Cheng|first6=Zengguang|last7=Wright|first7=C. David|last8=Pernice|first8=Wolfram H. P.|last9=Bhaskaran|first9=Harish|date=1 November 2019|title=Plasmonic nanogap enhanced phase-change devices with dual electrical-optical functionality|url= |journal=Science Advances| til =en|volume=5|issue=11|pages=eaaw2687|doi=10.1126/sciadv.aaw2687|pmid=31819898|pmc=6884412|arxiv=1811.07651|bibcode=2019SciA....5.2687F|issn=2375-2548}}</ref>. === Bultlı esaplaw === Bult esaplawları ‒ bul esaplaw resursların, mısalı serverler yamasa qollanbalardı, usı resurslardıń iyesi menen aqırǵı paydalanıwshı arasında óz-ara tásir etiwdi talap etpesten paydalanıwǵa múmkinshilik beretuǵın model. Ol ádette xızmet sıpatında usınıladı, bul onı usınılatuǵın funkcionallıqqa baylanıslı Xızmet sıpatındaǵı Baǵdarlamalıq támiyinlew, Xızmet sıpatındaǵı Platformalar hám Xızmet sıpatındaǵı Infrastruktura mısalına aylandıradı. Tiykarǵı ózgesheliklerine talap boyınsha kiriw, keń tarmaqlı kiriw hám tez masshtablaw múmkinshiligi kiredi<ref>{{Cite news|url=http://faculty.winthrop.edu/domanm/csci411/Handouts/NIST.pdf |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20221009/http://faculty.winthrop.edu/domanm/csci411/Handouts/NIST.pdf |archive-date=9 October 2022 |url-status=live|title=The NIST Definition of Cloud Computing|date=September 2011|work=U.S. Department of Commerce}}</ref>. Bul jeke paydalanıwshılarǵa yamasa kishi bizneske masshtab ekonomiyasınan payda alıwǵa múmkinshilik beredi. Bul tarawdaǵı qızıǵıwshılıq tuwdırǵan bir baǵdar — onıń energiya nátiyjeliligin qollaw potencialı. Mıńlaǵan jeke mashinalar ornına bir mashinada esaplawdıń mıńlaǵan instanciyalarınıń orın alıwına múmkinshilik beriw energiyanı únemlewge járdem beriwi múmkin. Bul jáne de millionlaǵan úyler hám keńseler ornına bir server fermasın jańartılatuǵın energiya deregi menen támiyinlew jeterli bolǵanlıqtan, jańartılatuǵın energiya deregine ótiwdi de ańsatlastırıwı múmkin<ref>{{Cite journal|last1=Berl|first1=A.|last2=Gelenbe|first2=E.|last3=Girolamo|first3=M. Di|last4=Giuliani|first4=G.|last5=Meer|first5=H. De|last6=Dang|first6=M. Q.|last7=Pentikousis|first7=K.|date=September 2010|title=Energy-Efficient Cloud Computing|url=https://ieeexplore.ieee.org/document/8130358|journal=The Computer Journal|volume=53|issue=7|pages=1045–1051|doi=10.1093/comjnl/bxp080|issn=1460-2067}}</ref>. Biraq, bul oraylastırılǵan esaplaw modeli bir qatar mashqalalardı, ásirese qáwipsizlik hám jeke turmıs sırın saqlaw máselelerin keltirip shıǵaradı. Házirgi nızamshılıq paydalanıwshılardı kompaniyalardıń óz serverlerinde olardıń maǵlıwmatların nadurıs paydalanıwınan jetkilikli dárejede qorǵamaydı. Bul bult esaplawları hám texnologiya kompaniyaları boyınsha onnan keyingi nızamshılıq tártiplestiriwler ushın potencialdıń bar ekenligin kórsetedi<ref>{{Cite journal|last=Kaufman|first=L. M.|date=July 2009|title=Data Security in the World of Cloud Computing|journal=IEEE Security Privacy|volume=7|issue=4|pages=61–64|doi=10.1109/MSP.2009.87|s2cid=16233643|issn=1558-4046}}</ref>. === Kvantlıq esaplaw === Kvantlıq esaplaw ‒ kompyuter ilimi, informaciya teoriyası hám kvant fizikası pánlerin birlestiretuǵın izertlew tarawı. Informaciyanıń fizikanıń bir bólegi retindegi ideyası salıstırmalı túrde jańa bolsa da, informaciya teoriyası menen kvant mexanikası arasında kúshli baylanıs bar ekenligi kórinip tur<ref>{{Cite journal|last=Steane|first=Andrew|date=1 February 1998|title=Quantum computing|journal=Reports on Progress in Physics| til =en|volume=61|issue=2|pages=117–173|doi=10.1088/0034-4885/61/2/002|issn=0034-4885|bibcode=1998RPPh...61..117S|arxiv=quant-ph/9708022|s2cid=119473861}}</ref>. Dástúrli esaplaw birler hám nóllerden ibarat binar sistemada isleytuǵın bolsa, kvantlıq esaplaw kubitlerdi paydalanadı. Kubitler superpoziciyada, yaǵnıy bir hám nól halatlarınıń ekewinde de bir waqıtta bolıw uqıplılıǵına iye. Solay etip, kubittiń mánisi 1 menen 0 arasında emes, al ólshengen waqtına baylanıslı ózgeredi. Kubitlerdiń bul qásiyeti kvant shırmalısıwı dep ataladı hám kvant kompyuterleriniń úlken kólemli esaplawlardı orınlawına múmkinshilik beretuǵın kvantlıq esaplawdıń tiykarǵı ideyası bolıp tabıladı<ref>{{Cite journal|last1=Horodecki|first1=Ryszard|last2=Horodecki|first2=Paweł|last3=Horodecki|first3=Michał|last4=Horodecki|first4=Karol|date=17 June 2009|title=Quantum entanglement|journal=Reviews of Modern Physics|volume=81|issue=2|pages=865–942|doi=10.1103/RevModPhys.81.865|bibcode=2009RvMP...81..865H|arxiv=quant-ph/0702225|s2cid=59577352}}</ref>. Kvantlıq esaplaw kóbinese ilimiy izertlewlerde, dástúrli kompyuterler zárúr esaplawlardı orınlaw ushın jetkilikli esaplaw quwatına iye bolmaǵan jaǵdaylarda, mısalı, molekulalıq modellestiriwde qollanıladı. Iri molekulalar hám olardıń reakciyaları dástúrli kompyuterler esaplawı ushın júdá quramalı, biraq kvant kompyuterleriniń esaplaw quwatı usınday esaplawlardı orınlaw ushın qural bola aladı<ref>{{Cite journal |title= Quantum Computing for Molecular Biology*|journal=ChemBioChem |date=3 July 2023 |volume=24 |issue=13 |doi=10.1002/cbic.202300120 |url=https://chemistry-europe.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/cbic.202300120 |last1=Baiardi |first1=Alberto |last2=Christandl |first2=Matthias |last3=Reiher |first3=Markus |pages=e202300120 |pmid=37151197 |arxiv=2212.12220 }}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Kompyuter arxitekturası]] iyfmoy0vp3erajar2aio0cb4m27nxz4 4 23879 265994 265949 2026-08-15T12:01:41Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 265994 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25101}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 2 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 3 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 4 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4559}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 5 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 6 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4284}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 7 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 8 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2559}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 9 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 10 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 11 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 12 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 13 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 14 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 15 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:925}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 16 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 17 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 18 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 19 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 20 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 21 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 22 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:441}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 23 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 24 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 25 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 26 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 27 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 28 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} |- | 29 || [[User:Begdullaman|<span style="color:gray">Begdullaman</span>]] || [[Special:Contributions/Begdullaman|{{formatnum:328}}]] || {{Permissions|Begdullaman}} |- | 30 || [[User:Nurlibek Urgenichbaev|<span style="color:gray">Nurlibek Urgenichbaev</span>]] || [[Special:Contributions/Nurlibek Urgenichbaev|{{formatnum:297}}]] || {{Permissions|Nurlibek Urgenichbaev}} |- | 31 || [[User:Qareken Balasi|<span style="color:gray">Qareken Balasi</span>]] || [[Special:Contributions/Qareken Balasi|{{formatnum:285}}]] || {{Permissions|Qareken Balasi}} |- | 32 || [[User:BEGJIGIT|<span style="color:gray">BEGJIGIT</span>]] || [[Special:Contributions/BEGJIGIT|{{formatnum:252}}]] || {{Permissions|BEGJIGIT}} |- | 33 || [[User:Saxibjamal Esemuratova|<span style="color:gray">Saxibjamal Esemuratova</span>]] || [[Special:Contributions/Saxibjamal Esemuratova|{{formatnum:239}}]] || {{Permissions|Saxibjamal Esemuratova}} |- | 34 || [[User:Pirnazarova|<span style="color:gray">Pirnazarova</span>]] || [[Special:Contributions/Pirnazarova|{{formatnum:221}}]] || {{Permissions|Pirnazarova}} |- | 35 || [[User:Holder|<span style="color:gray">Holder</span>]] || [[Special:Contributions/Holder|{{formatnum:218}}]] || {{Permissions|Holder}} |- | 36 || [[User:Miracle0302|<span style="color:gray">Miracle0302</span>]] || [[Special:Contributions/Miracle0302|{{formatnum:213}}]] || {{Permissions|Miracle0302}} |- | 37 || [[User:Begjigit|<span style="color:gray">Begjigit</span>]] || [[Special:Contributions/Begjigit|{{formatnum:208}}]] || {{Permissions|Begjigit}} |- | 38 || [[User:Kmoksy|<span style="color:gray">Kmoksy</span>]] || [[Special:Contributions/Kmoksy|{{formatnum:207}}]] || {{Permissions|Kmoksy}} |- | 39 || [[User:AbzalM|<span style="color:gray">AbzalM</span>]] || [[Special:Contributions/AbzalM|{{formatnum:200}}]] || {{Permissions|AbzalM}} |- | 40 || [[User:ДолбоЯщер|<span style="color:gray">ДолбоЯщер</span>]] || [[Special:Contributions/ДолбоЯщер|{{formatnum:196}}]] || {{Permissions|ДолбоЯщер}} |- | 41 || [[User:NurkaArzay|<span style="color:gray">NurkaArzay</span>]] || [[Special:Contributions/NurkaArzay|{{formatnum:173}}]] || {{Permissions|NurkaArzay}} |- | 42 || [[User:Gúlxan Medetbekovna|<span style="color:gray">Gúlxan Medetbekovna</span>]] || [[Special:Contributions/Gúlxan Medetbekovna|{{formatnum:168}}]] || {{Permissions|Gúlxan Medetbekovna}} |- | 43 || [[User:Bakhit|<span style="color:gray">Bakhit</span>]] || [[Special:Contributions/Bakhit|{{formatnum:164}}]] || {{Permissions|Bakhit}} |- | 44 || [[User:Melek jurnalist|<span style="color:gray">Melek jurnalist</span>]] || [[Special:Contributions/Melek jurnalist|{{formatnum:155}}]] || {{Permissions|Melek jurnalist}} |- | 45 || [[User:DARIO SEVERI|<span style="color:gray">DARIO SEVERI</span>]] || [[Special:Contributions/DARIO SEVERI|{{formatnum:148}}]] || {{Permissions|DARIO SEVERI}} |- | 46 || [[User:Jannazarova Sh|<span style="color:gray">Jannazarova Sh</span>]] || [[Special:Contributions/Jannazarova Sh|{{formatnum:136}}]] || {{Permissions|Jannazarova Sh}} |- | 47 || [[User:Jámiy|<span style="color:gray">Jámiy</span>]] || [[Special:Contributions/Jámiy|{{formatnum:133}}]] || {{Permissions|Jámiy}} |- | 48 || [[User:İmmortalance|<span style="color:gray">İmmortalance</span>]] || [[Special:Contributions/İmmortalance|{{formatnum:131}}]] || {{Permissions|İmmortalance}} |- | 49 || [[User:Romaine|<span style="color:gray">Romaine</span>]] || [[Special:Contributions/Romaine|{{formatnum:128}}]] || {{Permissions|Romaine}} |- | 50 || [[User:Kagansky|<span style="color:gray">Kagansky</span>]] || [[Special:Contributions/Kagansky|{{formatnum:124}}]] || {{Permissions|Kagansky}} {{/end}} c7b7b7netq8p9e6i7aw995od0npw1q1 0 25268 266011 214728 2026-08-15T18:37:30Z Bekan88 11311 266011 wikitext text/x-wiki '''Google Docs redaktorları''' — bul [[Google]] kompaniyasınıń óziniń Google Drive xızmeti ishinde usınatuǵın vebke-tiykarlanǵan ónimdarlıq ofis paketi bolıp esaplanadı. Paketke tómendegiler kiredi: * [[Google Docs]] (tekst processorı) * [[Google Sheets]] (elektron keste) * [[Google Slides]] (prezentaciya programmalıq támiynatı) * [[Google Drawings]] (vektorlı súwretlew programması) * [[Google Forms]] (onlayn formalar, viktorinalar hám sorawnamalar) * [[Google Sites]] (grafikalıq veb-sayt redaktorı) * [[Google Keep]] (esletpe jazıw qosımshası)<ref>{{Web deregi | url = https://www.google.com/docs/about/| bet = Google Docs: Free Online Documents for Personal Use| jumıs = www.google.com| qaralǵan sáne = 2020-jıl 13-oktyabr }}</ref> * Google Vids (JI video redaktorı; házirgi waqıtta beta-testlewde) Burın bul paketke Google Fusion Tables ta kirgen, biraq ol 2019-jılı toqtatıldı<ref>{{Web deregi | url = https://support.google.com/fusiontables/answer/9185417?hl=en| bet = Notice: Google Fusion Tables Turndown - Fusion Tables Help| jumıs = support.google.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 13-mart }}</ref>. Google Docs redaktorları paketi jeke [[Google Akkaunt|Google akkauntları]] bar paydalanıwshılar ushın biypul qoljetimli: [[veb-qosımsha]], [[Android]] hám [[iOS]] ushın mobil qosımshalar toplamı hám Google kompaniyasınıń [[ChromeOS]] ushın stol ústi qosımshası arqalı. Ol sonday-aq Google Workspace xızmetinnen paydalanatuǵın korporativ klientlerge hám bilimlendiriw mákemelerindegi jeke adamlarǵa Workspace for Education arqalı usınıladı. == Qoljetimliligi == Google Docs redaktorları paketi jeke [[Google Akkaunt|Google akkauntları]] bar paydalanıwshılar ushın biypul. Ol sonday-aq Google kompaniyasınıń bizneske baǵdarlanǵan xızmeti, Google Workspace-tiń bir bólimi sıpatında usınıladı<ref>{{Web deregi | url = https://gsuite.google.com/pricing.html| bet = G Suite - Choose a Plan| qaralǵan sáne = 2016-jıl 30-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://cloud.google.com/blog/products/workspace/introducing-google-workspace/| bet = Announcing Google Workspace, everything you need to get it done, in one location| jumıs = Google Cloud Blog}}</ref>. == Báseki == Bul paket tiykarınan [[Microsoft Office]] hám [[iWork]] programmalıq támiynat paketleri menen básekilesedi<ref>{{Web deregi | url = https://www.t3.com/news/google-vs-microsoft-vs-apple-battle-of-the-online-office-suites| bet = Google Docs vs Microsoft Office Online vs Apple iWork for iCloud: battle of the online office suites| avtor = Nield 2017-06-26T08:40:23.176Z| at = David| til = en| jumıs = T3| qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-oktyabr }}</ref>. Ol 2006-jılı shólkemlestirilgennen baslap real waqıt rejiminde birge islep redaktorlawǵa múmkinshilik berdi, al Microsoft Office bul imkaniyattı 2013-jılı engizdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2015/5/4/8547433/microsoft-office-2016-real-time-co-authoring-features| bet = Microsoft brings real-time collaborative editing to Office 2016| avtor = Warren| at = Tom| sáne = 2015-jıl 4-may | til = en| jumıs = The Verge| qaralǵan sáne = 2020-jıl 6-oktyabr }}</ref>. Paket .docx, .xlsx hám .pptx sıyaqlı [[Microsoft Office]] fayl formatlarındaǵı fayllardı asha aladı hám saqlay aladı. Microsoft Office ónimdarlıq qosımshalar paketi bolıp esaplanadı, al Google Docs redaktorları paketi bolsa jeke Google akkauntları bar paydalanıwshılar ushın biypul. Ol sonday-aq Googledıń bizneske baǵdarlanǵan Google Workspace xızmetiniń bir bólimi sıpatında da usınıladı. Bul xızmet 2020-jıldıń oktyabr ayına shekem G Suite degen at penen júrgizilgen bolıp, ol qosımsha funkciyalardı ashatuǵın aylıq jazılıw xızmeti bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://workspace.google.com/intl/de/pricing.html| bet = Google Workspace (ehemals G Suite): Preismodelle| til = de| qaralǵan sáne = 2021-jıl 25-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://cloud.google.com/blog/products/workspace/introducing-google-workspace/| bet = Announcing Google Workspace, everything you need to get it done, in one location| jumıs = Google Cloud Blog}}</ref>. iWork funkciyalar hám real waqıt rejiminde birge islesiw boyınsha Google Docs redaktorları menen básekilesedi, biraq tiykarınan macOS hám iOS sıyaqlı Apple platformalarında qollanıladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Google xızmetleri]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 5v5uvgtfhp6813g1tgwf5borm1uzkqd 0 25364 266006 230371 2026-08-15T18:29:06Z Bekan88 11311 266006 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vcard" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em" ! colspan="2" class="fn org" style="text-align: center; font-size: 125%; font-weight: bold; background-color: #E6E6FA"|Google Search |- | colspan="2" style="text-align: center"|[[Fayl:Google_Favicon_2025.svg|150px]]<br/>2025-jıldıń may ayınan baslap jańa [[Google logotibi]] |- | colspan="2" style="text-align: center"|[[Fayl:Google Search screenshot in 2026 (EN).png|250px]]<br/>2025-jıldıń 24-may sánesindegi Google Search kompyuter kórinisi |- ! Sayt túri | Veb-izlew sisteması |- ! Tiller | 149 til |- ! Iyesi | [[Google]] |- ! Tabıs deregi | [[Google Ads]] |- ! URL | google.com |- ! IPv6 qollaw | Awa |- ! Kommerciyalıq | Awa |- ! Dizimnen ótiw | Minnetli emes |- ! Iske qosılǵan waqtı | * 1995; (dáslepki prototip) * 1997; (sońǵı iske qosılıwı) |- ! Házirgi statusı | Onlayn |- ! [[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tili]] | * [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] * [[C (programmalastırıw tili)|C]] * [[C++]] |} '''Google Search''' (sonday-aq ápiwayı túrde '''Google''' yaki '''Google.com''' retinde de belgili) — bul [[Google]] tárepinen basqarılatuǵın izlew sisteması. Ol paydalanıwshılarǵa gilt sózlerdi yaki sóz dizbeklerin kirgiziw arqalı [[World Wide Web|internetten]] informaciya izlewge múmkinshilik beredi. Google Search [[Veb-sayt|veb-saytlardı]] izlew sorawınıń sáykesligine qarap analizlew hám dárejelew ushın [[Algoritm|algoritmlerden]] paydalanadı. Ol dúnya júzi boyınsha eń keń tarqalǵan izlew sisteması bolıp esaplanadı. Google izlew dúnyadaǵı eń kóp kiriletuǵın veb-sayt. 2025-jılǵa kelip, Google izlew dúnya júzilik izlew sistemaları bazarınıń 90% úlesine iye<ref>{{Web deregi | url = https://gs.statcounter.com/search-engine-market-share| bet = Search Engine Market Share Worldwide| til = en| jumıs = StatCounter Global Stats| qaralǵan sáne = 2025-jıl 8-aprel }}</ref>. Similarweb usınǵan maǵlıwmatlarǵa sáykes, Googledıń aylıq dúnya júzilik trafiginiń shama menen 24.84% [[Amerika Qurama Shtatları|AQSHtan]], 5.51% [[Hindstan|Hindstannan]], 4.7% [[Braziliya|Braziliyadan]], 3.78% [[Ullı Britaniya|Ullı Britaniyadan]] hám 5.28% [[Yaponiya|Yaponiyadan]] keledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.similarweb.com/website/google.com/#geography| bet = google.com| jumıs = similarweb.com}}</ref>. Google qaytaratuǵın izlew nátiyjeleriniń tártibinıń bir bólimi «PageRank» dep atalatuǵın basımlıq dárejesi sistemasına tiykarlanǵan. Google izlew sonday-aq belgilerden paydalanıp, belgili bir izlew háreketin kirgiziw, shıǵarıp taslaw, anıqlaw yaki talap etiw ushın kóplegen sáykes izlew variantların usınadı hám ushıwlar statusı hám posılkalardı baqlaw, hawa rayı boljawları, valyuta, ólshem birlikleri hám waqıt ózgertiwleri, sóz mánileri hám taǵı basqa da arnawlı interaktiv tájiriybelerdi usınadı. Google izlewdiń tiykarǵı maqseti - súwretler yaki maǵlıwmatlar bazasında saqlanǵan maǵlıwmatlardan ayırmashılıǵı, veb-serverler tárepinen usınılǵan ashıq qoljetimli hújjetlerden tekst izlew bolıp tabıladı. Ol dáslep 1996-jılı Larri Peydj, Sergey Brin hám Skott Xassan tárepinen islep shıǵılǵan<ref name="vanityfair">{{Web deregi | url = https://www.vanityfair.com/news/2018/07/valley-of-genius-excerpt-google| bet = Brin, Page, and Mayer on the Accidental Birth of the Company that Changed Everything| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190704184309/https://www.vanityfair.com/news/2018/07/valley-of-genius-excerpt-google| arxivsáne = 2019-jıl 4-iyul | avtor = Fisher| at = Adam| sáne = 2018-jıl 10-iyul | jumıs = [[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 23-avgust }}</ref><ref>{{Jurnal deregi |last=McHugh |first=Josh | sáne =January 1, 2003 |title=Google vs. Evil |url=https://www.wired.com/2003/01/google-10/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=August 24, 2019}}</ref>. Izlew sisteması sonday-aq Syuzan Voycickiydiń Menlo-Parktegi úyiniń garajında ornatılǵan edi. 2011-jılı Google terilgen emes, al aytılǵan sózlerdi izlew ushın «Google Dawıslı Izlew» xızmetin engizdi. 2012-jılı Google Knowledge Graph dep atalǵan semantikalıq izlew funkciyasın engizdi. Izlew sózleriniń jiyiligin analizlew ekonomikalıq, sociallıq hám densawlıq tendenciyaların kórsetiwi múmkin<ref name="Pulse">{{Cite book|last=Hubbard|first=Douglas|title=Pulse: The New Science of Harnessing Internet Buzz to Track Threats and Opportunities|publisher=John Wiley & Sons|year=2011}}</ref>. Googleda izlew sózleriniń qollanılıw jiyiligi haqqındaǵı maǵlıwmatlardı Google Trends arqalı ashıq túrde soraw múmkin hám olardıń [[gripp]] epidemiyaları hám jumıssızlıq dárejeleri menen baylanıslı ekenligi kórsetilgen, sonday-aq bul maǵlıwmatlar dástúriy esabat beriw usılları hám sorawnamalarǵa qaraǵanda tezirek informaciya beredi. 2016-jıldıń ortasınan baslap, Googledıń izlew sisteması [[Tereń oqıtıw|tereń neyron tarmaqlarına]] súyene basladı<ref>{{Jurnal deregi |title=Soon We Won't Program Computers. We'll Train Them Like Dogs |url=https://www.wired.com/2016/05/the-end-of-code/ |magazine=Wired |access-date=May 30, 2018}}</ref>. 2024-jıldıń avgust ayında, AQSHtıń Virginiya shtatındaǵı sudya Google kompaniyasınıń Internet izlew hám izlew reklaması boyınsha nızamsız monopoliyaǵa iye ekenligin anıqladı<ref>{{Cite news|last1=Barakat|first1=Matthew|last2=Liedtke|first2=Michale|date=August 5, 2024|title=Google illegally maintains monopoly over internet search, judge rules|url=https://apnews.com/article/google-antitrust-search-engine-verdict-apple-319a61f20fb11510097845a30abaefd8|accessdate=August 6, 2024|publisher=Associated Press}}</ref><ref name="The Economist">{{Cite news|title=A court says Google is a monopolist. Now what?|url=https://www.economist.com/business/2024/08/06/a-court-says-google-is-a-monopolist-now-what|accessdate=2024-11-18}}</ref>. Sud Google kompaniyasınıń óziniń názerde tutılǵan izlew sisteması etip belgilew ushın telefon óndiriwshilerge hám brauzer baǵdarlamashılarına úlken muǵdarda aqsha tólew arqalı bazardaǵı ústemligin saqlap qalǵanın anıqladı. 2025-jıldıń aprel ayında, Ádillik ministrligi tárepinen talap etilgen qaysı sharalardıń Googledıń nızamsız monopoliyasın saplastırıw ushın qollanılatuǵının anıqlaw boyınsha sud processi baslandı, bul sharalarǵa kompaniyanı bóliw hám onıń óz maǵlıwmatların jasalma intellekt tarawında ústemlikti qolǵa alıw ushın paydalanıwdı aldın alıw kiredi<ref>{{Cite news|last1=Montoya|first1=Karina|title=DOJ Sets Record Straight of What's Needed to Dismantle Google's Search Monopoly|url=https://www.techpolicy.press/doj-sets-record-straight-of-whats-needed-to-dismantle-googles-search-monopoly/|accessdate=2025-04-24|publisher=Tech Policy Press|date=2025-03-13}}</ref>. == Izlewdi indekslew == Google [[Veb-bet|veb-betlerden]] júzlegen terabayt informaciyanı indeksleydi<ref name="Seeker indexing">{{Web deregi | url = https://www.seeker.com/how-much-of-the-internet-is-hidden-1792697912.html| bet = How Much of the Internet Is Hidden?| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210015629/https://www.seeker.com/how-much-of-the-internet-is-hidden-1792697912.html| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | avtor = Dominguez| at = Trace| sáne = 2015-jıl 2-sentyabr | jumıs = [[Seeker (media company)|Seeker]]| baspaxana = [[Group Nine Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr }}</ref>. 2024-jılǵa shekem<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2024/2/2/24058985/google-search-cache-feature-discontinued| bet = Google Search's cache links are officially being retired| sáne = 2024-jıl 2-fevral | jumıs = [[The Verge]]}}</ref>, Google sonday-aq kompyuter paydalanıwshılarına izlew nátiyjeleriniń keshlengen nusqalarına siltemeler berip kelgen, bul nusqalar izlew sisteması tárepinen soraw etilgen [[Veb-sayt|veb-sayttıń]] eń sońǵı indekslewinen payda bolǵan<ref>{{Web deregi | url = https://support.google.com/websearch/answer/1687222| bet = View web pages cached in Google Search Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171218164019/https://support.google.com/websearch/answer/1687222| arxivsáne = 2017-jıl 18-dekabr | jumıs = Google Search Help| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr }}</ref>.Bunnan tısqarı, Google bazı bir fayl túrlerin de indeksleydi, bul paydalanıwshılarǵa PDF, [[Microsoft Word|Word]] hújjetleri, [[Microsoft Excel|Excel]] kesteleri, [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]] prezentaciyaları, ayırım Flash multimedia mazmunı hám ápiwayı tekst faylların kórsete aladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.lifewire.com/use-google-to-find-open-files-3482196| bet = How to Use Google to Find and Open Files Online| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210015614/https://www.lifewire.com/use-google-to-find-open-files-3482196| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | avtor = Boswell| at = Wendy| sáne = 2017-jıl 1-noyabr | jumıs = [[Lifewire]]| baspaxana = [[Dotdash]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr }}</ref>. Paydalanıwshılar sonday-aq izlew nátiyjelerinde ashıq hám pornografiyalıq mazmunnıń payda bolıwın aldın alıwǵa baǵdarlanǵan filtrlew texnologiyası «SafeSearch» ti iske túsire aladı<ref>{{Web deregi | url = https://support.google.com/websearch/answer/510| bet = Block explicit results on Google using SafeSearch| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180406005408/https://support.google.com/websearch/answer/510| arxivsáne = 2018-jıl 6-aprel | jumıs = Google Search Help| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr }}</ref>. Google izlewiniń úlken indeksine qaramastan, derekler ulıwma Google tek pútkil Internettiń 5% ten kemin indeksleytuǵının, al qalǵan bólegi onıń izlew qurallarınıń járdeminde kiriw múmkin bolmaǵan tereń torǵa tiyisli ekenin boljaydı<ref>{{Web deregi | url = http://www.tennessean.com/story/money/tech/2014/05/02/jj-rosen-popular-search-engines-skim-surface/8636081/| bet = The Internet you can't Google| avtor = Rosen| at = JJ| sáne = 2014-jıl 3-may | jumıs = [[The Tennessean]]| baspaxana = [[Gannett Company]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr }}</ref><ref>{{Cite journal|last=Sherman|first=Chris| sáne =May 22, 2008|title=The Invisible Web: Uncovering Sources Search Engines Can't See|publisher=[[University of Illinois at Urbana–Champaign]]}}</ref>. 2012-jılı Google kóshirmelikte ayıplanǵan saytlardıń dárejesin tómenletiw ushın óziniń izlew indekslew quralların ózgertti<ref>{{Jurnal deregi |last=Albanesius |first=Chloe |date=August 10, 2012 |title=Google to Demote Sites With 'High Number' of Copyright Complaints |url=http://uk.pcmag.com/search-products/61328/news/google-to-demote-sites-with-high-number-of-copyright-complai |magazine=[[PC Magazine]] |publisher=[[Ziff Davis]] |access-date=December 9, 2017}}</ref>. 2016-jıldıń oktyabr ayında Google kompaniyasınıń veb-master trendlerin analizlewshi Geri Illes izlew sistemasınıń mobil qurılmalar ushın arnalǵan ayırım, tiykarǵı veb-indeksti dúzetuǵının, al kompyuterler ushın ekinshi dárejeli, onsha jańalanbaytuǵın indeks bolatuǵının járiyaladı. Bul ózgeris mobil qollanıwdıń turaqlı ósiwine hám veb-baǵdarlamashılardı óz veb-saytlarınıń mobil qurılmalarǵa ılayıqlı nusqasın islep shıǵıwǵa túrtki bolıwǵa juwap boldı<ref>{{Web deregi | url = http://nordic.businessinsider.com/google-changing-index-splitting-into-desktop-and-mobile-2016-10| bet = Google is splitting its search index to target 'stripped down' mobile websites| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171209204115/http://nordic.businessinsider.com/google-changing-index-splitting-into-desktop-and-mobile-2016-10| arxivsáne = 2017-jıl 9-dekabr | avtor = Roberts| at = Hannah| sáne = 2016-jıl 27-oktyabr | jumıs = [[Business Insider]]| baspaxana = [[Axel Springer SE]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr }}</ref>. 2017-jıldıń dekabr ayında Google bul ózgeristi engiziwdi basladı, bul waqıtqa kelip kóplegen veb-saytlar ushın bunı álleqashan ámelge asırǵan edi<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2017/12/20/googles-mobile-first-search-index-has-rolled-out-to-a-handful-of-sites/| bet = Google's mobile-first search index has rolled out to a handful of sites| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171220160026/https://techcrunch.com/2017/12/20/googles-mobile-first-search-index-has-rolled-out-to-a-handful-of-sites/| arxivsáne = 2017-jıl 20-dekabr | avtor = Perez| at = Sarah| sáne = 2017-jıl 20-dekabr | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[Oath Inc.]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 21-dekabr }}</ref>. === «Caffeine» izlew arxitekturasın jańalaw === 2009-jıldıń avgust ayında Google veb-baǵdarlamashılardı «Caffeine» dep atalǵan jańa izlew arxitekturasın sınap kóriwge hám óz pikirlerin bildiriwge shaqırdı. Jańa arxitektura paydalanıwshı interfeysinde kózge túsken ózgerisler bermedi, biraq tezlikti ádewir arttırdı hám jańa «ishki» indekslew infrastrukturasın qostı. Bul qádem ayırım ortalıqlarda [[Microsoft]] kompaniyasınıń jaqında óziniń izlew xızmetiniń jańalanǵan nusqasın Bing degen at penen shıǵarıwına, sonday-aq «esaplaw bilimine» tiykarlanǵan Wolfram Alpha jańa izlew sistemasınıń iske qosılıwına juwap retinde qabıl etildi<ref>{{Web deregi | url = https://searchengineland.com/caffeine-googles-new-search-index-23823| bet = Google Caffeine: Google's New Search Engine Index| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210071617/https://searchengineland.com/caffeine-googles-new-search-index-23823| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | avtor = Fox| at = Vanessa| sáne = 2009-jıl 10-avgust | jumıs = [[Search Engine Land]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr }}</ref>. Google 2010-jıldıń 8-iyun kúni «Caffeine» joybarınıń tamamlanǵanın járiyalap, indeksin turaqlı jańalawdıń arqasında nátiyjelerdiń 50% ge jańaraq bolǵanın málimledi<ref>{{Web deregi | url = https://searchengineland.com/googles-new-indexing-infrastructure-caffeine-now-live-43891| bet = Google's New Indexing Infrastructure "Caffeine" Now Live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210071639/https://searchengineland.com/googles-new-indexing-infrastructure-caffeine-now-live-43891| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | avtor = Fox| at = Vanessa| sáne = 2010-jıl 8-iyun | jumıs = [[Search Engine Land]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr }}</ref>. «Caffeine» menen birge Google óziniń artqı táreptegi indekslew sistemasın MapReduce-ten kompaniyanıń bólistirilgen maǵlıwmatlar bazası platforması [[Bigtable]]-ge kóshirdi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2010/09/09/google_caffeine_explained| bet = Google search index splits with MapReduce| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210020001/https://www.theregister.co.uk/2010/09/09/google_caffeine_explained| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | avtor = Metz| at = Cade| sáne = 2010-jıl 9-sentyabr | jumıs = [[The Register]]| baspaxana = Situation Publishing| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.co.uk/2009/08/14/google_caffeine_truth/| bet = Google Caffeine: What it really is| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171223224328/http://www.theregister.co.uk/2009/08/14/google_caffeine_truth| arxivsáne = 2017-jıl 23-dekabr | avtor = Metz| at = Cade| sáne = 2009-jıl 14-avgust | jumıs = [[The Register]]| baspaxana = Situation Publishing| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr }}</ref>. === «Medic» izlew algoritmin jańalaw === 2018-jıldıń avgust ayında Google kompaniyasınan Danny Sullivan keń kólemli tiykarǵı algoritm jańalanıwın járiyaladı. Search Engine Watch hám Search Engine Land sıyaqlı taraw jetekshileri tárepinen júrgizilgen házirgi analizge muwapıq, bul jańalanıw paydalanıwshıǵa qolaysız hám jaqsı tájiriybe usınbaytuǵın medicinalıq hám densawlıqqa baylanıslı veb-saytlardı tómenletiwge baǵdarlanǵan edi. Usı sebepli taraw qánigeleri onı «Medic» dep atadı<ref>{{Web deregi | url = https://searchengineland.com/googles-august-first-core-algorithm-update-who-did-it-impact-and-how-much-303538| bet = Google's Aug. 1 core algorithm update: Who did it impact, and how much| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180823174248/https://searchengineland.com/googles-august-first-core-algorithm-update-who-did-it-impact-and-how-much-303538| arxivsáne = 2018-jıl 23-avgust | avtor = Schwartz| at = Barry| sáne = 2018-jıl 9-avgust | jumıs = [[Search Engine Land]]| qaralǵan sáne = 2018-jıl 23-avgust }}</ref>. Google YMYL (Your Money or Your Life - Siziń aqshańız yamasa ómirińiz) betleri ushın júdá joqarı standartlardı belgileydi. Bunıń sebebi, nadurıs informaciya paydalanıwshılarǵa finanslıq, fizikalıq yamasa emocionallıq tásir etiwi múmkin. Sonlıqtan, bul jańalanıw ásirese tómen sapalı mazmunǵa hám jalǵan maǵlıwmatlarǵa iye YMYL betlerin kózlewge aldı. Nátiyjede, algoritm basqalarǵa qaraǵanda densawlıq hám medicinaǵa baylanıslı veb-saytlarǵa kóbirek baǵdarlandı. Degen menen, basqa tarawlardaǵı kóplegen veb-saytlar da unamsız tásirge ushıradı<ref>{{Web deregi | url = https://www.seroundtable.com/google-medic-update-26177.html| bet = Google Medic Update: Google's Core Search Update Had Big Impact On Health/Medical Sites| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190321033704/https://www.seroundtable.com/google-medic-update-26177.html| arxivsáne = 2019-jıl 21-mart | sáne = 2018-jıl 8-avgust | jumıs = seroundtable.com| qaralǵan sáne = 2019-jıl 11-mart }}</ref>. == Izlew nátiyjeleri == === Nátiyjelerdi reytinglew === 2012-jılǵa kelip, ol kúnine 3.5 milliardtan aslam izlewdi qayta islegen<ref>{{Web deregi | url = http://www.internetlivestats.com/google-search-statistics/| bet = Google Search Statistics - Internet Live Stats| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150204095944/http://www.internetlivestats.com/google-search-statistics/| arxivsáne = 2015-jıl 4-fevral | til = en| jumıs = www.internetlivestats.com| qaralǵan sáne = 2021-jıl 9-aprel }}</ref>. 2013-jılı Evropa Komissiyası Google Search tutınıwshılardıń mútájlikleri ushın eń jaqsı nátiyje ornına Google kompaniyasınıń óz ónimlerine artıqmashılıq bergenin anıqladı<ref>{{Web deregi | url = http://www.ft.com/intl/cms/s/0/c308b656-a124-11e2-bae1-00144feabdc0.html| bet = Google favours 'in-house' search results| arxivurl = https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/intl/cms/s/0/c308b656-a124-11e2-bae1-00144feabdc0.html| arxivsáne = 2022-jıl 10-dekabr | avtor = Barker| at = Alex| sáne = 2013-jıl 9-aprel | jumıs = Financial Times| qaralǵan sáne = 2014-jıl 26-yanvar }}</ref>. 2015-jıldıń fevral ayında Google mobil izlew [[Algoritm|algoritmine]] úlken ózgeris kirgizip, basqa [[Veb-sayt|veb-saytlarǵa]] qaraǵanda mobil qolaylı saytlarǵa artıqmashılıq beriwdi járiyaladı. Google izlewleriniń shama menen 60 procenti mobil telefonlardan keledi. Google paydalanıwshılardıń joqarı sapalı veb-saytlarǵa kiriw múmkinshiligine iye bolıwın qáleydi. Mobil qolaylı interfeyske iye emes veb-saytlar tómenirek reytingke iye boladı hám bul jańalanıwdıń reytinglerde úlken ózgerislerge alıp keliwi kútilmekte. Óz veb-saytların sáykes túrde jańalamaǵan biznesler ádettegi veb-sayt trafiginiń tómenlewin kóriwi múmkin<ref>{{Web deregi | url = http://www.businessinsider.com/google-mobilegeddon-2015-4| bet = Google is making a giant change this week that could crush millions of small businesses| arxivurl = https://web.archive.org/web/20161007045504/http://www.businessinsider.com/google-mobilegeddon-2015-4| arxivsáne = 2016-jıl 7-oktyabr | avtor = D'Onfro| at = Jillian| sáne = 2015-jıl 19-aprel | jumıs = Business Insider| qaralǵan sáne = 2016-jıl 5-noyabr }}</ref>. === PageRank === Googledıń kóteriliwi kóbinese PageRank dep atalatuǵın patentlengen [[Algoritm|algoritmge]] baylanıslı boldı, ol berilgen izlew sóz dizbegine sáykes keletuǵın veb-betterdi reytinglewge járdem beredi. Google Stanford izertlew joybarı bolǵan waqıtta, ol BackRub dep atalǵan edi, sebebi texnologiya sayttıń áhmiyetliligin anıqlaw ushın keri baylanıslardı tekseredi. Bir waqıtları Googleǵa qaraǵanda kóbirek keń tarqalǵan kóplegen izlew sistemaları tárepinen qollanılǵan, izlew nátiyjelerin reytinglew ushın gilt sózlerge tiykarlanǵan basqa usıllar bette izlew terminleriniń qansha ret ushırasatuǵının yamasa hárbir nátiyjeli bette izlew terminleriniń qanshelli kúshli baylanısqanın tekseretuǵın edi. Bunıń ornına PageRank algoritmi adamlar tárepinen jaratılǵan baylanıslardı analizlep, kóplegen áhmiyetli betterden baylanısqan veb-better de áhmiyetli dep esaplaydı. Algoritm betler ushın rekursiv ball esaplaydı, olarǵa sіlteme bergen basqa betlerdiń salmaqlı jıyındısına tiykarlanıp. PageRanktiń áhmiyetlilik haqqındaǵı adamlardıń túsinikleri menen jaqsı baylanısqan dep esaplanadı. PageRankke qosımsha túrde, Google jıllar dawamında nátiyje betlerin reytinglew ushın kóplegen basqa qupıya kriteriylerdi qostı. Bul 250 den aslam hár qıylı kórsetkishlerden turatuǵını xabar etiledi<ref>{{Web deregi | url = https://www.google.com/corporate/tech.html| bet = Corporate Information: Technology Overview| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100210175913/http://www.google.com/corporate/tech.html| arxivsáne = 2010-jıl 10-fevral | qaralǵan sáne = 2009-jıl 15-noyabr }}</ref><ref>{{Jurnal deregi |last=Levy |first=Steven | sáne =February 22, 2010 |title=Exclusive: How Google's Algorithm Rules the Web |url=https://www.wired.com/magazine/2010/02/ff_google_algorithm/ |magazine=Wired |publisher=Wired.com |volume=17 |issue=12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110416062117/http://www.wired.com/magazine/2010/02/ff_google_algorithm/ |archive-date=April 16, 2011}}</ref>, olardıń anıq maǵlıwmatları aldawshılar tárepinen jaratılǵan qıyınshılıqlardan saqlanıw hám Googledıń dúnya júzi boyınsha básekilesleri ústinen artıqmashılıǵın saqlap qalıwı ushın qupıya saqlanadı. PageRank 1996-jılı Robin Li tárepinen RankDex ushın islep shıǵılǵan uqsas bet-reyting hám sayt-bahalaw algoritminen tásir alǵan. Larri Peydjdiń 1998-jılı patentlegen PageRank-i Lidiń burınǵı patentine silteme kirgizedi. Keyinirek, Li 2000-jılı Qıtay izlew sisteması Baidudı dúzdi<ref>{{Web deregi | url = https://patents.google.com/patent/US6285999| bet = Method for node ranking in a linked database| arxivurl = https://web.archive.org/web/20151015185034/http://www.google.com/patents/US6285999| arxivsáne = 2015-jıl 15-oktyabr | baspaxana = Google Patents| qaralǵan sáne = 2015-jıl 19-oktyabr }}</ref>. Googledıń Izlew algoritminiń keleshektegi baǵdarınıń potencial belgisi sıpatında, Googledıń sol waqıttaǵı bas atqarıwshı direktorı Erik Shmidt 2007-jılı Financial Times penen bolǵan intervyusinde bılay dedi: «Maqset - Google paydalanıwshılarına 'Erteń ne islewim kerek?' hám 'Qanday jumıstı alıwım kerek?' sıyaqlı sorawlardı beriw múmkinshiligin jaratıw». Shmidt bunı 2010-jılı The Wall Street Journal menen bolǵan sáwbetinde tastıyıqladı: «Menińshe, kópshilik adamlar Googledıń ózleriniń sorawlarına juwap beriwin qálemeydi, olar Googledıń ózlerine bunnan keyin ne islew kerekligin aytıwın qáleydi». === Google optimizaciyası === Google eń keń tarqalǵan izlew sisteması bolǵanlıqtan, kóplegen veb-baǵdarlamashılar óz veb-saytlarınıń Google reytinglerine tásir etiwge háreket etedi. Google hám basqa izlew sistemalarında saytlardıń reytingin joqarılatıwǵa járdem beriwshi konsultantlar industriyası payda boldı. Izlew sistemasın optimizaciyalaw dep atalatuǵın bul taraw, izlew sisteması nátiyjelerindegi nusqalardı anıqlawǵa hám soń klientlerdiń saytlarına kóbirek izlewshilerdi tartıw ushın reytingti jaqsılaw metodologiyasın islep shıǵıwǵa háreket etedi. Izlew sistemasın optimizaciyalaw «bette» faktorlardı (máselen, tiykarǵı tekst, titul elementleri, H1 atama elementleri hám súwret alt atribut mánisleri) hám Betten tıs optimizaciya faktorların (máselen, baylanıs teksti hám PageRank) óz ishine aladı. Ulıwma ideya - maqsetli gilt sózlerdi hár qıylı jerlerde «bette», ásirese titul elementinde hám tiykarǵı tekstte (esap: bettiń joqarısında bolsa, gilt sózdiń kózge túsiwi hám sonlıqtan reytingi joqarı boladı dep boljanadı) qosıw arqalı Googledıń relevantlıq algoritmine tásir etiw bolıp tabıladı.  Biraq, gilt sózdiń júdá kóp qollanılıwı bettiń Googledıń spamdı tekseriw algoritmleri ushın gúmanlı kóriniwine alıp keledi. Google nızamlı optimizaciya konsultantlarınan paydalanǵanda óz reytinglerin kóteriwdi qáleytuǵın veb-sayt iyeleri ushın kórsetpeler járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.google.com/webmasters/guidelines.html| bet = Google Webmaster Guidelines| arxivurl = https://web.archive.org/web/20090109073316/http://www.google.com./webmasters/guidelines.html| arxivsáne = 2009-jıl 9-yanvar | qaralǵan sáne = 2009-jıl 15-noyabr }}</ref>. Gipoteza qoyılǵan hám ol tuwralı kóplegen shaǵımlar bolǵan bir kompaniyanıń iyesiniń pikiri boyınsha, jaǵımsız reklama, mısalı, kóplegen tutınıwshı shaǵımları, Google izlewinde bet reytingin jaqsı pikirler sıyaqlı joqarılatıwǵa xızmet etiwi múmkin. The New York Times maqalasında kóterilgen ayrıqsha másele, ol DecorMyEyes kompaniyasına baylanıslı edi, kóp ótpey Google algoritmindegi jasırın dúzetiw arqalı sheshildi. Googledıń aytıwınsha, joqarı reytingke alıp kelgen nárse DecorMyEyes haqqında jiyi járiyalanǵan tutınıwshı shaǵımları emes, al kompaniyaǵa qarsı huqıqıy háreketler sıyaqlı oǵan tásir etken waqıyalar haqqında jańalıqlar veb-saytlarındaǵı maǵlıwmatlar edi. Google Search Console qaytalanatuǵın yamasa avtorlıq huqıq mazmunın paydalanatuǵın veb-saytlardı tekseriwge járdem beredi<ref>{{Web deregi | url = http://googleblog.blogspot.com/2010/12/being-bad-to-your-customers-is-bad-for.html| bet = Blogspot.com| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121019115129/http://googleblog.blogspot.com/2010/12/being-bad-to-your-customers-is-bad-for.html| arxivsáne = 2012-jıl 19-oktyabr | baspaxana = Googleblog.blogspot.com| qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-avgust }}</ref>. === «Hummingbird» izlew algoritmin jańalaw === 2013-jılı Google óziniń izlew algoritmin «Hummingbird» (Kolibri) menen ádewir jańaladı. Onıń atı kolibri qusınıń tezligi hám dálliginen kelip shıqqan<ref name="What it means for SEO">{{Web deregi | url = https://www.entrepreneur.com/article/229926| bet = What Google 'Hummingbird' Means for Your SEO Strategy| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220624221717/https://www.entrepreneur.com/article/229926| arxivsáne = 2022-jıl 24-iyun | avtor = Elran| at = Asher| sáne = 2013-jıl 15-noyabr | jumıs = [[Entrepreneur (magazine)|Entrepreneur]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-dekabr }}</ref>. Bul ózgeris 2013-jıldıń 26-sentyabrinde járiyalandı, biraq ol bir ay burın qollanıla baslaǵan edi<ref>{{Web deregi | url = https://searchengineland.com/google-hummingbird-172816| bet = FAQ: All About The New Google "Hummingbird" Algorithm| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181223110045/https://searchengineland.com/google-hummingbird-172816| arxivsáne = 2018-jıl 23-dekabr | avtor = Sullivan| at = Danny| sáne = 2013-jıl 26-sentyabr | jumıs = [[Search Engine Land]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-dekabr }}</ref>. «Hummingbird» ayırım gilt sózlerge qaraǵanda tábiyiy til sorawlarına, kontekst hám mániske kóbirek itibar beredi. Ol jáne de veb-sayttıń ayırım betlerindegi mazmundı tereńirek izertleydi hám paydalanıwshılardı tek veb-sayttıń bas betine emes, al eń qolaylı betke tikkeley jeteklew uqıplılıǵın jaqsıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.huffingtonpost.com/don-dodds/an-seo-guide-to-the-google_b_4104521.html| bet = An SEO Guide to the Google Hummingbird Update| arxivurl = https://web.archive.org/web/20160604072816/http://www.huffingtonpost.com/don-dodds/an-seo-guide-to-the-google_b_4104521.html| arxivsáne = 2016-jıl 4-iyun | avtor = Dodds| at = Don| sáne = 2013-jıl 16-dekabr | jumıs = [[HuffPost]]| baspaxana = [[Oath Inc.]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-dekabr }}</ref>. Bul jańalaw Google izlewinde jıllar dawamındaǵı eń áhmiyetli ózgeris boldı, «adam» izlew óz-ara tásirleri<ref>{{Web deregi | url = https://www.bbc.com/news/business-24292897| bet = Google unveils major upgrade to search algorithm| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220626025853/https://www.bbc.com/news/business-24292897| arxivsáne = 2022-jıl 26-iyun | avtor = Taylor| at = Richard| sáne = 2013-jıl 26-sentyabr | jumıs = [[BBC News]]| baspaxana = [[BBC]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-dekabr }}</ref> hám sóylesiw hám mániske ádewir kóbirek itibar qaratıldı. Solay etip, veb-baǵdarlamashılar hám jazıwshılar óz saytların májbúriy gilt sózler emes, al tábiyiy jazıw menen optimallastırıwǵa hám sayt ishindegi navigaciya ushın texnikalıq veb-islep shıǵıwdan nátiyjeli paydalanıwǵa shaqırıldı<ref>{{Web deregi | url = https://searchengineland.com/adapting-googles-2013-algorithm-shake-ups-navigate-win-todays-seo-188427| bet = A Complete Guide To The Essentials Of Post-Hummingbird SEO| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220628010329/https://searchengineland.com/adapting-googles-2013-algorithm-shake-ups-navigate-win-todays-seo-188427| arxivsáne = 2022-jıl 28-iyun | avtor = Marentis| at = Chris| sáne = 2014-jıl 11-aprel | jumıs = [[Search Engine Land]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-dekabr }}</ref>. === Izlew nátiyjeleriniń sapası === 2023-jılı, United States v. Google LLC (2020) antimonopoliya isiniń bir bólegi sıpatında ashıq etilgen Google ishki hújjetlerine tiykarlanıp, texnologiya jurnalistleri Google Searchtiń «shamadan tıs úlkeyip ketken hám shekten tıs monetizaciyalanǵan»<ref>{{Web deregi | url = https://www.theatlantic.com/technology/archive/2023/09/google-search-size-usefulness-decline/675409/| bet = The Tragedy of Google Search| avtor = Warzel| at = Charlie| sáne = 2023-jıl 22-sentyabr | jumıs = The Atlantic| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-noyabr }}</ref> ekenin hám izlew sorawlarınıń «semantikalıq sáykesligi» sapaǵa qaraǵanda reklama paydasın birinshi orınǵa qoyǵanın ayttı. Wired jurnalı Google shaǵım etkennen keyin Megan Greydiń maqalasın qaytarıp aldı, al avtor «Sudta aytılǵanınday, «Merkuriy joybarınıń maqseti kommerciyalıq sorawlardı kóbeytiw edi»» degen pikirin qaytaladı. 2024-jıldıń mart ayında Google óziniń tiykarǵı izlew algoritmine hám spamdı anıqlawǵa úlken jańalaw kirgizgenin járiyaladı, bul barlıq spam nátiyjeleriniń 40 procentin joq qılıwı kútilmekte<ref>{{Web deregi | url = https://searchengineland.com/google-released-massive-search-quality-improvements-with-march-2024-core-update-and-multiple-spam-updates-438144| bet = Google releasing massive search quality enhancements in March 2024 core update and multiple spam updates| avtor = Schwartz| at = Barry| sáne = 2024-jıl 5-mart | jumıs = Search Engine Land}}</ref>. 20-mart kúni spamǵa qarsı jańalawdıń tolıq engizilgeni tastıyıqlandı<ref>{{Web deregi | url = https://searchengineland.com/google-march-2024-spam-update-done-rolling-out-438505| bet = Google March 2024 spam update done rolling out| avtor = Schwartz| at = Barry| sáne = 2024-jıl 20-mart | jumıs = Search Engine Land}}</ref>. === Satıp alıw izlewi === 2024-jıldıń 10-sentyabr kúni Evropa Ádillik Sudı Google kompaniyasınıń óziniń satıp alıw izlew xızmetine artıqmashılıq bergeni nızamsız monopoliya ekenin anıqladı hám kompaniya 2,4 milliard evro tólewden qashıp qutıla almaytuǵının bildirdi. Evropa Ádillik Sudı Google kompaniyasınıń básekiles satıp alıw izlew xızmetlerine qatnasın «kemsitiwshi» hám Cifrlı bazarlar haqqındaǵı nızamdı buzıwshı dep atadı<ref name="europeanshopping">{{Cite news|url=https://www.politico.eu/article/google-loses-court-battle-over-first-eu-antitrust-fine/|title=Google loses EU court battle over €2.4B antitrust fine|first=Edith|last=Hancock|publisher=Politico| sáne =September 10, 2024|accessdate=September 10, 2024}}</ref>. == Interfeys == === Bet dúzilisi === Izlew betiniń joqarǵı bóliminde shama menen nátiyje sanı hám útirden keyingi eki belgi menen juwap beriw waqtı kórsetiledi. Izlew nátiyjelerinde hárbir nátiyje ushın bet atamaları hám URL mánzilleri, sáneler hám aldın ala kóriw tekst úzindisi payda boladı. Veb-izlew nátiyjeleri menen birge súwretler, jańalıqlar hám videolar bólimleri de payda bolıwı múmkin<ref>{{Web deregi | url = https://www.google.com/search?q=test| bet = test| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211005142245/https://www.google.com/search?q=test| arxivsáne = 2021-jıl 5-oktyabr | jumıs = Google Search| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-oktyabr }}</ref>. Aldın ala kóriw tekst úzindisiniń uzınlıǵı 2015 hám 2017-jıllarda sınalǵan<ref>{{Web deregi | url = http://www.thesempost.com/google-testing-huge-7-line-snippets-in-search-results/| bet = Google Testing Huge 7-Line Snippets in Search Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211017090307/http://www.thesempost.com/google-testing-huge-7-line-snippets-in-search-results/| arxivsáne = 2021-jıl 17-oktyabr | avtor = Slegg| at = Jennifer| sáne = 2015-jıl 2-noyabr | jumıs = The SEM Post| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-oktyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://searchengineland.com/google-officially-increases-length-snippets-search-results-287596| bet = Google officially increases length of snippets in search results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20211005144210/https://searchengineland.com/google-officially-increases-length-snippets-search-results-287596| arxivsáne = 2021-jıl 5-oktyabr | sáne = 2017-jıl 1-dekabr | til = en| jumıs = Search Engine Land| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-oktyabr }}</ref>. === Universal izlew === «Universal izlew» Google tárepinen 2007-jıldıń 16-may kúni hár túrli izlew túrleriniń nátiyjelerin bir jerge biriktiriw ideyası sıpatında iske qosıldı. Universal izlewden aldın, standart Google izlewi tek veb-saytlarǵa siltemelerden ibarat bolatuǵın edi. Biraq, universal izlew veb-saytlar, jańalıqlar, súwretler, kartalar, bloglar, videolar hám basqa da kóp dereklerdi óz ishine aladı, hám bulardıń hámmesi bir izlew nátiyjeleri betinde kórsetiledi<ref>{{Web deregi | url = https://venturebeat.com/2007/05/16/googles-move-to-universal-search/| bet = Google's move to "universal search"| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210071603/https://venturebeat.com/2007/05/16/googles-move-to-universal-search/| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | avtor = Marshall| at = Matt| sáne = 2007-jıl 16-may | jumıs = [[VentureBeat]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://searchengineland.com/google-20-google-universal-search-11232| bet = Google Launches "Universal Search" & Blended Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210071528/https://searchengineland.com/google-20-google-universal-search-11232| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | avtor = Sullivan| at = Danny| sáne = 2007-jıl 16-may | jumıs = [[Search Engine Land]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr }}</ref>. Sol waqıttaǵı izlew ónimleri hám paydalanıwshı tájiriybesi boyınsha vice-prezident Marissa Mayer universal izlewdiń maqsetin bılay súwretledi: «Biz dástúriy túrde hár qıylı izlew múlklerimizdi ayırıp turǵan diywallardı buzıwǵa hám úlken kólemdegi informaciyanı ápiwayı bir izlew nátiyjeleri toplamına biriktiriwge háreket etip atırmız»<ref>{{Web deregi | url = https://googleblog.blogspot.no/2007/05/universal-search-best-answer-is-still.html| bet = Universal search: The best answer is still the best answer| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210071719/https://googleblog.blogspot.no/2007/05/universal-search-best-answer-is-still.html| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | avtor = Mayer| avtorsilteme = Marissa Mayer| at = Marissa| sáne = 2007-jıl 16-may | jumıs = Official Google Blog| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr }}</ref>. 2017-jıldıń iyun ayında Google óziniń izlew nátiyjelerin jumıs orınları haqqındaǵı maǵlıwmatlardı qamtıw ushın keńeytti. Maǵlıwmatlar hár qıylı iri jumıs taxtalarınan jıynaladı hám kompaniya bas betlerin analizlew arqalı toplanadı. Dáslep tek inglis tilinde jumıs islegen bul funkciya hárbir paydalanıwshıǵa ılayıqlı jumıslardı tabıwdı ápiwayılastırıwdı maqset etedi<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2017/06/20/google-launches-its-ai-powered-jobs-search-engine/| bet = Google launches its AI-powered jobs search engine| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170621174144/https://techcrunch.com/2017/06/20/google-launches-its-ai-powered-jobs-search-engine/| arxivsáne = 2017-jıl 21-iyun | avtor = Lardinois| at = Frederic| sáne = 2017-jıl 20-iyun | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[AOL]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 22-iyun }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/google-for-jobs-is-ready-to-help-your-employment-search/| bet = Google for Jobs is ready to help your employment search| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170620152758/https://www.cnet.com/news/google-for-jobs-is-ready-to-help-your-employment-search/| arxivsáne = 2017-jıl 20-iyun | avtor = Gebhart| at = Andrew| sáne = 2017-jıl 20-iyun | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 22-iyun }}</ref>. === Bay úzindiler === 2009-jıldıń may ayında Google veb-saytlardıń mikroformatların analizlep, izlew nátiyjeleri betlerin «Bay úzindiler» menen toltıratuǵının járiyaladı. Bunday úzindiler nátiyjeler haqqında qosımsha maǵlıwmatlardı óz ishine aladı, mısalı, restoranlar ushın pikirlerdi hám jeke adamlar ushın sociallıq media akkauntların kórsetedi<ref>{{Web deregi | url = https://searchengineland.com/google-search-now-supports-microformats-and-adds-rich-snippets-to-search-results-19055| bet = Google Search Now Supports Microformats and Adds "Rich Snippets" to Search Results| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171209204028/https://searchengineland.com/google-search-now-supports-microformats-and-adds-rich-snippets-to-search-results-19055| arxivsáne = 2017-jıl 9-dekabr | avtor = Fox| at = Vanessa| sáne = 2009-jıl 12-may | jumıs = [[Search Engine Land]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr }}</ref>. 2016-jıldıń may ayında Google «Bay úzindiler» formatın keńeytip, «Bay kartochkalar»dı usındı. Olar úzindiler sıyaqlı nátiyjeler haqqında kóbirek informaciya beredi, biraq olardı mobil veb-sayttıń joqarǵı bóliminde jıljıtıw múmkin bolǵan karusel formatında kórsetedi<ref>{{Cite news|last=Schwartz|first=Barry| sáne =May 17, 2016|title=Google launches rich cards for movie and recipe websites|url=https://searchengineland.com/google-launches-rich-cards-movies-recipe-websites-249771|accessdate=December 9, 2017}}</ref>. Dáslep tek AQSHtaǵı kino hám recept veb-saytları menen sheklengen bul funkciya 2017-jılı pútkil dúnya júzi boylap keńeytildi<ref>{{Web deregi | url = https://searchengineland.com/google-expands-rich-cards-worldwide-272178| bet = Google quietly expands rich cards worldwide| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171209204125/https://searchengineland.com/google-expands-rich-cards-worldwide-272178| arxivsáne = 2017-jıl 9-dekabr | avtor = Schwartz| at = Barry| sáne = 2017-jıl 29-mart | jumıs = [[Search Engine Land]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr }}</ref>. === Bilimler Grafı === Bilimler Grafı - bul Google tárepinen hár qıylı dereklerden jıynalǵan informaciya menen óziniń izlew sistemasınıń nátiyjelerin jaqsılaw ushın paydalanılatuǵın bilimler bazası<ref name="Introducing the Knowledge Graph">{{Web deregi | url = https://googleblog.blogspot.no/2012/05/introducing-knowledge-graph-things-not.html| bet = Introducing the Knowledge Graph: things, not strings| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210231958/https://googleblog.blogspot.no/2012/05/introducing-knowledge-graph-things-not.html| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | avtor = Singhal| avtorsilteme = Amit Singhal| at = Amit| sáne = 2012-jıl 16-may | jumıs = Official Google Blog| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-dekabr }}</ref>. Bul informaciya paydalanıwshılarǵa izlew nátiyjeleriniń oń tárepindegi qutıda kórsetiledi<ref>{{Web deregi | url = https://support.google.com/business/answer/6331288| bet = Your business information in the Knowledge Panel| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170420050102/https://support.google.com/business/answer/6331288| arxivsáne = 2017-jıl 20-aprel | jumıs = Google My Business Help| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-dekabr }}</ref>. Bilimler Grafı qutıları Google izlew sistemasına 2012-jıldıń may ayında qosıldı, dáslep Amerika Qurama Shtatlarında baslanıp, jıl aqırına shekem xalıqaralıq keńeyiwge erisildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/how-google-is-taking-the-knowledge-graph-global/| bet = How Google is taking the Knowledge Graph global| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210232139/https://www.cnet.com/news/how-google-is-taking-the-knowledge-graph-global/| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | avtor = Newton| at = Casey| sáne = 2012-jıl 14-dekabr | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-dekabr }}</ref>. Bilimler Grafı qamtıytuǵın informaciya iske túsirilgennen keyin ádewir ósti, jeti ay ishinde dáslepki kóleminen úsh ese kóbeydi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/news/googles-knowledge-graph-tripled-in-size-in-seven-months/| bet = Google's Knowledge Graph tripled in size in seven months| arxivurl = https://web.archive.org/web/20180829175357/https://www.cnet.com/news/googles-knowledge-graph-tripled-in-size-in-seven-months/| arxivsáne = 2018-jıl 29-avgust | avtor = Newton| at = Casey| sáne = 2012-jıl 4-dekabr | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-dekabr }}</ref>, hám 2016-jıldıń may ayında Google qayta islegen ayına 100 milliard izlewdiń «shama menen úshten birine» juwap bere alatuǵın boldı. Bul informaciya kóbinese Google Assistant<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2016/05/18/google-unveils-google-assistant-a-big-upgrade-to-google-now/| bet = Google unveils Google Assistant, a virtual assistant that's a big upgrade to Google Now| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210126003811/https://techcrunch.com/2016/05/18/google-unveils-google-assistant-a-big-upgrade-to-google-now/| arxivsáne = 2021-jıl 26-yanvar | avtor = Lynley| at = Matthew| sáne = 2016-jıl 18-may | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[Oath Inc.]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-dekabr }}</ref> hám Google Home izlewlerinde awızeki juwap retinde paydalanıladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2016/5/18/11688376/google-home-speaker-announced-virtual-assistant-io-2016| bet = Google Home: a speaker to finally take on the Amazon Echo| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171215024340/https://www.theverge.com/2016/5/18/11688376/google-home-speaker-announced-virtual-assistant-io-2016| arxivsáne = 2017-jıl 15-dekabr | avtor = Bohn| at = Dieter| sáne = 2016-jıl 18-may | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-dekabr }}</ref>. Bilimler Grafı derek kórsetpey juwaplar bergeni ushın sınǵa alınǵan<ref name="Knowledge Graph TWP">{{Cite news}}</ref>. === Google Bilim Paneli === Google Bilim Paneli - bul Google izlew sistemasınıń nátiyje betlerine birlestirilgen, jeke adamlar, shólkemler, orınlar yamasa obektler haqqında strukturalanǵan ulıwma maǵlıwmattı izlew interfeysiniń ishinde tikkeley kórsetiwge arnalǵan funkciya. Bul funkciya Googledıń Bilimler Grafı - subektler haqqındaǵı informaciyanı shólkemlestiretuǵın hám baylanıstıratuǵın, paydalanıwshılarǵa sáykes mazmundı tabıw hám usınıwdı jaqsılaytuǵın maǵlıwmatlar bazasınan paydalanadı. Bilim Panelindegi mazmun [[Wikipedia|Wikipediya]] hám basqa da strukturalanǵan maǵlıwmatlar bazaları sıyaqlı hár qıylı dereklerden alınadı, bul kórsetilgen informaciyanıń durıs hám kontekstke sáykes bolıwın támiyinleydi. Mısalı, belgili jámiyetlik isker haqqında soraw jiberiw biografiyalıq maǵlıwmatlar, tuwılǵan sánesi hám sociallıq media profillerine yamasa rásmiy veb-saytlarǵa siltemeler sıyaqlı tiykarǵı maǵlıwmatlardı kórsetetuǵın Bilim Panelin isletip jiberiwi múmkin. Google Bilim Paneliniń tiykarǵı maqseti paydalanıwshılarǵa dárhal, faktlı juwaplar beriw, kóp sandaǵı veb-betlerdi keń kólemde izertlew zárúrligin azaytıw bolıp tabıladı. === Jeke qosımsha bet === 2017-jıldıń may ayında Google izlew sistemasında jańa «Jeke» qosımsha betin iske qostı, bul paydalanıwshılarǵa ózleriniń [[Google Akkaunt|Google akkauntlarındaǵı]] hár qıylı xızmetlerdegi mazmundı, sonıń ishinde [[Gmail|Gmaildegi]] xatlardı hám [[Google Photos|Google Photostaǵı]] súwretlerdi izlewge múmkinshilik beredi<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2017/5/26/15701778/google-personal-tab-search-results-gmail-photos-images-maps-news-filter| bet = Google adds new Personal tab to search results to show Gmail and Photos content| arxivurl = https://web.archive.org/web/20170526215945/https://www.theverge.com/2017/5/26/15701778/google-personal-tab-search-results-gmail-photos-images-maps-news-filter| arxivsáne = 2017-jıl 26-may | avtor = Gartenberg| at = Chaim| sáne = 2017-jıl 26-may | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 27-may }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.androidauthority.com/google-search-personal-results-775676/| bet = New Personal tab in Google Search will show results from Photos, Gmail, and more| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171215221410/https://www.androidauthority.com/google-search-personal-results-775676/| arxivsáne = 2017-jıl 15-dekabr | avtor = Westenberg| at = Jimmy| sáne = 2017-jıl 28-may | jumıs = Android Authority| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref>. === Google Discover === Google Discover, burın Google Feed dep atalǵan, maqalalar, videolar hám basqa da jańalıqlarǵa baylanıslı mazmunnıń jekelestirilgen aǵımı bolıp tabıladı. Bul aǵım paydalanıwshılardıń Google menen óz-ara tásiri tiykarında yamasa olar tikkeley qızıǵıwshılıq bildirgen temalar boyınsha qızıqlı temalardı kórsetetuǵın «kartochkalar jıynaǵınan» ibarat. Kartochkalar «jańalıqlar haqqındaǵı maqalalarǵa siltemelerdi, YouTube videoların, sport nátiyjelerin, awqat receptlerin hám Google sizdi usı waqıtta qızıqtırıwı múmkin dep esaplaǵan basqa da mazmundı» óz ishine aladı. Paydalanıwshılar jáne de Googleǵa belgili bir temalar menen qızıqpaytuǵınlıǵın bildirip, keleshekte usınday jańalanıwlardı kórmewdi támiyinley aladı. Google Discover 2016-jıldıń dekabr ayında iske qosıldı hám 2017-jıldıń iyul ayında úlken jańalanıwdı aldı. 2018-jıldıń sentyabr ayında jáne bir úlken jańalanıw shıǵarıldı, bunda qosımshanıń atı Google Feed-ten Google Discover-ge ózgertildi, dizaynı jańalandı hám qosımsha funkciyalar qosıldı. Discover-di Google qosımshasındaǵı qosımsha bette hám ayırım Android qurılmalarınıń bas betinde shepke jıljıtıw arqalı tabıwǵa boladı. 2019-jıldan baslap, Google dúnya júzi boyınsha siyasiy kampaniyalarǵa adamlardı dawıs beriwge májbúrlew ushın reklama baǵdarlawǵa ruqsat bermeydi. === JI sholıwları === 2023-jıldıń may ayında ótkerilgen Google I/O ilajında Google Search Generative Experience (SGE) atlı eksperimental funkciyanı tanıstırdı. Bul funkciya [[Google Labs]] arqalı jetkilikli bolıp, izlew sorawlarına juwap retinde [[jasalma intellekt]] penen payda etilgen qısqasha mazmundı beriwge arnalǵan<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/5/10/23717120/google-search-ai-results-generated-experience-io| bet = The AI takeover of Google Search starts now| arxivurl = https://web.archive.org/web/20230510175211/https://www.theverge.com/2023/5/10/23717120/google-search-ai-results-generated-experience-io| arxivsáne = 2023-jıl 10-may | avtor = Pierce| at = David| sáne = 2023-jıl 10-may | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 12-sentyabr }}</ref>. Bul Googledıń [[ChatGPT]]-dıń iske qosılıwı menen payda bolǵan [[generativ jasalma intellekt]] texnologiyasınıń tańqalarlıq ósiwine qarsı turıw ushın keń kólemli háreketleriniń bir bólegi edi, sebebi bul Google Search ushın potencial qáwip tuwdırıp, Google basshıların uwayımǵa salǵan edi<ref>{{Jurnal deregi |last=Levy |first=Steven |author-link=Steven Levy | sáne =September 11, 2023 |title=Sundar Pichai on Google;s AI, Microsoft's AI, OpenAI, and ... Did We Mention AI? |url=https://www.wired.com/story/sundar-pichai-google-ai-microsoft-openai/ |url-status=live |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20230911124432/https://www.wired.com/story/sundar-pichai-google-ai-microsoft-openai/ |archive-date=September 11, 2023 |access-date=September 12, 2023 |url-access=limited}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2023/10/12/23913337/google-ai-powered-search-sge-images-written-drafts| bet = Google's AI-powered search experience can now generate images| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231012160056/https://www.theverge.com/2023/10/12/23913337/google-ai-powered-search-sge-images-written-drafts| arxivsáne = 2023-jıl 12-oktyabr | avtor = Peters| at = Jay| sáne = 2023-jıl 12-oktyabr | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-oktyabr }}</ref>. Google oktyabr ayında súwretlerdi payda etiw múmkinshiligin qostı. 2024-jılǵı I/O ilajında bul funkciya jańalandı hám AI Overviews dep qayta ataldı<ref name="VergeOverviews">{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2024/5/14/24155321/google-search-ai-results-page-gemini-overview| bet = Google is redesigning its search engine — and it's AI all the way down| arxivurl = https://web.archive.org/web/20240514204340/https://www.theverge.com/2024/5/14/24155321/google-search-ai-results-page-gemini-overview| arxivsáne = 2024-jıl 14-may | avtor = Pierce| at = David| sáne = 2024-jıl 14-may | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 14-may }}</ref>. [[Fayl:AI_Overviews_result_for_"cheese_not_sticking_to_pizza",_May_24,_2024.jpg|alt="cheese not sticking to pizza"|nobaý|«Irimshik piccaǵa jabıspaydı» máselesine AI Overview-dıń dáslepki juwabı]] AI Overviews 2024-jıldıń may ayında Qurama Shtatlardaǵı paydalanıwshılarǵa usınıldı. Bul funkciya óziniń usınıwınıń dáslepki háptelerinde ásbaptıń qáteleri internette virusli túrde tarqalǵannan keyin jámiyetlik sınǵa ushıradı. Oǵan paydalanıwshılarǵa piccaǵa jelim qosıwdı yamasa tas jewdi usınıs etiw<ref name="BBCMcMahon">{{Web deregi | url = https://www.bbc.com/news/articles/cd11gzejgz4o| bet = Glue pizza and eat rocks: Google AI search errors go viral| avtor = McMahon| at = Liv| sáne = 2024-jıl 25-may | jumıs = BBC}}</ref> kiredi. Google bul virusli qátelerdi «ayrım mısallar» dep sıpatladı, AI Overviews-tiń kópshilik jaǵdaylarda durıs informaciya beretuǵının ayttı<ref>{{Web deregi | url = https://www.nytimes.com/2024/05/24/technology/google-ai-overview-search.html| bet = Google's A.I. Search Errors Cause a Furor Online| avtor = Grant| at = Nico| sáne = 2024-jıl 24-may | jumıs = New York Times}}</ref>. AI Overviews usınılǵannan eki hápteden keyin, Google texnikalıq ózgerisler kirgizdi hám funkciyanı qısqarttı, ayırım densawlıqqa baylanıslı sorawlar ushın onıń qollanılıwın toqtattı hám sociallıq tarmaqlardaǵı postlarǵa tiykarlanıwın sheklep qoydı<ref>{{Cite news|last=De Vynck|first=Gerrit| sáne =May 30, 2024|title=Google scales back AI search answers after it told users to eat glue|url=https://www.washingtonpost.com/technology/2024/05/30/google-halt-ai-search/|accessdate=May 31, 2024}}</ref>. Scientific American bul sistemanı ekologiyalıq tiykarda sınǵa aldı, sebebi bunday izlew ádettegige qaraǵanda 30 ese kóbirek energiya jumsaydı<ref>{{Web deregi | url = https://www.scientificamerican.com/article/what-do-googles-ai-answers-cost-the-environment/| bet = What Do Google's AI Answers Cost the Environment?| avtor = Parshall| at = Allison| til = en| jumıs = Scientific American}}</ref>. Sonday-aq, ol hár qıylı dereklerden alınǵan informaciyanı jıynaǵanı ushın da sınǵa alındı, bul adamlardıń tolıq maqalalar hám veb-saytlardı kóriw itimallıǵın azaytadı. 2024-jıldıń may ayında járiyalanǵanda, News/Media Alliance bas direktorı Daniel Koffi bılay degen: «Bul biziń trafigimiz ushın apatlı boladı, sebebi Google tárepinen paydalanıwshı sorawların jánede qanaatlandırıw ushın reklama etilgen, bul biziń kontentimizdi monetizaciyalaw ushın saytqa ótiwge de az sebep qaldıradı»<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnn.com/2024/05/15/media/google-gemini-ai-search-news-outlet-impact/index.html| bet = News publishers sound alarm on Google's new AI-infused search, warn of 'catastrophic' impacts {{!}} CNN Business| avtor = Darcy| at = Oliver| sáne = 2024-jıl 15-may | til = en| jumıs = CNN| qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-noyabr }}</ref>. 2024-jıldıń avgust ayında AI Overviews Ullı Britaniya, Hindstan, Yaponiya, [[Indoneziya]], [[Meksika]] hám Braziliyada jergilikli til qollawı menen usınıldı<ref>{{Web deregi | url = https://mashable.com/article/new-google-ai-overview-format-ease-publisher-concerns| bet = The new Google AI Overview layout is a small win for publishers| avtor = Mauran| at = Cecily| sáne = 2024-jıl 15-avgust | til = en| jumıs = Mashable| qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-noyabr }}</ref>. 2024-jıl 28-oktyabrde AI Overviews [[Avstraliya]] hám Jańa Zelandiyanı qosqanda jáne 100 mámleketke en jaydı<ref>{{Web deregi | url = https://mashable.com/article/google-ai-overview-launch-worldwide-global| bet = Google's AI Overview is rolling out worldwide| avtor = Yeo| at = Amanda| sáne = 2024-jıl 28-oktyabr | til = en| jumıs = Mashable| qaralǵan sáne = 2024-jıl 3-noyabr }}</ref>. === JI rejimi === 2025-jıldıń mart ayında Google óziniń Izlew platformasında test «JI rejimin» engizdi, bul paydalanıwshılarǵa quramalı, kóp bólimli sorawlardı kirgiziwge hám keń kólemli, JI tárepinen dóretilgen juwaplardı alıwǵa múmkinshilik beredi. Bul funkciya Googledıń rawajlanǵan Gemini 2.0 modelin qollanadı, ol sistemanıń pikir júritiw qábiletin jaqsılaydı hám tekst, súwretler hám dawıstı qosqanda kóp modallı kirislerdi qollaydı. Dáslep, JI rejimi Qurama Shtatlardaǵı Google One AI Premium abonentleri ushın ashıq bolıp, oǵan Search Labs platforması arqalı kiriwge boladı. Bul basqıshlı usınıwǵa Googleǵa paydalanıwshılardıń pikirlerin jıynawǵa hám keńirek shıǵarılıw aldın funkciyanı jetilistiriwge múmkinshilik beredi. JI rejimin engiziw Googledıń rawajlanǵan JI texnologiyaların óz xızmetlerine birlestiriw boyınsha dawamlı háreketlerin kórsetedi, bul paydalanıwshılarǵa intuitivlik hám nátiyjeli izlew tájiriybesin beriwge baǵdarlanǵan<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2025/03/05/google-searchs-new-ai-mode-lets-users-ask-complex-multi-part-questions/| bet = Google Search's new 'AI Mode' lets users ask complex, multi-part questions| avtor = Malik| at = Aisha| sáne = 2025-jıl 5-mart | til = en-US| jumıs = TechCrunch| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.businessinsider.com/google-ai-mode-search-gemini-results-chatgpt-overviews-2025-3| bet = Google's new AI Mode is a huge leap away from search as we know it| avtor = Langley| at = Hugh| til = en-US| jumıs = Business Insider| qaralǵan sáne = 2025-jıl 7-mart }}</ref>. === Qayta dizaynlaw === [[Fayl:Product_Sans_typeface_sample.svg|oñğa|nobaý|Product Sans, Googledıń 2015-jıldan berli shrifti]] 2011-jıldıń iyun ayınıń aqırında Google Google+ sociallıq qurallarınıń qollanılıwın arttırıw maqsetinde Google bas betine jańa kórinis engizdi<ref>{{Web deregi | url = http://www.portlandseo.net/google-redesign-backs-social-effort/| bet = Google Redesign Backs Social Effort| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171201182305/http://www.portlandseo.net/google-redesign-backs-social-effort/| arxivsáne = 2017-jıl 1-dekabr | avtor = Beato| at = Augusto| jumıs = Portland SEO| qaralǵan sáne = 2011-jıl 1-iyul }}</ref>. Tiykarǵı ózgerislerdiń biri klassikalıq navigaciya panelin qara tústegi panel menen almastırıw boldı. Googledıń cifrlı dóretiwshilik direktorı Kris Viggins bılay túsindiredi: «Bizler sizlerge jańa hám jaqsılanǵan Google tájiriybesin beriw boyınsha joybar ústinde islep atırmız, hám kelesi bir neshe ay dawamında sizler biziń kórinisimiz hám sezimimizdegi kóbirek jańalanıwlardı kóresiz.»<ref>{{Cite news| sáne =June 29, 2011|title=Google redesigns its homepage|url=http://latimesblogs.latimes.com/technology/2011/06/google-redesigns-its-homepage-with-new-black-bar-up-top-google-social-network.html|accessdate=August 4, 2012}}</ref> Jańa navigaciya paneli sóylewshi azshılıq tárepinen unamsız qabıl etildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.google.com/support/forum/p/Web+Search/thread?tid=7ddbf7a4c8fa04a9&hl=en| bet = Google support forum, one of many threads on being unable to switch off the black navigation bar| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111224132612/http://www.google.com/support/forum/p/Web+Search/thread?tid=7ddbf7a4c8fa04a9&hl=en| arxivsáne = 2011-jıl 24-dekabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-avgust }}</ref>. 2013-jıldıń noyabr ayında Google paydalanıwshı tájiriybesin jaqsılaw maqsetinde izlew nátiyjelerinde kórsetiletuǵın reklamalar ushın sarı belgilerdi sınaqtan ótkeriwdi basladı. Sarı tús penen ajıratılǵan hám hárbir qáwender siltemesiniń shep tárepine tegislengen jańa belgiler paydalanıwshılarǵa organikalıq hám qáwender nátiyjelerin ajıratıwǵa kómeklesedi<ref>{{Web deregi | url = http://www.techmw.com/google-ads-wolf-lambs-skin/| bet = Google ads: The wolf is out of the lamb's skin| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131202081946/http://www.techmw.com/google-ads-wolf-lambs-skin/| arxivsáne = 2013-jıl 2-dekabr | baspaxana = www.techmw.com| qaralǵan sáne = 2013-jıl 2-dekabr }}</ref>. 2016-jıldıń 15-dekabrinde Google modulli mobil paydalanıwshı interfeysine uqsas jańa kompyuter izlew interfeysin iske qostı. Mobil dizayn izlew funkciyaların qutılarda kórsetetuǵın kesteli dizaynnan ibarat. Ol izlew nátiyjeleri betiniń oń tárepinde payda bolatuǵın kompyuter Bilimler Grafiginiń ornın eliklew arqalı isleydi, bul ajıratılǵan elementler kóbinese Twitter karusellerin, «Adamlar jáne de izleydi» hám «Eń áhmiyetli jańalıqlar» (vertikal hám gorizontal dizayn) modullerin óz ishine aladı. Jergilikli Toplam hám Juwap Qutısı Google SERP-tiń usı usılda kórsetilgen dáslepki funkciyalarınıń ekewi edi, biraq bul jańa dúzilis Google nátiyjeleri ushın burın kórilmegen dárejedegi dizayn izbe-izligin jaratadı<ref name="ab">{{Cite news|last=Schwartz, Barry| sáne =December 6, 2016|title=Google begins rolling out a new desktop search user interface|url=http://searchengineland.com/google-begins-rolling-new-desktop-search-user-interface-264889|access-date=December 6, 2016}}</ref>. === Smartfon qosımshaları === Google [[Android]] hám [[iOS]] qurılmaları ushın «Google Izlew» mobil qosımshasın usınadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.google.com/search| bet = Google Search| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100528010431/http://www.google.com/search| arxivsáne = 2010-jıl 28-may | qaralǵan sáne = 2018-jıl 30-may }}</ref>. Mobil qosımshalar tek Google Discover hám «Toplamlar» funkciyasın óz ishine aladı, onda paydalanıwshı súwretler, betbelgiler yamasa karta orınları sıyaqlı hár qanday izlew nátiyjesin keyin qaraw ushın toparlarǵa saqlay aladı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2020/01/22/googles-collections-feature-now-pushes-people-to-save-recipes-products-using-a-i/| bet = Google's Collections feature now pushes people to save recipes & products, using AI| arxivurl = https://web.archive.org/web/20210714125739/https://techcrunch.com/2020/01/22/googles-collections-feature-now-pushes-people-to-save-recipes-products-using-a-i/| arxivsáne = 2021-jıl 14-iyul | avtor = Perez| at = Sarah| sáne = 2020-jıl 22-yanvar | jumıs = TechCrunch| baspaxana = [[Oath Inc.]]| qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-iyul }}</ref>. Android qurılmaları 2016-jıldıń dekabr ayında Google Now-ǵa baylanıslı dep qabıl etilgen lentanıń aldın ala kórinisi menen tanıstı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2016/12/6/13852402/google-news-feed-search-app-android| bet = Google is putting a news feed in Android's home screen| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216091203/https://www.theverge.com/2016/12/6/13852402/google-news-feed-search-app-android| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Bohn| at = Dieter| sáne = 2016-jıl 6-dekabr | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref>, al 2017-jıldıń iyul ayında ol Android hám iOS-ta rásmiy túrde iske qosıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/2017/7/19/15994156/google-feed-personalized-news-stream-android-ios-app| bet = Google introduces the feed, a personalized stream of news on iOS and Android| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216091144/https://www.theverge.com/2017/7/19/15994156/google-feed-personalized-news-stream-android-ios-app| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Newton| at = Casey| sáne = 2017-jıl 19-iyul | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2017/07/19/google-feed/| bet = Google introduces the feed, a news stream of your evolving interests| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216034613/https://techcrunch.com/2017/07/19/google-feed/| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Matney| at = Lucas| sáne = 2017-jıl 19-iyul | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[Oath Inc.]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref>. 2016-jıldıń aprel ayında Google Android platformasındaǵı Izlew qosımshasın «Trendler» funkciyası menen jańaladı; ataqlılıǵı artıp baratırǵan izlew sorawları ádettegi soraw avtotoltırıw menen birge avtotoltırıw qutısında payda bola basladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.seroundtable.com/google-testing-trending-in-search-auto-complete-21955.html| bet = Google Testing Trending In Search Auto-Complete| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216034628/https://www.seroundtable.com/google-testing-trending-in-search-auto-complete-21955.html| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Schwartz| at = Barry| sáne = 2016-jıl 19-aprel | jumıs = Search Engine Roundtable| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref>. Bul jańalaw paydalanıwshılardıń qızıǵıwshılıqları yamasa maqsetlerine baylanıslı emes izlew sorawların xoshametlegeni sebepli úlken narazılıq tuwdırdı, bul kompaniyanı bas tartıw múmkinshiligi menen jańalanıw shıǵarıwǵa májbúr etti<ref>{{Web deregi | url = https://www.seroundtable.com/opt-out-trending-searches-google-22522.html| bet = You Can Now Opt Out Of Trending Searches In The Google Search App| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216091218/https://www.seroundtable.com/opt-out-trending-searches-google-22522.html| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Schwartz| at = Barry| sáne = 2016-jıl 11-avgust | jumıs = Search Engine Roundtable| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref>. 2017-jıldıń sentyabr ayında iOS platformasındaǵı Google Izlew qosımshası usınday funkcionallıq penen jańalandı<ref>{{Web deregi | url = https://techcrunch.com/2017/09/01/googles-search-app-on-ios-gets-a-twitter-like-trends-feature-faster-instant-answers/| bet = Google's Search app on iOS gets a Twitter-like Trends feature, faster Instant Answers| arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216091212/https://techcrunch.com/2017/09/01/googles-search-app-on-ios-gets-a-twitter-like-trends-feature-faster-instant-answers/| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | avtor = Perez| at = Sarah| sáne = 2017-jıl 1-sentyabr | jumıs = [[TechCrunch]]| baspaxana = [[Oath Inc.]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr }}</ref>. 2017-jıldıń dekabr ayında Google bir neshe tilde fizikalıq jaqtan kishirek hám tómenirek texnikalıq sıpatlamalarǵa iye qurılmalarda Google Izlewdi paydalanıw múmkinshiligin beriwge arnalǵan «Google Go» qosımshasın shıǵardı. «Hindstan ushın birinshi gezekte» ónimler hám funkciyalardı joybarlaw haqqındaǵı Google blog jazbasında bul qosımsha «[Hindstan hám Indoneziyada] birinshi márte onlayn bolıp atırǵan millionlaǵan adamlar ushın arnawlı islengen» dep túsindiriledi<ref>{{Web deregi | url = https://blog.google/technology/next-billion-users/building-india-first-products-and-features/| bet = Google for India: Building India-first products and features| arxivurl = https://web.archive.org/web/20220205150826/https://blog.google/technology/next-billion-users/building-india-first-products-and-features/| arxivsáne = 2022-jıl 5-fevral | sáne = 2017-jıl 5-dekabr | til = en-us| jumıs = Google| qaralǵan sáne = 2022-jıl 5-fevral }}</ref>. == Izlewdi ámelge asırıw == [[Fayl:Google Search with definition from Wikipedia on the right side.png|thumb|upright=1.36|Kóplegen izlew sózleri ushın anıqlama baylanısı berilgen.]] Google Search bir qatar jergilikli veb-saytlardan ibarat. Olardıń eń úlkeni, google.com saytı, dúnyadaǵı eń kóp kiriletuǵın veb-sayt bolıp tabıladı<ref name="alexarank">{{Web deregi | bet = Top 500| url = https://www.alexa.com/topsites| baspaxana = [[Alexa Internet]]| qaralǵan sáne = 2020-jıl 8-noyabr | arxivsáne = 2021-jıl 3-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20210203120227/https://www.alexa.com/topsites| url-status = dead}}</ref>. Onıń ayırım ózgesheliklerine sózlik sózlerin qosqanda kópshilik izlewler ushın anıqlama baylanısı, izlewińiz boyınsha alǵan nátiyjelerińiz sanı, basqa izlewlerge sіltemeler (mısalı, Google qáte jazılǵan dep esaplaǵan sózler ushın, ol usınılǵan imlasın qollanıp izlew nátiyjelerine sіlteme beredi), nátiyjelerdi belgili bir sáneler aralıǵına sheklew múmkinshiligi<ref>{{Web deregi | familiya = Perry| at = Alex| sáne = 2019-jıl 10-aprel | bet = Google makes it way easier to search by date| url = https://mashable.com/article/google-search-by-date| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-mart | jumıs = Mashable| til = en| arxivsáne = 2022-jıl 2-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220302195856/https://mashable.com/article/google-search-by-date| url-status = live}}</ref> hám basqa da kóplegen qásiyetler kiredi. === Izlew sintaksisi === Google izlew ádettegi tekst sıyaqlı, sonday-aq ayırım gilt sózlerdi de qabıl etedi<ref name="How to search">{{Web deregi | bet = How to search on Google| url = https://support.google.com/websearch/answer/134479| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = Google Search Help| arxivsáne = 2017-jıl 5-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171205130532/https://support.google.com/websearch/answer/134479| url-status = live}}</ref>. Ol avtomatik túrde kórinip turǵan qáte jazıwlardı dúzetedi (sonnıń menen birge dáslepki jazılıwın tańlaw múmkin bolǵan alternativa sıpatında usınıp), hám bas háriplerdiń jazılıwına qaramastan birdey nátiyjelerdi beredi. Kóbirek jekelestirilgen nátiyjeler ushın, tómendegilerdi qosqanda, biraq olar menen sheklenbesten, keń kólemli operatorlardı qollanıwǵa boladı<ref>{{Web deregi | bet = Refine web searches| url = https://support.google.com/websearch/answer/2466433| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = Google Search Help| arxivsáne = 2017-jıl 11-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171011040039/https://support.google.com/websearch/answer/2466433| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Boswell| at = Wendy| sáne = 2017-jıl 5-oktyabr | bet = Advanced Google Search Shortcuts| url = https://www.lifewire.com/advanced-google-search-3482174| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[Lifewire]]| baspaxana = [[Dotdash]]| arxivsáne = 2018-jıl 7-yanvar | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180107213428/https://www.lifewire.com/advanced-google-search-3482174| url-status = live}}</ref>: * <code>OR</code> yamasa <code>|</code> – Eki uqsas sorawlardıń birewin óz ishine alǵan veb-betlerdi izlew, mısalı marathon OR race * <code>AND</code> – Eki uqsas sorawlardı óz ishine alǵan veb-betlerdi izlew, mısalı marathon AND runner * <code>-</code> (minus belgisi) – Sóz yamasa sóz dizbegin alıp taslaw, mısalı «apple -tree» «tree» sózi qollanılmaǵan jerlerdi izleydi * <code>""</code> – Sóz yamasa sóz dizbegin májbúriy túrde kirgiziw, mısalı “tallest building” * <code>*</code> – Soraw kontekstinde hár qanday almastırıwshı sózlerge ruqsat beriwshi orın belgisi, mısalı «largest * in the world» * <code>..</code> – Sanlar aralıǵında izlew, mısalı «camera $50..$100» * <code>site:</code> – Belgili bir veb-sayt ishinde izlew, mısalı «site:youtube.com» * <code>define:</code> – Sóz yamasa sóz dizbeginiń anıqlamaların izlew, mısalı «define:phrase» * <code>stocks:</code> – Investiciyalardıń akciya bahasın kóriw, mısalı «stocks:googl» * <code>related:</code> – Belgili bir URL adreslerine baylanıslı veb-betlerdi tabıw, mısalı «related:www.wikipedia.org» * <code>cache:</code> – Keshlengen betler ishinde izlew sózlerin ajıratıp kórsetedi, mısalı «cache:www.google.com xxx» «xxx» sózi ajıratıp kórsetilgen keshlengen mazmundı kórsetedi. * <code>( )</code> – Operatorlardı hám izlewlerdi gruppalastırıw, mısalı (marathon OR race) AND shoes * <code>filetype:</code> yamasa <code>ext:</code> – Belgili bir fayl túrlerin izlew, mısalı filetype:gif * <code>before:</code> – Belgili bir sáneden aldınǵı nárselerdi izlew, mısalı spacex before:2020-08-11 * <code>after:</code> – Belgili bir sáneden keyingi nárselerdi izlew, mısalı iphone after:2007-06-29 * <code>@</code> – Sociallıq tarmaqlarda belgili bir sózdi izlew, mısalı «@twitter» Google jáne de arnawlı operatorlardı este saqlawdı talap etpeytuǵın qosımsha funkciyalarǵa kiriw ushın veb-interfeysli Google Keńeytilgen Izlew betin usınadı<ref>{{Web deregi | url = https://www.google.com/advanced_search| bet = Google Advanced Search| qaralǵan sáne = 2022-jıl 9-iyun | jumıs = Google| arxivsáne = 2022-jıl 8-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20220608214053/https://www.google.com/advanced_search| url-status = live}}</ref>. Basqa izlew sistemalarınan ayırmashılıǵı, anıq sóz dizbeklerin izlegende, Google Search tek bir qatardaǵı sózlerdi esapqa aladı. ==== Sorawdı keńeytiw ==== Google jiberiwshi sorawlarǵa sorawdı keńeytiw usılın qollanadı, paydalanıwshılar haqıyqatında jibergen sorawlarǵa qaraǵanda «aqıllıraq» dep esaplaytuǵın nátiyjelerdi beriw ushın texnikalardı paydalanadı. Bul texnika bir neshe basqıshlardı óz ishine aladı, sonıń ishinde<ref>{{Web deregi | familiya = Smarty| at = Ann| sáne = 2008-jıl 31-oktyabr | bet = What is Google Query Expansion? Cases and Examples| url = https://www.searchenginejournal.com/what-is-google-query-expansion-cases-and-examples/7924/| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = Search Engine Journal| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210015717/https://www.searchenginejournal.com/what-is-google-query-expansion-cases-and-examples/7924/| url-status = live}}</ref>: * Sóz túbirin tabıw – Geypara sózler qısqartılıwı múmkin, sonda basqa uqsas terminler de nátiyjelerde tabıladı, mısalı «awdarmashı» sózi «awdarma» sózin de izleydi * Abbreviaturalar – Qısqartpalardı izlew tolıq ataması boyınsha da nátiyjelerdi kórsetiwi múmkin, mısalı «NATO» sózi «Arqa Atlantika Shártnama Shólkemi» ushın nátiyjelerdi kórsetedi * Qáte jazılǵan sózler – Google kóbinese qáte jazılǵan sózler ushın durıs imlanı usınıs etedi * Sinonimler – Kópshilik jaǵdaylarda sóz sóz dizbeginde yamasa gápte nadurıs qollanılǵanda, Google izlew durıs sinonim tiykarında nátiyjelerdi kórsetedi * Awdarmalar – Izlew sisteması geypara jaǵdaylarda belgili sózler ushın basqa tildegi nátiyjelerdi usınıs ete aladı * Sózlerdi esapqa almaw – Geypara izlew sorawlarında artıqmash yamasa áhmiyetsiz sózler bolǵanda, Google izlew ápiwayı túrde bul belgili sózlerdi sorawdan alıp taslaydı * Jaylasqan orınǵa sezgirlik – Google paydalanıwshılardıń geografiyalıq ornın esapqa alıp, kóbirek sáykes keletuǵın nátiyjelerdi beriwi múmkin. [[Fayl:A screenshot of suggestions by Google Search when "wikip" is typed.png|thumb|«wikip» terilgende Google izlewdiń usınısları kórsetilgen skrinshot]] 2008-jılı Google paydalanıwshılarǵa terip atırǵan waqıtta izlew qatarınıń astında avtomatik túrde toltırılǵan izlew usınısları dizimin beriwdi basladı, dáslep hárbir dizimge kirgizilgen izlew usınısı ushın shama menen nátiyje sanın aldın ala kóriw múmkinshiligi menen<ref>{{Web deregi | familiya = Sullivan| at = Danny| sáne = 2008-jıl 25-avgust | bet = Google.com Finally Gets Google Suggest Feature| url = https://searchengineland.com/googlecom-finally-gets-google-suggest-feature-14626| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[Search Engine Land]]| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210071530/https://searchengineland.com/googlecom-finally-gets-google-suggest-feature-14626| url-status = live}}</ref>. === «Ózimdi baxıtlı sezemen» === Google bas betinde «Ózimdi baxıtlı sezemen» dep atalǵan túyme bar. Bul funkciya dáslep paydalanıwshılarǵa óz izlew sorawın teriw, túymeni basıw hám izlew nátiyjeleri betin aylanıp ótip, birden birinshi nátiyjege ótiw imkaniyatın bergen. Izlew qutısın bos qaldırıp, bul túymeni basıw [[Google Doodle|Google Doodles]] arxivin ashadı<ref>{{Web deregi | sáne = 2016-jıl 12-aprel | bet = What Does The I'm Feeling Lucky Button On Google Search Do?| url = https://fossbytes.com/what-does-the-im-feeling-lucky-button-on-google-search-do/| qaralǵan sáne = 2022-jıl 2-mart | jumıs = Fossbytes| til = en-US| arxivsáne = 2023-jıl 5-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230205064253/https://fossbytes.com/what-does-the-im-feeling-lucky-button-on-google-search-do/| url-status = live}}</ref>. 2010-jılı Google Instant járiyalanıwı menen, paydalanıwshılar sorawın terip atırǵan waqıtta avtomatik túrde sáykes nátiyjelerdi dárhal kórsetetuǵın funkciya, «Ózimdi baxıtlı sezemen» túymesi joǵalıp ketti, paydalanıwshılardan «Ózimdi baxıtlı sezemen» funkciyasın paydalanıwdı dawam etiw ushın izlew sazlawları arqalı Instant nátiyjelerin óshirip qoyıwdı talap etti<ref>{{Web deregi | familiya = Karch| at = Marziah| sáne = 2017-jıl 25-noyabr | bet = How to Use Google's "I'm Feeling Lucky" Button| url = https://www.lifewire.com/im-feeling-lucky-button-1616813| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[Lifewire]]| baspaxana = [[Dotdash]]| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210071809/https://www.lifewire.com/im-feeling-lucky-button-1616813| url-status = live}}</ref>. 2012-jılı «Ózimdi baxıtlı sezemen» Google xızmetleriniń reklaması sıpatında ózgertildi; paydalanıwshılar kompyuter tıshqanshasın túyme ústine alıp barǵanda, ol aylanadı hám emociyanı kórsetedi (mısalı, «Ózimdi hayran qalǵanday sezemen» yamasa «Ózimdi zamanagóy sezemen»), hám basılǵanda, paydalanıwshılardı sol emociyaǵa baylanıslı Google xızmetine alıp baradı<ref>{{Web deregi | familiya = Paul| at = Ian| sáne = 2012-jıl 24-avgust | bet = Google Changes 'I'm Feeling Lucky' Button| url = https://www.pcworld.com/article/261363/google_changes_im_feeling_lucky_button.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[PC World]]| baspaxana = [[International Data Group]]| arxivsáne = 2017-jıl 31-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170831065633/http://www.pcworld.com/article/261363/google_changes_im_feeling_lucky_button.html| url-status = live}}</ref>. Veb-sayttıń reklama qunın anıqlawǵa járdem beretuǵın «Rapt» firmasınıń wákili Tom Chavez 2007-jılı bul túymeniń qollanılıwı sebepli Google jılına 110 million dollar tabıstan ayırıladı dep bahalaǵan, sebebi bul túyme izlew nátiyjeleri betindegi reklamalardı aylanıp ótedi<ref>{{Web deregi | familiya = Newman| at = Brendan| avtorsilteme = Brendan Francis Newnam| sáne = 2007-jıl 19-noyabr | bet = Are you feeling lucky? Google is| url = https://www.marketplace.org/2007/11/19/world/are-you-feeling-lucky-google| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[Marketplace (radio program)|Marketplace]]| baspaxana = [[American Public Media]]| arxivsáne = 2017-jıl 20-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171020191045/https://www.marketplace.org/2007/11/19/world/are-you-feeling-lucky-google| url-status = live}}</ref>. === Arnawlı interaktiv funkciyalar === Google izlewiniń tiykarǵı tekstke tiykarlanǵan izlew mashinası funkciyasınan tısqarı, ol bir qansha tez, interaktiv funkciyalardı da usınadı. Olar tómendegilerdi óz ishine aladı, biraq olar menen sheklenbeydi<ref>{{Cite news |last=Reporters |first=Telegraph |date=August 17, 2017 |title=15 fun Google Easter eggs |work=[[The Daily Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/0/15-fun-google-easter-eggs/ |url-status=live |url-access=subscription |access-date=December 9, 2017 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/0/15-fun-google-easter-eggs/ |archive-date=January 10, 2022}}{{cbignore}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Klosowski| at = Thorin| sáne = 2012-jıl 6-sentyabr | bet = 20 Google Search Shortcuts to Hone Your Google-Fu| url = https://lifehacker.com/5940946/20-google-search-shortcuts-to-hone-your-google-fu| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[Lifehacker]]| baspaxana = [[Univision Communications]]| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210071739/https://lifehacker.com/5940946/20-google-search-shortcuts-to-hone-your-google-fu| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Graziano| at = Dan| sáne = 2013-jıl 9-avgust | bet = How to get the most out of Google search| url = https://www.cnet.com/how-to/how-to-get-the-most-out-of-google-search/| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210015810/https://www.cnet.com/how-to/how-to-get-the-most-out-of-google-search/| url-status = live}}</ref>: * Kalkulyator * Waqıt zonası, valyuta hám ólshem birliklerin túrlendiriw * Sózlerdi awdarıw * Ushıwlar statusı * Jergilikli film kórsetiwleri * Hawa rayı boljawları * Xalıq sanı hám jumıssızlıq kórsetkishleri * Posılkalardı qadaǵalaw * Sóz mánisleri * Metronom * Asıq taslaw * «Do a barrel roll» (izlew beti aylanadı) * «Askew» (nátiyjeler qıysıq kórinedi) === «OK Google» sóylesiw arqalı izlew === 2013-jıldıń may ayında Google kompaniyasınıń baǵdarlamashılar konferenciyası, Google I/O barısında, kompaniya Google Chrome hám ChromeOS paydalanıwshıları brauzerde «OK Google» dep aytıw arqalı dawıslı izlewdi baslay alatuǵının járiyaladı, bunda hesh qanday túyme basıwdı talap etpeydi. Juwap alǵannan keyin, paydalanıwshılar qosımsha, kontekstli sorawlar beriwi múmkin; mısalı, dáslep «OK Google, bul hápteniń aqırında Santa-Kruzda kún ashıq bola ma?» dep soraw, dawıslı juwap alıw hám keyin «ol jerge deyin qansha aralıq?» dep juwap beriw<ref>{{Cite news |last=Warman |first=Matt |date=May 16, 2013 |title='OK Google' - 'conversational search' is coming soon |work=[[The Daily Telegraph]] |url=https://www.telegraph.co.uk/technology/google/10060868/OK-Google-conversational-search-is-coming-soon.html |url-status=live |url-access=subscription |access-date=December 9, 2017 |archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220110/https://www.telegraph.co.uk/technology/google/10060868/OK-Google-conversational-search-is-coming-soon.html |archive-date=January 10, 2022}}{{cbignore}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Robertson| at = Adi| sáne = 2013-jıl 15-may | bet = Google adds button-free voice search in Chrome: just say 'OK Google'| url = https://www.theverge.com/2013/5/15/4333510/google-announces-no-interface-voice-search| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210015625/https://www.theverge.com/2013/5/15/4333510/google-announces-no-interface-voice-search| url-status = live}}</ref>. Bir hápteden soń dawıslı izlew funkciyası menen Chrome brauzeriniń jańalanıwı iske tústi, biraq ol «OK Google» dawıslı aktivlestiriwi ornına mikrofon belgisin basıwdı talap etti<ref>{{Web deregi | familiya = Lee| at = Jessica| sáne = 2013-jıl 23-may | bet = Google Talks Back: Conversational Search Available on New Version of Chrome| url = https://searchenginewatch.com/sew/news/2270336/google-talks-back-conversational-search-available-on-new-version-of-chrome| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = Search Engine Watch| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210175711/https://searchenginewatch.com/sew/news/2270336/google-talks-back-conversational-search-available-on-new-version-of-chrome| url-status = live}}</ref>. Kóp ótpey Google kompaniyası Chrome brauzeri ushın keńeytpe shıǵardı, onı tamamlanbaǵan islep shıǵıw belgisi sıpatında «beta» dep atadı<ref>{{Cite magazine |last=Albanesius |first=Chloe |date=November 27, 2013 |title='OK Google' Voice Search Lands on Chrome |url=http://uk.pcmag.com/browsers-reviews-and/8301/news/ok-google-voice-search-lands-on-chrome |access-date=December 9, 2017 |magazine=[[PC Magazine]] |publisher=[[Ziff Davis]]}}</ref>. 2014-jıldıń may ayında kompaniya «OK Google» funkciyasın brauzerdiń ózine rásmiy túrde qostı<ref>{{Web deregi | familiya = Protalinski| at = Emil| sáne = 2014-jıl 20-may | bet = Chrome 35 launches with 'OK Google' voice search, more control over touch input, new APIs and JavaScript features| url = https://thenextweb.com/google/2014/05/20/chrome-35-launches-developer-control-touch-input-new-apis-javascript-features/| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = The Next Web| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210020102/https://thenextweb.com/google/2014/05/20/chrome-35-launches-developer-control-touch-input-new-apis-javascript-features/| url-status = live}}</ref>; olar onı 2015-jıldıń oktyabr ayında tómen qollanılıwına baylanıslı alıp tasladı, biraq aktivlestiriw ushın mikrofon belgisi saqlanıp qaldı<ref>{{Web deregi | familiya = Protalinski| at = Emil| sáne = 2015-jıl 16-oktyabr | bet = Google removes 'OK Google' voice search from Chrome| url = https://venturebeat.com/2015/10/16/google-removes-ok-google-voice-search-from-chrome/| qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-dekabr | jumıs = [[VentureBeat]]| arxivsáne = 2017-jıl 10-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171210020236/https://venturebeat.com/2015/10/16/google-removes-ok-google-voice-search-from-chrome/| url-status = live}}</ref>. 2016-jıldıń may ayında mobil qurılmalarda izlew sorawlarınıń 20% dawıs arqalı ámelge asırıldı<ref>{{Web deregi | familiya = Shahani| at = Aarti| sáne = 2016-jıl 18-may | bet = With New Products, Google Flexes Muscles To Competitors, Regulators| url = https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2016/05/18/478562619/with-new-products-google-flexes-muscles-to-competitors-regulators| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr | jumıs = [[NPR]]| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216034640/https://www.npr.org/sections/alltechconsidered/2016/05/18/478562619/with-new-products-google-flexes-muscles-to-competitors-regulators| url-status = live}}</ref>. == Operaciyalar == === Izlew ónimleri === Google veb-betlerdi izlew quralınan tısqarı, súwretlerdi, Usenet jańalıqlar toparların, jańalıqlar veb-saytların, videolardı (Google Videos), jergilikli jaylasıwdı, kartalardı hám onlayn satılatuǵın zatlardı izlew xızmetlerin de usınadı. Google Videos dúnya júzilik tarmaqtan video kliplerdi izlewge múmkinshilik beredi<ref name=":0g">{{Web deregi | familiya = Sullivan| at = Danny| sáne = 2010-jıl 5-avgust | bet = Let's Celebrate Google's Biggest Failures!| url = https://searchengineland.com/lets-celebrate-googles-biggest-failures-48165| url-status = live| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190405045443/https://searchengineland.com/lets-celebrate-googles-biggest-failures-48165| arxivsáne = 2019-jıl 5-aprel | qaralǵan sáne = 2019-jıl 5-aprel | jumıs = Search Engine Land}}</ref>. Bul xızmet Google Video dep atalǵan, Google kompaniyasınıń toqtatılǵan video xosting xızmetinen rawajlanıp shıqqan, ol da veb-tarmaqtan video kliplerdi izlewge múmkinshilik bergen. 2012-jılı Google 30 trillionnan aslam veb-betti indeksledi hám ayına 100 milliard soraw qabıl etti<ref>{{Web deregi | sáne = 2012-jıl 8-avgust | bet = Google: 100 Billion Searches Per Month, Search To Integrate Gmail, Launching Enhanced Search App For iOS| url = http://searchengineland.com/google-search-press-129925| qaralǵan sáne = 2013-jıl 18-fevral | baspaxana = Searchengineland.com| arxivsáne = 2013-jıl 3-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20130303134243/http://searchengineland.com/google-search-press-129925| url-status = live}}</ref>. Ol jáne de indekslegen mazmunnıń kóp bólegin keshleydi. Google basqa da qurallardı hám xızmetlerdi isletedi, olardıń qatarına [[Google News]], [[Google Shopping]], [[Google Maps]], Google Custom Search, Google Earth, [[Google Docs]], Picasa (toqtatılǵan), Panoramio (toqtatılǵan), [[YouTube]], Google Translate, Google Blog Search hám Google Desktop Search (toqtatılǵan<ref name="spring-clean">{{Web deregi | familiya = Alan Eustace| sáne = 2011-jıl 2-sentyabr | bet = A fall spring-clean| url = http://googleblog.blogspot.com/2011/09/fall-spring-clean.html| qaralǵan sáne = 2020-jıl 1-oktyabr | arxivsáne = 2011-jıl 7-sentyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110907013015/http://googleblog.blogspot.com/2011/09/fall-spring-clean.html| url-status = live}}</ref>) kiredi. Google kompaniyasınan tikkeley izlew menen baylanıslı bolmaǵan ónimler de bar. Mısalı, [[Gmail]] - bul veb-pochta qollanbası, biraq onıń quramında izlew múmkinshilikleri de bar; Google Browser Sync hesh qanday izlew múmkinshiliklerin usınbaydı, degenmen ol siziń internette waqtıńızdı shólkemlestiriwge baǵdarlanǵan. === Energiya jumsalıwı === 2009-jılı Google kompaniyası bir izlew sorawı ulıwma shama menen 1 kDj yamasa 0.0003 kVt•saat energiya talap etetuǵının málimledi<ref>[http://googleblog.blogspot.com/2009/01/powering-google-search.html Blogspot.com] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20090729054622/http://googleblog.blogspot.com/2009/01/powering-google-search.html |date=July 29, 2009 }}, Powering a Google search</ref>, bul bir litr suwdıń temperaturasın 0.24 °C kóteriw ushın jetkilikli. Jasıl izlew sisteması Ecosia maǵlıwmatlarına muwapıq, izlew sistemaları ushın sanaat standartı bir izlewge shama menen 0.2 gramm CO2 shıǵarılıwı dep esaplanadı<ref>[https://ecosia.zendesk.com/hc/en-us/articles/201531072-How-does-Ecosia-neutralize-a-search-s-CO2-emissions-] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190328125253/https://ecosia.zendesk.com/hc/en-us/articles/201531072-How-does-Ecosia-neutralize-a-search-s-CO2-emissions-|date=March 28, 2019}} How does Ecosia neutralize a search's CO2 emissions?</ref>. Google kompaniyasınıń sekundına 40,000 izlewi sekundına 8 kg CO2 yamasa jılına 252 million kilogramnan aslam CO2 shıǵarılıwına alıp keledi<ref>[http://www.internetlivestats.com/google-search-statistics/] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20150204095944/http://www.internetlivestats.com/google-search-statistics/|date=February 4, 2015}} Google Search Statistics</ref>. === Google Doodles === Ayırım jaǵdaylarda, Google veb-betindegi logotip arnawlı versiyaǵa ózgeredi, ol «Google Doodle» dep ataladı. Bul logotipti óz ishine alǵan súwret, sızılma, animaciya yamasa interaktiv oyın bolıp tabıladı. Ádette bul arnawlı waqıya yamasa kún ushın islenedi, biraq olardıń hámmesi de keń belgili emes<ref>[https://doodles.google/about/ About Google Doodles] . Google.com. Retrieved on November 29, 2013.</ref>. Doodle ústine basıw arqalı sol tema boyınsha Google izlew nátiyjelerine ótiw múmkin. Birinshi Doodle 1998-jılı Burning Man festivalına arnalǵan edi<ref>{{Web deregi | familiya = Hwang, Dennis| sáne = 2004-jıl 8-iyun | bet = Oodles of Doodles| url = http://googleblog.blogspot.com/2004/06/oodles-of-doodles.html| qaralǵan sáne = 2006-jıl 19-iyul | baspaxana = [[Google]] (corporate blog)| arxivsáne = 2010-jıl 2-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20101202033119/http://googleblog.blogspot.com/2004/06/oodles-of-doodles.html| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | bet = History of Doodles| url = https://www.google.com/doodle4google/history.html| qaralǵan sáne = 2010-jıl 5-oktyabr | baspaxana = Google, Inc.| arxivsáne = 2014-jıl 5-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140205205345/http://www.google.com/doodle4google/history.html| url-status = deviated}}</ref>, al basqaları Albert Eynshteyn sıyaqlı belgili adamlardıń tuwılǵan kúnlerine, Lego bloklarınıń 50 jıllıǵı sıyaqlı tariyxıy waqıyalarǵa hám Valentin kúni sıyaqlı bayramlarǵa arnalıp islep shıǵılǵan<ref>{{Web deregi | sáne = 2007-jıl 14-fevral | bet = valentine07| jumıs = Google| url = https://www.google.com/logos/valentine07.gif| qaralǵan sáne = 2007-jıl 6-aprel | arxivsáne = 2007-jıl 7-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20070307235522/http://www.google.com/logos/valentine07.gif| url-status = live}}</ref>. Ayırım Google Doodles ápiwayı izlewden tısqarı interaktivlikke iye, mısalı, 2010-jıl 21-mayda payda bolǵan ataqlı «Google Pac-Man» versiyası. == Sın == === Qupıyalıq === Google paydalanıwshılardıń mashinalarına artıqmashılıqlardı saqlaw ushın uzaq múddetli cookies faylların jaylastırǵanı ushın sınǵa alınǵan, bul taktika olarǵa paydalanıwshınıń izlew sózlerin qadaǵalaw hám maǵlıwmatlardı bir jıldan artıq saqlaw imkaniyatın beredi<ref name="ac">{{Cite magazine |last=Caddy, Becca |date=March 20, 2017 |title=Google tracks everything you do: here's how to delete it |magazine=Wired |url=https://www.wired.co.uk/article/google-history-search-tracking-data-how-to-delete |access-date=March 20, 2017 |url-status=live |archive-url= https://web.archive.org/web/20170324030045/https://www.wired.co.uk/article/google-history-search-tracking-data-how-to-delete |archive-date= Mar 24, 2017 }}</ref>. 2012-jıldan baslap, Google Inc. húkimetlik kommerciyalıq hám IT xızmetlerin bloklawdan shetlep ótiw ushın óziniń kópshilik klientlerine shifrlanǵan baylanıslardı global túrde engizdi<ref>{{Cite news |date=March 12, 2014 |title=Google is encrypting search globally. That's bad for the NSA and China's censors |newspaper=[[The Washington Post]] |url=https://www.washingtonpost.com/news/the-switch/wp/2014/03/12/google-is-encrypting-search-worldwide-thats-bad-for-the-nsa-and-china/?noredirect=on |url-access=subscription |author1=Craig Timberg |author2=JIa Lynn Yang |access-date=July 7, 2018 |archive-date=December 3, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181203054419/https://www.washingtonpost.com/news/the-switch/wp/2014/03/12/google-is-encrypting-search-worldwide-thats-bad-for-the-nsa-and-china/?noredirect=on |url-status=live }}</ref>. === Indekslew haqqında shaǵımlar === 2003-jılı The New York Times Google indekslewine shaǵım etti, Googledıń óz saytındaǵı mazmundı keshlewi usı mazmunǵa bolǵan avtorlıq huqıqtı buzdı dep ayıpladı<ref>{{Web deregi | familiya = Olsen| at = Stefanie| sáne = 2003-jıl 9-iyul | bet = Google cache raises copyright concerns| url = http://news.cnet.com/2100-1038_3-1024234.html| qaralǵan sáne = 2010-jıl 13-iyun | jumıs = [[CNET]]| baspaxana = [[CBS Interactive]]| arxivsáne = 2011-jıl 10-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20110510075319/http://news.cnet.com/2100-1038_3-1024234.html| url-status = dead}}</ref>. Field v. Google hám Parker v. Google islerinde AQSHtıń Nevada shtatınıń rayonlıq sudı Google paydasına qarar shıǵardı. === 2009-jıldıń yanvar ayındaǵı zıyanlı baǵdarlama qátesi === Google, eger sayt fonda zıyanlı programmalıq támiynattı ornatatuǵını yaki basqasha jasırın háreket etetuǵını belgili bolsa, izlew nátiyjelerin «Bul sayt kompyuterińizge zıyan keltiriwi múmkin» degen xabar menen belgileydi. Shama menen 40 minut dawamında, 2009-jıldıń 31-yanvarında barlıq izlew nátiyjeleri qátelik penen zıyanlı dep belgilengen hám sonlıqtan olardı basıw múmkin emes edi; onıń ornına eskertiw xabarı kórsetildi hám paydalanıwshı soraǵan URL adresin qoldan kirgiziwi talap etildi. Bul qáte adam qátesi sebepli júz bergen<ref>{{Cite news |last=Krebs |first=Brian |date=January 31, 2009 |title=Google: This Internet May Harm Your Computer |newspaper=The Washington Post |url=http://voices.washingtonpost.com/securityfix/2009/01/google_this_internet_will_harm.html?hpid=news-col-blog |access-date=January 31, 2009 |archive-date=November 30, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111130155700/http://voices.washingtonpost.com/securityfix/2009/01/google_this_internet_will_harm.html?hpid=news-col-blog |url-status=dead }}</ref><ref name="googleblog">{{Web deregi | familiya = Mayer| at = Marissa| sáne = 2009-jıl 31-yanvar | bet = This site may harm your computer on every search result?!?!| url = http://googleblog.blogspot.com/2009/01/this-site-may-harm-your-computer-on.html| qaralǵan sáne = 2009-jıl 31-yanvar | jumıs = Official Google Blog| arxivsáne = 2009-jıl 2-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090202063204/http://googleblog.blogspot.com/2009/01/this-site-may-harm-your-computer-on.html| url-status = live}}</ref><ref name="stopbadware">{{Web deregi | familiya = Weinstein| at = Maxim| sáne = 2009-jıl 31-yanvar | bet = Google glitch causes confusion| url = http://blog.stopbadware.org/2009/01/31/google-glitch-causes-confusion| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20100708013913/http://blog.stopbadware.org/2009/01/31/google-glitch-causes-confusion| arxivsáne = 2010-jıl 8-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 10-may | baspaxana = StopBadware}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Cooper| at = Russ| sáne = 2009-jıl 31-yanvar | bet = Serious problems with Google search| url = http://securityblog.verizonbusiness.com/2009/01/31/serious-problems-with-google-search/| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110717193934/http://securityblog.verizonbusiness.com/2009/01/31/serious-problems-with-google-search/| arxivsáne = 2011-jıl 17-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 10-may | baspaxana = Verizon Business Security Blog}}</ref>. «/» URL adresi (barlıq URL adreslerine keńeytiletuǵın) qátelik penen zıyanlı úlgiler faylına qosılǵan<ref name="googleblog" /><ref name="stopbadware" />. === Izlew nátiyjeleriniń múmkin bolǵan nadurıs qollanılıwı === 2007-jılı bir topar izertlewshiler paydalanıwshılardıń informaciya tabıw ushın tek Google Izlewge súyeniw tendenciyasın bayqadı. Olar bılay dep jazdı: «Google interfeysi menen paydalanıwshıda izlew nátiyjeleri qandayda bir tolıqlıqtı ańlatadı degen tásir payda boladı. ... Shınında da, eger basqa izertlew quralların da birlestirse kóriwge bolatuǵın nárselerdiń tek kishkene bólegin ǵana kóredi.»<ref>{{Web deregi | last1 = Maurer| first1 = H.| last2 = Balke| first2 = Tilo| last3 = Kappe| first3 = Frank| last4 = Kulathuramaiyer| first4 = Narayanan| last5 = Weber| first5 = Stefan| last6 = Zaka| first6 = Bilal| sáne = 2007-jıl 30-sentyabr | bet = Report on dangers and opportunities posed by large search engines, particularly Google| url = http://www.iicm.tugraz.at/iicm_papers/dangers_google.pdf| arxivurl = https://web.archive.org/web/20091229105054/http://www.iicm.tugraz.at/iicm_papers/dangers_google.pdf| arxivsáne = 2009-jıl 29-dekabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-iyun | jumıs = [[Graz University of Technology]]}}</ref>. === FTC shtrafları === 2012-jılı AQSH Federal Sawda Komissiyası Google kompaniyasın Apple kompaniyasınıń Safari veb-brauzeri paydalanıwshılarınıń qupıyalıǵın buzbaw boyınsha kelisimin buzǵanı ushın 22,5 million AQSH dolları muǵdarında shtraf óndirip aldı<ref>[http://www.aljazeera.com//news/americas/2012/08/201289172541616218.html "Google fined over Safari privacy violation"] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120811210329/http://www.aljazeera.com/news/americas/2012/08/201289172541616218.html |date=August 11, 2012 }}. ''Al Jazeera'', August 10, 2012.</ref>. FTC jáne de Google kompaniyasınıń óz izlew nátiyjelerinde óz xızmetlerine artıqmashılıq beriwi monopoliyaǵa qarsı nızamlardı buzıp atırǵanın teksiriwdi dawam etti<ref>Bailey, Brandon. [http://www.mercurynews.com/business/ci_21967140/googles-review-by-ftc-nearing-critical-point "Google's review by FTC nearing critical point"] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20130122074658/http://www.mercurynews.com/business/ci_21967140/googles-review-by-ftc-nearing-critical-point |date=January 22, 2013 }}. ''Mercury News'', November 9, 2012.</ref>. === Apple kompaniyasına tólemler === 2023-jıldıń noyabr ayında Google kompaniyasına qarsı dawam etip atırǵan monopoliyaǵa qarsı sud processi barısında Chikago universitetiniń ekonomika professorı Google kompaniyasınıń paydalanıwshılar Google xızmetine Safari brauzeri arqalı kirgen waqıtta payda bolǵan barlıq izlew reklama túsiminiń 36 procentin Apple kompaniyasına tóleytuǵının anıqladı. Safari paydalanıwshılarınan alınǵan túsim qupıya saqlanǵan, biraq 36 procent kórsetkishi onıń on milliardlaǵan dollar bolıwı múmkin ekenin kórsetedi. Apple hám Google kompaniyaları ózleriniń izlew sisteması boyınsha kelisiminiń anıq shártlerin ashıp beriw olardıń básekileslik jaǵdaylarına zıyan keltiretuǵının ayttı. Biraq, sud bul informaciyanıń monopoliyaǵa qarsı iste áhmiyetli ekenin hám onı ashıp beriwdi buyırdı. Bul ashılıw Google kompaniyasınıń izlew sistemaları bazarındaǵı ústemligi hám onıń Apple menen kelisimleriniń básekileslikke qarsı potencial tásirleri haqqında táshiwishler payda etti<ref>{{cite news |last=Nylen |first=Leah |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-11-13/apple-gets-36-of-google-revenue-from-search-deal-witness-says |title=Apple Gets 36% of Google Revenue in Search Deal, Expert Says |work=Bloomberg News |date=2023-11-13 |accessdate=2023-11-14 }}</ref>. == Toqtatılǵan funkciyalar == === Shet tillerdegi betlerdi awdarıw === 2013-jıldıń may ayına shekem Google Search izlew sorawların basqa tillerge awdarıw funkciyasın usınǵan edi. Googledıń wákili Search Engine Land ke: «Funkciyalardı alıp taslaw bárhama qıyın, biraq biz hárbir sheshim hám onıń paydalanıwshılarımızǵa tásiri haqqında júdá kóp oylanamız. Tilekke qarsı, bul funkciya hesh qashan kóp qollanılmadı» dep ayttı<ref>{{Web deregi | familiya = Schwartz| at = Barry| sáne = 2013-jıl 20-may | bet = Google Drops "Translated Foreign Pages" Search Option Due To Lack Of Use| url = https://searchengineland.com/google-drops-translated-foreign-pages-search-option-due-to-lack-of-use-160157| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr | jumıs = [[Search Engine Land]]| arxivsáne = 2017-jıl 17-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171017042951/https://searchengineland.com/google-drops-translated-foreign-pages-search-option-due-to-lack-of-use-160157| url-status = live}}</ref>. === Tez izlew === Tez izlew 2010-jıldıń sentyabr ayında paydalanıwshı izlew sorawın teriw barısında usınılǵan nátiyjelerdi kórsetetuǵın funkciya retinde járiyalandı, dáslep tek ayırım ellerde yaki dizimnen ótken paydalanıwshılar ushın<ref>{{Web deregi | sáne = 2010-jıl 8-sentyabr | bet = Google Instant Search: The Complete User's Guide| url = https://searchengineland.com/google-instant-complete-users-guide-50136| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-oktyabr | jumıs = Search Engine Land| til = en| citata = Google Instant only works for searchers in the US or who are logged in to a Google account in selected countries outside the US| arxivsáne = 2021-jıl 20-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20211020125043/https://searchengineland.com/google-instant-complete-users-guide-50136| url-status = live}}</ref>. Jańa sistemanıń tiykarǵı artıqmashılıǵı waqıttı únemlew qábileti boldı, sol waqıttaǵı izlew ónimleri hám paydalanıwshı tájiriybesi boyınsha vice-prezident Marissa Mayer bul funkciyanıń hárbir izlewde 2-5 sekund únemleytuǵının málimledi hám «Bul dáslep kóp kórinbewi múmkin, biraq ol jıynalıp baradı. Google Instant penen biz paydalanıwshılarımızǵa hár ótken sekundta 11 saat únemleymiz dep esaplaymız!» dep túsindirme berdi<ref>{{Web deregi | familiya = Mayer| at = Marissa| avtorsilteme = Marissa Mayer| sáne = 2010-jıl 8-sentyabr | bet = Search: now faster than the speed of type| url = https://googleblog.blogspot.no/2010/09/search-now-faster-than-speed-of-type.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr | jumıs = Official Google Blog| arxivsáne = 2017-jıl 15-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171215221553/https://googleblog.blogspot.no/2010/09/search-now-faster-than-speed-of-type.html| url-status = live}}</ref>. Search Engine Land-ten Mett Van Vagner: «Jeke ózim, Google Instant maǵan unaydı hám menińshe, ol izlewdiń islew usılınıń tábiyiy rawajlanıwın kórsetedi» dep jazdı, hám de Googledıń jámiyetshilik penen baylanıs tarawındaǵı háreketlerin maqtap: «Tek bir baspasóz konferenciyası hám bir neshe jaqsı jaylastırılǵan intervyu menen Google bul salıstırmalı túrde kishi tezlik jaqsılanıwın dıqqat tartatuǵın bas bet jańalıǵına aylandırdı» dep jazdı<ref>{{Web deregi | familiya = Wagner| at = Matt Van| sáne = 2010-jıl 20-sentyabr | bet = How Google Saved $100 Million By Launching Google Instant| url = https://searchengineland.com/how-google-saved-100-million-by-launching-google-instant-51270| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr | jumıs = [[Search Engine Land]]| arxivsáne = 2017-jıl 19-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171019111500/https://searchengineland.com/how-google-saved-100-million-by-launching-google-instant-51270| url-status = live}}</ref>. Bul jańalanıw jáne de kompaniyanıń Google Searchtiń tiykarǵı texnologiyasın [[HTML|HTMLden]] [[Ajax (programmalastırıw)|AJAXqa]] ózgertkeni menen de belgili boldı<ref>{{Web deregi | familiya = Gomes| at = Ben| sáne = 2010-jıl 9-sentyabr | bet = Google Instant, behind the scenes| url = https://googleblog.blogspot.no/2010/09/google-instant-behind-scenes.html| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr | jumıs = Official Google Blog| arxivsáne = 2017-jıl 15-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171215221508/https://googleblog.blogspot.no/2010/09/google-instant-behind-scenes.html| url-status = live}}</ref>. Tez izlew funkciyasın qálemegenler ushın onı Googledıń «tańlawlar» menyusı arqalı óshirip qoyıw múmkin edi<ref>{{Web deregi | familiya = Pash| at = Adam| sáne = 2010-jıl 8-sentyabr | bet = How to Turn Off Google Instant Search| url = https://lifehacker.com/5633004/how-to-turn-off-google-instant-search| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr | jumıs = [[Lifehacker]]| baspaxana = [[Univision Communications]]| arxivsáne = 2017-jıl 16-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171216034557/https://lifehacker.com/5633004/how-to-turn-off-google-instant-search| url-status = live}}</ref>. 2600: The Hacker Quarterly basılımı Google Instant usınılǵan nátiyjelerdi kórsetpeytuǵın sózlerdiń dizimin dúzdi, oǵan baylanıslı Googledıń wákili Mashableǵa tómendegi málimlemeni berdi<ref>{{Web deregi | familiya = Axon| at = Samuel| sáne = 2010-jıl 28-sentyabr | bet = Which Words Does Google Instant Blacklist?| url = http://mashable.com/2010/09/28/google-instant-blacklist/| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr | jumıs = [[Mashable]]| baspaxana = [[Ziff Davis]]| arxivsáne = 2017-jıl 15-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171215221427/http://mashable.com/2010/09/28/google-instant-blacklist/| url-status = live}}</ref>: {{Blockquote|«Belgili bir tema boyınsha izlew sorawların kórmewińizdiń bir neshe sebepleri bar. Basqa nárseler menen birge, biz pornografiya, zorlıq-zombılıq hám jekkóriwshilik sózleri ushın sheklewlerdiń tar toplamın qollanamız. Avtotoltırıwdan sorawlardı alıp taslaw qıyın másele ekenin hám onıń ayırım sóz hám sóz dizbeklerin qara dizimge kirgiziwden ápiwayı emes ekenin atap ótiw áhmiyetli. Izlewde biz kúnine bir milliardtan aslam soraw alamız. Usıǵan baylanıslı, biz alıp taslawǵa algoritmlik tásildi qollanamız, hám izlew algoritmlerimiz sıyaqlı, bular da kemshiliksiz emes. Biz Avtotoltırıwdaǵı alıp taslawlarǵa kózqarasımızdı jaqsılaw ústinde jumıs islewdi dawam etemiz hám paydalanıwshılarımızdıń pikirlerin dıqqat penen tıńlap atırmız.» «Biziń algoritmlerimiz tek ǵana ayrıqsha sózlerge emes, al sol sózlerge tiykarlanǵan quramalı sorawlarǵa hám barlıq tillerge de itibar beredi. Mısalı, eger orıs tilinde jaman sóz bolsa, biz orıssha sózdiń inglis tiline transliteraciyasın óz ishine alǵan quramalı sózdi alıp taslawımız múmkin. Biz sonday-aq berilgen sorawlar boyınsha izlew nátiyjeleriniń ózin de qaraymız. Mısalı, eger belgili bir soraw boyınsha nátiyjeler pornografiyalıq bolıp kórinse, biziń algoritmlerimiz sol sorawdı Avtotoltırıwdan alıp taslawı múmkin, hátte eger sorawdıń ózi biziń qaǵıydalarımızdı buzbasa da. Bul sistema jetilisken de, dárhal isleytuǵın da emes, hám biz onı jaqsılaw ushın jumıs islewdi dawam etemiz.»}} 2017-jıldıń 26-iyulında Google Instant nátiyjelerin alıp tasladı, sebebi mobil qurılmalarda izlewler sanı kóbeyip baratırǵan edi, onda izlew menen óz-ara tásir, sonday-aq ekran ólshemleri kompyuterden ádewir parıq qıladı<ref>{{Web deregi | familiya = Schwartz| at = Barry| sáne = 2017-jıl 26-iyul | bet = Google has dropped Google Instant Search| url = https://searchengineland.com/google-dropped-google-instant-search-279674| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr | jumıs = [[Search Engine Land]]| arxivsáne = 2017-jıl 15-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171215221323/https://searchengineland.com/google-dropped-google-instant-search-279674| url-status = live}}</ref><ref>{{Web deregi | familiya = Statt| at = Nick| sáne = 2017-jıl 26-iyul | bet = Google will stop showing search results as you type because it makes no sense on mobile| url = https://www.theverge.com/2017/7/26/16034844/google-kills-off-instant-search-for-mobile-consistency| qaralǵan sáne = 2017-jıl 15-dekabr | jumıs = [[The Verge]]| baspaxana = [[Vox Media]]| arxivsáne = 2017-jıl 15-dekabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20171215221633/https://www.theverge.com/2017/7/26/16034844/google-kills-off-instant-search-for-mobile-consistency| url-status = live}}</ref>. === Instant aldın ala kóriw === «Instant aldın ala kóriw» izlew nátiyjeleriniń veb-betleriniń skrinshotların olardı ashpastan aldın ala kóriwge múmkinshilik berdi. Bul funkciya 2010-jıldıń noyabr ayında kompyuter veb-saytına kirgizilgen hám 2013-jıldıń aprel ayında tómen paydalanıw sebepli alıp taslanǵan<ref>{{Cite magazine |last=Singel |first=Ryan |date=November 9, 2010 |title=Google Gives Searchers 'Instant Previews' of Result Pages |url=https://www.wired.com/2010/11/google-instant-previews/ |magazine=Wired |access-date=October 5, 2021}}</ref><ref>{{Web deregi | sáne = 2013-jıl 25-aprel | bet = Google Drops Instant Previews Over Low Usage| url = https://www.seroundtable.com/google-instant-previews-gone-16699.html| qaralǵan sáne = 2021-jıl 5-oktyabr | jumıs = seroundtable.com| arxivsáne = 2021-jıl 5-oktyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20211005135530/https://www.seroundtable.com/google-instant-previews-gone-16699.html| url-status = live}}</ref>. === Arnawlı shifrlanǵan izlew beti === Hár túrli izlew sistemaları shifrlanǵan veb-izlew múmkinshiliklerin usınadı. 2010-jıldıń may ayında Google SSL-shifrlanǵan veb-izlewdi iske qostı<ref name="sslsearch01">{{Web deregi | sáne = May 2010 | bet = SSL Search: Features – Web Search Help| url = https://www.google.com/support/websearch/bin/answer.py?answer=173733&hl=en| qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-iyul | jumıs = Web Search Help| arxivsáne = 2010-jıl 24-may | arxivurl = https://web.archive.org/web/20100524223335/http://www.google.com/support/websearch/bin/answer.py?answer=173733&hl=en| url-status = live}}</ref>. Shifrlanǵan izlewge <code>encrypted.google.com</code><ref>{{Web deregi | bet = Encrypted.google.com| url = http://encrypted.google.com| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131229012329/https://encrypted.google.com/| arxivsáne = 2013-jıl 29-dekabr | qaralǵan sáne = 2012-jıl 4-avgust }}</ref> adresi arqalı kiriw múmkin edi. Biraq, búgingi kúnde veb-izlew ádettegidey Transport Layer Security (TLS) arqalı shifrlanadı, sonlıqtan eger veb-brauzer TLS ti qollap-quwatlasa, hárbir izlew sorawı avtomatik túrde shifrlanadı<ref>{{Cite magazine | sáne =March 13, 2014 |title=Google Will Start Encrypting Your Searches |magazine=[[Time (magazine)|Time]] |url=https://time.com/23495/google-search-encryption/ |access-date=February 6, 2017}}</ref>. Google óziniń qollap-quwatlaw veb-saytında encrypted.google.com adresi 2018-jıldıń 30-aprelinde óshiriletuǵının járiyaladı, onıń sebebi retinde barlıq Google ónimleri hám kópshilik jańa brauzerler HTTPS jalǵanıwların paydalanatuǵının kórsetti<ref>{{Web deregi | bet = Encrypted.google.com is going away| url = https://support.google.com/websearch/answer/7631341?hl=en| qaralǵan sáne = 2018-jıl 18-may | baspaxana = Google Inc.| arxivsáne = 2018-jıl 27-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20180327083733/https://support.google.com/websearch/answer/7631341?hl=en| url-status = live}}</ref>. === Real waqıt rejimindegi izlew === Google real waqıt rejimindegi izlew - bul Google izlewdiń bir ózgesheligi bolıp, onda izlew nátiyjeleri geyde [[Twitter]], [[Facebook]], [[Blog|bloglar]] hám jańalıqlar veb-saytları sıyaqlı dereklerden alınǵan real waqıt rejimindegi informaciyanı da óz ishine alatuǵın edi<ref name="mashablelaunch">[http://mashable.com/2009/12/07/google-real-time-search/ "Google launches Real-Time Search"] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20210126003736/http://mashable.com/2009/12/07/google-real-time-search/ | sáne =January 26, 2021 }}. Mashable. Retrieved July 12, 2010.</ref>. Bul ózgeshelik 2009-jıldıń 7-dekabrinde iske qosıldı<ref>[http://googleblog.blogspot.com/2009/12/relevance-meets-real-time-web.html "Relevance meets the real-time web"] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20190407221454/http://googleblog.blogspot.com/2009/12/relevance-meets-real-time-web.html |date=April 7, 2019 }}. Google. Retrieved July 12, 2010.</ref> hám Twitter menen kelisim múddeti pitkennen keyin 2011-jıldıń 2-iyulında toqtatıldı<ref>{{Web deregi | sáne = 2011-jıl 4-iyul | bet = As Deal With Twitter Expires, Google Realtime Search Goes Offline| url = http://searchengineland.com/as-deal-with-twitter-expires-google-realtime-search-goes-offline-84175| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-mart | baspaxana = Searchengineland.com| arxivsáne = 2013-jıl 11-noyabr | arxivurl = https://web.archive.org/web/20131111144417/http://searchengineland.com/as-deal-with-twitter-expires-google-realtime-search-goes-offline-84175| url-status = live}}</ref>. Real waqıt rejimindegi izlew 2010-jıldıń 24-fevralınan baslap Facebook status jańalanıwların da óz ishine aldı<ref>[https://techcrunch.com/2010/02/24/google-facebook-status-updates/ "Google Real-Time Search Now Includes A Fraction Of Facebook Status Updates"] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20191031120411/https://techcrunch.com/2010/02/24/google-facebook-status-updates/ |date=October 31, 2019 }}. TechCrunch. Retrieved July 12, 2010.</ref>. Real waqıt rejimindegi izlewge uqsas ózgeshelik Microsoft kompaniyasınıń Bing izlew sistemasında álleqashan bar bolıp, ol Twitter hám Facebook tan alınǵan nátiyjelerdi kórsetetuǵın edi<ref>[https://web.archive.org/web/20120706224106/http://www.pcworld.com/article/183984/googles_realtime_search_ready_to_challenge_bing.html "Google's Real-Time Search Ready to Challenge Bing"] {{Webarxiv|url=https://web.archive.org/web/20120706224106/http://www.pcworld.com/article/183984/googles_realtime_search_ready_to_challenge_bing.html |date=July 6, 2012 }}. ''PC World''. Retrieved July 12, 2010.</ref>. Sistemanıń interfeysi tiykarǵı bólimde tikkeley, tómenge qaray «aǵıp» turǵan postlardı kórsetetuǵın edi (onı toqtatıw yamasa qayta baslaw múmkin edi), al belgili bir izlew sózi yamasa xeshtegti óz ishine alǵan postlardıń jiyiligin kórsetetuǵın diagramma bettiń oń múyeshinde, eń kóp qayta járiyalanǵan postlar hám sırtqı siltemeler diziminiń ústinde jaylasqan edi. Xeshteg izlew siltemeleri de qollap-quwatlanatuǵın edi, sonday-aq Twitter de jaylastırılǵan «reklamalanǵan» tvitler (turaqlı túrde aǵımnıń ústinde jaylasqan) hám qayta tvitlengen súwret yamasa video siltemeleriniń miniatyuraları da bar edi. 2011-jıldıń yanvar ayında real waqıt rejimindegi izlew nátiyjeleri menen birge postlardıń geolokaciya siltemeleri de qoljetimli boldı. Sonıń menen birge, sindikaciyalanǵan yamasa qısqartılǵan siltemelerdi óz ishine alǵan postlar silteme: soraw opciyası arqalı izleniwi múmkin boldı. 2011-jıldıń iyul ayında real waqıt rejimindegi izlewge kiriwdiń ilajı bolmadı, Google qaptal panelindegi Real waqıt siltemesi joǵalıp, onıń burınǵı URL adresine Google tárepinen jaratılǵan arnawlı 404 qáte beti payda boldı. Google dáslep bul úzilistiń waqıtsha ekenin hám Google+ ti iske qosıw menen baylanıslı ekenin ayttı<ref>{{Web deregi | familiya = Quotes delayed at least 15 min| sáne = 1999-jıl 31-dekabr | bet = Business news: Financial, stock & investing news online - MSN Money| url = http://money.msn.com/business-news/article.aspx?feed=AP&date=20110704&id=13857152| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20110402225750/http://money.msn.com/business-news/article.aspx?feed=AP| arxivsáne = 2011-jıl 2-aprel | qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-mart | baspaxana = Money.msn.com}}</ref>; keyinirek olar bunıń tvitlerge kiriw múmkinshiligin beriw ushın Twitter menen dúzilgen kommerciyalıq kelisimniń múddeti pitkenine baylanıslı ekenin málim etti<ref>{{Web deregi | sáne = 2011-jıl 3-iyul | bet = Google Realtime Search Goes Missing| url = http://searchengineland.com/google-realtime-search-goes-missing-84130| qaralǵan sáne = 2014-jıl 3-mart | baspaxana = Searchengineland.com| arxivsáne = 2014-jıl 14-fevral | arxivurl = https://web.archive.org/web/20140214110310/http://searchengineland.com/google-realtime-search-goes-missing-84130| url-status = live}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Google xızmetleri]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ jlmnfsnnipjd8df6hv0hw121ep08hfm 0 25530 266008 265636 2026-08-15T18:31:18Z Bekan88 11311 266008 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em" |+ iWork |- ! Dáslepki avtor(lar) | Apple |- ! [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı(lar)]] | [[Apple Inc.|Apple]] |- ! Dáslepki reliz | 11-yanvar, 2004-jıl |- ! Turaqlı reliz | 14.0 / 2-aprel, 2024-jıl |- ! [[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tіlі]] | Objective-C, [[C (programmalastırıw tili)|C]], [[JavaScript]] |- ! [[Operaciyalıq sistema]] | '''Onlayn''': Klientler: Zamanagóy veb-brauzeri bar barlıq qurılmalar<br/>'''Qosımshalar''': iOS, iPadOS hám macOS |- ! Platforma | x86-64<br/>ARM (A4 hám M1 baslap)<br/>PowerPC (2009-jılǵa shekem) |- ! Túrі | Ofis baǵdarlamalar jıynaǵı |- ! Licenziya | [[Menshikli programmalıq támiynat|Menshіklі]]<br/>Biypul hám kommerciyalıq |- ! Veb-saytı | [http://www.apple.com/iwork/ iWork]<br/>[http://www.apple.com/pages/ Pages]<br/>[http://www.apple.com/numbers/ Numbers]<br/>[http://www.apple.com/keynote/ Keynote] |} '''iWork''' — bul [[Apple Inc.|Apple]] tárepinen óziniń [[macOS]], [[iPadOS]] hám [[iOS]] [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemaları]] ushın jaratılǵan keńse qosımshaları toplamı hám sonday-aq [[iCloud]] [[Veb-sayt|veb-saytı]] arqalı kross-platformalı túrde qoljetimli. iWork prezentaciya qosımshası Keynote, tekst processorı hám stol ústi baspa qosımshası Pages,<ref>{{Cite press release |title=Apple Unveils Keynote |publisher=Apple |date=January 7, 2003 |url=https://www.apple.com/newsroom/2003/01/07Apple-Unveils-Keynote/ |access-date=2022-05-16}}</ref> hám elektron keste qosımshası Numbers-tı óz ishine aladı<ref name="pr08">{{Cite press release |title=Apple Introduces iWork '08 |publisher=Apple |date=August 7, 2007 |url=https://www.apple.com/newsroom/2007/08/07Apple-Introduces-iWork-08/}}</ref>. iWorktı jaratıwdaǵı Appledıń dizayn maqsetleri Mac paydalanıwshılarına macOS-tıń keń shriftler kitapxanasın, integraciyalanǵan imla tekseriwshisin, jetilistirilgen grafikalıq API-lerin hám onıń AppleScript avtomatlastırıw freymvorkın paydalanıp, tartımlı hújjetler menen elektron kestelerdi ańsat jaratıwǵa múmkinshilik beriw edi. Pages, Numbers hám Keynote-qa sáykes keletuǵın [[Microsoft Office]] qosımshaları – bul [[Microsoft Word|Word]], [[Microsoft Excel|Excel]] hám [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]]<ref name="eckel2014">{{Web deregi | url = http://www.techrepublic.com/article/office-vs-iwork-which-performs-best-in-the-real-world/| bet = Office vs. iWork: Which performs best in the real world?| avtor = Eckel, Erik| sáne = 2014-jıl 21-iyul | jumıs = [[TechRepublic]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-iyul }}</ref>. Microsoft Office qosımshaları iWork hújjetlerin asha almasa da, iWork qosımshaları Office hújjetlerin redaktorlaw ushın asha aladı hám hújjetlerdi iWork-tıń jergilikli formatlarınan (<code>.pages, .numbers, .key</code>) Microsoft Office formatlarına (<code>.docx, .xlsx, .pptx</code> hám t.b.), sonday-aq PDF fayllarına eksport ete aladı. iWork-taǵı eń eski qosımsha – bul Keynote, ol dáslep 2003-jılı [[Stiv Djobs|Stiv Djobstıń]] óz prezentaciyalarında paydalanıwı ushın jeke qosımsha retinde shıǵarılǵan. Stiv Djobs Keynote-tı járiyalap atırıp: «Bul siziń prezentaciyańız shın mánisinde áhmiyetli bolǵanda» dep ayttı. Pages birinshi iWork toplamı menen birge 2004-jılı shıǵarıldı; Numbers 2007-jılı iWork '08 shıǵarılıwı menen qosıldı. Keyingi reliz, iWork '09, sonıń menen birge paydalanıwshılarǵa hújjetlerdi vebke júklewge hám bólisiwge múmkinshilik beretuǵın onlayn xızmet iWork.com-ǵa beta kiriwin óz ishine aldı, házir bul Appledıń iCloud xızmetine integraciyalanǵan. iOS ushın iWork versiyası 2010-jılı birinshi iPad penen birge shıǵarıldı hám qosımshalar sol waqıttan berli turaqlı túrde jańalanıp keledi, sonıń ishinde iPhone qollap-quwatlawı da qosıldı. 2013-jılı Apple iCloud-ta iWork veb-qosımshaların iske qostı; degen menen, bir neshe jıl ótkennen keyin de, olardıń funkciyaları stol ústindegi ekvivalentlerine salıstırǵanda sheklengen. iWork dáslep 79 dollarǵa toplam retinde satıldı, keyinirek OS X-te hár bir qosımsha ushın 19.99 dollarǵa, al iOSta hár bir qosımsha ushın 9.99 dollarǵa satıldı. Apple 2013-jıldıń oktyabr ayında sol waqıttan baslap satıp alınǵan barlıq iOS hám OS X qurılmaları,<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/creativity-apps/mac/up-to-date/| bet = Up-to-Date Program for Pages, Numbers, and Keynote| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131026090929/https://www.apple.com/creativity-apps/mac/up-to-date/| arxivsáne = 2013-jıl 26-oktyabr | sáne = 2013-jıl 22-oktyabr | baspaxana = Apple}}</ref> barlıq úsh iWork qosımshasın biypul júklep alıwǵa huqıqlı bolatuǵının járiyaladı: qurılma ornatılǵannan keyin, paydalanıwshı App Storeda qosımshalardı «talap ete» aladı, sonnan keyin olar paydalanıwshınıń [[Apple akkauntı|Apple ID]]-ine turaqlı túrde baylanıstırıladı. Hújjetlerdi xosting etiw xızmetin de óz ishine alatuǵın iWork for iCloud barlıq iCloud paydalanıwshıları ushın biypul. iWork 2017-jıldıń aprel ayında macOS hám iOS-ta (sonıń ishinde eski yamasa qayta satılǵan qurılmalar da) biypul etip shıǵarıldı. 2016-jıldıń sentyabr ayında Apple real waqıtta birge islesiw funkciyası barlıq iWork qosımshaları ushın qoljetimli bolatuǵının járiyaladı<ref name="iWork2016">{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/16/09/20/apple-updates-iwork-for-mac-adding-real-time-collaboration-beta-to-pages-numbers-keynote| bet = Apple updates iWork for Mac, adding real-time collaboration beta to Pages, Numbers & Keynote| sáne = 2016-jıl 20-sentyabr | baspaxana = AppleInsider| qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-mart }}</ref>. == Tariyxı == iWorktıń birinshi versiyası, iWork '05, 2005-jılı 11-yanvarda Macworld Konferenciya hám Kórgizbesinde járiyalandı hám 22-yanvarda Amerika Qurama Shtatlarında, al 29-yanvarda dúnya júzinde qoljetimli boldı. iWork '05 eki qosımshadan ibarat edi: Keynote 2, prezentaciya jaratıw programması hám Pages, tekst processorı. iWork '05 79 AQSH dollarına satıldı. 30 kúnlik sınaq versiyası da Appledıń veb-saytında júklep alıw ushın qoljetimli boldı. Dáslep iWork atına huqıqlar IGG Software kompaniyasına tiyisli edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/services-and-software/apple-office-software-seems-likely/| bet = Apple office software seems likely| avtor = Fried| avtorsilteme = Ina Fried| at = Ina| sáne = 2005-jıl 4-yanvar | til = en| jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-yanvar }}</ref>. iWork Apple tárepinen «AppleWorkstiń miyrasxorı» dep atalsa da, ol AppleWorkstiń [[maǵlıwmatlar bazası]] hám sızıw quralların qaytalamaydı<ref name="iwdatabase">{{Web deregi | url = http://www.myfirstmac.com/index.php/mac/articles/an-introduction-to-bento-the-missing-database-app-iwork-should-have| bet = An Introduction to Bento, the Missing Database App iWork Should Have| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120922012156/http://www.myfirstmac.com/index.php/mac/articles/an-introduction-to-bento-the-missing-database-app-iwork-should-have| arxivsáne = 2012-jıl 22-sentyabr | qaralǵan sáne = 2009-jıl 15-yanvar }}</ref>. Degen menen, iWork Appledıń iLife toplamındaǵı bar qosımshalar menen Media Browser arqalı integraciyalanadı, bul paydalanıwshılarǵa muzıkanı iTunesten, filmlerdi iMovieden hám súwretlerdi iPhoto hám Aperture-den tikkeley iWork hújjetlerine súyrep aparıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="pr05"><cite class="citation pressrelease cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="547">[https://www.apple.com/newsroom/2004/01/11Apple-Unveils-iWork-05/ "Apple Unveils iWork '05"] (Press release). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="548">Apple. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="549">January 11, 2004<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="550"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">2022-05-17</span></span>.</span></cite></ref>. iWork '06 2006-jılı 10-yanvarda shıǵarıldı hám Keynote hám Pages-tiń jańalanǵan versiyaların óz ishine aldı. Eki programma da birinshi ret universal binar fayllar retinde shıǵarıldı, bul olarǵa PowerPC processorlarında da, jańa iMac stol kompyuterleri hám MacBook Pro noutbuklarında qollanılǵan Intel processorlarında da jergilikli túrde islewge múmkinshilik berdi, olar jańa iWork toplamı menen bir kúni járiyalanǵan edi<ref name="pr06">{{Cite press release |url=https://www.apple.com/newsroom/2006/01/10Apple-Announces-iWork-06/ |title=Apple Announces iWork '06 |publisher=Apple | sáne =January 10, 2006}}</ref>. Toplamnıń kelesi versiyası, iWork '08, 2007-jılı 7-avgustta [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyanıń]] Kupertino qalasındaǵı Apple kampusında ótkerilgen arnawlı media ilajında járiyalandı hám shıǵarıldı. iWork '08, aldıńǵı jańalanıwlar sıyaqlı, Keynote hám Pages-tiń jańalanǵan versiyaların óz ishine aldı. Jańa elektron keste qosımshası, Numbers da usınıldı. Numbers basqa elektron keste qosımshalarınan, sonıń ishinde Microsoft Excel-den, paydalanıwshılarǵa bir qatar ornatılǵan shablonlardı paydalanıp, iykemli maydanda bir neshe elektron kestelerden ibarat hújjetler jaratıwǵa múmkinshilik beriwi menen ayırmashılıq etedi. iWork '09, 2009-jılı 6-yanvarda járiyalandı hám sol kúni shıǵarıldı. Ol toplamdaǵı barlıq úsh qosımshanıń jańalanǵan versiyaların óz ishine aladı. iWork '09 sonıń menen birge paydalanıwshılarǵa 2012-jıldıń iyul ayınıń aqırında toqtatılǵanǵa shekem hújjetlerdi onlayn bólisiwge múmkinshilik bergen iWork.com xızmetiniń beta versiyasına kiriwdi de óz ishine aldı. iWork '09 paydalanıwshıları hújjetti tikkeley Pages, Keynote yamasa Numbers-tan júkley alatuǵın hám basqalardı onı onlayn kóriwge shaqıra alatuǵın edi. Kóriwshiler hújjette eskertpeler hám pikirler jaza alatuǵın hám nusqasın iWork, Microsoft Office yamasa PDF formatlarında júklep ala alatuǵın edi<ref name="pr09">{{Cite press release |url=https://www.apple.com/newsroom/2009/01/06Apple-Unveils-iWork-09/ |title=Apple Unveils iWork '09 |publisher=Apple |date=January 6, 2009}}</ref>. iWork '09 sonıń menen birge 2011-jılı 6-yanvarda [[Mac App Store]]-da hár bir qosımsha ushın $19.99 bahada shıǵarıldı hám usı noqattan keyin turaqlı jańalanıwlar aldı, sonıń ishinde [[ICloud|iCloudqa]] siltemeler hám Appledıń Retina displeyli MacBook Pro-sına sáykeslestirilgen joqarı anıqlıqtaǵı DPI versiyası da bar edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.macworld.com/article/145941/2010/01/iwork_ipad.html| bet = Apple introduces iWork for iPad| avtor = Loyola| at = Roman| baspaxana = Macworld| qaralǵan sáne = 2011-jıl 31-dekabr }}</ref>. 2010-jılı 27-yanvarda Apple iPad ushın iWork-tı járiyaladı, ol [[App Store]]-dan úsh bólek $9.99 bahadaǵı qosımsha retinde qoljetimli bolıwı kerek edi<ref name="Apple PR">{{Cite press release |url=https://www.apple.com/newsroom/2010/01/27Apple-Launches-iPad/ |title=Apple Launches iPad |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] | sáne =January 27, 2010 |access-date=May 17, 2022}}</ref>. Bul versiya da turaqlı jańalanıwlar aldı, sonıń ishinde qaltalı [[iPhone]] hám [[iPod Touch]] qurılmaları ushın versiya hám Retina displeyli qurılmalardıń hám sońǵı iPhonelardıń úlkenirek ekranlarınan paydalanıw ushın jańalanıw da bar edi. 2013-jılı 22-oktyabrde Apple Mac hám iOS ushın iWork programmalıq támiynatınıń qayta islengenin járiyaladı. Eki toplam da tiyisli App Store-lar arqalı qoljetimli etildi. Jańalanıw házirgi iWork iyeleri ushın biypul hám 2013-jıldıń 1-oktyabrinen keyin OS X yamasa iOS qurılmasın satıp alǵan hár qanday adam ushın biypul etildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/creativity-apps/mac/| bet = Apple – Creativity and Productivity Apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140510043351/http://www.apple.com/creativity-apps/mac/| arxivsáne = 2014-jıl 10-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 11-may }}</ref>. Jańadan biypul etilgen iWork qosımshaların sáykes qurılmada aktivlestirgen hár qanday paydalanıwshı sol qosımshalardı sol App Store akkauntına kirgen basqa iOS yamasa OS X qurılmasında da júklep ala aladı. Jańa OS X versiyaları bir neshe tańlaw, baylanıslı tekst qutıları, bet belgileri, 2 betli kórinisler, xatlardı biriktiriw, izlenetuǵın pikirler, RTF faylların oqıw/eksport etiw qábileti, defolt masshtab hám bet sanı, AppleScript penen integraciya sıyaqlı funkciyalardı joǵaltqanı ushın sınǵa alındı<ref>{{Web deregi | url = http://www.macrumors.com/2013/10/25/some-power-users-are-unhappy-with-lost-features-in-the-new-iwork/| bet = Some Power Users Are Unhappy With Lost Features in the New iWork| sáne = 2013-jıl 25-oktyabr | baspaxana = MacRumors}}</ref>. Apple funkciyalardı qayta kirgiziw ushın jol kartasın usındı hám keyingi altı ay ishinde ayırım joǵalǵan funkciyalardı qayta kirgiziwge úmit etetuǵının bildirdi. 2014-jıldıń 1-apreline kelip, bir neshe funkciyalar — mısalı, defolt masshtabtı ornatıw qábileti — qayta kirgizilgen edi, degen menen kóplegen funkciyalar ele de joq edi<ref>{{Web deregi | url = http://support.apple.com/kb/HT6049?viewlocale=en_GB&locale=en_GB| bet = About the new iWork for Mac: Features and compatibility| baspaxana = Apple| qaralǵan sáne = 2013-jıl 6-noyabr }}</ref>. macOS, Windows hám kópshilik [[Veb-brauzer|veb-brauzerlerde]] onlayn iCloud veb-qosımshaların paydalanıp isley alatuǵın pútkilley jańa fayl formatın paydalanıwı sebepli, iWork 13-ten baslap iWork versiyaları iWork '09-ǵa shekemgi versiyalarda jaratılǵan hújjetlerdi ashpaydı yamasa redaktorlawǵa ruqsat bermeydi, eski iWork faylların ashıwǵa urınǵan paydalanıwshılar jańa iWork 13 qosımsha versiyalarında bunday fayllardı ashıw hám redaktorlaw ushın aldıńǵı iWork '09-dı (paydalanıwshınıń mashinasında bolıwı yamasa bolmawı múmkin) paydalanıw kerekligi haqqında qalqıp shıǵıwshı xabar aladı. Sáykesinshe, OS X ushın házirgi versiya (dáslep tek OS X Mavericks 10.9 hám onnan keyingiler menen ǵana sáykes edi) aldınnan ornatılǵan hár qanday iWork '09 qosımshaların paydalanıwshınıń mashinasındaǵı iWork '09 papkasına (/Applications/iWork '09/) kóshiredi, bul paydalanıwshılarǵa eski iWork hújjetlerin jergilikli túrde óz mashinasında ashıw hám redaktorlaw ushın aldıńǵı toplamnan paydalanıwdı dawam etiwge múmkinshilik beretuǵın sheshim retinde islengen<ref name="iw iwork compatibility 1">{{Web deregi | url = http://www.infoworld.com/article/2610821/open-source-software/open-document-standards-will-cure-apple-s-bit-rot.html| bet = Open document standards will cure Apple's bit rot| avtor = Phipps| at = Simon| sáne = 2014-jıl 21-mart | baspaxana = Infoworld| qaralǵan sáne = 2014-jıl 23-noyabr }}</ref>. 2015-jıldıń oktyabr ayında Apple bul máseleni jeńilletiw ushın jańalanıw shıǵardı, bul paydalanıwshılarǵa iWork '06 hám iWork '08 formatlarında saqlanǵan hújjetlerdi Pages-tiń sońǵı versiyasında ashıwǵa múmkinshilik berdi<ref>{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/15/10/15/apple-updates-iwork-for-ios-and-os-x-el-capitan-with-support-for-multitasking-3d-touch-more| bet = Apple updates iWork for iOS and OS X el Capitan with support for multitasking, 3D Touch, VoiceOver, more}}</ref>. 2016-jılı Apple real waqıtta birge islesiw funkciyası [[ICloud|iWork for iCloudtı]] paydalanıw menen sheklenbesten, barlıq iWork qosımshaları ushın qoljetimli bolatuǵının járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/iwork/| bet = iWork| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070814024014/http://www.apple.com/iwork/| arxivsáne = 2007-jıl 14-avgust | til = en-US| jumıs = Apple| qaralǵan sáne = 2016-jıl 27-noyabr }}</ref>. Bul funkciya [[Google Docs redaktorları|Google Docs]]-qa uqsas<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2016/09/07/apple-adds-real-time-collaboration-to-iwork/| bet = Apple adds real-time collaboration to iWork| jumıs = Engadget| qaralǵan sáne = 2016-jıl 27-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://mashable.com/2016/09/07/apple-iwork-update/| bet = Apple adds real-time collaboration to iWork, taking a stab at Microsoft and Google| avtor = Flynn| at = Kerry| sáne = 2016-jıl 7-sentyabr | jumıs = Mashable| qaralǵan sáne = 2016-jıl 27-noyabr }}</ref>. == Komponentler == === Ulıwma komponentler === iWork toplamındaǵı ónimler bir qatar ulıwmalıq komponentlerge iye, bul tiykarınan Cocoa hám uqsas ulıwmalıq qosımshalardı programmalastırıw interfeyslerinen (APIlerden) alınǵan tiykarǵı kodtıń bólisiliwi nátiyjesi. Olardıń arasında belgili universal kóp tilli imlanı tekseriw quralı bar, onı Safari hám Mail sıyaqlı ónimlerde de tabıwǵa boladı. Grammatikanı tekseriw, tabıw hám almastırıw, stil hám reń tańlawshılar – bular pútkil Apple qosımshalar keńisliginde ushırasatuǵın dizayn ózgeshelikleriniń uqsas mısalları bolıp tabıladı. Sonıń menen bir qatarda, iWork toplamındaǵı qosımshalar hújjettiń jańa modelin de bólisedi. Kópshilik hújjetke tiykarlanǵan qosımshalarda qosımshanıń jumıs islew principiniń tiykarın quraytuǵın arnawlı bir maǵlıwmat túri bar. Mısalı, tekst processorlarında tiykarǵı element – tekst, al elektron kestede – bul kestedegi yacheykalar. Súwretler yamasa diagrammalar sıyaqlı basqa obektler tiykarǵı maǵlıwmat túrine jalǵanıwı yamasa oǵan silteme beriliwi arqalı basqarıladı. iWork-ta barlıq qosımshalar ulıwmalıq tiykarǵı hújjet formatın, «kanvas» dep atalatuǵın, jaylasıw hám saqlaw mexanizmlerin támiyinleytuǵın ulıwma konteyner túrin bólisedi. Keyin hár bir qosımsha óziniń arnawlı obektlerin qosadı hám olardı kanvasqa jaylastıradı. Mısalı, Pages ádette kanvasta bir úlken tekst obekti menen ashıladı. Paydalanıwshıǵa bul ádettegi tekst processorı sıyaqlı kórinedi, biraq olar bet jaylasıwı qosımshasındaǵıday onıń múyeshinen uslap ólshemin ózgerte aladı. Numbers-ta bolsa, dáslep basqa hár qanday elektron kestedegidey yacheykalar torın kóreseń, biraq paydalanıwshı onıń ólshemin kanvastan kishirek etip ózgerte aladı, sonnan keyin bir kanvasqa bir neshe torlar, diagrammalar yamasa hátte sızıwlardı da qosa aladı. Ayırmashılıq aytarlıqtay emes, sebebi bul funkciyalardıń kópshiligi Microsoft Excel sıyaqlı dástúrli baǵdarlamalarda da ámelge asırılǵan. Degen menen, paydalanıwshı interfeysindegi ayırmashılıq áhmiyetli bolıwı múmkin. Mısalı, Excel-de diagrammalar bettiń bir bólimi retinde saqlanadı hám tábiyiy paydalanıwshı háreketleri arqalı tosınnan jıljıp ketiwi múmkin. Numbers-ta diagrammalar, basqa hámmesi sıyaqlı, kanvastıń bir bólimi bolıp tabıladı hám bet(ler)tegi ózgerisler ádette ǵárezsiz boladı. iWork modeli Appledıń aldıńǵı háreketi OpenDoc-qa biraz uqsaydı. OpenDoc ta bir pútin tiykarǵı hújjet mexanizmin hám bir pútin disktegi formattan paydalanǵan. Biraq, iWork-tan ayırmashılıǵı, OpenDoc sonıń menen birge bir pútin qosımshadan da paydalanǵan, onda túrli redaktorlardı shaqırıwǵa bolatuǵın edi. Mısalı, ulıwma hújjetti ashıp, elektron keste redaktorın baslap, sonnan keyin elektron keste qosıwǵa bolatuǵın edi. iWork-ta redaktorlaw jaǵınan bunday beyimlilik joq, biraq jaylasıw jaǵınan onı saqlap qaladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Apple Inc. xızmetleri]] [[Kategoriya:Apple Inc. programmalıq támiynatı]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ m9upp4a9a9zfng15u44xzz3don13u52 266012 266008 2026-08-15T18:37:55Z Bekan88 11311 266012 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em" |+ iWork |- ! Dáslepki avtor(lar) | Apple |- ! [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı(lar)]] | [[Apple Inc.|Apple]] |- ! Dáslepki reliz | 11-yanvar, 2004-jıl |- ! Turaqlı reliz | 14.0 / 2-aprel, 2024-jıl |- ! [[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tіlі]] | Objective-C, [[C (programmalastırıw tili)|C]], [[JavaScript]] |- ! [[Operaciyalıq sistema]] | '''Onlayn''': Klientler: Zamanagóy veb-brauzeri bar barlıq qurılmalar<br/>'''Qosımshalar''': iOS, iPadOS hám macOS |- ! Platforma | x86-64<br/>ARM (A4 hám M1 baslap)<br/>PowerPC (2009-jılǵa shekem) |- ! Túrі | Ofis baǵdarlamalar jıynaǵı |- ! Licenziya | [[Menshikli programmalıq támiynat|Menshіklі]]<br/>Biypul hám kommerciyalıq |- ! Veb-saytı | [http://www.apple.com/iwork/ iWork]<br/>[http://www.apple.com/pages/ Pages]<br/>[http://www.apple.com/numbers/ Numbers]<br/>[http://www.apple.com/keynote/ Keynote] |} '''iWork''' — bul [[Apple Inc.|Apple]] tárepinen óziniń [[macOS]], [[iPadOS]] hám [[iOS]] [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemaları]] ushın jaratılǵan keńse qosımshaları toplamı hám sonday-aq [[iCloud]] [[Veb-sayt|veb-saytı]] arqalı kross-platformalı túrde qoljetimli. iWork prezentaciya qosımshası Keynote, tekst processorı hám stol ústi baspa qosımshası Pages,<ref>{{Cite press release |title=Apple Unveils Keynote |publisher=Apple |date=January 7, 2003 |url=https://www.apple.com/newsroom/2003/01/07Apple-Unveils-Keynote/ |access-date=2022-05-16}}</ref> hám elektron keste qosımshası Numbers-tı óz ishine aladı<ref name="pr08">{{Cite press release |title=Apple Introduces iWork '08 |publisher=Apple |date=August 7, 2007 |url=https://www.apple.com/newsroom/2007/08/07Apple-Introduces-iWork-08/}}</ref>. iWorktı jaratıwdaǵı Appledıń dizayn maqsetleri Mac paydalanıwshılarına macOS-tıń keń shriftler kitapxanasın, integraciyalanǵan imla tekseriwshisin, jetilistirilgen grafikalıq API-lerin hám onıń AppleScript avtomatlastırıw freymvorkın paydalanıp, tartımlı hújjetler menen elektron kestelerdi ańsat jaratıwǵa múmkinshilik beriw edi. Pages, Numbers hám Keynote-qa sáykes keletuǵın [[Microsoft Office]] qosımshaları – bul [[Microsoft Word|Word]], [[Microsoft Excel|Excel]] hám [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]]<ref name="eckel2014">{{Web deregi | url = http://www.techrepublic.com/article/office-vs-iwork-which-performs-best-in-the-real-world/| bet = Office vs. iWork: Which performs best in the real world?| avtor = Eckel, Erik| sáne = 2014-jıl 21-iyul | jumıs = [[TechRepublic]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-iyul }}</ref>. Microsoft Office qosımshaları iWork hújjetlerin asha almasa da, iWork qosımshaları Office hújjetlerin redaktorlaw ushın asha aladı hám hújjetlerdi iWork-tıń jergilikli formatlarınan (<code>.pages, .numbers, .key</code>) Microsoft Office formatlarına (<code>.docx, .xlsx, .pptx</code> hám t.b.), sonday-aq PDF fayllarına eksport ete aladı. iWork-taǵı eń eski qosımsha – bul Keynote, ol dáslep 2003-jılı [[Stiv Djobs|Stiv Djobstıń]] óz prezentaciyalarında paydalanıwı ushın jeke qosımsha retinde shıǵarılǵan. Stiv Djobs Keynote-tı járiyalap atırıp: «Bul siziń prezentaciyańız shın mánisinde áhmiyetli bolǵanda» dep ayttı. Pages birinshi iWork toplamı menen birge 2004-jılı shıǵarıldı; Numbers 2007-jılı iWork '08 shıǵarılıwı menen qosıldı. Keyingi reliz, iWork '09, sonıń menen birge paydalanıwshılarǵa hújjetlerdi vebke júklewge hám bólisiwge múmkinshilik beretuǵın onlayn xızmet iWork.com-ǵa beta kiriwin óz ishine aldı, házir bul Appledıń iCloud xızmetine integraciyalanǵan. iOS ushın iWork versiyası 2010-jılı birinshi iPad penen birge shıǵarıldı hám qosımshalar sol waqıttan berli turaqlı túrde jańalanıp keledi, sonıń ishinde iPhone qollap-quwatlawı da qosıldı. 2013-jılı Apple iCloud-ta iWork veb-qosımshaların iske qostı; degen menen, bir neshe jıl ótkennen keyin de, olardıń funkciyaları stol ústindegi ekvivalentlerine salıstırǵanda sheklengen. iWork dáslep 79 dollarǵa toplam retinde satıldı, keyinirek OS X-te hár bir qosımsha ushın 19.99 dollarǵa, al iOSta hár bir qosımsha ushın 9.99 dollarǵa satıldı. Apple 2013-jıldıń oktyabr ayında sol waqıttan baslap satıp alınǵan barlıq iOS hám OS X qurılmaları,<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/creativity-apps/mac/up-to-date/| bet = Up-to-Date Program for Pages, Numbers, and Keynote| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131026090929/https://www.apple.com/creativity-apps/mac/up-to-date/| arxivsáne = 2013-jıl 26-oktyabr | sáne = 2013-jıl 22-oktyabr | baspaxana = Apple}}</ref> barlıq úsh iWork qosımshasın biypul júklep alıwǵa huqıqlı bolatuǵının járiyaladı: qurılma ornatılǵannan keyin, paydalanıwshı App Storeda qosımshalardı «talap ete» aladı, sonnan keyin olar paydalanıwshınıń [[Apple akkauntı|Apple ID]]-ine turaqlı túrde baylanıstırıladı. Hújjetlerdi xosting etiw xızmetin de óz ishine alatuǵın iWork for iCloud barlıq iCloud paydalanıwshıları ushın biypul. iWork 2017-jıldıń aprel ayında macOS hám iOS-ta (sonıń ishinde eski yamasa qayta satılǵan qurılmalar da) biypul etip shıǵarıldı. 2016-jıldıń sentyabr ayında Apple real waqıtta birge islesiw funkciyası barlıq iWork qosımshaları ushın qoljetimli bolatuǵının járiyaladı<ref name="iWork2016">{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/16/09/20/apple-updates-iwork-for-mac-adding-real-time-collaboration-beta-to-pages-numbers-keynote| bet = Apple updates iWork for Mac, adding real-time collaboration beta to Pages, Numbers & Keynote| sáne = 2016-jıl 20-sentyabr | baspaxana = AppleInsider| qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-mart }}</ref>. == Tariyxı == iWorktıń birinshi versiyası, iWork '05, 2005-jılı 11-yanvarda Macworld Konferenciya hám Kórgizbesinde járiyalandı hám 22-yanvarda Amerika Qurama Shtatlarında, al 29-yanvarda dúnya júzinde qoljetimli boldı. iWork '05 eki qosımshadan ibarat edi: Keynote 2, prezentaciya jaratıw programması hám Pages, tekst processorı. iWork '05 79 AQSH dollarına satıldı. 30 kúnlik sınaq versiyası da Appledıń veb-saytında júklep alıw ushın qoljetimli boldı. Dáslep iWork atına huqıqlar IGG Software kompaniyasına tiyisli edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/services-and-software/apple-office-software-seems-likely/| bet = Apple office software seems likely| avtor = Fried| avtorsilteme = Ina Fried| at = Ina| sáne = 2005-jıl 4-yanvar | til = en| jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-yanvar }}</ref>. iWork Apple tárepinen «AppleWorkstiń miyrasxorı» dep atalsa da, ol AppleWorkstiń [[maǵlıwmatlar bazası]] hám sızıw quralların qaytalamaydı<ref name="iwdatabase">{{Web deregi | url = http://www.myfirstmac.com/index.php/mac/articles/an-introduction-to-bento-the-missing-database-app-iwork-should-have| bet = An Introduction to Bento, the Missing Database App iWork Should Have| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120922012156/http://www.myfirstmac.com/index.php/mac/articles/an-introduction-to-bento-the-missing-database-app-iwork-should-have| arxivsáne = 2012-jıl 22-sentyabr | qaralǵan sáne = 2009-jıl 15-yanvar }}</ref>. Degen menen, iWork Appledıń iLife toplamındaǵı bar qosımshalar menen Media Browser arqalı integraciyalanadı, bul paydalanıwshılarǵa muzıkanı iTunesten, filmlerdi iMovieden hám súwretlerdi iPhoto hám Aperture-den tikkeley iWork hújjetlerine súyrep aparıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="pr05"><cite class="citation pressrelease cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="547">[https://www.apple.com/newsroom/2004/01/11Apple-Unveils-iWork-05/ "Apple Unveils iWork '05"] (Press release). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="548">Apple. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="549">January 11, 2004<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="550"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">2022-05-17</span></span>.</span></cite></ref>. iWork '06 2006-jılı 10-yanvarda shıǵarıldı hám Keynote hám Pages-tiń jańalanǵan versiyaların óz ishine aldı. Eki programma da birinshi ret universal binar fayllar retinde shıǵarıldı, bul olarǵa PowerPC processorlarında da, jańa iMac stol kompyuterleri hám MacBook Pro noutbuklarında qollanılǵan Intel processorlarında da jergilikli túrde islewge múmkinshilik berdi, olar jańa iWork toplamı menen bir kúni járiyalanǵan edi<ref name="pr06">{{Cite press release |url=https://www.apple.com/newsroom/2006/01/10Apple-Announces-iWork-06/ |title=Apple Announces iWork '06 |publisher=Apple | sáne =January 10, 2006}}</ref>. Toplamnıń kelesi versiyası, iWork '08, 2007-jılı 7-avgustta [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyanıń]] Kupertino qalasındaǵı Apple kampusında ótkerilgen arnawlı media ilajında járiyalandı hám shıǵarıldı. iWork '08, aldıńǵı jańalanıwlar sıyaqlı, Keynote hám Pages-tiń jańalanǵan versiyaların óz ishine aldı. Jańa elektron keste qosımshası, Numbers da usınıldı. Numbers basqa elektron keste qosımshalarınan, sonıń ishinde Microsoft Excel-den, paydalanıwshılarǵa bir qatar ornatılǵan shablonlardı paydalanıp, iykemli maydanda bir neshe elektron kestelerden ibarat hújjetler jaratıwǵa múmkinshilik beriwi menen ayırmashılıq etedi. iWork '09, 2009-jılı 6-yanvarda járiyalandı hám sol kúni shıǵarıldı. Ol toplamdaǵı barlıq úsh qosımshanıń jańalanǵan versiyaların óz ishine aladı. iWork '09 sonıń menen birge paydalanıwshılarǵa 2012-jıldıń iyul ayınıń aqırında toqtatılǵanǵa shekem hújjetlerdi onlayn bólisiwge múmkinshilik bergen iWork.com xızmetiniń beta versiyasına kiriwdi de óz ishine aldı. iWork '09 paydalanıwshıları hújjetti tikkeley Pages, Keynote yamasa Numbers-tan júkley alatuǵın hám basqalardı onı onlayn kóriwge shaqıra alatuǵın edi. Kóriwshiler hújjette eskertpeler hám pikirler jaza alatuǵın hám nusqasın iWork, [[Microsoft Office]] yamasa PDF formatlarında júklep ala alatuǵın edi<ref name="pr09">{{Cite press release |url=https://www.apple.com/newsroom/2009/01/06Apple-Unveils-iWork-09/ |title=Apple Unveils iWork '09 |publisher=Apple |date=January 6, 2009}}</ref>. iWork '09 sonıń menen birge 2011-jılı 6-yanvarda [[Mac App Store]]-da hár bir qosımsha ushın $19.99 bahada shıǵarıldı hám usı noqattan keyin turaqlı jańalanıwlar aldı, sonıń ishinde [[ICloud|iCloudqa]] siltemeler hám Appledıń Retina displeyli MacBook Pro-sına sáykeslestirilgen joqarı anıqlıqtaǵı DPI versiyası da bar edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.macworld.com/article/145941/2010/01/iwork_ipad.html| bet = Apple introduces iWork for iPad| avtor = Loyola| at = Roman| baspaxana = Macworld| qaralǵan sáne = 2011-jıl 31-dekabr }}</ref>. 2010-jılı 27-yanvarda Apple iPad ushın iWork-tı járiyaladı, ol [[App Store]]-dan úsh bólek $9.99 bahadaǵı qosımsha retinde qoljetimli bolıwı kerek edi<ref name="Apple PR">{{Cite press release |url=https://www.apple.com/newsroom/2010/01/27Apple-Launches-iPad/ |title=Apple Launches iPad |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] | sáne =January 27, 2010 |access-date=May 17, 2022}}</ref>. Bul versiya da turaqlı jańalanıwlar aldı, sonıń ishinde qaltalı [[iPhone]] hám [[iPod Touch]] qurılmaları ushın versiya hám Retina displeyli qurılmalardıń hám sońǵı iPhonelardıń úlkenirek ekranlarınan paydalanıw ushın jańalanıw da bar edi. 2013-jılı 22-oktyabrde Apple Mac hám iOS ushın iWork programmalıq támiynatınıń qayta islengenin járiyaladı. Eki toplam da tiyisli App Store-lar arqalı qoljetimli etildi. Jańalanıw házirgi iWork iyeleri ushın biypul hám 2013-jıldıń 1-oktyabrinen keyin OS X yamasa iOS qurılmasın satıp alǵan hár qanday adam ushın biypul etildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/creativity-apps/mac/| bet = Apple – Creativity and Productivity Apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140510043351/http://www.apple.com/creativity-apps/mac/| arxivsáne = 2014-jıl 10-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 11-may }}</ref>. Jańadan biypul etilgen iWork qosımshaların sáykes qurılmada aktivlestirgen hár qanday paydalanıwshı sol qosımshalardı sol App Store akkauntına kirgen basqa iOS yamasa OS X qurılmasında da júklep ala aladı. Jańa OS X versiyaları bir neshe tańlaw, baylanıslı tekst qutıları, bet belgileri, 2 betli kórinisler, xatlardı biriktiriw, izlenetuǵın pikirler, RTF faylların oqıw/eksport etiw qábileti, defolt masshtab hám bet sanı, AppleScript penen integraciya sıyaqlı funkciyalardı joǵaltqanı ushın sınǵa alındı<ref>{{Web deregi | url = http://www.macrumors.com/2013/10/25/some-power-users-are-unhappy-with-lost-features-in-the-new-iwork/| bet = Some Power Users Are Unhappy With Lost Features in the New iWork| sáne = 2013-jıl 25-oktyabr | baspaxana = MacRumors}}</ref>. Apple funkciyalardı qayta kirgiziw ushın jol kartasın usındı hám keyingi altı ay ishinde ayırım joǵalǵan funkciyalardı qayta kirgiziwge úmit etetuǵının bildirdi. 2014-jıldıń 1-apreline kelip, bir neshe funkciyalar — mısalı, defolt masshtabtı ornatıw qábileti — qayta kirgizilgen edi, degen menen kóplegen funkciyalar ele de joq edi<ref>{{Web deregi | url = http://support.apple.com/kb/HT6049?viewlocale=en_GB&locale=en_GB| bet = About the new iWork for Mac: Features and compatibility| baspaxana = Apple| qaralǵan sáne = 2013-jıl 6-noyabr }}</ref>. macOS, Windows hám kópshilik [[Veb-brauzer|veb-brauzerlerde]] onlayn iCloud veb-qosımshaların paydalanıp isley alatuǵın pútkilley jańa fayl formatın paydalanıwı sebepli, iWork 13-ten baslap iWork versiyaları iWork '09-ǵa shekemgi versiyalarda jaratılǵan hújjetlerdi ashpaydı yamasa redaktorlawǵa ruqsat bermeydi, eski iWork faylların ashıwǵa urınǵan paydalanıwshılar jańa iWork 13 qosımsha versiyalarında bunday fayllardı ashıw hám redaktorlaw ushın aldıńǵı iWork '09-dı (paydalanıwshınıń mashinasında bolıwı yamasa bolmawı múmkin) paydalanıw kerekligi haqqında qalqıp shıǵıwshı xabar aladı. Sáykesinshe, OS X ushın házirgi versiya (dáslep tek OS X Mavericks 10.9 hám onnan keyingiler menen ǵana sáykes edi) aldınnan ornatılǵan hár qanday iWork '09 qosımshaların paydalanıwshınıń mashinasındaǵı iWork '09 papkasına (/Applications/iWork '09/) kóshiredi, bul paydalanıwshılarǵa eski iWork hújjetlerin jergilikli túrde óz mashinasında ashıw hám redaktorlaw ushın aldıńǵı toplamnan paydalanıwdı dawam etiwge múmkinshilik beretuǵın sheshim retinde islengen<ref name="iw iwork compatibility 1">{{Web deregi | url = http://www.infoworld.com/article/2610821/open-source-software/open-document-standards-will-cure-apple-s-bit-rot.html| bet = Open document standards will cure Apple's bit rot| avtor = Phipps| at = Simon| sáne = 2014-jıl 21-mart | baspaxana = Infoworld| qaralǵan sáne = 2014-jıl 23-noyabr }}</ref>. 2015-jıldıń oktyabr ayında Apple bul máseleni jeńilletiw ushın jańalanıw shıǵardı, bul paydalanıwshılarǵa iWork '06 hám iWork '08 formatlarında saqlanǵan hújjetlerdi Pages-tiń sońǵı versiyasında ashıwǵa múmkinshilik berdi<ref>{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/15/10/15/apple-updates-iwork-for-ios-and-os-x-el-capitan-with-support-for-multitasking-3d-touch-more| bet = Apple updates iWork for iOS and OS X el Capitan with support for multitasking, 3D Touch, VoiceOver, more}}</ref>. 2016-jılı Apple real waqıtta birge islesiw funkciyası [[ICloud|iWork for iCloudtı]] paydalanıw menen sheklenbesten, barlıq iWork qosımshaları ushın qoljetimli bolatuǵının járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/iwork/| bet = iWork| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070814024014/http://www.apple.com/iwork/| arxivsáne = 2007-jıl 14-avgust | til = en-US| jumıs = Apple| qaralǵan sáne = 2016-jıl 27-noyabr }}</ref>. Bul funkciya [[Google Docs redaktorları|Google Docs]]-qa uqsas<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2016/09/07/apple-adds-real-time-collaboration-to-iwork/| bet = Apple adds real-time collaboration to iWork| jumıs = Engadget| qaralǵan sáne = 2016-jıl 27-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://mashable.com/2016/09/07/apple-iwork-update/| bet = Apple adds real-time collaboration to iWork, taking a stab at Microsoft and Google| avtor = Flynn| at = Kerry| sáne = 2016-jıl 7-sentyabr | jumıs = Mashable| qaralǵan sáne = 2016-jıl 27-noyabr }}</ref>. == Komponentler == === Ulıwma komponentler === iWork toplamındaǵı ónimler bir qatar ulıwmalıq komponentlerge iye, bul tiykarınan Cocoa hám uqsas ulıwmalıq qosımshalardı programmalastırıw interfeyslerinen (APIlerden) alınǵan tiykarǵı kodtıń bólisiliwi nátiyjesi. Olardıń arasında belgili universal kóp tilli imlanı tekseriw quralı bar, onı Safari hám Mail sıyaqlı ónimlerde de tabıwǵa boladı. Grammatikanı tekseriw, tabıw hám almastırıw, stil hám reń tańlawshılar – bular pútkil Apple qosımshalar keńisliginde ushırasatuǵın dizayn ózgeshelikleriniń uqsas mısalları bolıp tabıladı. Sonıń menen bir qatarda, iWork toplamındaǵı qosımshalar hújjettiń jańa modelin de bólisedi. Kópshilik hújjetke tiykarlanǵan qosımshalarda qosımshanıń jumıs islew principiniń tiykarın quraytuǵın arnawlı bir maǵlıwmat túri bar. Mısalı, tekst processorlarında tiykarǵı element – tekst, al elektron kestede – bul kestedegi yacheykalar. Súwretler yamasa diagrammalar sıyaqlı basqa obektler tiykarǵı maǵlıwmat túrine jalǵanıwı yamasa oǵan silteme beriliwi arqalı basqarıladı. iWork-ta barlıq qosımshalar ulıwmalıq tiykarǵı hújjet formatın, «kanvas» dep atalatuǵın, jaylasıw hám saqlaw mexanizmlerin támiyinleytuǵın ulıwma konteyner túrin bólisedi. Keyin hár bir qosımsha óziniń arnawlı obektlerin qosadı hám olardı kanvasqa jaylastıradı. Mısalı, Pages ádette kanvasta bir úlken tekst obekti menen ashıladı. Paydalanıwshıǵa bul ádettegi tekst processorı sıyaqlı kórinedi, biraq olar bet jaylasıwı qosımshasındaǵıday onıń múyeshinen uslap ólshemin ózgerte aladı. Numbers-ta bolsa, dáslep basqa hár qanday elektron kestedegidey yacheykalar torın kóreseń, biraq paydalanıwshı onıń ólshemin kanvastan kishirek etip ózgerte aladı, sonnan keyin bir kanvasqa bir neshe torlar, diagrammalar yamasa hátte sızıwlardı da qosa aladı. Ayırmashılıq aytarlıqtay emes, sebebi bul funkciyalardıń kópshiligi Microsoft Excel sıyaqlı dástúrli baǵdarlamalarda da ámelge asırılǵan. Degen menen, paydalanıwshı interfeysindegi ayırmashılıq áhmiyetli bolıwı múmkin. Mısalı, Excel-de diagrammalar bettiń bir bólimi retinde saqlanadı hám tábiyiy paydalanıwshı háreketleri arqalı tosınnan jıljıp ketiwi múmkin. Numbers-ta diagrammalar, basqa hámmesi sıyaqlı, kanvastıń bir bólimi bolıp tabıladı hám bet(ler)tegi ózgerisler ádette ǵárezsiz boladı. iWork modeli Appledıń aldıńǵı háreketi OpenDoc-qa biraz uqsaydı. OpenDoc ta bir pútin tiykarǵı hújjet mexanizmin hám bir pútin disktegi formattan paydalanǵan. Biraq, iWork-tan ayırmashılıǵı, OpenDoc sonıń menen birge bir pútin qosımshadan da paydalanǵan, onda túrli redaktorlardı shaqırıwǵa bolatuǵın edi. Mısalı, ulıwma hújjetti ashıp, elektron keste redaktorın baslap, sonnan keyin elektron keste qosıwǵa bolatuǵın edi. iWork-ta redaktorlaw jaǵınan bunday beyimlilik joq, biraq jaylasıw jaǵınan onı saqlap qaladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Apple Inc. xızmetleri]] [[Kategoriya:Apple Inc. programmalıq támiynatı]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 5st23irr0c0vcqbr93j02zmwvibpa49 266020 266012 2026-08-15T18:43:50Z Bekan88 11311 266020 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em" |+ iWork |- ! Dáslepki avtor(lar) | Apple |- ! [[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı(lar)]] | [[Apple Inc.|Apple]] |- ! Dáslepki reliz | 11-yanvar, 2004-jıl |- ! Turaqlı reliz | 14.0 / 2-aprel, 2024-jıl |- ! [[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tіlі]] | Objective-C, [[C (programmalastırıw tili)|C]], [[JavaScript]] |- ! [[Operaciyalıq sistema]] | '''Onlayn''': Klientler: Zamanagóy veb-brauzeri bar barlıq qurılmalar<br/>'''Qosımshalar''': iOS, iPadOS hám macOS |- ! Platforma | x86-64<br/>ARM (A4 hám M1 baslap)<br/>PowerPC (2009-jılǵa shekem) |- ! Túrі | Ofis baǵdarlamalar jıynaǵı |- ! Licenziya | [[Menshikli programmalıq támiynat|Menshіklі]]<br/>Biypul hám kommerciyalıq |- ! Veb-saytı | [http://www.apple.com/iwork/ iWork]<br/>[http://www.apple.com/pages/ Pages]<br/>[http://www.apple.com/numbers/ Numbers]<br/>[http://www.apple.com/keynote/ Keynote] |} '''iWork''' — bul [[Apple Inc.|Apple]] tárepinen óziniń [[macOS]], [[iPadOS]] hám [[iOS]] [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemaları]] ushın jaratılǵan keńse qosımshaları toplamı hám sonday-aq [[iCloud]] [[Veb-sayt|veb-saytı]] arqalı kross-platformalı túrde qoljetimli. iWork prezentaciya qosımshası Keynote, tekst processorı hám stol ústi baspa qosımshası Pages,<ref>{{Cite press release |title=Apple Unveils Keynote |publisher=Apple |date=January 7, 2003 |url=https://www.apple.com/newsroom/2003/01/07Apple-Unveils-Keynote/ |access-date=2022-05-16}}</ref> hám elektron keste qosımshası Numbers-tı óz ishine aladı<ref name="pr08">{{Cite press release |title=Apple Introduces iWork '08 |publisher=Apple |date=August 7, 2007 |url=https://www.apple.com/newsroom/2007/08/07Apple-Introduces-iWork-08/}}</ref>. iWorktı jaratıwdaǵı Appledıń dizayn maqsetleri Mac paydalanıwshılarına macOS-tıń keń shriftler kitapxanasın, integraciyalanǵan imla tekseriwshisin, jetilistirilgen grafikalıq API-lerin hám onıń AppleScript avtomatlastırıw freymvorkın paydalanıp, tartımlı hújjetler menen elektron kestelerdi ańsat jaratıwǵa múmkinshilik beriw edi. Pages, Numbers hám Keynote-qa sáykes keletuǵın [[Microsoft Office]] qosımshaları – bul [[Microsoft Word|Word]], [[Microsoft Excel|Excel]] hám [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]]<ref name="eckel2014">{{Web deregi | url = http://www.techrepublic.com/article/office-vs-iwork-which-performs-best-in-the-real-world/| bet = Office vs. iWork: Which performs best in the real world?| avtor = Eckel, Erik| sáne = 2014-jıl 21-iyul | jumıs = [[TechRepublic]]| qaralǵan sáne = 2014-jıl 22-iyul }}</ref>. Microsoft Office qosımshaları iWork hújjetlerin asha almasa da, iWork qosımshaları Office hújjetlerin redaktorlaw ushın asha aladı hám hújjetlerdi iWork-tıń jergilikli formatlarınan (<code>.pages, .numbers, .key</code>) Microsoft Office formatlarına (<code>.docx, .xlsx, .pptx</code> hám t.b.), sonday-aq PDF fayllarına eksport ete aladı. iWork-taǵı eń eski qosımsha – bul Keynote, ol dáslep 2003-jılı [[Stiv Djobs|Stiv Djobstıń]] óz prezentaciyalarında paydalanıwı ushın jeke qosımsha retinde shıǵarılǵan. Stiv Djobs Keynote-tı járiyalap atırıp: «Bul siziń prezentaciyańız shın mánisinde áhmiyetli bolǵanda» dep ayttı. Pages birinshi iWork toplamı menen birge 2004-jılı shıǵarıldı; Numbers 2007-jılı iWork '08 shıǵarılıwı menen qosıldı. Keyingi reliz, iWork '09, sonıń menen birge paydalanıwshılarǵa hújjetlerdi vebke júklewge hám bólisiwge múmkinshilik beretuǵın onlayn xızmet iWork.com-ǵa beta kiriwin óz ishine aldı, házir bul Appledıń iCloud xızmetine integraciyalanǵan. iOS ushın iWork versiyası 2010-jılı birinshi iPad penen birge shıǵarıldı hám qosımshalar sol waqıttan berli turaqlı túrde jańalanıp keledi, sonıń ishinde iPhone qollap-quwatlawı da qosıldı. 2013-jılı Apple iCloud-ta iWork veb-qosımshaların iske qostı; degen menen, bir neshe jıl ótkennen keyin de, olardıń funkciyaları stol ústindegi ekvivalentlerine salıstırǵanda sheklengen. iWork dáslep 79 dollarǵa toplam retinde satıldı, keyinirek OS X-te hár bir qosımsha ushın 19.99 dollarǵa, al iOSta hár bir qosımsha ushın 9.99 dollarǵa satıldı. Apple 2013-jıldıń oktyabr ayında sol waqıttan baslap satıp alınǵan barlıq iOS hám OS X qurılmaları,<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/creativity-apps/mac/up-to-date/| bet = Up-to-Date Program for Pages, Numbers, and Keynote| arxivurl = https://web.archive.org/web/20131026090929/https://www.apple.com/creativity-apps/mac/up-to-date/| arxivsáne = 2013-jıl 26-oktyabr | sáne = 2013-jıl 22-oktyabr | baspaxana = Apple}}</ref> barlıq úsh iWork qosımshasın biypul júklep alıwǵa huqıqlı bolatuǵının járiyaladı: qurılma ornatılǵannan keyin, paydalanıwshı App Storeda qosımshalardı «talap ete» aladı, sonnan keyin olar paydalanıwshınıń [[Apple akkauntı|Apple ID]]-ine turaqlı túrde baylanıstırıladı. Hújjetlerdi xosting etiw xızmetin de óz ishine alatuǵın iWork for iCloud barlıq iCloud paydalanıwshıları ushın biypul. iWork 2017-jıldıń aprel ayında macOS hám iOS-ta (sonıń ishinde eski yamasa qayta satılǵan qurılmalar da) biypul etip shıǵarıldı. 2016-jıldıń sentyabr ayında Apple real waqıtta birge islesiw funkciyası barlıq iWork qosımshaları ushın qoljetimli bolatuǵının járiyaladı<ref name="iWork2016">{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/16/09/20/apple-updates-iwork-for-mac-adding-real-time-collaboration-beta-to-pages-numbers-keynote| bet = Apple updates iWork for Mac, adding real-time collaboration beta to Pages, Numbers & Keynote| sáne = 2016-jıl 20-sentyabr | baspaxana = AppleInsider| qaralǵan sáne = 2017-jıl 20-mart }}</ref>. == Tariyxı == iWorktıń birinshi versiyası, iWork '05, 2005-jılı 11-yanvarda Macworld Konferenciya hám Kórgizbesinde járiyalandı hám 22-yanvarda Amerika Qurama Shtatlarında, al 29-yanvarda dúnya júzinde qoljetimli boldı. iWork '05 eki qosımshadan ibarat edi: Keynote 2, prezentaciya jaratıw programması hám Pages, tekst processorı. iWork '05 79 AQSH dollarına satıldı. 30 kúnlik sınaq versiyası da Appledıń veb-saytında júklep alıw ushın qoljetimli boldı. Dáslep iWork atına huqıqlar IGG Software kompaniyasına tiyisli edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.cnet.com/tech/services-and-software/apple-office-software-seems-likely/| bet = Apple office software seems likely| avtor = Fried| avtorsilteme = Ina Fried| at = Ina| sáne = 2005-jıl 4-yanvar | til = en| jumıs = [[CNET]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 12-yanvar }}</ref>. iWork Apple tárepinen «AppleWorkstiń miyrasxorı» dep atalsa da, ol AppleWorkstiń [[maǵlıwmatlar bazası]] hám sızıw quralların qaytalamaydı<ref name="iwdatabase">{{Web deregi | url = http://www.myfirstmac.com/index.php/mac/articles/an-introduction-to-bento-the-missing-database-app-iwork-should-have| bet = An Introduction to Bento, the Missing Database App iWork Should Have| arxivurl = https://web.archive.org/web/20120922012156/http://www.myfirstmac.com/index.php/mac/articles/an-introduction-to-bento-the-missing-database-app-iwork-should-have| arxivsáne = 2012-jıl 22-sentyabr | qaralǵan sáne = 2009-jıl 15-yanvar }}</ref>. Degen menen, iWork Appledıń iLife toplamındaǵı bar qosımshalar menen Media Browser arqalı integraciyalanadı, bul paydalanıwshılarǵa muzıkanı iTunesten, filmlerdi iMovieden hám súwretlerdi iPhoto hám Aperture-den tikkeley iWork hújjetlerine súyrep aparıwǵa múmkinshilik beredi<ref name="pr05"><cite class="citation pressrelease cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="547">[https://www.apple.com/newsroom/2004/01/11Apple-Unveils-iWork-05/ "Apple Unveils iWork '05"] (Press release). </span><span class="cx-segment" data-segmentid="548">Apple. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="549">January 11, 2004<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="550"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">2022-05-17</span></span>.</span></cite></ref>. iWork '06 2006-jılı 10-yanvarda shıǵarıldı hám Keynote hám Pages-tiń jańalanǵan versiyaların óz ishine aldı. Eki programma da birinshi ret universal binar fayllar retinde shıǵarıldı, bul olarǵa PowerPC processorlarında da, jańa iMac stol kompyuterleri hám MacBook Pro noutbuklarında qollanılǵan Intel processorlarında da jergilikli túrde islewge múmkinshilik berdi, olar jańa iWork toplamı menen bir kúni járiyalanǵan edi<ref name="pr06">{{Cite press release |url=https://www.apple.com/newsroom/2006/01/10Apple-Announces-iWork-06/ |title=Apple Announces iWork '06 |publisher=Apple | sáne =January 10, 2006}}</ref>. Toplamnıń kelesi versiyası, iWork '08, 2007-jılı 7-avgustta [[Kaliforniya shtatı|Kaliforniyanıń]] Kupertino qalasındaǵı Apple kampusında ótkerilgen arnawlı media ilajında járiyalandı hám shıǵarıldı. iWork '08, aldıńǵı jańalanıwlar sıyaqlı, Keynote hám Pages-tiń jańalanǵan versiyaların óz ishine aldı. Jańa elektron keste qosımshası, Numbers da usınıldı. Numbers basqa elektron keste qosımshalarınan, sonıń ishinde [[Microsoft Excel|Microsoft Excelden]], paydalanıwshılarǵa bir qatar ornatılǵan shablonlardı paydalanıp, iykemli maydanda bir neshe elektron kestelerden ibarat hújjetler jaratıwǵa múmkinshilik beriwi menen ayırmashılıq etedi. iWork '09, 2009-jılı 6-yanvarda járiyalandı hám sol kúni shıǵarıldı. Ol toplamdaǵı barlıq úsh qosımshanıń jańalanǵan versiyaların óz ishine aladı. iWork '09 sonıń menen birge paydalanıwshılarǵa 2012-jıldıń iyul ayınıń aqırında toqtatılǵanǵa shekem hújjetlerdi onlayn bólisiwge múmkinshilik bergen iWork.com xızmetiniń beta versiyasına kiriwdi de óz ishine aldı. iWork '09 paydalanıwshıları hújjetti tikkeley Pages, Keynote yamasa Numbers-tan júkley alatuǵın hám basqalardı onı onlayn kóriwge shaqıra alatuǵın edi. Kóriwshiler hújjette eskertpeler hám pikirler jaza alatuǵın hám nusqasın iWork, [[Microsoft Office]] yamasa PDF formatlarında júklep ala alatuǵın edi<ref name="pr09">{{Cite press release |url=https://www.apple.com/newsroom/2009/01/06Apple-Unveils-iWork-09/ |title=Apple Unveils iWork '09 |publisher=Apple |date=January 6, 2009}}</ref>. iWork '09 sonıń menen birge 2011-jılı 6-yanvarda [[Mac App Store]]-da hár bir qosımsha ushın $19.99 bahada shıǵarıldı hám usı noqattan keyin turaqlı jańalanıwlar aldı, sonıń ishinde [[ICloud|iCloudqa]] siltemeler hám Appledıń Retina displeyli MacBook Pro-sına sáykeslestirilgen joqarı anıqlıqtaǵı DPI versiyası da bar edi<ref>{{Web deregi | url = http://www.macworld.com/article/145941/2010/01/iwork_ipad.html| bet = Apple introduces iWork for iPad| avtor = Loyola| at = Roman| baspaxana = Macworld| qaralǵan sáne = 2011-jıl 31-dekabr }}</ref>. 2010-jılı 27-yanvarda Apple iPad ushın iWork-tı járiyaladı, ol [[App Store]]-dan úsh bólek $9.99 bahadaǵı qosımsha retinde qoljetimli bolıwı kerek edi<ref name="Apple PR">{{Cite press release |url=https://www.apple.com/newsroom/2010/01/27Apple-Launches-iPad/ |title=Apple Launches iPad |publisher=[[Apple Inc.|Apple]] | sáne =January 27, 2010 |access-date=May 17, 2022}}</ref>. Bul versiya da turaqlı jańalanıwlar aldı, sonıń ishinde qaltalı [[iPhone]] hám [[iPod Touch]] qurılmaları ushın versiya hám Retina displeyli qurılmalardıń hám sońǵı iPhonelardıń úlkenirek ekranlarınan paydalanıw ushın jańalanıw da bar edi. 2013-jılı 22-oktyabrde Apple Mac hám iOS ushın iWork programmalıq támiynatınıń qayta islengenin járiyaladı. Eki toplam da tiyisli App Store-lar arqalı qoljetimli etildi. Jańalanıw házirgi iWork iyeleri ushın biypul hám 2013-jıldıń 1-oktyabrinen keyin OS X yamasa iOS qurılmasın satıp alǵan hár qanday adam ushın biypul etildi<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/creativity-apps/mac/| bet = Apple – Creativity and Productivity Apps| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140510043351/http://www.apple.com/creativity-apps/mac/| arxivsáne = 2014-jıl 10-may | qaralǵan sáne = 2014-jıl 11-may }}</ref>. Jańadan biypul etilgen iWork qosımshaların sáykes qurılmada aktivlestirgen hár qanday paydalanıwshı sol qosımshalardı sol App Store akkauntına kirgen basqa iOS yamasa OS X qurılmasında da júklep ala aladı. Jańa OS X versiyaları bir neshe tańlaw, baylanıslı tekst qutıları, bet belgileri, 2 betli kórinisler, xatlardı biriktiriw, izlenetuǵın pikirler, RTF faylların oqıw/eksport etiw qábileti, defolt masshtab hám bet sanı, AppleScript penen integraciya sıyaqlı funkciyalardı joǵaltqanı ushın sınǵa alındı<ref>{{Web deregi | url = http://www.macrumors.com/2013/10/25/some-power-users-are-unhappy-with-lost-features-in-the-new-iwork/| bet = Some Power Users Are Unhappy With Lost Features in the New iWork| sáne = 2013-jıl 25-oktyabr | baspaxana = MacRumors}}</ref>. Apple funkciyalardı qayta kirgiziw ushın jol kartasın usındı hám keyingi altı ay ishinde ayırım joǵalǵan funkciyalardı qayta kirgiziwge úmit etetuǵının bildirdi. 2014-jıldıń 1-apreline kelip, bir neshe funkciyalar — mısalı, defolt masshtabtı ornatıw qábileti — qayta kirgizilgen edi, degen menen kóplegen funkciyalar ele de joq edi<ref>{{Web deregi | url = http://support.apple.com/kb/HT6049?viewlocale=en_GB&locale=en_GB| bet = About the new iWork for Mac: Features and compatibility| baspaxana = Apple| qaralǵan sáne = 2013-jıl 6-noyabr }}</ref>. macOS, Windows hám kópshilik [[Veb-brauzer|veb-brauzerlerde]] onlayn iCloud veb-qosımshaların paydalanıp isley alatuǵın pútkilley jańa fayl formatın paydalanıwı sebepli, iWork 13-ten baslap iWork versiyaları iWork '09-ǵa shekemgi versiyalarda jaratılǵan hújjetlerdi ashpaydı yamasa redaktorlawǵa ruqsat bermeydi, eski iWork faylların ashıwǵa urınǵan paydalanıwshılar jańa iWork 13 qosımsha versiyalarında bunday fayllardı ashıw hám redaktorlaw ushın aldıńǵı iWork '09-dı (paydalanıwshınıń mashinasında bolıwı yamasa bolmawı múmkin) paydalanıw kerekligi haqqında qalqıp shıǵıwshı xabar aladı. Sáykesinshe, OS X ushın házirgi versiya (dáslep tek OS X Mavericks 10.9 hám onnan keyingiler menen ǵana sáykes edi) aldınnan ornatılǵan hár qanday iWork '09 qosımshaların paydalanıwshınıń mashinasındaǵı iWork '09 papkasına (/Applications/iWork '09/) kóshiredi, bul paydalanıwshılarǵa eski iWork hújjetlerin jergilikli túrde óz mashinasında ashıw hám redaktorlaw ushın aldıńǵı toplamnan paydalanıwdı dawam etiwge múmkinshilik beretuǵın sheshim retinde islengen<ref name="iw iwork compatibility 1">{{Web deregi | url = http://www.infoworld.com/article/2610821/open-source-software/open-document-standards-will-cure-apple-s-bit-rot.html| bet = Open document standards will cure Apple's bit rot| avtor = Phipps| at = Simon| sáne = 2014-jıl 21-mart | baspaxana = Infoworld| qaralǵan sáne = 2014-jıl 23-noyabr }}</ref>. 2015-jıldıń oktyabr ayında Apple bul máseleni jeńilletiw ushın jańalanıw shıǵardı, bul paydalanıwshılarǵa iWork '06 hám iWork '08 formatlarında saqlanǵan hújjetlerdi Pages-tiń sońǵı versiyasında ashıwǵa múmkinshilik berdi<ref>{{Web deregi | url = http://appleinsider.com/articles/15/10/15/apple-updates-iwork-for-ios-and-os-x-el-capitan-with-support-for-multitasking-3d-touch-more| bet = Apple updates iWork for iOS and OS X el Capitan with support for multitasking, 3D Touch, VoiceOver, more}}</ref>. 2016-jılı Apple real waqıtta birge islesiw funkciyası [[ICloud|iWork for iCloudtı]] paydalanıw menen sheklenbesten, barlıq iWork qosımshaları ushın qoljetimli bolatuǵının járiyaladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.apple.com/iwork/| bet = iWork| arxivurl = https://web.archive.org/web/20070814024014/http://www.apple.com/iwork/| arxivsáne = 2007-jıl 14-avgust | til = en-US| jumıs = Apple| qaralǵan sáne = 2016-jıl 27-noyabr }}</ref>. Bul funkciya [[Google Docs redaktorları|Google Docs]]-qa uqsas<ref>{{Web deregi | url = https://www.engadget.com/2016/09/07/apple-adds-real-time-collaboration-to-iwork/| bet = Apple adds real-time collaboration to iWork| jumıs = Engadget| qaralǵan sáne = 2016-jıl 27-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://mashable.com/2016/09/07/apple-iwork-update/| bet = Apple adds real-time collaboration to iWork, taking a stab at Microsoft and Google| avtor = Flynn| at = Kerry| sáne = 2016-jıl 7-sentyabr | jumıs = Mashable| qaralǵan sáne = 2016-jıl 27-noyabr }}</ref>. == Komponentler == === Ulıwma komponentler === iWork toplamındaǵı ónimler bir qatar ulıwmalıq komponentlerge iye, bul tiykarınan Cocoa hám uqsas ulıwmalıq qosımshalardı programmalastırıw interfeyslerinen (APIlerden) alınǵan tiykarǵı kodtıń bólisiliwi nátiyjesi. Olardıń arasında belgili universal kóp tilli imlanı tekseriw quralı bar, onı Safari hám Mail sıyaqlı ónimlerde de tabıwǵa boladı. Grammatikanı tekseriw, tabıw hám almastırıw, stil hám reń tańlawshılar – bular pútkil Apple qosımshalar keńisliginde ushırasatuǵın dizayn ózgeshelikleriniń uqsas mısalları bolıp tabıladı. Sonıń menen bir qatarda, iWork toplamındaǵı qosımshalar hújjettiń jańa modelin de bólisedi. Kópshilik hújjetke tiykarlanǵan qosımshalarda qosımshanıń jumıs islew principiniń tiykarın quraytuǵın arnawlı bir maǵlıwmat túri bar. Mısalı, tekst processorlarında tiykarǵı element – tekst, al elektron kestede – bul kestedegi yacheykalar. Súwretler yamasa diagrammalar sıyaqlı basqa obektler tiykarǵı maǵlıwmat túrine jalǵanıwı yamasa oǵan silteme beriliwi arqalı basqarıladı. iWork-ta barlıq qosımshalar ulıwmalıq tiykarǵı hújjet formatın, «kanvas» dep atalatuǵın, jaylasıw hám saqlaw mexanizmlerin támiyinleytuǵın ulıwma konteyner túrin bólisedi. Keyin hár bir qosımsha óziniń arnawlı obektlerin qosadı hám olardı kanvasqa jaylastıradı. Mısalı, Pages ádette kanvasta bir úlken tekst obekti menen ashıladı. Paydalanıwshıǵa bul ádettegi tekst processorı sıyaqlı kórinedi, biraq olar bet jaylasıwı qosımshasındaǵıday onıń múyeshinen uslap ólshemin ózgerte aladı. Numbers-ta bolsa, dáslep basqa hár qanday elektron kestedegidey yacheykalar torın kóreseń, biraq paydalanıwshı onıń ólshemin kanvastan kishirek etip ózgerte aladı, sonnan keyin bir kanvasqa bir neshe torlar, diagrammalar yamasa hátte sızıwlardı da qosa aladı. Ayırmashılıq aytarlıqtay emes, sebebi bul funkciyalardıń kópshiligi Microsoft [[Microsoft Excel|Excel]] sıyaqlı dástúrli baǵdarlamalarda da ámelge asırılǵan. Degen menen, paydalanıwshı interfeysindegi ayırmashılıq áhmiyetli bolıwı múmkin. Mısalı, Excelde diagrammalar bettiń bir bólimi retinde saqlanadı hám tábiyiy paydalanıwshı háreketleri arqalı tosınnan jıljıp ketiwi múmkin. Numbers-ta diagrammalar, basqa hámmesi sıyaqlı, kanvastıń bir bólimi bolıp tabıladı hám bet(ler)tegi ózgerisler ádette ǵárezsiz boladı. iWork modeli Appledıń aldıńǵı háreketi OpenDoc-qa biraz uqsaydı. OpenDoc ta bir pútin tiykarǵı hújjet mexanizmin hám bir pútin disktegi formattan paydalanǵan. Biraq, iWork-tan ayırmashılıǵı, OpenDoc sonıń menen birge bir pútin qosımshadan da paydalanǵan, onda túrli redaktorlardı shaqırıwǵa bolatuǵın edi. Mısalı, ulıwma hújjetti ashıp, elektron keste redaktorın baslap, sonnan keyin elektron keste qosıwǵa bolatuǵın edi. iWork-ta redaktorlaw jaǵınan bunday beyimlilik joq, biraq jaylasıw jaǵınan onı saqlap qaladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Apple Inc. xızmetleri]] [[Kategoriya:Apple Inc. programmalıq támiynatı]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ 5z6dj41nbqbfxov68qw210kdt6qaq4e 4 26380 265996 265951 2026-08-15T12:01:43Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 265996 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119284}}]] |- | 2 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] |- | 3 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3908}}]] |- | 4 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] |- | 5 || [[User:EmausBot|<span style="color:gray">EmausBot</span>]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] |- | 6 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] |- | 7 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1737}}]] |- | 8 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] |- | 9 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1234}}]] |- | 10 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] |- | 11 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] |- | 12 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] |- | 13 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] |- | 14 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] |- | 15 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] |- | 16 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] |- | 17 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] |- | 18 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] |- | 19 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:566}}]] |- | 20 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] |- | 21 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] |- | 22 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] |- | 23 || [[User:TjBot|<span style="color:gray">TjBot</span>]] || [[Special:Contributions/TjBot|{{formatnum:343}}]] |- | 24 || [[User:Idioma-bot|<span style="color:gray">Idioma-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Idioma-bot|{{formatnum:327}}]] |- | 25 || [[User:Legobot|<span style="color:gray">Legobot</span>]] || [[Special:Contributions/Legobot|{{formatnum:316}}]] |- | 26 || [[User:AvocatoBot|<span style="color:gray">AvocatoBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvocatoBot|{{formatnum:265}}]] |- | 27 || [[User:Ripchip Bot|<span style="color:gray">Ripchip Bot</span>]] || [[Special:Contributions/Ripchip Bot|{{formatnum:241}}]] |- | 28 || [[User:HRoestBot|<span style="color:gray">HRoestBot</span>]] || [[Special:Contributions/HRoestBot|{{formatnum:225}}]] |- | 29 || [[User:Alexbot|<span style="color:gray">Alexbot</span>]] || [[Special:Contributions/Alexbot|{{formatnum:224}}]] |- | 30 || [[User:Synthebot|<span style="color:gray">Synthebot</span>]] || [[Special:Contributions/Synthebot|{{formatnum:224}}]] |- | 31 || [[User:KamikazeBot|<span style="color:gray">KamikazeBot</span>]] || [[Special:Contributions/KamikazeBot|{{formatnum:215}}]] |- | 32 || [[User:RedBot|<span style="color:gray">RedBot</span>]] || [[Special:Contributions/RedBot|{{formatnum:211}}]] |- | 33 || [[User:CarsracBot|<span style="color:gray">CarsracBot</span>]] || [[Special:Contributions/CarsracBot|{{formatnum:204}}]] |- | 34 || [[User:Movses-bot|<span style="color:gray">Movses-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Movses-bot|{{formatnum:196}}]] |- | 35 || [[User:Mjbmrbot|<span style="color:gray">Mjbmrbot</span>]] || [[Special:Contributions/Mjbmrbot|{{formatnum:192}}]] |- | 36 || [[User:BOTijo|<span style="color:gray">BOTijo</span>]] || [[Special:Contributions/BOTijo|{{formatnum:186}}]] |- | 37 || [[User:MastiBot|<span style="color:gray">MastiBot</span>]] || [[Special:Contributions/MastiBot|{{formatnum:180}}]] |- | 38 || [[User:JackieBot|<span style="color:gray">JackieBot</span>]] || [[Special:Contributions/JackieBot|{{formatnum:178}}]] |- | 39 || [[User:Ptbotgourou|<span style="color:gray">Ptbotgourou</span>]] || [[Special:Contributions/Ptbotgourou|{{formatnum:169}}]] |- | 40 || [[User:SilvonenBot|<span style="color:gray">SilvonenBot</span>]] || [[Special:Contributions/SilvonenBot|{{formatnum:158}}]] |- | 41 || [[User:YiFeiBot|<span style="color:gray">YiFeiBot</span>]] || [[Special:Contributions/YiFeiBot|{{formatnum:156}}]] |- | 42 || [[User:AvicBot|<span style="color:gray">AvicBot</span>]] || [[Special:Contributions/AvicBot|{{formatnum:154}}]] |- | 43 || [[User:Rubinbot|<span style="color:gray">Rubinbot</span>]] || [[Special:Contributions/Rubinbot|{{formatnum:146}}]] |- | 44 || [[User:LaaknorBot|<span style="color:gray">LaaknorBot</span>]] || [[Special:Contributions/LaaknorBot|{{formatnum:132}}]] |- | 45 || [[User:Zorrobot|<span style="color:gray">Zorrobot</span>]] || [[Special:Contributions/Zorrobot|{{formatnum:128}}]] |- | 46 || [[User:Vagobot|<span style="color:gray">Vagobot</span>]] || [[Special:Contributions/Vagobot|{{formatnum:118}}]] |- | 47 || [[User:Maintenance script|<span style="color:gray">Maintenance script</span>]] || [[Special:Contributions/Maintenance script|{{formatnum:13}}]] |- | 48 || [[User:Flow talk page manager|<span style="color:gray">Flow talk page manager</span>]] || [[Special:Contributions/Flow talk page manager|{{formatnum:8}}]] |- | 49 || [[User:MediaWiki default|<span style="color:gray">MediaWiki default</span>]] || [[Special:Contributions/MediaWiki default|{{formatnum:8}}]] {{/end}} pfo6xezg6pr52xi1w6fuhppfv0afz24 4 27432 265995 265950 2026-08-15T12:01:42Z Jembot 4424 Bot: Maǵlıwmatlar jańalandı 265995 wikitext text/x-wiki {{/begin|50}} |- | 1 || [[User:JigildikBot|JigildikBot]] || [[Special:Contributions/JigildikBot|{{formatnum:119284}}]] || {{Permissions|JigildikBot}} |- | 2 || [[User:Kvazimodo|Kvazimodo]] || [[Special:Contributions/Kvazimodo|{{formatnum:25101}}]] || {{Permissions|Kvazimodo}} |- | 3 || [[User:Qaraqalpaqpan|<span style="color:gray">Qaraqalpaqpan</span>]] || [[Special:Contributions/Qaraqalpaqpan|{{formatnum:17821}}]] || {{Permissions|Qaraqalpaqpan}} |- | 4 || [[User:Srajatdin Usnatdinov|<span style="color:gray">Srajatdin Usnatdinov</span>]] || [[Special:Contributions/Srajatdin Usnatdinov|{{formatnum:4885}}]] || {{Permissions|Srajatdin Usnatdinov}} |- | 5 || [[User:Bekan88|Bekan88]] || [[Special:Contributions/Bekan88|{{formatnum:4559}}]] || {{Permissions|Bekan88}} |- | 6 || [[User:MrshaxasBot|<span style="color:gray">MrshaxasBot</span>]] || [[Special:Contributions/MrshaxasBot|{{formatnum:4520}}]] || {{Permissions|MrshaxasBot}} |- | 7 || [[User:Inosham|<span style="color:gray">Inosham</span>]] || [[Special:Contributions/Inosham|{{formatnum:4398}}]] || {{Permissions|Inosham}} |- | 8 || [[User:Frhdkazan|Frhdkazan]] || [[Special:Contributions/Frhdkazan|{{formatnum:4284}}]] || {{Permissions|Frhdkazan}} |- | 9 || [[User:Bot 3-f|Bot 3-f]] || [[Special:Contributions/Bot 3-f|{{formatnum:3908}}]] || {{Permissions|Bot 3-f}} |- | 10 || [[User:Abdullaeva Shaxnoza-Banu|<span style="color:gray">Abdullaeva Shaxnoza-Banu</span>]] || [[Special:Contributions/Abdullaeva Shaxnoza-Banu|{{formatnum:3374}}]] || {{Permissions|Abdullaeva Shaxnoza-Banu}} |- | 11 || [[User:Xqbot|<span style="color:gray">Xqbot</span>]] || [[Special:Contributions/Xqbot|{{formatnum:3173}}]] || {{Permissions|Xqbot}} |- | 12 || [[User:EmausBot|<span style="color:gray">EmausBot</span>]] || [[Special:Contributions/EmausBot|{{formatnum:2913}}]] || {{Permissions|EmausBot}} |- | 13 || [[User:Doniyor Yóldoshev|Doniyor Yóldoshev]] || [[Special:Contributions/Doniyor Yóldoshev|{{formatnum:2559}}]] || {{Permissions|Doniyor Yóldoshev}} |- | 14 || [[User:Рахман3|<span style="color:gray">Рахман3</span>]] || [[Special:Contributions/Рахман3|{{formatnum:2150}}]] || {{Permissions|Рахман3}} |- | 15 || [[User:MerlIwBot|<span style="color:gray">MerlIwBot</span>]] || [[Special:Contributions/MerlIwBot|{{formatnum:1869}}]] || {{Permissions|MerlIwBot}} |- | 16 || [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] || [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|{{formatnum:1737}}]] || {{Permissions|InternetArchiveBot}} |- | 17 || [[User:Rabiga Shabatova|<span style="color:gray">Rabiga Shabatova</span>]] || [[Special:Contributions/Rabiga Shabatova|{{formatnum:1629}}]] || {{Permissions|Rabiga Shabatova}} |- | 18 || [[User:Luckas-bot|<span style="color:gray">Luckas-bot</span>]] || [[Special:Contributions/Luckas-bot|{{formatnum:1605}}]] || {{Permissions|Luckas-bot}} |- | 19 || [[User:PirjanovNurlan|<span style="color:gray">PirjanovNurlan</span>]] || [[Special:Contributions/PirjanovNurlan|{{formatnum:1553}}]] || {{Permissions|PirjanovNurlan}} |- | 20 || [[User:Jembot|Jembot]] || [[Special:Contributions/Jembot|{{formatnum:1234}}]] || {{Permissions|Jembot}} |- | 21 || [[User:SieBot|<span style="color:gray">SieBot</span>]] || [[Special:Contributions/SieBot|{{formatnum:1213}}]] || {{Permissions|SieBot}} |- | 22 || [[User:VolkovBot|<span style="color:gray">VolkovBot</span>]] || [[Special:Contributions/VolkovBot|{{formatnum:1195}}]] || {{Permissions|VolkovBot}} |- | 23 || [[User:Anas1712|<span style="color:gray">Anas1712</span>]] || [[Special:Contributions/Anas1712|{{formatnum:1155}}]] || {{Permissions|Anas1712}} |- | 24 || [[User:Qarahat|<span style="color:gray">Qarahat</span>]] || [[Special:Contributions/Qarahat|{{formatnum:1111}}]] || {{Permissions|Qarahat}} |- | 25 || [[User:Gozzalina|<span style="color:gray">Gozzalina</span>]] || [[Special:Contributions/Gozzalina|{{formatnum:1091}}]] || {{Permissions|Gozzalina}} |- | 26 || [[User:TXiKiBoT|<span style="color:gray">TXiKiBoT</span>]] || [[Special:Contributions/TXiKiBoT|{{formatnum:1087}}]] || {{Permissions|TXiKiBoT}} |- | 27 || [[User:WikitanvirBot|<span style="color:gray">WikitanvirBot</span>]] || [[Special:Contributions/WikitanvirBot|{{formatnum:1005}}]] || {{Permissions|WikitanvirBot}} |- | 28 || [[User:Makenzis|Makenzis]] || [[Special:Contributions/Makenzis|{{formatnum:925}}]] || {{Permissions|Makenzis}} |- | 29 || [[User:Addbot|<span style="color:gray">Addbot</span>]] || [[Special:Contributions/Addbot|{{formatnum:906}}]] || {{Permissions|Addbot}} |- | 30 || [[User:ZéroBot|<span style="color:gray">ZéroBot</span>]] || [[Special:Contributions/ZéroBot|{{formatnum:810}}]] || {{Permissions|ZéroBot}} |- | 31 || [[User:ArthurBot|<span style="color:gray">ArthurBot</span>]] || [[Special:Contributions/ArthurBot|{{formatnum:791}}]] || {{Permissions|ArthurBot}} |- | 32 || [[User:Kuwanishbek|<span style="color:gray">Kuwanishbek</span>]] || [[Special:Contributions/Kuwanishbek|{{formatnum:783}}]] || {{Permissions|Kuwanishbek}} |- | 33 || [[User:AlefZet|<span style="color:gray">AlefZet</span>]] || [[Special:Contributions/AlefZet|{{formatnum:678}}]] || {{Permissions|AlefZet}} |- | 34 || [[User:JAnDbot|<span style="color:gray">JAnDbot</span>]] || [[Special:Contributions/JAnDbot|{{formatnum:645}}]] || {{Permissions|JAnDbot}} |- | 35 || [[User:Aysabirlijol|<span style="color:gray">Aysabirlijol</span>]] || [[Special:Contributions/Aysabirlijol|{{formatnum:628}}]] || {{Permissions|Aysabirlijol}} |- | 36 || [[User:Umarxon III|<span style="color:gray">Umarxon III</span>]] || [[Special:Contributions/Umarxon III|{{formatnum:615}}]] || {{Permissions|Umarxon III}} |- | 37 || [[User:FoxBot|<span style="color:gray">FoxBot</span>]] || [[Special:Contributions/FoxBot|{{formatnum:601}}]] || {{Permissions|FoxBot}} |- | 38 || [[User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] || [[Special:Contributions/CommonsDelinker|{{formatnum:566}}]] || {{Permissions|CommonsDelinker}} |- | 39 || [[User:MelancholieBot|<span style="color:gray">MelancholieBot</span>]] || [[Special:Contributions/MelancholieBot|{{formatnum:559}}]] || {{Permissions|MelancholieBot}} |- | 40 || [[User:Baurzhanuly|<span style="color:gray">Baurzhanuly</span>]] || [[Special:Contributions/Baurzhanuly|{{formatnum:538}}]] || {{Permissions|Baurzhanuly}} |- | 41 || [[User:Biypona|<span style="color:gray">Biypona</span>]] || [[Special:Contributions/Biypona|{{formatnum:517}}]] || {{Permissions|Biypona}} |- | 42 || [[User:Ayxan Dáryabay qızı|Ayxan Dáryabay qızı]] || [[Special:Contributions/Ayxan Dáryabay qızı|{{formatnum:441}}]] || {{Permissions|Ayxan Dáryabay qızı}} |- | 43 || [[User:Bazarbaeva Eleonora|<span style="color:gray">Bazarbaeva Eleonora</span>]] || [[Special:Contributions/Bazarbaeva Eleonora|{{formatnum:433}}]] || {{Permissions|Bazarbaeva Eleonora}} |- | 44 || [[User:Escarbot|<span style="color:gray">Escarbot</span>]] || [[Special:Contributions/Escarbot|{{formatnum:419}}]] || {{Permissions|Escarbot}} |- | 45 || [[User:QRNKS|<span style="color:gray">QRNKS</span>]] || [[Special:Contributions/QRNKS|{{formatnum:413}}]] || {{Permissions|QRNKS}} |- | 46 || [[User:Pathoschild|Pathoschild]] || [[Special:Contributions/Pathoschild|{{formatnum:406}}]] || {{Permissions|Pathoschild}} |- | 47 || [[User:Mrshaxas|<span style="color:gray">Mrshaxas</span>]] || [[Special:Contributions/Mrshaxas|{{formatnum:404}}]] || {{Permissions|Mrshaxas}} |- | 48 || [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] || [[Special:Contributions/MediaWiki message delivery|{{formatnum:389}}]] || {{Permissions|MediaWiki message delivery}} |- | 49 || [[User:Minorax|<span style="color:gray">Minorax</span>]] || [[Special:Contributions/Minorax|{{formatnum:358}}]] || {{Permissions|Minorax}} |- | 50 || [[User:Muxammedqudaynazarov|<span style="color:gray">Muxammedqudaynazarov</span>]] || [[Special:Contributions/Muxammedqudaynazarov|{{formatnum:352}}]] || {{Permissions|Muxammedqudaynazarov}} {{/end}} k9pql1jtfzzi9yvjup0190nlaljqiei 0 28287 266022 265185 2026-08-15T18:45:11Z Bekan88 11311 266022 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; text-align: left; font-size: 88%; line-height: 1.5em" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:center; font-size: 125%; font-weight: bold; background: #E9E9E9;" |BASIC |- | colspan="2" style="text-align:center" |[[Fayl:Green_bottles_BASIC.png|250px]] |- | colspan="2" style="text-align:center; font-size: 88%" | Atari BASIC (1979) Atari 8-bitlik kompyuterleri ushın |- ! Paradigmaları | [[Strukturalanbaǵan programmalastırıw|Strukturalanbaǵan]], keyinirek [[Proceduralıq programmalastırıw|proceduralıq]], keyinirek [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan]] |- ! Dúziwshiler | Djon G. Kemeni<br> Tomas E. Kurts |- ! Birinshi shıǵarılıwı | 1-may, 1964-jıl |} '''BASIC''' (Beginner's All-purpose Symbolic Instruction Code — Jańa baslawshılar ushın ulıwma maqsetli simvollı kórsetpeler kodı)<ref>{{Cite book|url=http://bitsavers.trailing-edge.com/pdf/dartmouth/BASIC_Oct64.pdf|title=Basic: a manual for BASIC, the elementary algebraic language designed for use with the Dartmouth Time Sharing System|last1=Kemeny|first1=John G.|last2=Kurtz|first2=Thomas E.|date=1963|publisher=Dartmouth College Computation Center|location=Hanover, N.H.|language=en|edition=1st}}</ref> — bul qollanıw ańsatlıǵı ushın proektlestirilgen [[Ulıwma maqsetli programmalastırıw tili|ulıwma maqsetli]], [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli]] [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilleriniń]] shańaraǵı. Dáslepki versiyası 1964-jılı Dartmut kolledjinde Djon G. Kemeni hám Tomas E. Kurts tárepinen jaratılǵan. Olar ilimiy emes tarawlardaǵı studentlerge kompyuterlerden paydalanıw imkaniyatın beriwdi qálegen. Sol waqıtta derlik barlıq kompyuterler arnawlı programmalıq támiynat jazıwdı talap etetuǵın edi, bunı tek ilimpazlar hám [[matematik]]ler ǵana úyreniwge beyim bolǵan. Programmalastırıw tilinen tısqarı, Kemeni hám Kurts Dartmut Waqıttı Bólisiw Sistemasın (DTSS) islep shıqtı, bul bir neshe paydalanıwshıǵa aralıqtan turıp terminallar arqalı bir waqıtta BASIC programmaların redaktorlawǵa hám iske túsiriwge imkaniyat berdi. Bul ulıwma model 1960-jıllardıń aqırında hám 1970-jıllardıń basında PDP-11 hám Data General Nova sıyaqlı minikompyuter sistemalarında keń tarqaldı. [[Hewlett-Packard]] usı islew usılı ushın pútkil bir kompyuter liniyasın shıǵardı, 1960-jıllardıń aqırında HP2000 seriyasın usınıp, 1980-jıllarǵa shekem satıwdı dawam etti. Kóplegen dáslepki video oyınlar óz tariyxın BASICtiń usı versiyalarınıń birinen baslaydı. 1970-jıllardıń ortalarında mikrokompyuterlerdiń payda bolıwı bir neshe BASIC dialektleriniń, sonıń ishinde 1975-jılı Microsoft BASICtiń islep shıǵılıwına alıp keldi. Bul mashinalarda bar bolǵan júdá kishi [[Kompyuter maǵlıwmatların saqlaw|tiykarǵı yad]] sebepli, kóbinese 4 KB, hár túrli Tiny BASIC dialektleri de jaratıldı. BASIC sol dáwirdegi derlik hár qanday sistema ushın qoljetimli boldı hám 1970-jıllardıń aqırında payda bolǵan úy kompyuter sistemaları ushın de-fakto programmalastırıw tiline aylandı. Bul [[jeke kompyuter]]lerde derlik bárqulla standart túrde BASIC interpretatorı ornatılǵan bolatuǵın edi, kóbinese mashinanıń mikroprogrammasında yamasa geyde ROM kartridjinde. 1990-jılları anaǵurlım kúshli mikrokompyuterler bazarǵa shıqqanda hám Pascal hám C sıyaqlı aldınǵı qatar imkaniyatları bar programmalastırıw tilleri bunday kompyuterlerde qoljetimli bolǵanda, BASICtiń ataqlılıǵı tómenledi. Sol waqıtqa kelip, kópshilik texnikalıq emes jeke kompyuter paydalanıwshıları óz programmaların jazıw ornına, aldınnan jazılǵan qosımshalarǵa súyendi. 1991-jılı [[Microsoft]] BASICtiń jańalanǵan versiyasın vizual formalar qurıwshısı menen birlestirgen Visual Basicti shıǵardı. Bul tildiń qollanılıwın qayta janlandırdı hám «VB» VB.NET formasında tiykarǵı programmalastırıw tili bolıp qalmaqta,<ref>{{Web deregi | url = https://visualstudiomagazine.com/articles/2019/02/12/tiobe-feb-19.aspx| bet = VB.NET Popularity Still Rising| avtor = Ramel| at = David| sáne = 2019-jıl 12-fevral | jumıs = Visual Studio Magazine| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-mart }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://raygun.com/blog/programming-languages/| bet = 40 most popular programming languages 2023: When and how to use them| avtor = Swersky| at = David| sáne = 2023-jıl 25-yanvar | jumıs = Raygun| qaralǵan sáne = 2023-jıl 25-mart }}</ref> al ulıwma alǵanda BASIC ushın háweskerler toparı da bar<ref name="theregister_com">{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2023/03/28/nostalgic_for_basic/| bet = Nostalgic for VB? BASIC is anything but dead| avtor = Proven| at = Liam| sáne = 2023-jıl 28-mart | jumıs = [[The Register]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.codeproject.com/Articles/5347103/BASIC-is-Not-Dead-Time-to-Erase-the-Myths-about-Ba| bet = BASIC is Not Dead. Time to Erase the Myths about Basic.| avtor = Boss| at = Chris| sáne = 2022-jıl 15-noyabr | jumıs = [[Code Project]]| qaralǵan sáne = 2024-jıl 31-yanvar }}</ref>. == Kelip shıǵıwı == Djon G. Kemeni Dartmut kolledji Matematika kafedrasınıń baslıǵı edi. Tiykarınan onıń matematikanı oqıtıwdaǵı innovator retindegi abıroyına tiykarlanıp, 1959-jılı kolledj jańa kafedra imaratın qurıw ushın Alfred P. Sloan Fondınan 500 000 dollar sıylıq aldı<ref>{{Jurnal deregi | sáne =23 February 1959 |title=High Math at Hanover |url=https://content.time.com/time/subscriber/article/0,33009,825616,00.html |magazine=Time}}</ref>. Tomas E. Kurts 1956-jılı kafedraǵa qosılǵan edi hám 1960-jıllardan baslap Kemeni menen Kurts dástúrli STEM tarawlarınan tıs studentler arasında programmalastırıw sawatlılıǵınıń zárúrligine kelisti. Kemeni keyinirek bılay dep atap ótti: «Biziń kózqarasımız — kampustaǵı hárbir student [[kompyuter]]ge kiriw imkaniyatına iye bolıwı kerek, hám hár qanday oqıtıwshı kerek bolǵanda klassta kompyuterdi paydalana alıwı kerek edi. Bul sonshelli ápiwayı boldı». Kemeni hám Kurts ápiwayılastırılǵan tiller menen eki aldınǵı tájiriybe ótkergen edi, DARSIMCO (Dartmut ápiwayılastırılǵan kodı) hám DOPE (Dartmut júdá ápiwayılastırılǵan programmalastırıw tájiriybesi). Olar birinshi kurs klasınan uzaqqa ketpedi. [[Fortran]] hám [[ALGOL]] paydalanılǵan jańa tájiriybeler dawam etti, biraq Kurts bul tiller olardıń qálewine júdá quramalı degen juwmaqqa keldi. Kurts atap ótkenindey, Fortranda bir neshe qáwipli qáliplesken komandalarǵa iye edi, ásirese «derlik yadlaw múmkin emes, cikldi kórsetiw qaǵıydası: <code>DO 100 I = 1, 10, 2</code>. Bul '1, 10, 2' me yamasa '1, 2, 10' ba, hám qatar nomerinen keyin útir kerek pe, joq pa?». Sonıń menen bir qatarda, hár qanday dárhal keri baylanıstıń joqlıǵı tiykarǵı mashqala edi; sol dáwirdegi mashinalar paketti qayta islewdi paydalanatuǵın edi hám programmanı orınlawǵa kóp waqıt ketetuǵın edi. Kurts MIT-ke barǵanda, Djon Makkarti waqıt bólisiwdiń sheshim usınatuǵının ayttı; bir mashina óziniń qayta islew waqıtın kóp paydalanıwshılar arasında bólip, olarǵa ózleriniń (áste) kompyuteri bar degen illyuziyanı bere alatuǵın edi<ref name="Rankin">{{Citation |last=Rankin |first=Joy Lisi |title=A People's History of Computing in the United States |year=2018 |place=Cambridge, Massachusetts |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674970977}}, p. 23</ref>. Kishi programmalar bir neshe sekundta nátiyje qaytaratuǵın edi. Bul STEM emes studentler tárepinen paydalanıw ushın arnawlı jańa til hám waqıt bólisiwdi paydalanatuǵın sistemaǵa qızıǵıwshılıqtı arttırdı. Kemeni BASICtiń birinshi versiyasın jazdı. BASIC abbreviaturası Tomas Kurtstıń baspadan shıǵarılmaǵan maqalası atınan kelip shıqqan<ref>{{Web deregi | url = http://www.catb.org/jargon/html/B/BASIC.html| bet = BASIC| jumıs = [[Jargon File]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-iyun }}</ref>. Jańa til tiykarınan [[Fortran|FORTRAN]] II-ge qattı uqsatıp dúzilgen edi; operatorlar bir qatarda bir-birden edi, sanlar cikllerdiń hám tarmaqlanıwlardıń maqsetin kórsetiw ushın paydalanıldı hám buyrıqlardıń kópshiligi [[Fortran|Fortranǵa]] uqsas yamasa birdey edi. Degen menen, [[Sintaksis (programmalastırıw tilleri)|sintaksis]] jaqsılanıwı múmkin bolǵan hár qanday jerde ózgertildi. Mısalı, yadlawı qıyın bolǵan DO cikl ádewir yadlaw ańsat <code>FOR I = 1 TO 10 STEP 2</code> menen almastırıldı, hám DO-da paydalanılǵan qatar nomeri onıń ornına <code>NEXT I</code> menen kórsetildi. Sonday-aq, Fortrannıń kriptikalıq IF operatorı, onıń sintaksisi ol dáslep jazılǵan mashinanıń belgili bir kórsetpesine sáykes kelgen bolsa, anaǵurlım ápiwayı <code>IF I=5 THEN GOTO 100</code> ge aylandı. Bul ózgerisler tildi ádewir az ózgeshelikke aylandırdı, biraq ulıwma strukturası hám sezimi dáslepki FORTRANǵa uqsas bolıp qaldı. Joybar Milliy Ilim Fondınan 300 000 dollar grant aldı, bul qayta islew ushın GE-225 kompyuterin hám kirgiziw hám shıǵarıw ushın paydalanılǵan Teletype Model 33 teletaypların basqarıw ushın Datanet-30 real waqıt processin satıp alıwǵa jumsaldı. On eki studentten ibarat topar bir jılǵa jaqın proekt ústinde isledi, DTSS sistemasın da, BASIC kompilyatorın da jazdı. Birinshi versiya BASIC tili 1964-jıl 1-mayda shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = http://cis-alumni.org/TKurtz.html| bet = Thomas E. Kurtz – History of Computer Programming Languages| til = en| jumıs = cis-alumni.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 13-iyun }}</ref><ref>{{Jurnal deregi |last=Alfred |first=Randy | sáne =January 5, 2008 |title=May 1, 1964: First Basic Program Runs |url=https://www.wired.com/2008/05/dayintech-0501-2/ |magazine=[[Wired (magazine)|Wired]] |access-date=June 13, 2017}}</ref>. Dáslep, BASIC ápiwayı matematikalıq jumıslardı qollap-quwatlawǵa itibar qarattı, onıń dáslepki implementaciyasınan baslap paketli til retinde matrica arifmetikasın qollap-quwatladı hám 1965-jılǵa kelip simvol qatarı funkcional imkaniyatları qosıldı. Universitette qollanıw tez keńeydi, bul tiykarǵı oraylıq processordı GE-235-ke, keyinirek bolsa GE-635-ke almastırıwdı talap etti. 1970-jıllardıń basına kelip Dartmuttaǵı mashinalarǵa júzlegen terminallar jalǵanǵan edi, olardıń ayırımları aralıqtan jalǵanǵan. Tildiń keń tarqalıwın qálep, onıń dizaynerleri kompilyatordı biypul usındı. 1960-jılları programmalıq támiynat tólemli ónimge aylandı; oǵan shekem ol qımbat kompyuterler menen birge xızmet retinde biypul beriletuǵın boldı, ádette tek ijaraǵa alıwǵa bolatuǵın edi. Olar onı sonday-aq Gannover, Nyu-Gempshir aymaǵındaǵı hám region boyınsha Jańa Angliya boylap orta mekteplerge teriw telefon liniyaları arqalı Dartmutqa qosılǵan Teletype Model 33 hám Model 35 teleprinter terminallarında qoljetimli etti hám tildi alǵa ilgerletiw ushın ádewir kúsh jumsadı. Keyingi jılları BASICtiń basqa dialektleri payda bolǵanda, Kemeni hám Kurtstıń dáslepki BASIC dialekti Dartmut BASIC dep atalatuǵın boldı. Nyu-Gempshir 2019-jılı Gannoverde «birinshi paydalanıwshıǵa qolaylı programmalastırıw tiliniń» jaratılıwın táriyipleytuǵın avtomagistral tariyxıy belgisin ornatqanda bul jetiskenlikti moyınladı<ref name="Brooks, Concord Monitor, 2019">{{Web deregi | url = https://granitegeek.concordmonitor.com/2019/06/11/finally-a-historical-marker-that-talks-about-something-important/| bet = Finally, a historical marker that talks about something important| arxivurl = https://web.archive.org/web/20190611180750/https://granitegeek.concordmonitor.com/2019/06/11/finally-a-historical-marker-that-talks-about-something-important/| arxivsáne = 2019-jıl 11-iyun | avtor = Brooks| at = David| sáne = 2019-jıl 11-iyun | jumıs = [[Concord Monitor]]| qaralǵan sáne = 2019-jıl 11-avgust }}</ref>. == Waqıt bólisiw xızmetlerinde tarqalıwı == BASICtiń payda bolıwı waqıt bólisiw sistemalarına qaray keńirek hárekettiń bir bólimi retinde júz berdi. Dáslep 1950-jıllardıń aqırında konceptualizaciyalanǵan bul ideya 1960-jıllardıń basına kelip kompyuter sanaatında sonshelli ústem boldı, onıń jaqlawshıları paydalanıwshılardıń «ortasha úy xojalıǵı kommunal xızmet kompaniyalarınan elektr energiyası hám suw satıp alǵanı sıyaqlı kompyuterde waqıt satıp alatuǵın» keleshek haqqında aytatuǵın edi<ref name="wfbauer">Bauer, W. F., ''[https://web.archive.org/web/20160723012920/https://www.computer.org/web/csdl/index/-/csdl/proceedings/afips/1958/5053/00/50530046.pdf Computer design from the programmer's viewpoint] {{Webarxiv}}'' (Eastern Joint Computer Conference, December 1958) One of the first descriptions of computer time-sharing.</ref>. Dartmut proektinde islegen General Electric óziniń tiykarǵı operaciyalıq sistemasın jazdı hám Mark I dep atalatuǵın onlayn waqıt bólisiw sistemasın iske qostı. Ol BASICti óziniń tiykarǵı satıw noqatlarınıń biri retinde usındı. Rawajlanıp atırǵan tarawdaǵı basqa kompaniyalar tez arada onıń izinen erdi; Tymshare 1968-jılı SUPER BASICti usındı, CompuServe 1969-jılı iske qosılǵanda DEC-10-da versiyası bar edi hám 1970-jıllardıń basına kelip BASIC ulıwma maqsetli meynfreym kompyuterlerde derlik universal boldı. Hátte [[IBM]] de aqıbetinde 1973-jılı VS-BASICti usınıp, klubqa qosıldı<ref>{{Jurnal deregi | sáne =5 December 1973 |title=IBM VS the World: That's How It Is |url=https://books.google.com/books?id=sWeKU3wFLREC&pg=PA15 |magazine=Computerworld}}</ref>. BASICti bar waqıt bólisiw xızmetleri bir waqıt tabıslı bolǵanına qaramastan, aldın boljanǵan keń tarqalǵan tabıs bolmadı. Sol dáwirde minikompyuterlerdiń, ásirese 1970-jıllardıń ortalarında arzan mikrokompyuterlerdiń payda bolıwı hár kimge ádette minutına dollar menen esaplanatuǵın onlayn waqıt satıp alıw ornına, óz sistemaların satıp alıwǵa hám iske túsiriwge imkaniyat berdi<ref>{{Cite book|title=A History of Online Information Services, 1963–1976|first1=Charles|last1=Bourne|first2=Trudi Bellardo|last2=Hahn|url=https://books.google.com/books?id=LTTvmUU8rskC&pg=PA387|date=August 2003|publisher=MIT Press}}</ref>. == Minikompyuterlerde tarqalıwı == [[Fayl:ESO Hewlett Packard 2100 minicomputer.jpg|nobaý|HP 2000 sisteması tiykarǵı wazıypası retinde waqıttı-bólisiw BASICti orınlaw ushın proektlestirgen.]] BASIC, óziniń kishi tábiyatına baylanıslı, waqıttı bólisiw xızmetleri menen bir waqıtta payda bolǵan minikompyuter bazarına portlawǵa tábiyiy túrde sáykes keldi. Bul mashinalardıń kishi [[Kompyuter maǵlıwmatların saqlaw|tiykarǵı yadları]] bar edi, bálkim zamanagóy terminologiyada 4 KB ǵa shekem, hám kompilyatorlardı ámeliy etetuǵın qattı diskler sıyaqlı joqarı ónimli saqlaw quralları joq edi. Bul sistemalarda BASIC ádette jumıs yadına qoyılatuǵın tómen talapları sebepli kompilyator ornına interpretator retinde ámelge asırıldı. Ayrıqsha áhmiyetli mısal — HP Time-Shared BASIC edi, ol dáslepki Dartmut sisteması sıyaqlı, waqıt bólisiw sistemasın ámelge asırıw ushın birge isleytuǵın eki kompyuterdi paydalandı. Birinshisi, HP 2100 seriyasındaǵı tómen dárejeli mashina, paydalanıwshı kirgiziwin basqarıw hám olardıń programmaların lentaǵa yamasa diskke saqlaw hám júklew ushın paydalanıldı. Ekinshisi, sol tiykarǵı mashinanıń joqarı dárejeli versiyası, programmalardı iske túsirdi hám shıǵarıwdı payda etti. Shama menen 100 000 dollarǵa, bir waqıtta 16 dan 32 ge shekem paydalanıwshını islete alatuǵın mashinaǵa iye bolıw múmkin edi<ref name="ts">{{Web deregi | url = https://www.hpmuseum.net/display_item.php?hw=411| bet = 2000 Timeshare System}}</ref>. HP 2000 retinde paketlengen sistema, waqıt bólisiwdi usınǵan birinshi mini platforma boldı hám dárhal úlken tabısqa eristi, HP-di DEC hám Data General (DG) artınan minikompyuter tarawında úshinshi eń iri satıwshıǵa aylandırdı<ref>{{Jurnal deregi | sáne =October 1976 |title=Passing the 10-year mark |url=http://hpmemoryproject.org/news/tenyears_comp/measure_page_00.htm |magazine=MEASURE Magazine |publisher=Hewlett Packard}}</ref>. DEC, 1960-jıllardıń ortasınan baslap minikompyuter tarawında jetekshi bolǵan, dáslep BASICti itibarǵa almadı. Bul olardıń RAND Corporation menen islesiwi sebepli boldı, olar JOSS tilin iske túsiriw ushın PDP-6 satıp alǵan edi, bul til konseptual jaqtan BASICke júdá uqsas edi. Bul DEC-tiń FOCAL dep atalǵan, JOSS-tıń kishirek, tazalanǵan versiyasın usınıwına alıp keldi, onı olar 1960-jıllardıń aqırında qattı xoshametledi. Degen menen, waqıt bólisiw sistemaları keńnen BASICti usınıp atırǵanda hám minikompyuter tarawındaǵı barlıq básekilesleri de solay etip atırǵanda, DEC klientleri BASICti talap etti. Basqarma olardıń ótinishlerin bir neshe ret itibarǵa almaǵannan keyin, Devid G. Al PDP-8 ushın BASICti satıp alıwdı óz moynına aldı, bul bilimlendiriw bazarında úlken tabıs boldı. 1970-jıllardıń basına kelip, FOCAL hám JOSS umıtıldı hám BASIC minikompyuter bazarında derlik universal boldı. DEC keyinirek RSTS/E waqıt bólisiw operaciyalıq sistemasında paydalanıw ushın óziniń jańalanǵan versiyası BASIC-PLUS ti usındı. Usı dáwir dawamında bir qatar ápiwayı tekstke tiykarlanǵan oyınlar BASIC tilinde jazıldı, eń belgili bolǵanı Mayk Meyfildtiń Star Trek oyını. Devid Al olardı jıynadı, ayırımların FOCAL-dan portladı hám olardı ózi dúzgen bilimlendiriw byulleteninde járiyaladı. Ol keyinirek olardıń bir qatarın kitap formasına keltirip, 101 BASIC Computer Games atlı kitabın 1973-jılı baspadan shıǵardı. Sol dáwirde Al bilimlendiriwde paydalanıw ushın kishi kompyuter, dáslepki [[jeke kompyuter]]di jaratıwǵa qatnastı. Basqarma koncepciyanı qollap-quwatlawdan bas tartqanda, Al 1974-jılı DEC-ten ketip, tiykar salıwshı kompyuter jurnalı Creative Computingti dúzdi. Kitap ataqlı bolıp qaldı hám bir neshe ret qayta basılıp shıǵarıldı<ref>{{Jurnal deregi |last=Ahl |first=David H. |date=May 11, 1981 |title=Computer Games |url=https://books.google.com/books?id=Cz4EAAAAMBAJ&pg=PA44 |magazine=[[InfoWorld]] |volume=3 |issue=9 |page=44 |issn=0199-6649}}</ref>. == Úlken ósiw: úy kompyuteri dáwiri == [[Fayl:CommodoreBasic.png|nobaý|Commodore 64-tegi Commodore BASIC v2.0]] [[Fayl:Msxbasic.png|nobaý|MSX BASIC 3.0 versiyası]] [[Fayl:Pn-pravez-class-5.jpg|oñğa|nobaý|«BASICti hár kúni úyren!» — Rossiya mektebindegi plakat (tómengi ortada) (shama menen 1985–86)]] 1970-jıllardıń ortalarında birinshi mikrokompyuterlerdiń payda bolıwı BASIC ushın úlken ósiwdiń baslanıwı boldı. Onıń artıqmashılıǵı — ol mikrokompyuterlerge qızıqqan jas dizaynerler hám kompyuter háweskerleri arasında jetkilikli dárejede belgili edi, olardıń kópshiligi BASICti minikompyuterlerde yamasa meynfreymlerde kórgen edi. Deykstranıń 1975-jılǵı ataqlı pikirine qaramastan, «BASICke aldın tanıs bolǵan studentlerge jaqsı programmalastırıwdı úyretiw derlik múmkin emes: potencial baǵdarlamashılar retinde olar ruwxıy jaqtan qayta tikleniw úmitinen tıs zıyanlanǵan»,<ref>{{Cite book|title=Selected Writings on Computing: A Personal Perspective|date=June 18, 1975|url=https://archive.org/details/selectedwritings0000dijk/page/129}}</ref> BASIC sol dáwirdegi mikrokompyuterlerge sıyatuǵınday kishi hám oqıtılmastan paydalanıwshılar ushın jetkilikli dárejede joqarı dárejeli bolǵan az sanlı tillerdiń biri edi, bul onı dáslepki mikrokompyuterlerde de-fakto standart programmalastırıw tiline aylandırdı. BASICtiń birinshi mikrokompyuter versiyasın Bill Geyts, Pol Allen hám Monte Davidoff ózleriniń jańa qurılǵan Micro-Soft kompaniyası ushın birge jazdı<ref>{{Web deregi | url = https://www.computerworld.com/article/2872659/the-source-code-behind-microsoft-basic-for-6502-comes-to-light.html| bet = The source code behind Microsoft BASIC for 6502 comes to light| avtor = Johnson| at = Phil| sáne = 2015-jıl 21-yanvar | til = en| jumıs = Computerworld| qaralǵan sáne = 2022-jıl 24-oktyabr }}</ref>. Bul MITS tárepinen Altair 8800 ushın mashinanıń ózinen sál keyin perfolenta formatında shıǵarıldı,<ref>{{Web deregi | url = http://startup.nmnaturalhistory.org/gallery/story.php?ii=20&sid=4| bet = We have a BASIC| arxivurl = https://web.archive.org/web/20121130051115/http://startup.nmnaturalhistory.org/gallery/story.php?ii=20&sid=4| arxivsáne = 2012-jıl 30-noyabr | baspaxana = [[New Mexico Museum of Natural History and Science]]| qaralǵan sáne = 2007-jıl 18-aprel }}</ref> dárhal BASICti dáslepki mikrokompyuterlerdiń tiykarǵı tili retinde bekkemledi. Homebrew Computer Club aǵzaları programmanıń kóshirmelerin tarqata basladı, bul Geytstiń «Háweskerlerge ashıq xatı»n jazıwına sebep boldı, onda ol programmalıq támiynat qaraqshılıǵınıń bul dáslepki mısalına shaǵım etti. Geytstiń xatına bólek juwap retinde hám 4 KB mashinalarda paydalı isleytuǵın bunnan da kishirek BASIC jaratıw ushın, Bob Albrext Dennis Allisonnan tildiń óz variantın jazıwdı soradı. BASIC tili ushın [[Interpretator|interpretatordıń]] qısqartılǵan versiyasın qalay proektlestiriw hám ámelge asırıw haqqında Allison tárepinen 1975-jılı baspadan shıqqan People's Computer Company byulleteniniń birinshi úsh kvartal sanındaǵı maqalalarda hám derek kodı bar implementaciyalar Dr. Dobb's Journal of Tiny BASIC Calisthenics & Orthodontia: Running Light Without Overbyte jurnalında baspadan shıǵarıldı. Bul qosımsha imkaniyatları bar yamasa basqa jaqsılanıwları bar hár túrli Tiny BASIClerge alıp keldi, Tom Pittman hám Li-Chen Van-nıń versiyaları ásirese belgili boldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.ittybittycomputers.com/IttyBitty/iNotes.html#TinyBasic| bet = you had to pay $5 up front to get it…| avtor = Pittman| at = Tom| jumıs = www.ittybittycomputers.com| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-iyun }}</ref>. Micro-Soft, sol waqıtqa kelip [[Microsoft]], óz interpretatorın 8-bitlik dáwirdegi eń ataqlı mikroprocessorlardıń birine aylanǵan MOS 6502 ushın portladı. Jańa mikrokompyuterler payda bola baslaǵanda, ásirese 1977-jılǵı «úshlik» TRS-80, Commodore PET hám Apple II, olar ya MS kodınıń versiyasın óz ishine aldı, ya tez arada onı bar jańa modellerdi shıǵardı. Ohio Scientific-tiń jeke kompyuterleri de sol waqıtta bul tendenciyaǵa qosıldı. 1978-jılǵa kelip, MS BASIC de-fakto standart boldı hám 1980-jıllardaǵı derlik hárbir úy kompyuteri onı ROM da óz ishine aldı. Iske qosılǵanda, tikkeley rejimdegi BASIC interpretatorı kórsetildi. Commodore Business Machines Microsoft BASICke tiykarlanǵan Commodore BASICti óz ishine aladı. Apple II hám TRS-80 hár biriniń BASICtiń eki versiyası bar: mashinalardıń dáslepki shıǵarılıwları menen kishi kirisiw versiyası hám platformalarǵa qızıǵıwshılıq artqanda kirgizilgen Microsoft tiykarındaǵı versiya. Jańa kompaniyalar tarawǵa kirgen sayın, BASIC shańaraǵın aytarlıqtay ózgertetuǵın qosımsha versiyalar qosıldı. Atari 8-bitlik kompyuterleri Microsoft BASICten alınbaǵan 8 KB Atari BASICti paydalanadı. Sinclair BASIC 1980-jılı Sinclair ZX80 menen kirgizildi hám keyinirek Sinclair ZX81 hám Sinclair ZX Spectrum ushın keńeytildi. BBC tárepinen baspadan shıǵarılǵan, Acorn Computers tárepinen islep shıǵılǵan BBC BASIC qosımsha strukturalı programmalastırıw gilt sózlerin hám haqıyqıy san imkaniyatların óz ishine aladı. Usı dáwirde BASICtiń ataqlılıǵı ósken sayın, kompyuter jurnalları video oyınlar, utilitalar hám basqa programmalar ushın BASICte tolıq derek kodın baspadan shıǵardı. BASICtiń ápiwayılıǵı sebepli, jurnaldan kodtı teriw hám programmanı iske túsiriw ańsat is edi. Belgili bir kompyuterler ushın programmalar bar hár túrli jurnallar baspadan shıǵarıldı, degen menen geypara BASIC programmaları universal dep esaplandı hám BASICtiń hár qanday variantın iske túsiretuǵın mashinalarda paydalanılıwı múmkin edi (geyde kishi dúzetiwler menen). Kóp terip kirgiziw programmaları bar kitaplar da bar edi, hám ásirese, Ahl dáslepki 101 BASIC oyınlarınıń Microsoft dialektine awdarılǵan versiyaların baspadan shıǵardı hám onı Creative Computing-ten BASIC Computer Games atı menen járiyaladı. Bul kitap hám onıń dawamları derlik hár qanday BASIC isleytuǵın platformaǵa ańsat awdarılıwı múmkin bolǵan júzlegen tayar programmalardı usındı. Kitap 1978-jılı, úy kompyuterleri bazarı jańa baslanıp atırǵanda dúkanlarǵa shıqtı hám ol birinshi million satılǵan kompyuter kitabına aylandı. Keyinirek Learn to Program BASIC sıyaqlı paketler de kirisiwdiń tiykarı retinde oyınlardı paydalanadı. Tez arada kishi biznes ortalıqlarında keń tarqalǵan bizneske baǵdarlanǵan CP/M kompyuterlerinde Microsoft BASIC (MBASIC) jetekshi qosımshalardıń biri boldı<ref name="oldcomputer">{{Web deregi | url = http://oldcomputers.net/osborne-1.html| bet = Osborne 1| jumıs = oldcomputers.net| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-iyun }}</ref>. 1978-jılı Devid Lien «BASIC qollanbası: BASIC kompyuter tili enciklopediyası»nıń birinshi basılımın baspadan shıǵardı, onda 78 den aslam hár túrli kompyuterlerdegi gilt sózler hújjetlestirildi. 1981-jılǵa kelip, ekinshi basılım 250 den artıq hár túrli kompyuterlerdiń gilt sózlerin hújjetlestirdi, bul mikrokompyuter dáwiriniń úlken ósiwin kórsetti. == IBM PC hám onıń úylesimli kompyuterleri == [[Fayl:IBM Cassette BASIC.png|thumb|IBM Cassette BASIC 1.10]] IBM kompaniyası IBM PC-di proektlestirip atırǵanda, olar bar bolǵan úy kompyuterleriniń ornatılǵan BASIC interpretatorına iye bolıw úlgisin tutındı. Olar bunı Microsoft kompaniyasınan aldı – IBM Cassette BASIC – biraq Microsoft sonday-aq [[MS-DOS]]/PC DOS ushın BASICtiń basqa da bir neshe versiyaların, sonıń ishinde IBM Disk BASIC (BASIC D), IBM BASICA (BASIC A), GW-BASIC (IBM-nıń ROM-ın talap etpeytuǵın BASICA-ǵa sáykes versiya)<ref>{{Web deregi | sáne = | bet = Back to BASICs| url = http://peyre.sqweebs.com/GWBASIC/index.htm| url-status = dead| arxivurl = https://web.archive.org/web/20091026133328/http://peyre.sqweebs.com/GWBASIC/index.htm| arxivsáne = 2009-jıl 26-oktyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 25-fevral | jumıs = peyre.sqweebs.com}}</ref> hám QBasic-ti islep shıǵardı, olardıń hámmesi ádette mashina menen birge beriletuǵın edi. Bunnan tısqarı, olar kúshli paydalanıwshılar hám qızıǵıwshılar ushın Microsoft QuickBASIC Compiler (1985) hám professional baǵdarlamashılar ushın Microsoft BASIC Professional Development System (PDS) islep shıǵardı. Turbo Pascal-dı shıǵarıwshı Borland 1985-jılı Turbo Basic 1.0 versiyasın shıǵardı (keyingi versiyaları PowerBASIC atı menen satıwǵa shıǵarıldı). Unix-ke uqsas sistemalarda XBasic hám X11-Basic sıyaqlı arnawlı implementaciyalar dúzildi<ref>{{Web deregi | url = http://www.linuxfocus.org/English/January2003/article277.shtml| bet = BASIC programming with Unix| at = John| familiya = Perr| jumıs = [[LinuxFocus (magazine)|LinuxFocus]]| sáne = 2003-jıl 1-yanvar | qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-sentyabr }}</ref>. XBasic [[Microsoft Windows]] ushın XBLite retinde portlandı, hám SmallBasic, yabasic, Bywater BASIC,<ref>{{Web deregi | url = https://www.ossblog.org/bwbasic-bywater-basic-interpreter/| bet = bwBASIC: The Bywater BASIC Interpreter| jumıs = OSS Blog| sáne = 2018-jıl 25-avgust | qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://opensource.com/article/21/6/freedos-bywater-basic| bet = Program on FreeDOS with Bywater BASIC| at = Jim| familiya = Hall| sáne = 2021-jıl 23-iyun | qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr | jumıs = [[Opensource.com]]}}</ref> nuBasic,<ref>{{Web deregi | url = https://www.eantcal.eu/home/nubasic/why-nubasic| bet = Why nuBASIC| at = Antonia| familiya = Calderone| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr }}</ref> MyBasic,<ref>{{Web deregi | url = https://www.codeproject.com/Articles/5202/MyBasic-A-Custom-BASIC-language-interpreter-writte| bet = MyBasic - A Custom-BASIC language interpreter written in C++| at = Liu Xue| familiya = Song| sáne = 2003-jıl 12-oktyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr | jumıs = [[Code Project]]}}</ref> Logic Basic,<ref>{{Web deregi | url = https://www.maxissoft.com/logicbasic/| bet = LOGIC BASIC - Free programming language| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-oktyabr }}</ref> Liberty BASIC hám wxBasic sıyaqlı kross-platformalı variantlar payda boldı. Bul waqıtta FutureBASIC hám Chipmunk Basic Apple Macintosh-qa baǵdarlanǵan bolsa, yab bul BeOS, ZETA hám Haiku ushın optimallastırılǵan yaBasic versiyası bolıp tabıladı<ref>{{Web deregi | url = https://besly.de/index.php/development/yab-2/yab-beginners-tutorial| at = Christian| familiya = Albrecht| bet = yab Beginners tutorial| jumıs = BeSly - BeOS, Haiku & Zeta| sáne = 2022-jıl 2-oktyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-fevral | others = Translation by Luc Schrijvers (Begasus)}}</ref>. Bul keyingi variaciyalar kóplegen keńeytpelerdi, mısalı, jaqsılanǵan qatarlardı qayta islew hám grafikanı qollap-quwatlaw, fayl sistemasına kiriw hám qosımsha maǵlıwmat túrlerin kirgizdi. Eń áhmiyetlisi, qosımsha basqarıw strukturaları hám lokal ózgeriwshilerdi qollaytuǵın durıs podprogrammalar menen [[strukturalıq programmalastırıw]] ushın qurallar boldı. [[Programmalastırıw ortalıǵı (IDE)|Integraciyalanǵan islep shıǵıw ortalıǵın]] (IDE) hám elektron Járdem faylların qosıw ónimlerdiń islew processi ańsatlastırdı hám oqıw quralları menen mektep oqıw baǵdarlamaların qollap-quwatladı. 1989-jılı Microsoft Press IBM-PC-ge sáykes sistemalar hám Apple Macintosh paydalanıp atırǵan óz betinshe úyreniwshilerge BASIC programmalastırıwdı úyretiwge arnalǵan kitap hám programmalıq támiynat sisteması Learn BASIC Now-dı baspadan shıǵardı. Learn BASIC Now Microsoft QuickBASIC Interpreter hám Maykl Xalvorson menen Devid Rigmir tárepinen jazılǵan programmalastırıw boyınsha oqıw qollanbası bar programmalıq támiynat disklerin óz ishine aldı. Learn BASIC Now sıyaqlı oqıw sistemaları strukturalı BASIC-ti keń tarqattı hám QuickBASIC-tiń aktiv paydalanıwshılar sanın tórt millionǵa jetkiziwge járdem berdi<ref>{{Cite book |last1=Halvorson |first1=Michael J. |title=Code Nation: Personal Computing and the Learn to Program Movement in America |date=2020 |publisher=ACM Books |location=New York, NY |page=146 |isbn = 978-1-4503-7757-7}}</ref>. 1980-jıllardıń aqırına kelip, kóp paydalanıwshılar programmalastırıwdı ózleri úyreniwdiń ornına, basqalar tárepinen jazılǵan tayın qosımshalardı paydalanatuǵın boldı, al professional baǵdarlamashılar ushın kishi kompyuterlerde keń kólemli rawajlanǵan tiller bar edi. [[C (programmalastırıw tili)|C]] hám keyinirek [[C++]] professional «qaplamadaǵı» qosımshalardı islep shıǵıw ushın tańlanǵan tillerge aylandı<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=lGRpeBZQYPoC|title=The Class Of Java|last=Pravin|first=Jain|date=2011|publisher=Pearson Education India|isbn=9788131755440|language=en}}</ref><ref>{{Web deregi | url = http://www.fysh.org/~zefram/gne/c_programming_language/| bet = GNE: the C programming language| jumıs = fysh.org| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-iyun | citata = During the 1980s, C compilers spread widely, and C became an extremely popular language.}}</ref>. BASIC toltırıwdı dawam etken bir taraw — bul qızıǵıwshılar ushın video-oyınlardı islep shıǵıw boldı, sebebi oyın jaratıw sistemaları hám qoljetimli oyın dvijokları ele rawajlanıwınıń dáslepki basqıshında edi. Atari ST-de bul maqset ushın STOS BASIC, al Amiga-da AMOS BASIC bar edi. Microsoft birinshi ret GW-BASIC ushın DONKEY.BAS, keyinirek QuickBASIC ushın GORILLA.BAS hám NIBBLES.BAS penen oyın islep shıǵıw ushın BASICti kórsetti. QBasic aktiv oyın islep shıǵıw jámiyetshiligin saqlap qaldı,<ref>{{cite news|url=https://www.techwalla.com/articles/easy-to-make-qbasic-games|title=Easy to Make Qbasic Games|first=Michael|last=Dance|website=Techwalla|access-date=2023-09-30}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://games.phatcode.net/| jumıs = Phatcode| bet = QBasic Games Directory| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr }}</ref> bul keyinirek QB64 hám FreeBASIC implementaciyalarınıń payda bolıwına túrtki boldı<ref>{{Web deregi | url = http://games.freebasic.net/| bet = FreeBASIC Games Directory| jumıs = [[FreeBASIC]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr }}</ref>. Bul bazardıń dáslepki bir mısalı — Microsoft Game Shop (1990) QBasic programmalıq támiynat paketi, bul qızıǵıwshılardan ilhamlanǵan reliz bolıp, QBasic-te ańsat ózgertiletuǵın altı «arkada stilindegi» oyındı óz ishine alǵan<ref>{{Cite book |last1=Halvorson |first1=Michael J. |title=Code Nation: Personal Computing and the Learn to Program Movement in America | sáne =2020 |publisher=ACM Books |location=New York, NY |pages=153–156 |isbn = 978-1-4503-7757-7}}</ref>. 2013-jılı QBasic-te jazılǵan hám zamanagóy kompyuterler ushın QB64 menen kompilyaciyalanǵan Black Annex atlı oyın Steam platformasında shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.pcworld.com/article/457418/black-annex-is-the-best-qbasic-game-youve-ever-seen.html| jumıs = [[PC World]]| bet = Black Annex is the best QBASIC game you've ever seen| at = Alex| familiya = Cocilova| sáne = 2013-jıl 16-aprel | qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr }}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.kotaku.com.au/2013/06/577447/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130624055203/http://www.kotaku.com.au/2013/06/577447/| url-status = dead| arxivsáne = 2013-jıl 24-iyun | jumıs = [[Kotaku]]| bet = The Australian Who Built A Video Game Using QBASIC| at = Mark| familiya = Serrels| sáne = 2013-jıl 24-iyun | qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr }}</ref>. Blitz Basic, Dark Basic, SdlBasic, Super Game System Basic,<ref>{{Web deregi | url = https://www.indiedb.com/games/super-game-system-basic| bet = Super Game System Basic| jumıs = [[IndieDB]]| sáne = 2017-jıl 21-noyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr }}</ref> PlayBASIC,<ref>{{Web deregi | url = https://playbasic.itch.io/| jumıs = [[itch.io]]| bet = PlayBasic| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr }}</ref> CoolBasic,<ref>{{Web deregi | url = https://www.indiedb.com/engines/coolbasic| jumıs = IndieDB| bet = CoolBasic| sáne = 2005-jıl 6-dekabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr }}</ref> AllegroBASIC,<ref>{{Web deregi | url = http://allegrobasic.pulsar2d.org/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20181115113443/http://allegrobasic.pulsar2d.org/| bet = AllegroBASIC Homepage| jumıs = AllegroBASIC| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-oktyabr | arxivsáne = 2018-jıl 15-noyabr }}</ref> ethosBASIC,<ref>{{Web deregi | url = https://shareapp.net/ethos-game-basic_download/| bet = Ethos Game Basic 1.3| jumıs = shareApp| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr }}</ref> GLBasic hám Basic4GL zamanagóy RCBasic,<ref>{{Web deregi | url = https://www.moddb.com/engines/rc-basic| bet = RC Basic| jumıs = [[ModDB]]| sáne = 2015-jıl 18-avgust | qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr }}</ref> NaaLaa,<ref>{{Web deregi | url = https://www.softpedia.com/get/Programming/Coding-languages-Compilers/NaaLaa.shtml| bet = NaaLaa| at = Andrei| familiya = Fercalo| sáne = 2014-jıl 8-avgust | jumıs = [[Softpedia]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-oktyabr }}</ref> AppGameKit,<ref>{{Web deregi | url = https://gamefromscratch.com/a-closer-look-at-appgamekit-2/| bet = A Closer Look At AppGameKit 2| sáne = 2015-jıl 12-iyun | qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr | jumıs = GameFromScratch}}</ref> Monkey 2 hám Cerberus-X<ref>{{Web deregi | url = https://gamefromscratch.com/cerberus-x-2018-08-10-released/| bet = Cerberus X 2018-08-10 Released| jumıs = GameFromScratch| sáne = 2018-jıl 10-avgust | qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr }}</ref> ke shekem usı talaptı toltırdı. == Visual Basic == 1991-jılı Microsoft kompaniyası QuickBASIC-tiń evolyuciyalıq rawajlanıwı bolǵan Visual Basic-ti tanıstırdı. Ol sol tilden alınǵan blok-strukturalı basqarıw operatorları, parametrli podprogrammalar hám qosımsha statikalıq tiplestiriw sıyaqlı konstrukciyalardı, sonday-aq basqa tillerden alınǵan «With» hám «For Each» sıyaqlı obyektke baǵdarlanǵan konstrukciyalardı óz ishine alǵan. Til óziniń aldınǵıları menen biraz sáykeslikti, mısalı, járiyalaw ushın Dim gilt sózin, «Gosub»/Return operatorların hám qátelerdi anıqlaw ushın qollanıwǵa bolatuǵın qosımsha qatar nomerlerin saqlap qaldı. Visual Basic-ti rawajlandırıwdıń áhmiyetli bir túrtkisi onıń elektron keste programması [[Microsoft Excel]] ushın jańa makro-til retinde bolıwı edi. Dáslep onı qızıǵıwshılar ushın til retinde satıwǵa shıǵarǵan Microsoft-taǵı kópshilikti tańqaldırıp, til salıstırmalı túrde turaqlı birinshi versiyası dep esaplanǵan VB 3.0 versiyası shıqqannan keyin kóp waqıt ótpey, kishi arnawlı biznes qosımshaları ushın keńnen qollanıla basladı. Microsoft onı sonday-aq Visual Basic for Applications hám Embedded Visual Basic retinde bólek shıǵardı. Kóplegen tájiriybeli baǵdarlamashılar onıń qollanılıwın mensinbese de, VB kishi bizneslerdiń talapların nátiyjeli qanaatlandırdı, sebebi sol waqıtqa kelip Windows 3.1 menen isleytuǵın kompyuterler jetkilikli dárejede tezlesken edi, sonlıqtan úlken kólemdegi maǵlıwmatlar qatnaspaǵan jaǵdayda kóp biznes penen baylanıslı processlerdi hátte «áste» til menen de «kózdi ashıp-jumǵansha» orınlawǵa bolatuǵın edi. Kóplegen kishi biznes iyeleri ózleriniń arnawlı mútájliklerin qanaatlandırıw ushın bir neshe keshte ózleriniń kishi, biraq paydalı qosımshaların jarata alatuǵınlıǵın túsindi. Aqıbetinde, VB3-tiń uzaq ómiri dawamında Visual Basic-ti biliw bazarda talap etiletuǵın kásiplik kónlikpege aylandı. Microsoft sonday-aq 1996-jılı VBScript hám 2001-jılı Visual Basic .NET-ti islep shıǵardı. Sońǵısı [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] hám [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] menen birdey kúshke iye, biraq sintaksisi dáslepki Basic tilin sáwlelendiredi hám Mono-Basic sıyaqlı implementaciyalar arqalı ayırım kross-platformalıq múmkinshiliklerge de iye<ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2007/02/21/visual_basic_mono_linux/| jumıs = [[The Register]]| bet = Linux breakthrough for Visual Basic developers| at = Gavin| familiya = Clarke| sáne = 2007-jıl 21-fevral | qaralǵan sáne = 2023-jıl 1-oktyabr }}</ref>. Onıń waqıyaǵa baǵdarlanǵan GUI dúziwshisi bar IDE-i basqa da tez qosımsha islep shıǵıw qurallarına, ásirese Borland Software-niń Object Pascal ushın Delphi-ge hám onıń Lazarus sıyaqlı miyrasxorlarına tásir etti<ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2020/02/14/25_years_delphi_programming/| bet = 25 years of Delphi and no Oracle in sight: Not a Visual Basic killer but hard to kill| jumıs = [[The Register]]| at = Tim| familiya = Anderson| sáne = 2020-jıl 14-fevral | qaralǵan sáne = 2023-jıl 25-mart | citata = ''Enter Borland Delphi, which combined Object Pascal with a VB-like visual form builder. Object Pascal was Borland's own language, with full support for inheritance. It is case-insensitive and not much harder than VB for coding, once you get used to typing begin and end a lot (loosely equivalent to curly braces in C). Unlike VB, it sensibly has different operators for assignment (:=) and comparison (=).''}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://www.theregister.com/2022/05/06/rad_basic_alpha_3/| bet = RAD Basic – the Visual Basic 7 that never was – releases third alpha| jumıs = [[The Register]]| at = Richard| familiya = Speed| sáne = 2022-jıl 6-may | qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-mart | citata = ''Alternatively, one can relive the days of the whole BASIC/Pascal rivalry with Delphi-compatible Lazarus.''}}</ref>. Dáslepki Visual Basictiń aqırǵı 6.0 versiyasın tiykarǵı qollap-quwatlaw 2005-jılı 31-martta tamamlandı, onnan keyin keńeytilgen qollap-quwatlaw 2008-jılı martta juwmaqlandı<ref>{{Web deregi | url = http://msdn2.microsoft.com/en-us/vbrun/ms788707.aspx| bet = Product Family Life Cycle Guidelines for Visual Basic 6.0| baspaxana = Msdn2.microsoft.com| sáne = 2005-jıl 31-mart | qaralǵan sáne = 2009-jıl 16-iyun }}</ref>. Onıń turaqlı saqlanıp qalǵan ataqlılıǵı sebepli,<ref>{{Web deregi | url = https://visualstudiomagazine.com/articles/2020/07/07/tiobe-july-2020-vb.aspx| bet = Popularity Index: Classic Visual Basic Hangs In There| jumıs = Visual Studio Magazine| at = David| familiya = Ramel| sáne = 2020-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-mart }}</ref> onı bunnan bılay da qollap-quwatlawǵa úshinshi tárep háreketleri bar<ref>{{Web deregi | url = https://visualstudiomagazine.com/articles/2020/02/28/rubberduck.aspx| bet = Visual Basic Resurgence? Project Seeks to 'Bring the VBE into This Century!'| at = David| familiya = Ramel| sáne = 2020-jıl 28-fevral | jumıs = Visual Studio Magazine| qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-mart }}</ref>. 2017-jıldıń 2-fevralında Microsoft VB.NET boyınsha islenbelerdiń endi [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] penen parallel júrgizilmeytuǵının járiyaladı,<ref>{{Web deregi | url = https://visualstudiomagazine.com/articles/2017/06/13/visual-basic-future.aspx| bet = Viva, Visual Basic! Or, Does VB Have a Future?| jumıs = Visual Studio Magazine| at = Michael| familiya = Domingo| sáne = 2017-jıl 13-iyun | qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-mart }}</ref> hám 2020-jıldıń 11-martında VB.NET tiliniń evolyuciyası da juwmaqlanǵanı járiyalandı<ref>{{Web deregi | url = https://visualstudiomagazine.com/articles/2020/03/12/vb-in-net-5.aspx| jumıs = Visual Studio Magazine| bet = Microsoft: 'We Do Not Plan to Evolve Visual Basic as a Language'| at = David| familiya = Ramel| sáne = 2020-jıl 12-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-mart }}</ref>. Soǵan qaramastan, til ele de qollap-quwatlandı<ref>{{Web deregi | url = https://visualstudiomagazine.com/articles/2023/02/08/language-update.aspx| jumıs = Visual Studio Magazine| bet = Microsoft Reaffirms Fate of Visual Basic| at = David| familiya = Ramel| sáne = 2023-jıl 8-fevral | qaralǵan sáne = 2023-jıl 25-mart }}</ref>. [[Fayl:TriBasicExample.png|thumb|Úsh zamanagóy Basic variantı: Mono Basic, OpenOffice.org Basic hám Gambas]] == 1990-jıldan keyingi versiyalar hám dialektler == 1990-jıldan berli basqa da kóp BASIC dialektleri payda boldı, sonıń ishinde QBasic-ten ilhamlanǵan ashıq kodlı QB64 hám FreeBASIC hám de Visual Basic stilindegi RapidQ, HBasic, Basic For Qt hám Gambas<ref name="theregister_com" />. Zamanagóy kommerciyalıq túrlerine PureBasic, PowerBASIC, Xojo, Monkey X hám True BASIC (Kurts tárepinen basqarılatuǵın kompaniyadan Dartmouth BASICtiń tikkeley miyrasxorı) kiredi. Házirgi waqıtta bir neshe vebke-tiykarlanǵan ápiwayı BASIC interpretatorları da bar, sonıń ishinde Microsofttıń Small Basic hám [[Google]]dıń wwwBASIC<ref>{{Web deregi | url = https://hackaday.com/2018/09/17/its-the-web-basically/| bet = It's The Web, Basically| at = Al| familiya = Williams| jumıs = [[Hackaday]]| sáne = 2018-jıl 17-sentyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-sentyabr }}</ref>. Sonday-aq BASICti [[JavaScript]]-ke aylandıratuǵın bir qatar kompilyatorlar da bar,<ref>{{Web deregi | url = https://codeavenger.com/2017/02/14/JavaScript-compilers.-Part-II-Languages-that-compile-to-JavaScript.html| jumıs = Code Avenger| bet = JavaScript compilers. Part II: Languages that compile to JavaScript| at = Marian| familiya = Veteanu| sáne = 2017-jıl 14-fevral }}</ref> mısalı, NS Basic.[[Fayl:PS2BASIC-Hello Wikipedia.png|thumb|234x234px|Sony PS2 ushın YABASIC astında islep atırǵan BASIC programmasınıń úlgisi]]Mobile Basic sıyaqlı aldınǵı háreketlerge tiykarlanıp,<ref>{{Web deregi | url = https://itecnote.com/tecnote/java-what-programming-languages-target-j2me/| bet = Java – What programming languages target J2ME| jumıs = iTecNote| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr | citata = ''Now I've heard of other languages which supposedly make possible development without recourse to Java, languages like CellularBASIC (which looks a bit like QBASIC) and Hecl (which seems to be based on Tcl).''}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://gtello.pagesperso-orange.fr/lgks360_e.htm| bet = LG KS 360| at = Guillaume| familiya = Tello| sáne = 2007-jıl 15-dekabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr | citata = ''After some research on the Net, I came across this site about the CellularBASIC. It is a complete BASIC interpreter written in JAVA.''| arxivurl = https://web.archive.org/web/20101028145645/https://gtello.pagesperso-orange.fr/lgks360_e.htm| arxivsáne = 2010-jıl 28-oktyabr }}</ref> házirgi waqıtta [[smartfon]]lar hám planshetler ushın kóp dialektler qoljetimli. Oyın konsollarında Nintendo 3DS hám Nintendo DSi ushın Petit Computer dep atalatuǵın qosımsha DS túymelerin qollap-quwatlaytuǵın biraz ózgertilgen BASIC versiyasında programmalastırıwǵa múmkinshilik beredi. Bir versiya [[Nintendo Switch]] ushın da shıǵarıldı, oǵan sonday-aq Fuze Code System versiyası da usınıldı,<ref>{{Web deregi | url = https://www.theverge.com/circuitbreaker/2017/6/19/15833220/fuze-code-studio-nintendo-switch-make-your-own-basic-games| bet = Fuze Code Studio will let kids use the Switch to code their own Switch games| at = Paul| familiya = Miller| sáne = 2017-jıl 19-iyun | jumıs = [[The Verge]]| qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr }}</ref> bul BASIC variantı<ref>{{Web deregi | url = https://www.thegadgetman.org.uk/back-to-basic-with-fuze/| jumıs = The Gadget Man| bet = Now kids can get back to BASIC with Fuze| at = Matt| familiya = Porter| sáne = 2015-jıl 18-dekabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr }}</ref> birinshi ret arnawlı Raspberry Pi mashinası retinde ámelge asırılǵan edi<ref>{{Web deregi | url = https://www.thegadgetman.org.uk/back-to-basic-with-fuze/| jumıs = The Gadget Man| bet = FUZE powered by Raspberry Pi V2 review| at = Mike| familiya = Bedford| sáne = 2015-jıl 21-oktyabr | qaralǵan sáne = 2023-jıl 30-sentyabr }}</ref>. Aldınları BASIC konsollarda Family BASIC (Nintendo Famicom ushın) hám PSX Chipmunk Basic (dáslepki PlayStation ushın) retinde qoljetimli edi, al yabasic PlayStation 2-ge hám FreeBASIC dáslepki Xbox-qa portlanǵan. == Kalkulyatorlar == BASICtiń variantları Texas Instruments (TI-BASIC), HP (HP BASIC), Casio (Casio BASIC) hám basqalar tárepinen islep shıǵarılǵan grafikalıq hám basqa da programmalanatuǵın kalkulyatorlarda bar. == Windows komanda qatarı == EXE faylların jaratıw ushın linkerge iye bolmaǵan Microsoft QuickBASIC versiyası bolǵan QBasic, Windows NT hám DOS-Windows 95 operaciyalıq sistemaları aǵımında bar hám olardı óz ishine almaytuǵın Windows 7 sıyaqlı jańa relizler ushın da alıwǵa boladı. DOS 5-ke shekem Basic interpretatorı GW-Basic edi. QuickBasic Microsoft tárepinen úy hám ofislik kúshli paydalanıwshılar hám kishi kólemli professional islep shıǵıw ushın shıǵarılǵan úsh tilden ibarat seriyanıń bir bólegi; QuickC hám QuickPascal — qalǵan ekewi. Standart boyınsha QBasic ornatılmaǵan Windows 95 hám 98 ushın olardı ornatıw diskinen kóshirip alıwǵa boladı, onda eski hám qosımsha programmalıq támiynatlar ushın kataloglar jıynaǵı boladı; Exe2Bin hám basqa da jetispeytuǵın buyrıqlar usı kataloglarda jaylasqan. == Basqalar == [[Fayl:Nintendo-Famicom-Family-Basic-Keyboard-wCart.jpg|thumb|BASIC ayırım video-oyın sistemalarına, mısalı Famicomǵa da keldi.]] Túrli Microsoft, Lotus hám Corel ofis paketleri hám tiyisli ónimler Visual Basictiń qanday da bir formasında programmalanadı, sonıń ishinde VBA 6-ǵa júdá uqsas bolǵan LotusScript te bar. Host Explorer terminal emulyatorı WWB-dı makro tili retinde qollanadı; yamasa sońǵı waqıtlarda programma hám ol jaylasqan paket Hummingbird Basic dep atalatuǵın ishki Basic variantında programmalanadı. VBScript variantı veb-kontentti, Outlook 97, Internet Explorer hám Windows Script Host-tı programmalastırıw ushın qollanıladı. WSH-da sonday-aq VBScript, JScript penen birge standart úsh dvijoktiń úshinshisi retinde ornatılǵan Visual Basic for Applications (VBA) dvijogi bar, hám de PerlScript, bir neshe Rexx-ke tiykarlanǵan dvijoklar, Python, Ruby, Tcl, Delphi, XLNT, PHP hám basqalar sıyaqlı ornatılıwı múmkin bolǵan kóp sanlı menshikli yamasa ashıq kodlı dvijoklar bar; bul Basictiń eki versiyasın component object model hám basqa WSH hám VBA konstrukciyaları arqalı WSF faylında basqa atap ótilgen tiller menen, sonday-aq LotusScript penen birge qollanıwǵa bolatuǵınlıǵın ańlatadı. VBScript 4DOS, 4NT hám Take Command keńeytilgen qabıqları arqalı kiriwge bolatuǵın tillerdiń biri. SaxBasic hám WWB de Visual Basictiń Basic implementaciyaları qatarına júdá uqsas. Microsoft Word ushın Office 97-ge deyingi makro tili WordBASIC dep ataladı. [[Microsoft Excel|Excel]] 4 hám 5 Visual Basictiń ózin makro tili retinde paydalanadı. 1970-jıllardaǵı BASIClerge uqsas interpretator Chipmunk Basic [[Linux]], [[Microsoft Windows|Windows]] hám macOS ushın qoljetimli. == Miyras == Jeke kompyuterlerde BASIC interpretatorlarınıń keń tarqalıwı sonshelli edi, bir waqıtları sabaqlıqlar studentlerdi klasstaǵı yamasa úydegi kompyuterlerde matematikalıq hám esaplaw koncepciyaları menen tájiriybe ótkeriwge shaqıratuǵın ápiwayı «Onı BASIC te sınap kóriń» shınıǵıwların óz ishine alatuǵın edi. Sol dáwirdiń ataqlı kompyuter jurnalları ádette terip-kirgiziwshi programmalardı basıp shıǵaratuǵın edi. Futurist hám ilimiy-fantastika jazıwshısı Devid Brin 2006-jılǵı Salon maqalasında<ref>{{Web deregi | url = https://www.salon.com/2006/09/14/basic_2/| arxivurl = https://web.archive.org/web/20130918213750/http://www.salon.com/2006/09/14/basic_2/singleton/| arxivsáne = 2013-jıl 18-sentyabr | url-status = dead| bet = Why Johnny Can't Code| familiya = Brin| at = David| sáne = 2006-jıl 14-sentyabr | jumıs = [[Salon (website)|Salon]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-iyun }}</ref> keń tarqalǵan BASICtiń joǵalıwına uwayımladı, bul dáwirde kompyuterlerdi birinshi ret paydalanǵan basqalar da sonday pikirde boldı. Óz gezeginde, bul maqala Microsofttı Small Basic-ti islep shıǵıwǵa hám shıǵarıwǵa májbúrledi;<ref>{{Web deregi | url = http://msdn.microsoft.com/en-us/beginner/hh182234.aspx| arxivurl = https://web.archive.org/web/20140317001756/http://msdn.microsoft.com/en-us/beginner/hh182234.aspx| arxivsáne = 2014-jıl 17-mart | url-status = dead| bet = Small Basic| jumıs = [[Microsoft Developer Network]]| qaralǵan sáne = 2017-jıl 19-iyun }}</ref> ol sonday-aq Basic-256<ref>{{Web deregi | url = https://basic256.org/| bet = BASIC-256 homepage| citata = ''Check out "Why Johnny Can't Code," the article that inspired BASIC-256.''}}</ref><ref>{{Web deregi | url = https://pclosmag.com/html/Issues/200810/page04.html| jumıs = [[PCLinuxOS]] Magazine| qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-fevral | bet = An Alphabet of Computer Languages: BASIC| at = Gary L.| familiya = Ratliff Sr.| sáne = October 2008 }}</ref> hám vebke-tiykarlanǵan Quite Basic<ref>{{Web deregi | url = https://www.raphkoster.com/2006/11/21/quite-basic-web-basic-programming/| bet = Quite BASIC — Web BASIC programming| at = Raph| familiya = Koster| sáne = 2006-jıl 21-noyabr | qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-fevral }}</ref> sıyaqlı uqsas proektlerge de ilham berdi. Dartmouth 2014-jılı 1-mayda BASICtiń 50 jıllıq bayramın belgiledi<ref>{{Cite news|url=http://www.unionleader.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20140429/NEWS04/140429054|title=Dartmouth plans celebration for 50th anniversary of BASIC computer language|newspaper=[[New Hampshire Union Leader]]|date=April 28, 2014|access-date=June 14, 2017|archive-date=June 20, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620014749/http://www.unionleader.com/apps/pbcs.dll/article?AID=/20140429/NEWS04/140429054|url-status=dead}}</ref>. BASICtiń pedagogikalıq qollanılıwınan keyin basqa tiller, mısalı Pascal, [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] hám ásirese [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] keldi<ref>{{Web deregi | url = https://www.computerworld.com/article/1533252/how-are-students-learning-programming-in-a-post-basic-world.html| jumıs = [[Computerworld]]| bet = How are students learning programming in a post-Basic world?| at = Lamont| familiya = Wood| sáne = 2011-jıl 23-iyun | qaralǵan sáne = 2024-jıl 26-fevral }}</ref>. Dartmouth Kolledji 2014-jılı 30-aprelde bir kúnlik is-ilajlar menen BASIC tiliniń 50 jıllıǵın bayramladı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dartmouth.edu/basicfifty/events.html| bet = BASIC at 50 – Event Schedule| baspaxana = [[Dartmouth College]]| til = en| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-iyun }}</ref>. Bul ilaj ushın qısqa metrajlı hújjetli film islep shıǵarıldı<ref>{{Web deregi | url = https://www.dartmouth.edu/basicfifty/| bet = BASIC at 50| baspaxana = [[Dartmouth College]]| til = en| qaralǵan sáne = 2017-jıl 14-iyun }}</ref>. == Sintaksis == === Ádettegi BASIC gilt sózleri === ==== Maǵlıwmatlardı manipulyaciyalaw ==== ; <code>LET</code> : ózgeriwshige mánis (ol ańlatpanıń nátiyjesi bolıwı múmkin) menshikleydi. BASICtiń kóp dialektlerinde <code>LET</code> qálewi boyınsha qollanıladı, hám basqa anıqlanatuǵın gilt sózi joq qatar <code>LET</code> gilt sózin paydalanadı dep esaplanadı. ; <code>DATA</code> : READ buyrıǵı arqalı izbe-iz menshiklenetuǵın mánisler dizimin saqlaydı. ; <code>READ</code> : <code>DATA</code> operatorınan mánisti oqıydı hám onı ózgeriwshige menshikleydi. Ishki kórsetkish oqılǵan sońǵı <code>DATA</code> elementin baqlap turadı hám hárbir <code>READ</code> penen onı bir poziciya alǵa jıljıtadı. Kóp dialektler parametr retinde bir neshe ózgeriwshige ruqsat beredi, bul bir operaciyada bir neshe mánisti oqıwǵa múmkinshilik beredi. ; <code>RESTORE</code> : ishki kórsetkishti birinshi <code>DATA</code> operatorına qaytaradı, bul programmaǵa birinshi mánisten baslap oqıwdı baslawǵa múmkinshilik beredi. Kóp dialektler kórsetkishti tańlanǵan orınǵa qaytarıw ushın qálewi boyınsha qatar nomerin yamasa tártip nomerin qosıwǵa ruqsat beredi. ; <code>DIM</code> : Massivdi dúzedi. ==== Programma aǵımın basqarıw ==== ; <code>IF ... THEN ... {ELSE}</code> : salıstırıwlar orınlaw yamasa sheshimler qabıllaw ushın qollanıladı. Dáslepki dialektler <code>THEN</code> sózinen keyin tek qatar nomerine ruqsat bergen, biraq keyingi versiyalar qálegen durıs operatordıń keliwine ruqsat berdi. <code>ELSE</code> keńnen qollap-quwatlanbaǵan, ásirese dáslepki versiyalarda. ; <code>FOR ... TO ... {STEP} ... NEXT</code> : kod bólegin belgili bir san márte qaytalaydı. Cikl ishinde sanaǵısh retinde isleytuǵın ózgeriwshi, yaǵnıy "indeks" qoljetimli boladı. ; <code>WHILE ... WEND</code> and <code>REPEAT ... UNTIL</code> : belgilengen shárt durıs bolǵansha kod bólegin qaytalaydı. Shárt cikldiń hárbir iteraciyasınan aldın yamasa keyin bahalanıwı múmkin. Bul buyrıqlardıń ekewi de tiykarınan keyingi dialektlerde ushırasadı. ; <code>DO ... LOOP {WHILE}</code> yamasa <code>{UNTIL}</code> : kod bólegin sheksiz yamasa belgilengen shárt durıs bolǵansha/bolǵanǵa shekem qaytalaydı. Shárt cikldiń hárbir iteraciyasınan aldın yamasa keyin bahalanıwı múmkin. <code>WHILE</code>-ǵa uqsas, bul gilt sózler tiykarınan keyingi dialektlerde ushırasadı. ; <code>GOTO</code> : programmadaǵı nomerlengen yamasa belgilengen qatarǵa sekiredi. Kóp dialektler <code>GO TO</code> formasın da ruqsat etken. ; <code>GOSUB ... RETURN</code> : nomerlengen yamasa belgilengen qatarǵa sekiredi, ol jerdegi kodtı RETURN buyrıǵına jetkenshe orınlaydı, keyin <code>RETURN</code> buyrıǵında <code>GOSUB</code>-tan keyingi operatorǵa — ya qos noqattan keyin, ya kelesi qatarǵa qaytıp sekiredi. Bul podprogrammalardı ámelge asırıw ushın qollanıladı. ; <code>ON ... GOTO/GOSUB</code> : belgilengen shártlerge tiykarlanıp qay jerge sekiriwdi tańlaydı. Basqa formalar ushın Switch operatorın qarań. ; <code>DEF FN</code> : 1960-jıllardıń basında funkciyalardı anıqlaw ushın kirgizilgen gilt sózler jubı. Dáslepki BASIC funkciyaları [[Fortran|FORTRANnıń]] bir qatarlıq funkciyaları modelinde dúzilgen. BASIC funkciyaları podprogrammalar emes, al ózgeriwshi argumentleri bar bir ańlatpa edi, olardıń sintaksisi programma basındaǵı <code>DEF FND(x) = x*x</code> modeline tiykarlanǵan edi. Funkciya atları dáslep FN hám bir hárip penen sheklengen edi, yaǵnıy FNA, FNB ... ==== Kirgiziw hám shıǵarıw ==== ; <code>LIST</code> : házirgi programmanıń tolıq derek kodın kórsetedi. ; <code>PRINT</code> : ekranda yamasa basqa shıǵarıw qurılmasında xabardı kórsetedi. ; <code>INPUT</code> : paydalanıwshıdan ózgeriwshiniń mánisin kirgiziwdi soraydı. Operator soraw xabarın óz ishine alıwı múmkin. ; <code>TAB</code> : <code>PRINT</code> penen birge kelesi simvoldıń ekranda kórsetiletuǵın yamasa qaǵazǵa basıp shıǵarılatuǵın ornın belgilew ushın qollanıladı. <code>AT</code> — alternativ forması. ; <code>SPC</code> : belgili bir sandaǵı bos orın simvolların shıǵaradı. Koncepciyası boyınsha <code>TAB</code>-qa uqsas, biraq belgili bir baǵanaǵa ótiwdiń ornına, házirgi baǵanadan bir neshe qosımsha probelge jıljıydı. ==== Matematikalıq funkciyalar ==== ; <code>ABS</code> : Absolyut mánis ; <code>ATN</code> : Arktangens (nátiyje radianlarda) ; <code>COS</code> : Kosinus (argument radianlarda) ; <code>EXP</code> : Eksponencial funkciya ; <code>INT</code> : Pútin bólegi (ádette tómengi shegara funkciyası) ; <code>LOG</code> : Natural logarifm ; <code>RND</code> : Tosınnan san generaciyası ; <code>SIN</code> : Sinus (argument radianlarda) ; <code>SQR</code> : Kvadrat koren ; <code>TAN</code> : Tangens (argument radianlarda) ==== Hár qıylı ==== ; <code>REM</code> : baǵdarlamashınıń kommentariyasın yamasa REMark (eskertpesin) saqlaydı; kóbinese programmaǵa at beriw hám kodtıń belgili bir bóleginiń maqsetin anıqlawǵa járdem beriw ushın qollanıladı. ;<code>USR</code> ("User Serviceable Routine"): programma basqarıwın mashina tili podprogrammasına ótkeredi, ádette hárip-sanlı qatar yamasa DATA operatorları diziminde kirgiziledi. ; <code>CALL</code> : ayırım dialektlerde ushırasatuǵın <code>USR</code>-dıń alternativ forması. <code>USR</code>-dıń funkciyaǵa uqsas sintaksisin tamamlaw ushın jasalma parametr talap etpeydi hám yadtaǵı hár túrli proceduranı shaqırıwdıń anıq belgilengen usılına iye. ; <code>TRON</code> / <code>TROFF</code>: hárbir qatar nomeriniń orınlanıw waqtında kórsetiliwin qosadı ("TRace ON" - Baqlawdı qosıw). Bul programmadaǵı mashqalalardı sazlaw yamasa dúzetiw ushın paydalı edi. TROFF onı qaytadan óshiredi. ; <code>ASM</code> : Freebasic,<ref>{{Web deregi | url = http://www.freebasic.net/wiki/wikka.php?wakka=KeyPgAsm| bet = KeyPgAsm| jumıs = FreeBasic Wiki| qaralǵan sáne = 2017-jıl 2-avgust }}</ref> Purebasic,<ref>{{Web deregi | url = https://www.purebasic.com/documentation/reference/inlinedasm.html| bet = Inline x86 ASM| jumıs = Pure Basic| qaralǵan sáne = 2017-jıl 2-avgust }}</ref> hám Powerbasic<ref>{{Web deregi | url = https://www.powerbasic.com/help/pbcc/using_assembly-language_in_your_code.htm| bet = Using assembly-language in your code| jumıs = Power Basic| qaralǵan sáne = 2017-jıl 2-avgust | arxivurl = https://web.archive.org/web/20170802164032/https://www.powerbasic.com/help/pbcc/using_assembly-language_in_your_code.htm| arxivsáne = 2017-jıl 2-avgust | url-status = dead}}</ref> sıyaqlı ayırım kompilyatorlar sonday-aq qatar ishindegi assembler tilin de qollap-quwatlaydı, bul baǵdarlamashıǵa joqarı hám tómengi dárejeli kodtı aralastırıwǵa múmkinshilik beredi, ádette "ASM" yamasa "!" operatorları menen baslanadı. === Maǵlıwmat tipleri hám ózgeriwshiler === BASICtiń minimal versiyalarında tek pútin sanlı ózgeriwshiler hám bir yamasa eki háripten ibarat ózgeriwshi atları bolǵan, bul sheklengen hám qımbat yad (RAM) talapların minimallastırǵan. Kúshlirek versiyalarda haqıyqıy noqatlı arifmetika bolǵan hám ózgeriwshiler altı yamasa onnan da kóp simvoldan ibarat atlar menen belgileniwi múmkin edi. Dáslepki implementaciyalarda ayırım mashqalalar hám sheklewler bolǵan; mısalı, Applesoft BASIC ózgeriwshi atlarınıń bir neshe simvoldan ibarat bolıwına ruqsat bergen, biraq tek dáslepki ekewi ǵana áhmiyetli bolǵan, solay etip abaylamastan "LOSS" hám "LOAN" ózgeriwshileri bar programma jazıw múmkin edi, olar birdey dep esaplanatuǵın edi; "LOAN"-ǵa mánis beriw "LOSS" ushın mólsherlengen mánisti únsiz qayta jazıp jiberetuǵın edi. Kóp dáslepki BASIC tillerinde gilt sózlerdi ózgeriwshilerde qollanıwǵa bolmaytuǵın edi; "SCORE" "SC" OR "E" dep túsiniletuǵın edi, bul jerde OR gilt sóz bolǵan. Qatar ózgeriwshileri kóp mikrokompyuter dialektlerinde atlarına belgi retinde $ qosımshası qosılıwı menen ajıratıladı, al mánisler kóbinese "qos tırnaqshalar" menen shegaralanıp, qatar retinde anıqlanadı. BASICtegi massivler pútin sanlı, haqıyqıy yamasa qatar ózgeriwshilerin óz ishine alıwı múmkin. BASICtiń geypara dialektleri matricialardı hám matricialıq operaciyalardı qollap-quwatlaǵan, olardı bir waqıttaǵı sızıqlı algebralıq teńlemeler sistemaların sheshiw ushın qollanıwǵa boladı. Bul dialektler menshiklew, qosıw, kóbeytiw (sáykes matricialar túrleri ushın) hám determinanttı esaplaw sıyaqlı matricialıq operaciyalardı tikkeley qollap-quwatlaǵan. Kóp mikrokompyuter BASICleri bul maǵlıwmat tipin qollap-quwatlamaǵan; matricialıq operaciyalardı orınlaw múmkin edi, biraq olardı massiv elementlerinde anıq programmalastırıw kerek bolǵan. === Mısallar === [[Fayl:ARROW (Listing) (3300726999).png|thumb|BASIC tilinde ámelge asırılǵan ápiwayı oyın]] ==== Strukturalanbaǵan BASIC ==== Úy kompyuterinde jańa BASIC baǵdarlamashıları ápiwayı programma menen baslawı múmkin, bálkim tildiń PRINT operatorın paydalanıp, ekranda xabar shıǵarıw; belgili hám jiyi qaytalanatuǵın mısal — Kernigan hám Ritchidiń [[«Hello, World» programması|"Hello, World!" programması]]: <syntaxhighlight lang="basic"> 10 PRINT "Hello, World!" 20 END </syntaxhighlight> Displeydi xabar menen toltırıw ushın sheksiz cikldi paydalanıwǵa boladı: <syntaxhighlight lang="basic"> 10 PRINT "Hello, World!" 20 GOTO 10 </syntaxhighlight> Esletpe: <code>END</code> operatorı BASICtiń kóp dialektlerinde májbúriy emes hám hesh qanday háreket orınlamaydı. Bul mısalda kórsetilgenindey, ol bárqulla qollanılmaǵan. Usı programmanı ulıwma <code>FOR...NEXT</code> operatorın paydalanıp, belgili bir sandaǵı xabarlardı basıp shıǵarıw ushın ózgertiwge boladı: <syntaxhighlight lang="basic"> 10 LET N=10 20 FOR I=1 TO N 30 PRINT "Hello, World!" 40 NEXT I </syntaxhighlight> MSX BASIC hám GW-BASIC sıyaqlı úy kompyuterleriniń kóp BASIC versiyaları ápiwayı maǵlıwmat tiplerin, cikl háreketlerin hám massivlerdi qollap-quwatlaǵan. Tómendegi mısal GW-BASIC ushın jazılǵan, biraq minimal ózgerisler menen BASICtiń kóp versiyalarında isley beredi: <syntaxhighlight lang="basic"> 10 INPUT "Atıńız kim: "; U$ 20 PRINT "Sálem "; U$ 30 INPUT "Neshe juldız qáleysiz: "; N 40 S$ = "" 50 FOR I = 1 TO N 60 S$ = S$ + "*" 70 NEXT I 80 PRINT S$ 90 INPUT "Jáne juldızlar qáleysiz be? "; A$ 100 IF LEN(A$) = 0 THEN GOTO 90 110 A$ = LEFT$(A$, 1) 120 IF A$ = "Y" OR A$ = "y" THEN GOTO 30 130 PRINT "Xosh bol "; U$ 140 END </syntaxhighlight> Nátiyjedegi dialog tómendegige uqsas bolıwı múmkin: Atıńız kim: Mayk Sálem Mayk Neshe juldız qáleysiz: 7 ******* Jáne juldızlar qáleysiz be? awa Neshe juldız qáleysiz: 3 *** Jáne juldızlar qáleysiz be? yaq Xosh bol Mayk Dáslepki Dartmouth Basic versiyasında MAT atlı matricialıq gilt sóziniń bolıwı ayrıqsha edi. Keyingi kóp mikroprocessorlıq versiyalarda ámelge asırılmasa da, ol 1968-jılǵı qollanbadan<ref>{{Cite book|url=http://bitsavers.trailing-edge.com/pdf/dartmouth/BASIC_4th_Edition_Jan68.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20140103140704/http://bitsavers.trailing-edge.com/pdf/dartmouth/BASIC_4th_Edition_Jan68.pdf |archive-date=2014-01-03 |url-status=live|title=Basic: a manual for BASIC, the elementary algebraic language designed for use with the Dartmouth Time Sharing System|last1=Kemeny|first1=John G.|last2=Kurtz|first2=Thomas E.| sáne =January 1968|publisher=Dartmouth College Computation Center|location=Hanover, N.H.|language=en|edition=4th|page=53}}</ref> alınǵan usı mısalda qollanıladı, bul mısal kirgizilgen sanlardıń ortasha mánisin esaplaydı: <syntaxhighlight lang="basic"> 5 LET S = 0 10 MAT INPUT V 20 LET N = NUM 30 IF N = 0 THEN 99 40 FOR I = 1 TO N 45 LET S = S + V(I) 50 NEXT I 60 PRINT S/N 70 GO TO 5 99 END </syntaxhighlight> ==== Strukturalanǵan BASIC ==== Ekinshi áwlad BASICleri (mısalı, VAX Basic, SuperBASIC, True BASIC, QuickBASIC, BBC BASIC, Pick BASIC, PowerBASIC, Liberty BASIC, QB64 hám (talqılawǵa boladı) COMAL) tilge bir qatar jańa ózgesheliklerdi kirgizdi, olar tiykarınan strukturalıq hám proceduraǵa baǵdarlanǵan programmalastırıw menen baylanıslı. Ádette, ańsat hám iykemli proektlestiriwge xoshametlew ushın qatar nomerlewi tilden alıp taslanıp, onıń ornına belgiler (GOTO ushın) hám proceduralar menen almastırıldı<ref name="GBvsQB">{{Web deregi | url = http://support.microsoft.com/kb/73084| bet = Differences Between GW-BASIC and QBasic| sáne = 2003-jıl 12-may | qaralǵan sáne = 2008-jıl 28-iyun | arxivurl = https://web.archive.org/web/20131019181140/http://support.microsoft.com/kb/73084| arxivsáne = 2013-jıl 19-oktyabr }}</ref>. Sonıń menen birge, qaytalaw, tańlaw hám lokal ózgeriwshileri bar proceduralardı qollap-quwatlaytuǵın gilt sózler menen strukturalar kirgizildi. Tómendegi mısal Microsoft QuickBASIC tilinde: <syntaxhighlight lang="qbasic"> REM QuickBASIC mısalı REM Aldınnan járiyalaw - tiykarǵı kodqa derek kodında REM keyinirek anıqlanǵan podprogrammanı shaqırıwǵa múmkinshilik beredi DECLARE SUB PrintSomeStars (StarCount!) REM Tiykarǵı programma tómende INPUT "Atıńız kim: ", UserName$ PRINT "Sálem "; UserName$ DO INPUT "Neshe juldız qáleysiz: ", NumStars CALL PrintSomeStars(NumStars) DO INPUT "Jáne juldızlar qáleysiz be? ", Answer$ LOOP UNTIL Answer$ <> "" Answer$ = LEFT$(Answer$, 1) LOOP WHILE UCASE$(Answer$) = "Y" PRINT "Xosh bol "; UserName$ END REM podprogramma anıqlaması SUB PrintSomeStars (StarCount) REM Bul procedura Stars$ atlı lokal ózgeriwshini qollanadı Stars$ = STRING$(StarCount, "*") PRINT Stars$ END SUB </syntaxhighlight> ==== Obyektke baǵdarlanǵan BASIC ==== Visual Basic, Xojo, Gambas, StarOffice Basic, BlitzMax hám PureBasic sıyaqlı úshinshi áwlad BASIC dialektleri obyektke baǵdarlanǵan hám waqıyaǵa baǵdarlanǵan programmalastırıw paradigmasın qollap-quwatlaytuǵın ózgesheliklerdi kirgizdi. Kóp ornatılǵan proceduralar hám funkciyalar endi operatorlar emes, al standart obyektlerdiń metodları retinde kórsetiledi. Sonıń menen birge, [[operaciyalıq sistema]] BASIC tili ushın barǵan sayın qoljetimli bola basladı. Tómendegi mısal Visual Basic .NET tilinde:<syntaxhighlight lang="vbnet"> Public Module StarsProgram Private Function Ask(prompt As String) As String Console.Write(prompt) Return Console.ReadLine() End Function Public Sub Main() Dim userName = Ask("Atıńız kim: ") Console.WriteLine("Sálem {0}", userName) Dim answer As String Do Dim numStars = CInt(Ask("Neshe juldız qáleysiz: ")) Dim stars As New String("*"c, numStars) Console.WriteLine(stars) Do answer = Ask("Jáne juldızlar qáleysiz be? ") Loop Until answer <> "" Loop While answer.StartsWith("Y", StringComparison.OrdinalIgnoreCase) Console.WriteLine("Xosh bol {0}", userName) End Sub End Module </syntaxhighlight> == Derekler == {{Derekler}} __BÖLİDİMÖNDEMEW__ [[Kategoriya:Programmalastırıw tilleri]] cpkxaen5e98vqp321gxcn0x79kh936q 0 30490 266016 215088 2026-08-15T18:40:19Z Bekan88 11311 266016 wikitext text/x-wiki [[Fayl:Gdscript3.4.png|nobaý|Godot 3.4 tegi GDScript]] [[Esaplaw texnikası|Esaplaw texnikasında]] '''skript''' — bul ádette qol menen orınlanatuǵın processti avtomatlastıratuǵın salıstırmalı qısqa hám ápiwayı kórsetpeler toplamı. Skript jazıw háreketi '''skriptlew''' dep ataladı. '''Skriptlew tili''' yamasa '''skript tili''' — bul skriptlew ushın qollanılatuǵın programmalastırıw tili<ref name="ecma262">{{Web deregi | url = https://tc39.github.io/ecma262/#sec-overview| bet = ECMAScript 2019 Language Specification| baspaxana = Ecma International| qaralǵan sáne = 2018-jıl 2-aprel }}</ref>. Dáslep, skriptlew [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalardaǵı]] qabıqlardı avtomatlastırıw menen sheklengen edi hám tiller salıstırmalı túrde ápiwayı bolǵan. Búgingi kúnde, skriptlew anaǵurlım keń tarqalǵan hám ayırım skriptlew tilleri qosımsha programmalıq támiynattı da islep shıǵıwǵa imkaniyat beretuǵın zamanagóy ózgesheliklerdi óz ishine aladı. == Sholıw == Skriptlew tili [[ulıwma maqsetli programmalastırıw tili]] yamasa belgili bir ortalıq ushın arnawlı taraw tili bolıwı múmkin. Qosımshaǵa jaylastırılǵanda, ol keńeytpe tili dep atalıwı múmkin. Skriptlew tili geyde júdá joqarı dárejeli programmalastırıw tili dep ataladı, eger ol abstrakciyanıń joqarı dárejesinde islese, yamasa basqarıw tili dep ataladı, ásirese meynfreym kompyuterlerindegi tapsırmalardı basqarıw tilleri ushın. «Skriptlew tili» termini geyde keńirek mániste, ulıwma dinamikalıq [[Joqarı dárejeli programmalastırıw tili|joqarı dárejeli programmalastırıw tillerin]] bildiriw ushın qollanıladı. Ayırımları qatań túrde [[Interpretator|interpretaciyalanatuǵın]] tiller, al basqaları kompilyaciyanıń bir túrin qollanadı. Bul kontekstte «skript» termini bunday tildegi kishi programmanı bildiredi; ádette, bir faylda jaylasqan hám bir neshe mıń kod qatarınan aspaytuǵın. Skriptlew tilleriniń kólemi kishiden úlkenge shekem hám júdá arnawlı taraw tilinen [[Ulıwma maqsetli programmalastırıw tili|ulıwma maqsetli programmalastırıw tiline]] shekem sozıladı. Bir til kishi hám júdá arnawlı taraw tili retinde baslanıwı, keyinirek portativ hám ulıwma maqsetli tilge aylanıwı múmkin; kerisinshe, ulıwma maqsetli til keyinirek arnawlı tarawǵa-qánigelesken dialektlerdi islep shıǵıwı múmkin. == Ataqlı tiller == * AWK, tekstti qayta islew ushın, ádette Unixke uqsas operaciyalıq sistemalarda qoljetimli * Paket faylı tili (BAT), [[Microsoft Windows]] ushın skriptlew maqsetinde * Bourne shell, [[Unix]] hám Unixke uqsas [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemalar]] ushın skriptlewge arnalǵan interpretaciyalanatuǵın til ** Bash ** KornShell * [[C (programmalastırıw tili)|C]], Tiny C Kompilyatorı arqalı * [[Apache Groovy|Groovy]], Javaǵa uqsas, [[Obyektke baǵdarlanǵan programmalastırıw|obyektke baǵdarlanǵan]] skriptlew tili * [[Java (programmalastırıw tili)|Java]], JBang arqalı<ref>{{Web deregi | url = https://www.jbang.dev/| bet = JBang| jumıs = jbang.dev| qaralǵan sáne = 2025-jıl 11-sentyabr }}</ref> * [[JavaScript]] (keyinirek: ECMAScript), dáslep veb-betin dinamikalıq ózgertiw ushın veb-brauzerde jumıs islew menen sheklengen; keyinirek keń tarqalǵan, ulıwma maqsetli programmalastırıw tiline aylanǵan * Linden Skriptlew Tili, Second Life virtual dúnyası ushın arnawlı, keńeytpe tili * Lisp, Emacs Lisp sıyaqlı qosımshalar ushın ulıwma maqsetli hám keńeytpe tilleri shańaraǵı * Lua, kóp qosımshalar tárepinen qollanılatuǵın keńeytpe tili * Perl,<ref name="sheppard00">{{Web deregi | url = http://www.perl.com/pub/2000/10/begperl1.html| bet = Beginner's Introduction to Perl| avtor = Sheppard| at = Doug| sáne = 2000-jıl 16-oktyabr | baspaxana = Perl.com| qaralǵan sáne = 2011-jıl 8-yanvar }}</ref> tekstti qayta islew tili, keyinirek ulıwma maqsetli tilge aylanǵan; sonıń menen birge hár túrli qosımshalar ushın keńeytpe tili retinde de qollanıladı * PowerShell, [[Microsoft Windows]], macOS hám [[Linux]] ushın skriptlew maqsetinde * [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], ulıwma maqsetli hám keńeytpe tili * Rexx, kóp platformalarda isleytuǵın ulıwma maqsetli til; sonıń menen birge keńeytpe tili retinde de qollanıladı * Ruby, kóp paradigmalı, ulıwma maqsetli til * sed, tekstti qayta islew ushın; kópshilik Unixke uqsas operaciyalıq sistemalarda qoljetimli hám basqa operaciyalıq sistemalarǵa kóshirilgen * Tcl,<ref>{{Web deregi | url = http://www.perl.com/pub/2007/12/06/soto-11.html| bet = Programming is Hard, Let's Go Scripting| arxivurl = https://web.archive.org/web/20231208163227/https://www.perl.com/pub/2007/12/06/soto-11.html/| arxivsáne = 2023-jıl 8-dekabr | avtor = Wall| avtorsilteme = Larry Wall| at = Larry| sáne = 2007-jıl 12-dekabr | til = en-us| jumıs = Perl.com}}</ref> Unixke uqsas ortalıqlar ushın, 1990-jıllarda keń tarqalǵan; GUI qosımshaların islep shıǵıw ushın Tk menen birge paydalanılıwı múmkin * TrainzScript, Trainz temir jol simulyatorları ushın arnawlı, keńeytpe tili * VBScript, [[Microsoft Windows]] ushın skriptlew maqsetinde * Visual Basic for Applications (VBA), [[Microsoft Office]] qosımshalarında bar bolǵan keńeytpe tili == Ózgeshelikleri == Skript — bul ulıwma alǵanda tómendegi atributlardı óz ishine alatuǵın subyektiv sıpatlama. === Interpretaciyalanǵan === Skript ádette [[Kompilyator|kompilyaciyalanbaydı]], keminde onıń ádettegi mánisinde. Ulıwma alǵanda, olar tikkeley [[Derek kodı|derek kodınan]], yamasa bayt-kodtan [[Interpretator|interpretaciyalanadı]], yamasa dál waqtında kompilyaciyadan keyin jergilikli retinde iske túsedi<ref>{{Web deregi | url = http://www.mactech.com/articles/mactech/Vol.15/15.09/ScriptingLanguages/| bet = Scripting Languages| avtor = Brown| at = Vicki| sáne = 1999 | til = en-US| jumıs = MacTech| qaralǵan sáne = 2009-jıl 22-iyul }} </ref>. === Qısqa & ápiwayı === Skript ulıwma alǵanda salıstırmalı túrde qısqa hám ápiwayı. Ólshem yamasa quramalılıqqa sheklew bolmaǵanlıqtan, skript — bul subyektiv túsinik. Tarmaqlanıwsız bir neshe kod qatarı skript dep esaplanıwı múmkin. Bir neshe fayldan ibarat, quramalı [[Paydalanıwshı interfeysi|paydalanıwshı]] yamasa apparatlıq támiynat interfeysin yamasa quramalı [[Algoritm|algoritmlerdi]] yamasa kóp programmalılıqtı orınlaytuǵın kod bazası skript dep esaplanbaydı. === Avtomatlastıradı === Skript ádette basqa jaǵdayda adam tárepinen anaǵurlım qol menen orınlanatuǵın wazıypanı avtomatlastıradı. === Sheklengen til === Tiykarınan skriptlewge arnalǵan til ulıwma alǵanda ulıwma maqsetli tilge salıstırǵanda sheklengen imkaniyatlarǵa iye. Skriptlew tilinde quramalı qosımshalar jazıw ushın funkcional imkaniyatlar bolmawı múmkin. === Joqarıdan baslanadı === Ádette, skript kodtıń birinshi qatarınan orınlanıwdı baslaydı, al qosımsha ádette kodtıń kirisiw noqatı dep atalatuǵın arnawlı bir noqatınan baslanadı. Mısalı, [[Java (programmalastırıw tili)|Java]] skriptke uqsamaydı, sebebi qosımsha kodtıń basında bolıwı shárt emes main dep atalǵan funkciyadan baslanadı. Tómendegi kod <code>main</code>-nen baslanadı, sońınan «Hello World» dep shıǵaratuǵın <code>printHelloWorld</code> funkciyasın shaqıradı.<syntaxhighlight lang="java">public class HelloWorld { public static void printHelloWorld() { System.out.println("Hello World"); } public static void main(String[] args) { printHelloWorld(); } }</syntaxhighlight>Kerisinshe, tómendegi [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] kodı Java talap etetuǵın main funkciyası yamasa klass anıqlaması sıyaqlı basqa sintaksissiz «Hello World» dep shıǵaradı.<syntaxhighlight lang="python"> print("Hello World") </syntaxhighlight> === Jeke paydalanıwshı === Skriptler kóbinese onı orınlawshı adam tárepinen dúziledi yamasa modifikaciyalanadı,<ref>{{Web deregi | url = http://www.cse.wustl.edu/~loui/praiseieee.html| bet = In Praise of Scripting: Real Programming Pragmatism| arxivurl = https://web.archive.org/web/20150923211452/http://www.cse.wustl.edu/~loui/praiseieee.html| arxivsáne = 2015-jıl 23-sentyabr | avtor = Loui| at = Ronald| baspaxana = IEEE Computer| qaralǵan sáne = 2013-jıl 27-avgust }}</ref> biraq olar sonday-aq keń tarqatıladı, mısalı, oyınlardıń úlken bólimleri skriptlew tilinde jazılǵanda, ásirese Google Chrome T-rex oyını. == Tariyxı == Dáslepki meynfreym kompyuterler (1950-jıllarda) interaktiv emes edi, onıń ornına paketti qayta islewdi paydalandı. IBM-niń Job Control Language (JCL) paketti qayta islewdi basqarıw ushın paydalanılatuǵın tillerdiń arxetipi bolıp tabıladı<ref>{{Cite book|date=March 1967|title=IBM System/360 Operating System Job Control Language (C28-6529-4)|url=http://www.bitsavers.org/pdf/ibm/360/os/R01-08/C28-6539-4_OS_JCL_Mar67.pdf}}</ref>. Birinshi interaktiv qabıqlar 1960-jıllarda birinshi waqıttı bólisiw sistemalarınıń aralıqtan islew imkaniyatın beriw ushın islep shıǵıldı, hám olar qabıq skriptlerin paydalandı, olar kompyuter programmasın, yaǵnıy qabıqtı basqaratuǵın kompyuter programmaların basqardı. TRAC tilindegi Kalvin Muers ádette buyrıqtı almastırıwdı, yaǵnıy interpretaciyalanǵanda skriptke simvol qatarın qosatuǵın buyrıqlardı skriptlerge jaylastırıw imkaniyatın oylap tapqanı ushın tán alınǵan<ref>{{Web deregi | url = http://tracfoundation.org/trac64/procedure.htm| bet = TRAC, A Procedure-Describing Language for the Reactive Typewriter| arxivurl = https://web.archive.org/web/20010425014914/http://tracfoundation.org/trac64/procedure.htm| arxivsáne = 2001-jıl 25-aprel | avtor = Mooers| at = Calvin| sáne = 1965 | jumıs = TRAC Foundation| qaralǵan sáne = 2012-jıl 9-mart }}</ref>. Multics bulardı aktiv funkciyalar dep ataydı<ref>{{Web deregi | url = http://www.multicians.org/mga.html| bet = Multics Glossary – A — (active function)| redaktor = Van Vleck| jumıs = Multics| qaralǵan sáne = 2012-jıl 9-mart }}</ref>. Luiz Puzen shama menen 1964-jılı CTSS ushın RUNCOM dep atalatuǵın buyrıq skriptleri ushın dáslepki processor jazdı. Styuart Mednik MIT-te 1966-jılı IBM-niń CP/CMS ushın skriptlew tilin jazdı. Ol dáslep bul processordı COMMAND dep atadı, keyinirek EXEC dep ataldı<ref>{{Web deregi | url = http://web.me.com/melinda.varian/Site/Melinda_Varians_Home_Page_files/neuvm.pdf| bet = VM and the VM Community: Past, Present, and Future| arxivurl = https://web.archive.org/web/20111006064701/http://web.me.com/melinda.varian/Site/Melinda_Varians_Home_Page_files/neuvm.pdf| arxivsáne = 2011-jıl 6-oktyabr | avtor = Varian| at = Melinda| sáne = April 1991 | qaralǵan sáne = 2012-jıl 9-mart }}</ref>. Multics CTSS RUNCOM-nıń bir tarmaǵın óz ishine aldı, ol da RUNCOM dep ataldı<ref>{{Web deregi | url = http://www.multicians.org/mgr.html#runcom| bet = Multics Glossary – R — (RUNCOM)| redaktor = Van Vleck| qaralǵan sáne = 2012-jıl 9-mart }}</ref>. EXEC aqıbetinde EXEC 2 hám Rexx penen almastırıldı. Tcl hám Lua sıyaqlı tiller arnawlı túrde hár qanday qosımshaǵa jaylastırılıwı múmkin bolǵan ulıwma maqsetli skriptlew tilleri retinde proektlestirilgen. Visual Basic for Applications (VBA) sıyaqlı basqa tiller tiykarǵı sistemanıń avtomatlastırıw imkaniyatları menen kúshli integraciyanı usındı. Hárbir qosımsha ushın jańa til islep shıǵıw ornına bunday ulıwma maqsetli skriptlew tillerin jaylastırıw da anıq artıqmashılıqlarǵa iye boldı, qosımsha islep shıǵıwshını til awdarmashısın nolden baslap kodlaw mútájliginen azat etti hám paydalanıwshıǵa basqa jerde úyrengen kónlikpelerin qollanıwǵa múmkinshilik berdi. Ayırım programmalıq támiynatlar bir neshe hár túrli skriptlew tillerin óz ishine aladı. Zamanagóy [[Veb-brauzer|veb-brauzerler]] ádette brauzerdiń ózi ushın keńeytpeler jazıwǵa arnalǵan til hám brauzerdi basqarıw ushın bir neshe standart jaylastırılǵan tillerdi usınadı, sonıń ishinde [[JavaScript]] (ECMAScript dialekti) yamasa XUL bar. == Túrleri == Skriptlew tillerin bir neshe hár túrli túrlerge bóliwge boladı, bunda túrler arasında ádewir dárejede bir-birin basıp ótiw bar. === Baylanıstırıwshı tiller === Skriptlew kóbinese [[Osterxauttıń dixotomiyası|Osterxauttıń dixotomiyasındaǵı]] sıyaqlı yamasa «<nowiki/>[[Úlken kólemde hám kishi kólemde programmalastırıw|úlken hám kishi kólemde programmalastırıwdaǵı]]<nowiki/>» sıyaqlı sistemalıq programmalastırıw menen salıstırıladı. Bul kózqarasta, skriptlew — bul baylanıstırıwshı kod bolıp, [[Programmalıq támiynat komponenti|programmalıq támiynat komponentlerin]] bir-birine baylanıstıradı hám usı maqsetke arnalǵan til — baylanıstırıwshı til. Konveyerler hám qabıq skriptlewi baylanıstırıwshı tillerdiń arxetip mısalları bolıp tabıladı hám Perl dáslep usı roldi orınlaw ushın islep shıǵılǵan. [[Veb-islep shıǵıw]] [[maǵlıwmatlar bazası]] menen [[veb-server]] arasındaǵı interfeys retinde baylanıstırıwshı tillerdiń qollanılıwı dep esaplanıwı múmkin. Biraq eger skriptte áhmiyetli kólemde logika jazılǵan bolsa, onı «baylanıstırıwshı» emes, al ápiwayı basqa programmalıq támiynat komponenti retinde sıpatlaw jaqsıraq. Baylanıstırıwshı tiller ásirese tómendegilerdi jazıw hám qollap-quwatlaw ushın paydalı: * buyrıq qabıǵı ushın arnawlı buyrıqlar;<ref>{{Web deregi | url = https://whatis.techtarget.com/definition/glue-code| bet = What is glue code (glue code language)? - Definition from WhatIs.com| til = en| jumıs = WhatIs.com| qaralǵan sáne = 2022-jıl 31-yanvar }}</ref> * kompilyaciyalanǵan tilde jaqsıraq ámelge asırılatuǵınnan kishirek programmalar;<ref>{{Web deregi | url = https://www.freecodecamp.org/news/compiled-versus-interpreted-languages/| bet = Interpreted vs Compiled Programming Languages| avtor = Larson| at = Quincy| sáne = 2020-jıl 10-yanvar | jumıs = Free Code Camp| qaralǵan sáne = 2022-jıl 23-fevral }}</ref> * orınlanatuǵın fayllar ushın «qaplawshı» programmaları, mısalı, fayllardı kóshiretuǵın yamasa basqaratuǵın hám tekst processorı, elektron keste, maǵlıwmatlar bazası, assembler, kompilyator hám t.b. sıyaqlı qosımshanı iske túsiriwden aldın yamasa keyin operaciyalıq sistema menen basqa da nárselerdi isleytuǵın paketli fayl;<ref>{{Web deregi | url = https://rajatips.com/script/| bet = Script Adalah| avtor = Balkis| at = Anton| jumıs = Raja Tips| qaralǵan sáne = 2022-jıl 23-fevral }}</ref> * ózgeriwi múmkin bolǵan skriptler;<ref>{{Web deregi | url = https://linuxhint.com/customize_shell_scripts/| bet = Shell scripts - What can you change| avtor = Axelsson| at = Mats| jumıs = Linux Hint| qaralǵan sáne = 2022-jıl 23-fevral }}</ref> * aqıbetinde basqa, ádette kompilyaciyalanǵan tilde ámelge asırılatuǵın sheshimniń tez qosımsha islep shıǵılıwı. Baylanıstırıwshı tillerge mısallar: * [[AppleScript]] * CoffeeScript * ColdFusion * DCL * ECL * Jaylastırılatuǵın Common Lisp * Erlang * EXEC, EXEC2 * JavaScript, JScript * Job Control Language (JCL) * Julia * Lua * m4 * Perl (5 hám Raku) * [[PHP]] * PowerShell * Pure * [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] * Rebol * Red * Rexx * NetRexx * Ruby * Scheme * Tcl * Unix qabıq skriptleri (ksh, csh, bash, sh hám basqalar) * VBScript * Work Flow Language * XSLT Operaciyalıq sistemaǵa yamasa qosımsha komponentlerine usınılǵan makro tiller baylanıstırıwshı tiller retinde xızmet ete aladı. Olarǵa Visual Basic for Applications, WordBasic, LotusScript, CorelScript, Hummingbird Basic, QuickScript, Rexx, SaxBasic hám WinWrap Basic kiredi. AWK sıyaqlı basqa qurallar da baylanıstırıwshı tiller dep esaplanıwı múmkin, sonday-aq Windows Script Host dvijogı tárepinen ámelge asırılǵan hár qanday til de (VBScript, JScript hám VBA Windows-ta ádepki bolıp tabıladı hám Rexx, Perl, Tcl, Python, XSLT, Ruby, Modern Pascal, Delphi hám C-diń implementaciyaların óz ishine alǵan úshinshi tárep dvijokları). Qosımshalardıń kópshiligi obyekt modelleri yamasa óziniń funkciyaları arqalı operaciyalıq sistema komponentlerine kire aladı hám olardı paydalana aladı. Programmalastırılatuǵın kalkulyatorlar sıyaqlı basqa qurılmalardıń da baylanıstırıwshı tilleri bolıwı múmkin; Windows CE sıyaqlı PDA operaciyalıq sistemalarında keń tarqalǵan baylanıstırıwshı tillerdiń implementaciyalarınan tısqarı — Windows NT, DOS hám ayırım Unix qabıqları, Rexx, Modern Pascal, PHP hám Perl-di qosqanda — qosımshalardı bir-birine baylanıstıratuǵın jergilikli yamasa úshinshi tárep makro quralları bar bolıwı múmkin. Operaciyalıq sistema versiyasına baylanıslı, WSH hám ádepki skript dvijokları (VBScript hám JScript) qoljetimli. Programmalastırılatuǵın kalkulyatorlar úsh usılda baylanıstırıwshı tillerde programmalastırılıwı múmkin. Mısalı, Texas Instruments TI-92 zavod sazlawları boyınsha buyrıq skript tili menen programmalastırılıwı múmkin. Skriptlew hám baylanıstırıwshı til Lua-nıń TI-NSpire seriyası kalkulyatorlarına kirgiziliwi bunıń miyrasxorı retinde qaralıwı múmkin. Kópshilik grafikalıq kalkulyatorlardıń tiykarǵı ornatılǵan joqarı dárejeli programmalastırıw tilleri (kóbinese Basic variantları, geyde Lisp tuwındıları hám siyrek jaǵdaylarda C tuwındıları) kóp jaǵdaylarda grafikler, dizimler, matricalar hám t.b. sıyaqlı kalkulyator funkciyaların bir-birine baylanıstıra aladı. Bul maqalada baylanıstırıwshı tiller retinde keltirilgen variantlarǵa jaqınıraq bolıwı múmkin bolǵan anaǵurlım keń kólemli Basic versiyasınıń úshinshi tárep implementaciyaları bar — hám TI hám HP grafikalıq kalkulyatorlarında Perl, Rexx yamasa hár túrli operaciyalıq sistema qabıqların ámelge asırıwǵa talpınıslarda da atap ótilgen. Geypara TI hám HP mashinaları ushın C hám Perl, Rexx, AWK hám qabıq skriptlerin Perl-ge, Modern Pascal, VBScript-ti Perl-ge hám onnan awdarıw quralları menen birge paydalanılatuǵın PC-tiykarındaǵı C kross-kompilyatorları aqıbetinde kalkulyatorda (kompilyaciyalanǵan programma retinde) ámelge asırıw ushın baylanıstırıwshı tilde programma jazıwǵa imkaniyat beredi. === Redaktor tilleri === Bir qatar tekst redaktorları redaktorǵa ornatılǵan makro tili, mısalı, The SemWare Editor (TSE), vi improved (VIM), yamasa sırtqı implementaciya, mısalı, XEDIT, yamasa ekewin de, mısalı, KEDIT, paydalanıp jazılǵan makroslardı qollap-quwatlaydı. Geyde tekst redaktorları hám redaktor makrosları basqa qosımshalar, mısalı, CMS-tegi FILELIST hám RDRLIST-ti usınıw ushın jasırın paydalanıladı. === Tapsırmalardı basqarıw tilleri hám qabıqlar === Skriptlew tilleriniń úlken bir klası sistema programmalarınıń háreketin baslaw hám basqarıwǵa baylanıslı bolǵan tapsırmalardı basqarıwdı avtomatlastırıwdan kelip shıqqan<ref>{{Web deregi | url = https://www.gnu.org/software/bash/manual/html_node/Job-Control-Basics.html| bet = Job Control Basics (Bash Reference Manual)| jumıs = GNU| qaralǵan sáne = 2022-jıl 20-may }}</ref>. (Bul mániste, qabıqlardı tap usı maqset ushın paydalanılǵan IBM-niń JCL yamasa Tapsırmalardı Basqarıw Tiliniń áwladları dep oylawǵa boladı). Bul tillerdiń interpretatorlarınıń kópshiligi Unix qabıǵı yamasa MS-DOS COMMAND.COM sıyaqlı [[Komanda qatarı interfeysi|komanda qatarı interpretatorları]] retinde de qollanıladı. [[AppleScript]] sıyaqlı basqaları skriptler dúziw ushın inglis tiline uqsas buyrıqlardı paydalanıwdı usınadı. === GUI skriptlew === [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|Grafikalıq paydalanıwshı interfeysleriniń]] payda bolıwı menen, kompyuterdi basqarıw ushın arnawlı bir túrdegi skriptlew tili payda boldı. Bul tiller adam paydalanıwshısı qollanatuǵın sol bir grafikalıq aynalar, menyular, túymeler hám t.b. menen óz-ara tásir etedi. Olar bunı paydalanıwshınıń háreketlerin simulyaciyalaw arqalı orınlaydı. Bul tiller ádette paydalanıwshı háreketlerin avtomatlastırıw ushın paydalanıladı. Bunday tiller sonday-aq, eger basqarıw simulyaciyalanǵan klavisha basıwları yamasa tıshqansha basıwları, hám sensorlı ekranda tiyiw yamasa basıw arqalı bolsa, makroslar dep te ataladı. Bul tiller principte hár qanday GUI qosımshasın basqarıw ushın paydalanılıwı múmkin; biraq, ámeliyatta olardıń qollanılıwı sheklengen, sebebi olardıń qollanılıwı qosımshadan hám [[Operaciyalıq sistema|operaciyalıq sistemadan]] qollap-quwatlawdı talap etedi. Bul sheklewge bir neshe ózgeshelikler bar. Geypara GUI skriptlew tilleri grafikalıq obyektlerdi olardıń ekran piksellerinen tanıwǵa tiykarlanǵan. Bul GUI skriptlew tilleri operaciyalıq sistema yamasa qosımshadan qollap-quwatlawǵa ǵárezli emes. GUI sáykes interfeyslerdi usınǵanda, mısalı, IBM Workplace Shell-de, ulıwma skriptlew tili, mısalı, Object REXX, GUI skriptlerin jazıw ushın paydalanılıwı múmkin. === Qosımshaǵa tiyisli tiller === Qosımshaǵa tiyisli tiller bir neshe hár túrli kategoriyalarǵa bóliwge boladı, yaǵnıy, jeke isleytuǵın qosımsha tilleri (orınlanatuǵın) yamasa ishki qosımshaǵa tiyisli tiller (PostScript, XML, gscript sıyaqlı keń tarqalǵan skriptlerdiń geyparaları, sáykes túrde [[Adobe]], [[Microsoft]] hám [[Google]] tárepinen ámelge asırılǵan) basqalar arasında qosımsha paydalanıwshısınıń mútájliklerine beyimlestirilgen idiomalıq skriptlew tilin óz ishine aladı. Sonday-aq, kóp kompyuter oyın sistemaları oyınshı emes personajlardıń hám oyın ortalıǵınıń programmalastırılǵan háreketlerin ańlatıw ushın arnawlı skriptlew tilin paydalanadı. Bunday túrdegi tiller bir qosımsha ushın proektlestirilgen; hám, olar belgili bir ulıwma maqsetli tilge sırtqı kórinisi boyınsha uqsas bolıwı múmkin bolsa da (mısalı, C-ge modellestirilgen QuakeC), olardı ayırıp turatuǵın arnawlı ózgeshelikleri bar. Emacs Lisp, tolıq qáliplesken hám uqıplı Lisp dialekti bolsa da, Emacs-tiń redaktorlaw funkciyaların keńeytiw ushın onı eń paydalı etetuǵın kóp arnawlı ózgesheliklerdi óz ishine aladı. Qosımshaǵa tán skriptlew tili bir qosımshaǵa qánigelesken arnawlı taraw programmalastırıw tili retinde qaralıwı múmkin. === Keńeytpe/jaylastırılatuǵın tiller === Bir qatar tiller qosımshaǵa tán skriptlew tillerin qosımsha programmalarına jaylastırıw arqalı almastırıw maqsetinde proektlestirilgen. Qosımsha baǵdarlamashısı (C yamasa basqa sistemalıq tilde isleytuǵın) skriptlew tili qosımshanı basqara alatuǵın «ilmeklerdi» qosadı. Bul tiller texnikalıq jaqtan qosımshaǵa tán keńeytpe tiline ekvivalent bolıwı múmkin, biraq qosımsha «ulıwma» tildi jaylastırǵanda, paydalanıwshı bir qosımshadan ekinshisine kónlikpelerdi ótkiziw artıqmashılıǵına iye boladı. Kóbirek ulıwma alternativa — bul tildi belgili bir taraw ushın modifikaciyalamastan, ulıwma maqsetli tildiń qosımshanı basqarıw ushın paydalana alatuǵın kitapxananı (kóbinese C kitapxanası) usınıw. JavaScript [[Veb-brauzer|veb-brauzerler]] ishinde skriptlew ushın til retinde baslanǵan hám házirgi waqıtta da kóbinese solay bolıp qalmaqta. Degen menen, tildiń ECMAScript retinde standartlastırılıwı onı ulıwma maqsetli jaylastırılatuǵın til retinde keń tarqalǵan etti. Mozilla implementaciyası SpiderMonkey Yahoo Widgets Engine sıyaqlı bir neshe ortalıqlarǵa hám [[Adobe]] ónimleri Flash (ActionScript) hám Acrobat (PDF faylların skriptlew ushın) sıyaqlı qosımshalarǵa jaylastırılǵan. Tcl keńeytpe tili retinde jaratılǵan, biraq [[Python (programmalastırıw tili)|Python]], Perl hám Ruby sıyaqlı rollerde ulıwma maqsetli til retinde kóbirek qollanıla basladı. Kerisinshe, Rexx tapsırmalardı basqarıw tili retinde jaratılǵan, biraq keńeytpe tili hám ulıwma maqsetli til retinde keń qollanıladı. Perl — bul ulıwma maqsetli til, biraq onda Oraperl (1990) dialekti bar edi, ol Oracle Call Interface penen kompilyaciyalanǵan Perl 4 binarınan ibarat edi. Biraq bul sonnan berli kitapxana (Perl Moduli), DBD::Oracle menen almastırıldı. Basqa da quramalı hám wazıypaǵa baǵdarlanǵan qosımshalar óz paydalanıwshılarına qanshelli quramalı bolsa da, paydalanıwshı interfeysi arqalı qoljetimli bolǵannan kóbirek basqarıw hám funkcional imkaniyatlar beriw ushın jaylastırılǵan programmalastırıw tilin óz ishine alıwı hám usınıwı múmkin. Mısalı, Autodesk Maya 3D avtorlıq quralları Maya Jaylastırılǵan Tilin jaylastıradı, yamasa Blender bul roldi orınlaw ushın [[Python (programmalastırıw tili)|Pythondı]] paydalanadı. Tezirek ózgeshelikler qosıw yamasa sazlaw-hám-iske túsiriw ciklların talap etetuǵın basqa da qosımsha túrleri (mısalı, oyın dvijokları) da jaylastırılǵan tildi paydalanadı. Islep shıǵıw waqtında, bul olarǵa ózgesheliklerdi tezirek prototip etiwge hám erkinirek sazlawǵa imkaniyat beredi, paydalanıwshınıń qosımshanıń ishki islew mexanizmleri haqqında tereń bilimge iye bolıwın yamasa hár bir sazlawdan keyin onı qayta qurıwın talap etpey (bul ádewir waqıt alıwı múmkin). Usı maqset ushın paydalanılatuǵın skriptlew tilleri anaǵurlım keń tarqalǵan hám ataqlı Lua hám Pythonnan baslap, AngelScript hám Squirrel sıyaqlı azıraq belgili tillerge shekem qollanıladı. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Programmalastırıw paradigmaları]] __BÖLİDİMÖNDEMEW__ pp84haer3jw81tpbx4nhq6aqc91nymf 0 47818 266009 265926 2026-08-15T18:33:06Z Bekan88 11311 266009 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#2563EB; color:white; font-size:125%;" |Microsoft Word |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Microsoft_Office_Word_(2025–present).svg|120px|sürmesiz]] <div class="infobox-caption">2025-jıldan berli qollanılıp atırǵan Microsoft 365 Microsoft Word logotipi</div> |- ! class="infobox-label" scope="row" |Basqa atları | class="infobox-data" |Multi-Tool Word |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]] | class="infobox-data" |[[Microsoft]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |1983-jıl, 25-oktyabr |- ! class="infobox-label" scope="row" |Turaqlı shıǵarılıwı | class="infobox-data" |Eń sońǵı versiyaları (Microsoft 365 hám [[Microsoft Office]]) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tili]] | class="infobox-data" |[[C++]] (backend)<br>Objective-C (macOS API/UI) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Operaciyalıq sistema|Operaciyalıq sistemaları]] | class="infobox-data" |[[Microsoft Windows|Windows]]<br>[[macOS]]<br>[[Android]]<br>[[iOS]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Platformaları | class="infobox-data" |IA-32<br>x86-64<br>Arm<br>Arm64 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Aldınǵı baǵdarlama | class="infobox-data" |Multi-Tool Word<br>WordPad |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Tekst processorı |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |Trialware |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Veb-sayt|Veb-saytı]] | class="infobox-data" |[https://www.microsoft.com/microsoft-365/word microsoft.com/microsoft-365/word] |} '''Microsoft Word''' yamasa tek '''Word''' — [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan tekst redaktorı baǵdarlaması. Ol birinshi ret 1983-jıl 25-oktyabrde<ref>{{Web deregi| url =http://royal.pingdom.com/2009/06/17/first-version-of-todays-most-popular-applications-a-visual-tour/|bet=Version 1.0 of today's most popular applications, a visual tour – Pingdom Royal|arxivurl=https://web.archive.org/web/20180813072250/https://royal.pingdom.com/2009/06/17/first-version-of-todays-most-popular-applications-a-visual-tour/|arxivsáne= 2018-jıl 13-avgust |sáne= 2009-jıl 17-iyun |jumıs=[[Pingdom]]|qaralǵan sáne= 2016-jıl 12-aprel }}</ref> Xenix sistemalarına arnalǵan dáslepki '''Multi-Tool Word''' atı menen shıǵarıldı<ref name="PCHistory">{{Cite book|title=A History of the Personal Computer: The People and the Technology|date=October 2001|url=https://archive.org/details/A_History_of_the_Personal_Computer}}</ref><ref>{{Web deregi| url =http://office.microsoft.com/en-us/help/HA101996251033.aspx|bet=Microsoft Office online, Getting to know you...again: The Ribbon|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110511074037/http://office.microsoft.com/en-us/help/HA101996251033.aspx|arxivsáne= 2011-jıl 11-may }}</ref><ref>{{Web deregi| url =http://www.historyofbranding.com/microsoft.html|bet=The history of branding, Microsoft history|arxivurl=https://web.archive.org/web/20090528002301/http://www.historyofbranding.com/microsoft.html|arxivsáne= 2009-jıl 28-may }}</ref>. Keyingi versiyaları keyin ala basqa da birneshe platformalar ushın jazıldı, olardıń arasında DOS sistemasında jumıs isleytuǵın IBM kompyuterleri (1983), Classic Mac OS sistemasında jumıs isleytuǵın Apple Macintosh (1985), AT&T UNIX PC (1985), Atari ST (1988), OS/2 (1989), [[Microsoft Windows]] (1989), SCO Unix (1990), Handheld PC (1996), Pocket PC (2000), macOS (2001), [[Veb-brauzer|veb-brauzerler]] (2010), [[iOS]] (2014) hám [[Android]] (2015) bar. Microsoft Word 1990-jılları WordPerfect baǵdarlamasınan ozǵannan berli tekstti redaktorlawdıń is júzinde standartı bolıp kelmekte. Word-tıń kommerciyalıq versiyaları jeke ónim retinde yamasa turaqlı licenziya menen satıp alıwǵa bolatuǵın [[Microsoft Office]] komponenti sıpatında, Microsoft 365 jıynaǵınıń bólimi retinde jazılıw menen yamasa Office 2024 jıynaǵı menen bir mártelik satıp alıw arqalı licenziyalanadı<ref>{{Web deregi| url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/p/office-home-2024/cfq7ttc0pqvj#:~:text=Office%202024%20is%20a%20one,with%20a%20Microsoft%20365%20subscription.|bet=Buy Office Home 2024 for PC or Mac (formerly Home & Student) - Download & Pricing &#124; Microsoft Store|jumıs=[[Microsoft]]}}</ref>. == Tariyxı == [[File:Word_1.0.png|nobaý|DOS-qa arnalǵan Microsoft Word 1.0 (1983) (qara fonda, "IBM BIOS-2y" shriftin paydalanıw)]] 1981-jılı Microsoft Xerox PARC-ta islep shıǵılǵan birinshi [[Grafikalıq paydalanıwshı interfeysi|GUI]] tekst processorı — Bravo-nıń tiykarǵı islep shıǵıwshısı Charlz Simonidi jumısqa aldı. Simoni Multi-Tool Word dep atalatuǵın tekstli processorda jumıs isley basladı hám kóp ótpey Xerox-tıń burınǵı stajyorı Richard Brodidi jumısqa shaqırdı, ol tiykarǵı programmalıq injiniring boldı<ref name="pcworld_word25">{{Cite news|url=http://www.pcworld.com/article/152585/microsoft_word_turns_25.html|title=Microsoft Word Turns 25|last=Edwards|first=Benj|work=PC World|date=October 22, 2008|access-date=November 7, 2010}}</ref><ref>{{Web deregi| url =http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/05/19/135315.aspx|bet=Anatomy of a Software Bug|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100201040227/http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/05/19/135315.aspx|arxivsáne= 2010-jıl 1-fevral |avtor=Schaut|at=Rick|sáne= 2004-jıl 19-may |jumıs=MSDN Blogs|qaralǵan sáne= 2006-jıl 2-dekabr }}</ref>. Microsoft 1983-jılı Xenix hám MS-DOS ushın Multi-Tool Word baǵdarlamasın járiyaladı<ref name="infoworld_multi-tool_word">{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=4S8EAAAAMBAJ&pg=PA10|title=Mouse and new WP program join Microsoft product lineup|last=Markoff|first=John|work=InfoWorld|date=May 30, 1983|access-date=November 7, 2010}}</ref>. Onıń ataması kóp ótpey Microsoft Word bolıp jeńilletildi. Qosımshanıń biypul demonstraciyalıq kóshirmeleri PC World jurnalınıń 1983-jılǵı noyabrdegi sanı menen birge berildi, bul onı jurnal menen birge diskte tarqatılǵan birinshi baǵdarlamaǵa aylandırdı<ref name="NYTimes19930825">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1983/08/25/business/technologyandrew-pollack-computerizing-magazines.html|title=Computerizing Magazines|work=The New York Times|date=August 25, 1983|access-date=April 24, 2013|last=Pollack|first=Andrew}}</ref>. Sol jılı Microsoft Word-tıń [[Microsoft Windows|Windows]] sistemasında jumıs islep turǵanın kórsetti<ref name="lemmons198312">{{Cite news|url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1983-12/1983_12_BYTE_08-12_Easy_Software#page/n49/mode/2up|title=Microsoft Windows|work=BYTE|date=December 1983|access-date=October 20, 2013|last=Lemmons, Phil}}</ref>. Sol waqıttaǵı kóplegen [[MS-DOS]] baǵdarlamalarınan ayırmashılıǵı, Microsoft Word tıshqansha menen paydalanıwǵa arnalǵan edi. Reklamalarda Microsoft Mouse súwretlendi hám Word [[Shrift|shriftlerdi]] súwretley almaǵanına qaramastan, onı boldırmaw (undo) hám juwan, kursiv penen astı sızılǵan tekstti kórsetiw imkaniyatı bar WYSIWYG (What You See Is What You Get — Ne kórseń, sonı alasań) aynalı tekstli processorı retinde táriyipledi<ref name="byte198312">{{Cite news|url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1983-12/1983_12_BYTE_08-12_Easy_Software#page/n89/mode/2up|title=Undo. Windows. Mouse. Finally.|date=December 1983|access-date=October 20, 2013|last=Advertisement|pages=88–89}}</ref>. Ol dáslebinde ataqlı bolmadı, óytkeni onıń paydalanıwshı interfeysi sol gezdegi jetekshi tekst processorı — WordStar-dan ózgeshe edi<ref>{{Cite book|last=Peterson|first=W.E. Pete|title=Almost Perfect: How a Bunch of Regular Guys Built Wordperfect Corporation|publisher=Prima Publishing|isbn=0-7881-9991-9}}</ref>. Degen menen, Microsoft ónimdi úziliksiz jaqsılap, keyingi altı jıl ishinde 2.0-den 5.0-ge shekemgi versiyaların shıǵardı. 1985-jılı Microsoft Word-tı klassikalıq Mac OS sistemasına (ol gezde Macintosh System Software retinde belgili) kóshirdi. DOS-qa arnalǵan Word baǵdarlamasınıń joqarı anıqlıqtaǵı displeyler menen lazerli printerlerge arnalıp isleniwi bul procesti jeńilletti, ol gezde bul qurılmalardıń heshqaysısı ulıwma jámiyetshilikke qoljetimli emes edi<ref name="lowendmac_history">{{Cite news|url=http://lowendmac.com/2013/microsoft-word-for-mac-faq/|title=Microsoft Word for Mac History|last=Knight|first=Dan|date=May 22, 2008|access-date=November 7, 2010}}</ref>. Ol sonday-aq bólekler kestesiniń maǵlıwmatlar strukturasın paydalanıwına baylanıslı júdá tez qıyıp alıw hám qoyıw funkciyası menen hám de sheksiz qaytarıp alıw operaciyaları menen ózgeshelendi<ref>{{Cite news|title=The Piece Table|url=https://darrenburns.net/posts/piece-table/|access-date=October 25, 2020}}</ref>. LisaWrite hám MacWrite úlgilerine súyenip, Mac OS-qa arnalǵan Word haqıyqıy WYSIWYG imkaniyatların qostı. Ol MacWrite-qa qaraǵanda imkaniyatı mol tekstli processorǵa degen zárúrlikti qanaatlandırdı<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/stream/Whole_Earth_Software_Catalog_for_1986_1985_Point/Whole_Earth_Software_Catalog_for_1986_1985_Point_djvu.txt|title=Whole Earth Software Catalog|isbn=9780385233019|last=Brand|first=Stewart|publisher=Quantum Press/Doubleday}}</ref>. 1988-jılǵa kelip WordPerfect penen Word DOS tekst processorları bazarında ústemlik etti, biraq Mac programmalıq támiynatınan ayırmashılıǵı, bul ónimlerdiń de, basqalardıń da haqıyqıy WYSIWYG funkciyası bolmadı; shıǵarılǵannan keyin Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń satılıwı keminde tórt jıl dawamında MS-DOS-taǵı analogınan joqarı boldı. 1987-jılı shıǵarılǵan Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń ekinshi versiyası óziniń versiya nomerin DOS-qa arnalǵan Word-penen sinxronlaw ushın Word 3.0 dep ataldı; bul Microsoft-tıń hár túrli platformalarda versiya nomerlerin sinxronlawǵa islegen birinshi háreketi edi. Word 3.0 kóplegen ishki jaqsılawlar menen jańa imkaniyatlardı, sonıń ishinde Rich Text Format (RTF) specifikaciyasınıń birinshi ámelge asırılıwın qamtıdı, biraq ol qátelerge (buglarǵa) tolı boldı. Birneshe ay ishinde Word 3.0 ornın turaqlı Word 3.01 bastı, ol 3.0-diń barlıq dizimge alınǵan paydalanıwshılarına biypul poshta menen jiberildi. 1990-jıllardıń ortasında MacWrite Pro toqtatılǵannan keyin, Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń heshqashan aytarlıqtay básekilesleri bolmadı. 1992-jılı shıqqan Mac OS-qa arnalǵan Word 5.1 óziniń názikligi, salıstırmalı túrde paydalanıw jeńilligi hám imkaniyatlar jıynaǵı arqasında júdá ataqlı tekst processorı boldı. Kóplegen paydalanıwshılar onı Mac OS-qa arnalıp islengen eń jaqsı Word versiyası dep ataydı<ref name="msdn_macword6">{{Web deregi| url =http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/02/26/80193.aspx|bet=Mac Word 6.0|arxivurl=https://web.archive.org/web/20040514091238/http://blogs.msdn.com/rick_schaut/archive/2004/02/26/80193.aspx|arxivsáne= 2004-jıl 14-may |avtor=Schaut|at=Rick|sáne= 2004-jıl 26-fevral |jumıs=Buggin' My Life Away|baspaxana=MSDN Blogs|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref>. 1986-jılı Atari hám Microsoft arasındaǵı kelisim Word baǵdarlamasın Microsoft Write atı menen Atari ST-ge alıp keldi<ref name="Microsoft Write for Atari ST">{{Web deregi| url =http://www.atarimagazines.com/compute/issue77/News_Products.php?tag=|bet=Atari announces agreement with Microsoft|arxivurl=https://web.archive.org/web/20100618010538/http://www.atarimagazines.com/compute/issue77/News_Products.php?tag=|arxivsáne= 2010-jıl 18-iyun |sáne= 2008-jıl 25-aprel |baspaxana=Atarimagazines.com|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref>. Atari ST versiyası Mac OS-qa arnalǵan Word 1.05-tiń portı edi<ref name="Microsoft Write for Atari ST review">{{Web deregi| url =http://www.atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html|bet=Feature Review: Microsoft Write|arxivurl=https://web.archive.org/web/20160528150414/http://atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html|arxivsáne= 2016-jıl 28-may |sáne= 2008-jıl 25-aprel |baspaxana=Atarimagazines.com|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref><ref name="Microsoft Word for Atari ST">{{Web deregi| url =http://www.atarimagazines.com/v5n11/ataricorp.html|bet=Today's Atari Corp.: A close up look inside|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110119223108/http://www.atarimagazines.com/v5n11/ataricorp.html|arxivsáne= 2011-jıl 19-yanvar |sáne= 2008-jıl 25-aprel |baspaxana=Atarimagazines.com|qaralǵan sáne= 2010-jıl 21-iyun }}</ref> hám ol heshqashan jańartılmadı. 1990-jıllardıń basına qaray Windows-tıń ósip atırǵan ataqlılıǵı tekst processorları bazarın operaciyalıq sistemanı qollaytuǵın sanawlı baǵdarlamalarǵa, sonıń ishinde Word, WordPerfect hám Ami Pro-ǵa deyin qısqarttı<ref name="Seattle Times Nov 1993">{{Cite news|last=Andrews|first=Paul|title=Software Firm Quicksoft Closes Doors -- Maker Of PC-Write Failed In Efforts To Find A Partner|work=[[The Seattle Times]]|date=November 8, 1993|url=https://archive.seattletimes.com/archive/19931108/1730657/software-firm-quicksoft-closes-doors----maker-of-pc-write-failed-in-efforts-to-find-a-partner}}</ref>. Windows-qa arnalǵan Word-tıń birinshi versiyası 1989-jılı shıqtı. Kelesi jılı Windows 3.0 shıǵıwı menen satılıwlar arta basladı hám Microsoft kóp ótpey IBM PC-menen úylesimli kompyuterlerge arnalǵan tekstli processorlardıń bazardaǵı jetekshisine aylandı. 1991-jılı Microsoft Windows-qa arnalǵan Word-tıń ataqlılıǵın paydalanıp, óziniń unikal paydalanıwshı interfeysin Windows qosımshasına uqsas interfeys penen almastırǵan DOS-qa arnalǵan Word 5.5 versiyasın shıǵardı<ref>{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=tDwEAAAAMBAJ&pg=PA151|title=First Look: Microsoft Updates Look of And Adds Pull-Down Menus to Character-Based Word 5.5|last=Miller|first=Michael J.|work=InfoWorld|date=November 12, 1990|access-date=November 7, 2010}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=wFAEAAAAMBAJ&pg=PA108|title=Microsoft Word 5.5: Should You Fight or Switch?|last=Needleman|first=Raphael|work=InfoWorld|date=November 19, 1990|access-date=November 7, 2010}}</ref>. Ol waqıtqa qaray Word Windows tekst processorları bazarınıń yarımınan aslamına iyelik etti<ref name="cw19920720">{{Jurnal deregi |date=1992-07-20 |title=A look at the new generation |url=https://books.google.com/books?id=wJswszKTwl4C&pg=PA80 |magazine=Computerworld |volume=XXVI |issue=29 |pages=80–81 |access-date=February 15, 2026}}</ref>. Microsoft 2000 jıl máselesi (Y2K) tuwralı bilgende, DOS-qa arnalǵan Microsoft Word 5.5 baǵdarlamasın biypul júklep alıwǵa qoljetimli etti. 2026-jıldıń yanvarındaǵı jaǵday boyınsha [jańalaw], onı Microsoft veb-saytınan ele de júklep alıwǵa boladı<ref>{{Web deregi| url =http://download.microsoft.com/download/word97win/Wd55_be/97/WIN98/EN-US/Wd55_ben.exe|bet=Microsoft Word 5.5 for MS-DOS (EXE format)|arxivurl=https://web.archive.org/web/20110629172129/http://download.microsoft.com/download/word97win/Wd55_be/97/WIN98/EN-US/Wd55_ben.exe|arxivsáne= 2011-jıl 29-iyun |jumıs=Microsoft Download Center|qaralǵan sáne= 2011-jıl 19-avgust }}</ref>. 1991-jılı Microsoft Word-tı basınan baslap tolıq qayta jazıw ushın Pyramid kod ataması bar joybardı basladı. Windows hám Mac OS versiyaları da birdey kod bazasınan baslanıwı tiyis edi. Biraq qayta jazıwǵa hám keyin qayta jazbay-aq qosıwǵa bolatuǵın barlıq jańa imkaniyatlarǵa jetiwge islep shıǵıw toparına dım kóp waqıt ketetuǵını belgili bolǵanda, bul joybar toqtatıldı. Onıń ornına Windows hám Mac OS-qa arnalǵan Word-tıń 6.0 versiyası dep atalǵan kelesi versiyaları Windows-qa arnalǵan Word 2.0 kod bazasınan baslandı. 1993-jılı Word 6.0 shıǵıwı menen Microsoft versiya nomerlerin sinxronlawǵa hám platformalar arasında ónim atamasın úylestiriwge taǵı da háreket isledi, usı ret DOS, Mac OS hám Windows arasında (bul DOS-qa arnalǵan Word-tıń sońǵı versiyası boldı). Ol belgili bir teriw qátelerin avtomat túrde dúzetetuǵın AutoCorrect (Avtodúzetiw) hám hújjettiń kóplegen bólimlerin birden qayta formatlay alatuǵın AutoFormat (Avtoformat) funkciyaların engizdi. Windows versiyası unamlı pikirlerge iye bolǵanı menen (mısalı, ''InfoWorld tárepinen''<ref name="infoworld_word6">{{Cite news|url=https://books.google.com/books?id=6DoEAAAAMBAJ&pg=PA66|title=War of the Words|work=InfoWorld|date=February 7, 1994|access-date=November 7, 2010}}</ref>), Mac OS versiyası keńnen mazaq etildi. Kóplegen adamlar onı áste, qolaysız hám yadtı kóp talap etedi dep ayıpladı, al onıń paydalanıwshı interfeysi Word 5.1-den aytarlıqtay ózgeshelendi. Paydalanıwshılardıń tilek-ótinishlerine juwap retinde Microsoft óndiristen alıp taslaǵan Word 5 versiyasın qaytadan usındı<ref name="ugeek_97">{{Web deregi| url =http://www.geek.com/hwswrev/off98mac.htm|bet=UGeek Software Review: Microsoft Office 98 Gold for Macintosh|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101203220342/http://www.geek.com/hwswrev/off98mac.htm|arxivsáne= 2010-jıl 3-dekabr |avtor=Lockman|at=James T.W.|sáne= 1998-jıl 15-may |qaralǵan sáne= 2010-jıl 7-noyabr }}</ref>. macOS-qa arnalǵan Word-tıń keyingi versiyaları endi Windows-qa arnalǵan Word-tıń tikkeley portları emes, kerisinshe portlanǵan kod penen jergilikli kodtıń qosındısın qamtıydı. == Fayl formatları == === Fayl keńeytpeleri === {| style="float:right; width:310px; margin:0 0 1em 1em;" | [[Fayl:.doc_icon_(2000-03).svg|70px|link=]] [[Fayl:.docx_icon.svg|70px|link=]] '''Shepte:''' <code>.doc</code> fayllarınıń belgisi.<br> '''Ońda:''' <code>.docx</code> fayllarınıń belgisi. Fayl formatları Microsoft Office 2000 paketindegi Word logotipi hám házirgi Word logotipi arqalı ajıratıladı. {| class="wikitable" style="width:100%; margin-top:0.5em;" ! Fayl keńeytpesi ! Sıpatlaması |- | '''DOC''' | Klassikalıq Word hújjeti |- | '''DOT''' | Klassikalıq Word úlgisi |- | '''WBK''' | Klassikalıq Word hújjetiniń rezerv nusqası |- | '''DOCX''' | XML Word hújjeti |- | '''DOCM''' | Makros qollaytuǵın XML Word hújjeti |- | '''DOTX''' | XML Word úlgisi |- | '''DOTM''' | Makros qollaytuǵın XML Word úlgisi |- | '''DOCB''' | XML Word ekilik hújjeti |} |} Microsoft Word baǵdarlamasınıń tiykarǵı fayl formatları <code>.doc</code> yamasa <code>.docx</code> fayl keńeytpesi menen belgilenedi. [[Doc (computing)|<code>.{{color|blue|doc}}</code>]] keńeytpesi Word-tıń kóplegen hár túrli versiyalarında qollanılǵanı menen, ol is júzinde tórt bólek fayl formatın qamtıydı: # Word for DOS # Word for Windows 1 hám 2; Word 3 hám 4 for Mac OS # Word 6 hám Word 95 for Windows; Word 6 for Mac OS # Word 97 hám keyingileri for Windows; Word 98 hám keyingileri for Mac OS (Sol dáwirdegi klassikalıq Mac OS fayl keńeytpelerin paydalanbaǵan.)<ref>{{web deregi | url =https://eclecticlight.co/2015/05/02/why-the-extensions-quirks-in-the-naming-of-files-and-folders/| bet =.why .the .extensions? Quirks in the naming of files and folders| familiya =Oakley| at =Howard| sáne = 2015-jıl 2-may |website=The Eclectic Light Company| til =en|url-status=dead| qaralǵan sáne = 2020-jıl 26-fevral |quote=Macs used to be the only computers that did not need filename extensions...on classic Mac systems, you can name applications, documents, and most other files almost anything that you like, as the name is not linked in any way to the type of thing that file is.| arxivsáne = 2020-jıl 26-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200226054403/https://eclecticlight.co/2015/05/02/why-the-extensions-quirks-in-the-naming-of-files-and-folders/}}</ref> Jańa <code>.docx</code> keńeytpesi Office hújjetlerine arnalǵan Office Open XML xalıqaralıq standartın bildiredi hám ol Windows-qa arnalǵan Word 2007 hám keyingileri, sonday-aq macOS-qa arnalǵan Word 2008 hám keyingileri tárepinen ádepki boyınsha qollanıladı<ref>{{web deregi | url =https://www.loc.gov/preservation/digital/formats/fdd/fdd000397.shtml| bet =DOCX Transitional (Office Open XML), ISO 29500:2008-2016, ECMA-376, Editions 1-5| sáne = 2017-jıl 20-yanvar |website=loc.gov| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivsáne = 2020-jıl 12-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20201112020030/https://www.loc.gov/preservation/digital/formats/fdd/fdd000397.shtml|url-status=live}}</ref>. === Ekilik formatlar (Word 97–2007) === 1990-jıllardıń aqırı menen 2000-jıllardıń basında ádepki Word hújjet formatı (.DOC) [[Microsoft Office]] paydalanıwshıları ushın hújjet faylları formatlarınıń is júzindegi standartına aylandı. Word 97–2007 versiyalarında ádepki boyınsha qollanılǵan «Word hújjet formatınıń» hár túrli versiyaları bar<ref>{{cite book|title=[MS-DOC]: Word (.doc) Binary File Format|publisher=[[Microsoft]]|location=Redmond, WA|url=http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|chapter=5 Appendix A: Product Behavior|chapter-url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/dd946767%28v=office.12%29.aspx|access-date=January 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110202652/http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|archive-date=January 10, 2015|url-status=dead}}</ref>. Hárbir ekilik Word faylı Compound File (Qurama fayl)<ref>{{cite book|title=[MS-DOC]: Word (.doc) Binary File Format|publisher=[[Microsoft]]|location=Redmond, WA|url=http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|chapter=2.1 File Structure|chapter-url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/dd923543%28v=office.12%29.aspx|access-date=January 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110202652/http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|archive-date=January 10, 2015|url-status=dead}}</ref> bolıp tabıladı, ol fayl ishindegi ierarxiyalıq fayl sisteması bolıp keledi. Djoel Spolskidiń aytıwınsha, Word Binary File Format júdá quramalı, óytkeni negizinen onı islep shıǵıwshılar múmkinshiliklerdiń júdá úlken sanın ornalastırıwǵa hám ónimlilikti bárinen joqarı qoyıwǵa májbúr boldı<ref name="spolsky-commentry">{{web deregi | url =http://www.joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html | bet =Why are the Microsoft Office file formats so complicated? (And some workarounds) | work=Joel on Software | sáne = 2008-jıl 19-fevral | familiya =Spolsky | at =Joel | qaralǵan sáne = 2011-jıl 23-may | arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131014090710/http://joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html | url-status=live }}</ref>. Barlıq OLE Compound Files sıyaqlı, Word ekilik formatı kompyuter papkalarına uqsas «saqlaw orınlarınan» hám kompyuter fayllarǵa uqsas «aǵımlardan» ibarat. Hárbir saqlaw ornında aǵımlar yamasa basqa saqlaw orınları bolıwı múmkin. Hárbir Word ekilik faylında «WordDocument» aǵımı dep atalatuǵın aǵım bolıwı kerek hám bul aǵım Fayl tuwralı informaciya blogınan (FIB) baslanıwı tiyis<ref>{{cite book|title=[MS-DOC]: Word (.doc) Binary File Format|publisher=[[Microsoft]]|location=Redmond, WA|url=http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|chapter=2.1.1 WordDocument Stream|chapter-url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/dd926131%28v=office.12%29.aspx|access-date=January 10, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150110202652/http://download.microsoft.com/download/2/4/8/24862317-78F0-4C4B-B355-C7B2C1D997DB/%5BMS-DOC%5D.pdf|archive-date=January 10, 2015|url-status=dead}}</ref>. FIB basqa barlıq nárselerdi, mısalı, Word hújjetindegi tekst qaysı jerden baslanatuǵının, tamamlanatuǵının, hújjetti Word-tıń qaysı versiyası islegenin hám basqa atributlardı tabıw ushın birinshi silteme noqatı bolıp tabıladı. Word 2007 hám keyingileri DOC fayl formatın qollawdı dawam etpekte, ol ádepki format bolmay qalǵanına qaramastan. === XML hújjeti (Word 2003) === Word 2003 sistemasında engizilgen .docx XML formatı<ref>{{web deregi | jıl =2004| bet =What You Can Do with Word XML [Word 2003 XML Reference]| url =http://msdn.microsoft.com/en-us/library/aa223584(office.11).aspx| baspaxana =MSDN| qaralǵan sáne = 2010-jıl 13-avgust | arxivsáne = 2010-jıl 21-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100821014000/http://msdn.microsoft.com/en-us/library/aa223584(office.11).aspx|url-status=live}}</ref> WordProcessingML yamasa WordML dep atalatuǵın ápiwayı, XML-ge tiykarlanǵan format. '''Microsoft Office XML formatları''' — bul Office 2007-ge shekemgi [[Microsoft Office]] versiyalarında engizilgen XML-ge tiykarlanǵan hújjet formatları (yamasa XML sxemaları). Microsoft Office XP Excel elektron kestelerin saqlawǵa arnalǵan jańa XML formatın engizdi, al Office 2003 Word hújjetlerine arnalǵan XML-ge tiykarlanǵan formattı qostı. Bul formatlardıń ornın Microsoft Office 2007 sistemasında Office Open XML (ECMA-376) bastı. === Versiya aralıq úylesimlilik === Word hújjet faylın onı islegen versiyadan basqa Word versiyasında ashıw hújjettiń durıs kórsetilmewine alıp keliwi múmkin. Túrli versiyalardıń hújjet formatları azǵana hám aytarlıqtay usıllar menen ózgeredi (mısalı, shriftti ózgertiw yamasa siltemeler sıyaqlı quramalıraq tapsırmalardı qayta islew). Baǵdarlamanıń jańa versiyalarında islengen formatlaw eski versiyalarında kórilgende bárqulla saqlana bermeydi, bunıń sebebi derlik bárqulla ol imkaniyattıń aldınǵı versiyada bolmawında<ref name="casson_ryan" />. Qollanbalar arasında formatlanǵan tekstti almasıw formatın islewdiń birinshi háreketi bolıp tabılatuǵın Rich Text Format (RTF) — bul dáslepki hújjettiń kóplegen formatlawların hám barlıq mazmunın saqlaytuǵın Word ushın qosımsha format. === Úshinshi tárep formatları === Word-tıń Windows versiyalarına ol jergilikli túrde qollamaytuǵın xalıqaralıq standart OpenDocument formatı (ODF) (ISO/IEC 26300:2006) sıyaqlı formatlardı oqıwǵa hám jazıwǵa múmkinshilik beretuǵın plaginler qoljetimli. Office 2007 ushın Service Pack 2 (SP2) shıqqanǵa deyin, Word plaginsiz, atap aytqanda SUN ODF plaginisiz yamasa OpenXML/ODF Translator-sız ODF hújjetlerin oqıwdı yamasa jazıwdı jergilikli túrde qollamadı. SP2 ornatılǵannan keyin ODF 1.1 formatındaǵı hújjetlerdi Word 2007-de burınnan bar formatlarǵa qosımsha, hár qanday basqa kómeklesetuǵın format sıyaqlı oqıwǵa hám saqlawǵa boladı<ref name="casson_ryan">{{cite book | last1=Casson | first1=Tony | last2=Ryan | first2=Patrick S. | ssrn=1656616 | chapter=Open Standards, Open Source Adoption in the Public Sector, and Their Relationship to Microsoft's Market Dominance | title=Standards Edge: Unifier or Divider? | editor-last=Bolin | editor-first=Sherrie | date=May 1, 2006 | page=87 | publisher=Sheridan Books}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Microsoft Expands List of Formats Supported in Microsoft Office, May 21, 2008 | url =http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.aspx |work=News Center | baspaxana =Microsoft | sáne = 2008-jıl 21-may | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | arxivsáne = 2012-jıl 18-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120418055644/http://www.microsoft.com/en-us/news/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.aspx |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | bet =Next Office 2007 service pack will include ODF, PDF support options | sáne = 2008-jıl 21-may | url =http://www.betanews.com/article/Next_Office_2007_service_pack_will_include_ODF_PDF_support_options/1211343807 |work=Betanews | at =Scott M. III | familiya =Fulton | qaralǵan sáne = 2008-jıl 24-dekabr | arxivsáne = 2008-jıl 4-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20081204140151/http://www.betanews.com/article/Next_Office_2007_service_pack_will_include_ODF_PDF_support_options/1211343807 |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | avtor =Andy Updegrove | url =http://consortiuminfo.org/standardsblog/article.php?story=20080521092930864 | bet =Microsoft Office 2007 to Support ODF&nbsp;– and not OOXML | sáne = 2008-jıl 21-may | baspaxana =Consortiuminfo.org | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2008-jıl 23-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080523233233/http://www.consortiuminfo.org/standardsblog/article.php?story=20080521092930864 |url-status=dead }}</ref><ref>{{web deregi | url =http://software.silicon.com/applications/0,39024653,39230395,00.htm | bet =Microsoft: Why we chose ODF support over OOXML | sáne = 2008-jıl 23-may |first1= Tom |last1=Espiner | baspaxana =Software.silicon.com | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090721062335/http://software.silicon.com/applications/0%2C39024653%2C39230395%2C00.htm | arxivsáne = 2009-jıl 21-iyul }}</ref>. Bul ámelge asırıw aytarlıqtay sınǵa ushıradı hám ODF Alyansı menen basqalar úshinshi tárep plaginleri jaqsıraq qollap-quwatlabatuǵının atap ótti<ref name="sp2-fact-sheet">{{web deregi | url = http://www.odfalliance.org/resources/fact-sheet-Microsoft-ODF-support.pdf | bet = MS Office 2007 Service Pack 2 With Support for ODF: How Well Does It Work? | qaralǵan sáne = 2009-jıl 24-may |quote = MS Excel 2007 will process ODF spreadsheet documents when loaded via the Sun Plug-In 3.0 for MS Office or the SourceForge "OpenXML/ODF Translator Add-in for Office," but will fail when using the "built-in" support provided by Office 2007 SP2. | baspaxana = OpenDocument Format Alliance |url-status=dead | arxivurl = https://web.archive.org/web/20090611181719/http://www.odfalliance.org/resources/fact-sheet-Microsoft-ODF-support.pdf | arxivsáne = 2009-jıl 11-iyun }}</ref>. Keyinirek Microsoft ODF qollawınıń ayırım sheklewleri bar ekenin málimledi<ref>{{web deregi | url =http://office.microsoft.com/en-us/word/HA102835631033.aspx | bet =Differences between the OpenDocument Text (.odt) format and the Word (.docx) format - What happens when I save a Word 2007 document in the OpenDocument Text format? |website=Microsoft Office Online | qaralǵan sáne = 2010-jıl 5-aprel |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100318034328/http://office.microsoft.com/en-us/word/HA102835631033.aspx | arxivsáne = 2010-jıl 18-mart }}</ref>. 2005-jıl oktyabrde, Microsoft Office 2007 paketi shıqqanǵa deyin bir jıl burın, Microsoft xalıqaralıq standart OpenDocument formatın qollawǵa Microsoft klientleri tárepinen talap jetkiliksiz ekenin hám sonlıqtan ol Microsoft Office 2007 quramına kirmeytuǵının málimledi. Bul málimleme kelesi aylarda qaytalandı<ref name="office12-pdf">{{web deregi | familiya =Goodwins | at =Rupert | url =http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39225406,00.htm | bet =Office 12 to support PDF creation | baspaxana =News.zdnet.co.uk | sáne = 2005-jıl 3-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2009-jıl 23-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090723224815/http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39225406,00.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="odf-must">{{web deregi | familiya =Marson | at =Ingrid | url =http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39226547,00.htm | bet =Microsoft 'must support OpenDocument' | baspaxana =News.zdnet.co.uk | sáne = 2005-jıl 6-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2009-jıl 25-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20090725100911/http://news.zdnet.co.uk/software/0,1000000121,39226547,00.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="gates-odf">March 23, 2006, Gates: Office 2007 will enable a new class of application {{web deregi | url =https://www.zdnet.com/article/mass-holding-tight-to-opendocument/ | bet =Mass. holding tight to OpenDocument |website=ZDNet | sáne = 2006-jıl 5-iyul |first1=Martin |last1=LaMonica }}</ref><ref name="odf">{{web deregi | at =Martin | familiya =LaMonica | url =https://www.cnet.com/tech/tech-industry/microsoft-office-to-get-a-dose-of-opendocument/ | bet =Microsoft Office to get a dose of OpenDocument | sáne = 2006-jıl 5-may |work=[[CNET News]] | qaralǵan sáne = 2024-jıl 25-avgust }}</ref>. Juwap retinde, 2005-jıl 20-oktyabrde Microsoft-tan ODF qollawın talap etetuǵın onlayn peticiya jaratıldı<ref name="petition">{{web deregi | url =http://opendocumentfellowship.com/press/2005-10-20 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20080323060829/http://opendocumentfellowship.com/press/2005-10-20 |url-status=dead | arxivsáne = 2008-jıl 23-mart | bet =OpenDocument Support: Tell Microsoft You Want It! | baspaxana =OpenDocument Fellowship | sáne = 2005-jıl 20-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun }}</ref>. 2006-jıldıń may ayında [[Microsoft Office]]-ke arnalǵan ODF plaginin OpenDocument qorı shıǵardı<ref name="mso-odf-plugin">{{web deregi | url =https://www.debianhelp.co.uk/coming-soon-odf-for-ms-office.html | bet =Coming soon: ODF for MS Office | baspaxana =DebianHelp |first1= Steven J. |last1=Vaughan-Nichols | sáne = 2006-jıl 4-may | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2022-jıl 21-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20221221214316/https://www.debianhelp.co.uk/coming-soon-odf-for-ms-office.html |url-status=usurped }}</ref>. Microsoft plagindi islep shıǵıwshılar menen heshqanday baylanısı joqlıǵın málimledi<ref name="odf" />. 2006-jıldıń iyul ayında Microsoft Open XML Translator joybarınıń — Microsoft Office Open XML Formats penen OpenDocument Format (ODF) arasında texnikalıq kópir salıwǵa arnalǵan qurallardıń qurılǵanın xabarladı. Bul jumıs húkimettiń ODF-penen óz-ara háreketlesiw tuwralı tilek-ótinishlerine juwap retinde baslandı. Joybardıń maqseti Microsoft Office-ke ODF qollawın qosıw emes, tek plagin menen sırtqı qurallar jıynaǵın islew boldı<ref name="ms-odf-plugin">{{web deregi | url =http://www.microsoft.com/presspass/press/2006/jul06/07-06OpenSourceProjectPR.mspx | bet =Microsoft Expands Document Interoperability | baspaxana =Microsoft | sáne = 2006-jıl 5-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20070204160529/http://www.microsoft.com/presspass/press/2006/jul06/07-06OpenSourceProjectPR.mspx | arxivsáne = 2007-jıl 4-fevral |url-status=dead }}</ref><ref>{{web deregi | url =http://blogs.msdn.com/brian_jones/archive/2006/07/05/657510.aspx | bet =Open XML Translator project announced (ODF support for Office) |first1=Brian |last1=Jones |first2=Zeyad |last2=Rajabi |work= Office Solutions | baspaxana =Microsoft | sáne = 2006-jıl 6-iyul | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100118181302/http://blogs.msdn.com/brian_jones/archive/2006/07/05/657510.aspx | arxivsáne = 2010-jıl 18-yanvar |url-status=dead }}</ref>. 2007-jıldıń fevralında bul joybar Microsoft Word ushın ODF plagininiń birinshi versiyasın shıǵardı<ref>{{web deregi | url =http://news.cnet.com/Microsoft-to-release-ODF-document-converter/2100-1046_3-6155585.html | bet =Microsoft to release ODF document converter | work=[[CNet News]] | sáne = 2007-jıl 1-fevral | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | familiya =LaMonica | at =Martin | arxivsáne = 2013-jıl 12-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131012044009/http://news.cnet.com/Microsoft-to-release-ODF-document-converter/2100-1046_3-6155585.html | url-status=dead }}</ref>. 2007-jıldıń fevralında Sun Microsoft Office ushın óziniń ODF plagininiń dáslepki versiyasın shıǵardı<ref>{{web deregi | familiya =Lombardi | at =Candace | url =http://news.cnet.com/Sun-to-release-ODF-translator-for-Microsoft-Office/2100-1012_3-6157189.html | bet =Sun to release ODF translator for Microsoft Office | baspaxana =CNET | sáne = 2007-jıl 7-fevral | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2011-jıl 10-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110510085757/http://news.cnet.com/Sun-to-release-ODF-translator-for-Microsoft-Office/2100-1012_3-6157189.html |url-status=dead }}</ref>. 1.0 versiyası 2007-jıldıń iyul ayında shıǵarıldı<ref>{{web deregi | familiya =Paul | at =Ryan | url =https://arstechnica.com/journals/linux.ars/2007/07/07/sun-releases-odf-plugin-1-0-for-microsoft-office | bet =Sun releases ODF Plugin 1.0 for Microsoft Office | baspaxana =Ars Technica | sáne = 2007-jıl 7-iyul | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2008-jıl 16-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20081016090840/http://arstechnica.com/journals/linux.ars/2007/07/07/sun-releases-odf-plugin-1-0-for-microsoft-office |url-status=live }}</ref>. Microsoft Word 2007 (Service Pack 1) PDF hám XPS formatların (tek shıǵarıw ushın) qollaydı, biraq tek Microsoft-tıń «Save as PDF or XPS» qosımshasın qol menen ornatqannan keyin ǵana<ref>{{web deregi | url =http://www.microsoft.com/downloads/details.aspx?displaylang=en&FamilyID=4d951911-3e7e-4ae6-b059-a2e79ed87041 | bet =Download details: 2007 Microsoft Office Add-in: Microsoft Save as PDF or XPS | baspaxana =Microsoft.com | sáne = 2006-jıl 8-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2010-jıl 18-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100618201506/http://www.microsoft.com/downloads/details.aspx?FamilyId=4D951911-3E7E-4AE6-B059-A2E79ED87041&displaylang=en |url-status=live }}</ref><ref>Microsoft to remove PDF support from Office 2007 in wake of Adobe dispute, Friday, June 2, 2006 [http://www.tgdaily.com/content/view/26786/118/ Microsoft to remove PDF support from Office 2007 in wake of Adobe dispute | TG Daily] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090201042942/http://www.tgdaily.com/content/view/26786/118/ |date=February 1, 2009 }}</ref>. Keyingi versiyalarda bul ádepki boyınsha usınıldı. == Funkciyaları == Onıń funkciyalarınıń arasında Word ishine ornatılǵan imlanı tekseriw quralı, tezaurus, sózlik hám tekstti manipulyaciyalaw hám qayta islewge arnalǵan utilitalar bar. Ol kesteler dúziwdi qollaydı. Versiyasına baylanıslı ol ápiwayı hám quramalı esaplawlardı orınlay aladı, sonday-aq formulalar menen teńlemelerdi formatlawdı qollaydı<ref>{{web deregi | bet =Word Features Comparison: Web vs Desktop - Microsoft Support | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/word-features-comparison-web-vs-desktop-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 | qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-fevral |website=support.microsoft.com}}</ref>. Tómende onıń imkaniyatlar jıynaǵınıń ayırım aspektleri berilgen. === Shablonlar === Word-tıń keyingi birneshe versiyaları paydalanıwshılarǵa ózleriniń formatlaw úlgilerin dúziw múmkinshiligin qamtıydı, bul olarǵa tema, tema atı, abzac hám basqa element dizaynları standart Word úlgilerinen ózgeshelenetuǵın fayldı anıqlawǵa imkaniyat beredi<ref>{{web deregi | url =https://www.howtogeek.com/school/microsoft-word-document-formatting-essentials/lesson5/| bet =Word Formatting: Mastering Styles and Document Themes| familiya =Klein| at =Matt|website=How-To Geek| til =en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivsáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190709204809/https://www.howtogeek.com/school/microsoft-word-document-formatting-essentials/lesson5/|url-status=live}}</ref>. Paydalanıwshılar bunı joqarı oń jaq múyeshte jaylasqan Járdem bóliminen taba aladı (Windows 8 sistemasındaǵı Word 2013). Mısalı, '''Normal.dotm''' — barlıq Word hújjetlerine jaratılatuǵın tiykarǵı úlgi. Ol ádepki maydan shegarasın, sonday-aq tekst jaylasıwı menen ádepki shriftti anıqlaydı. Normal.dotm belgili bir ádepki parametrler menen ornatılǵanına qaramastan, paydalanıwshı onı jańa standart parametrlerge ózgerte aladı. Bul usı úlgi arqalı islengen basqa hújjetlerdi de ózgertedi<ref>{{web deregi | bet =Change the Normal template (Normal.dotm )| url =https://support.microsoft.com/en-us/office/change-the-normal-template-normal-dotm-06de294b-d216-47f6-ab77-ccb5166f98ea| qaralǵan sáne = 2021-jıl 20-may |website=support.microsoft.com| til =en-US| arxivsáne = 2021-jıl 20-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210520001124/https://support.microsoft.com/en-us/office/change-the-normal-template-normal-dotm-06de294b-d216-47f6-ab77-ccb5166f98ea|url-status=live}}</ref>. Burın ol Normal.dot edi<ref>[https://web.archive.org/web/20050620082713/http://pubs.logicalexpressions.com/Pub0009/LPMArticle.asp?ID=151 in-depth explanation of Normal.dot] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050620082713/http://pubs.logicalexpressions.com/Pub0009/LPMArticle.asp?ID=151 |date=June 20, 2005 }}</ref>. === Súwret formatları === Word JPG hám GIF sıyaqlı keń tarqalǵan rastrlıq formatlardaǵı súwretlerdi importlay aladı hám kórsete aladı. Onı sonıń menen qatar ápiwayı sızıqlı grafikanı dúziw hám kórsetiw ushın paydalanıwǵa boladı. Microsoft Word 2017-jılı Office 365 ProPlus jazılıwshıları ushın keń tarqalǵan SVG vektorlıq súwret formatın qollawdı qostı<ref>{{web deregi | bet =Edit SVG images in Microsoft Office 365 | url =https://support.office.com/en-us/article/edit-svg-images-in-microsoft-office-365-69f29d39-194a-4072-8c35-dbe5e7ea528c |website=Office Support | baspaxana =Microsoft | qaralǵan sáne = 2019-jıl 4-fevral | arxivsáne = 2018-jıl 6-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181106162647/https://support.office.com/en-us/article/edit-svg-images-in-microsoft-office-365-69f29d39-194a-4072-8c35-dbe5e7ea528c |url-status=live }}</ref> hám bul funkcionallılıq Office 2019 shıǵarılıwına da engizildi<ref>{{web deregi | bet =What is MS Word? - Basics, Uses, Features & Questions | url =https://byjus.com/govt-exams/microsoft-word/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 3-fevral |website=BYJUS | til =en}}</ref>. ===WordArt=== [[File:WordArt.png|thumb|164x164px|WordArt járdemi menen islengen súwretke mısal]] WordArt Microsoft Word hújjetinde qıysaytıw, kóleńke túsiriw, burıw, hár túrli formalar menen reńlerde sozıw, hátte úsh ólshemdi effektlerdi qamtıw sıyaqlı grafikalıq effektleri bar tema, suw tańbası yamasa basqa tekst sıyaqlı tekstlerdi sızıwǵa imkaniyat beredi. Paydalanıwshılar juwan yamasa astı sızılǵan tekstti qollanıw sıyaqlı ańsat óz hújjetiniń tekstine kóleńke, qıysayıw, jarqıraw hám shaǵılısıw sıyaqlı formatlaw effektlerin qollana aladı. Paydalanıwshılar sonıń menen qatar vizual effektlerdi paydalanatuǵın teksttiń imlasın teksere aladı hám abzac stillerine tekstlik effektlerdi qosa aladı. === Makroslar === Makroslar klavishalardı basıw menen tıshqanshanıń háreketleriniń jiyi qaytalanatuǵın dizbegi ushın qollanılıwı múmkin. Microsoft Office-tiń basqa hújjetleri sıyaqlı, Word faylları da keńeytilgen makroslardı, hátte ornatılǵan baǵdarlamalardı qamtıwı múmkin. Bul til dáslebinde WordBasic boldı, biraq Word 97 versiyasınan baslap Visual Basic for Applications bolıp ózgerdi. Bul keń kólemli funkcionallılıq hújjetlerde viruslardı iske qosıw hám tarqatıw ushın da qollanılıwı múmkin. Adamlardıń Word hújjetlerin elektron poshta, USB flesh-diskleri hám floppi-diskler arqalı almasıwǵa beyimliligi oǵan 1999-jılı ózgeshe vektor berdi. Mısal retinde Melissa virusı boldı, biraq onnan basqa da kóplegen viruslar ómir súrdi. Bul makroslıq viruslar Windows hám Macintosh kompyuterleri arasında belgili jalǵız kross-platformalıq qáwipler boldı<ref>{{web deregi | sáne = 2007-jıl 31-oktyabr | bet =Warning: Mac OS X Trojan Horse making the rounds | url =https://macdailynews.com/2007/10/31/warning_mac_os_x_trojan_horse/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-noyabr |website=MacDailyNews | til =en-US}}</ref><ref>{{web deregi | sáne = 2025-jıl 22-aprel | bet =The 2000s: Mac malware gains complexity, Types of malware targeting Mac OS X | url =https://www.spyhunter.com/shm/mac-malware-history/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 16-noyabr |website=SpyHunter | til =en-US}}</ref>. Microsoft 2006-jılǵa kelip Mac sistemasındaǵı makros máselesin ónimli túrde joq etken Word X hám Word 2004 ushın patchlar shıǵardı. Makroslardıń qashan orınlanıwın retleytuǵın Word-tıń makros qáwipsizligi parametrin paydalanıwshı retley aladı, biraq Word-tıń eń sońǵı versiyalarında ol ádepki boyınsha JOQARÍ bolıp ornatılǵan, bul siyrek ushırasatuǵın bolǵan makroslıq viruslardıń qáwpin ulıwma alǵanda azaytadı. === Maket máseleleri === Windows-qa arnalǵan Word 2010 (Word 14) versiyasına deyin baǵdarlama OpenType shriftlerinde anıqlanǵan ligaturalardı durıs qayta isley almadı<ref>[http://office.microsoft.com/en-us/word-help/what-s-new-in-word-2010-HA010372687.aspx What's new in Word 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100618035713/http://office.microsoft.com/en-us/word-help/what-s-new-in-word-2010-HA010372687.aspx |date=June 18, 2010 }}. Retrieved July 1, 2010.</ref>. Unicode kod noqatları bar sol ligatura gliflerin qol menen engiziwge boladı, biraq olardı Word ne ekenin tanımaydı, bul imlanı tekseriwdi buzadı, al shriftte bar retlenetuǵın ligaturalarǵa ulıwma kiriw múmkin emes. Word 2010 versiyasınan baslap baǵdarlamada házirgi waqıtta qosıwǵa bolatuǵın keńeytilgen teriw imkaniyatları,<ref>[http://jeffhuang.com/better_word_papers.html Improving the look of papers written in Microsoft Word] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100526134119/http://jeffhuang.com/better_word_papers.html |date=May 26, 2010 }}. Retrieved May 30, 2010.</ref> OpenType ligaturaları,<ref>[http://www.orzeszek.org/blog/2009/05/17/how-to-enable-opentype-ligatures-in-word-2010/ How to Enable OpenType Ligatures in Word 2010] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090611050447/http://www.orzeszek.org/blog/2009/05/17/how-to-enable-opentype-ligatures-in-word-2010/ |date=June 11, 2009 }}, Oreszek Blog, May 17, 2009.</ref> kerning hám tasıw bar (aldınǵı versiyalarda sońǵı eki imkaniyat burınnan bar edi). Word-tıń basqa maketlik kemshiliklerine kesiw belgilerin yamasa jińishke bos orınlardı ornata almaw kiredi. Úshinshi táreptiń hár túrli aylanbalı utilitaları islep shıǵıldı<ref>Such as {{web deregi | url =http://sbarnhill.mvps.org/WordFAQs/BlankPage.htm | bet =How to delete a blank page in Word | baspaxana =Sbarnhill.mvps.org | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100505105925/http://sbarnhill.mvps.org/WordFAQs/BlankPage.htm | arxivsáne = 2010-jıl 5-may }}</ref>. Mac OS X-ke arnalǵan Word 2004 baǵdarlamasında quramalı skriptlerdi qollaw hátte Word 97-den tómen boldı<ref>{{web deregi | bet =Unicode and Multilingual Editors and Word Processors for Mac OS X| url =http://www.alanwood.net/unicode/utilities_editors_macosx.html| avtor =Alan Wood| qaralǵan sáne = 2013-jıl 3-dekabr | arxivsáne = 2014-jıl 14-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140114080658/http://alanwood.net/unicode/utilities_editors_macosx.html|url-status=live}}</ref> hám Word 2004 ligaturalar yamasa glif versiyaları sıyaqlı Apple Advanced Typography imkaniyatların qollamadı<ref>{{web deregi | familiya =Neuburg | at =Matt | url =https://tidbits.com/2004/06/21/word-up-word-2004-that-is/| arxivurl =https://web.archive.org/web/20260217043546/https://tidbits.com/2004/06/21/word-up-word-2004-that-is/ |url-status=live | arxivsáne = 2026-jıl 17-fevral | bet = Word Up! Word 2004, That Is - TidBITS | baspaxana =tidbits.com | sáne = 2004-jıl 19-may | qaralǵan sáne = 2026-jıl 14-aprel }}</ref>. === Texnikalıq hújjetlerdegi máseleler === Microsoft Word texnikalıq jazıwdıń ayırım túrlerine, atap aytqanda, matematikalıq teńlemelerdi,<ref>{{web deregi | url =https://answers.microsoft.com/en-us/msoffice/forum/all/automatically-numbering-equations-and-other/c3c4e43f-2ed1-438c-9810-09f884760ff5?page=2| bet =Automatically numbering equations and other equation-related questions in Word for Mac 2011| sáne = 2013-jıl 6-fevral |website=Microsoft Community}}</ref> súwretlerdi ornalastırıwdı, kestelerdi ornalastırıwdı hám usı elementlerdiń qálegenine kros siltemelerdi talap etetuǵın jazıwǵa tek birli-yarımı jaramlı. Teńlemelerdiń ádettegi aylanbalı sheshimi — úshinshi táreptiń teńleme teriwshisin paydalanıw. Súwretler menen kesteler qol menen ornatılıwı kerek; yakorlaw mexanizmi bar, biraq ol súwretti tolıq avtomat túrde ornalastırıwǵa arnalmaǵan, al súwretler menen kestelerdi jaylastırǵannan keyin tekstti qayta islew kóbinese yakor noqatın jıljıtıw arqalı sol elementlerdi qayta ornalastırıwdı talap etedi, hátte sonda da jaylastırıw opciyaları sheklewli. Bul másele 1985-jıldan berli Word strukturasına tereń engizilgen, óytkeni ol hújjet basıp shıǵarılǵanǵa deyin bet úzilisleriniń qaysı jerde bolatuǵının bilmeydi. === Markerler menen nomerlew === Microsoft Word markerlengen dizimler menen nomerlengen dizimlerdi qollaydı. Ol sonday-aq betlerge, baplarǵa, kolontitullarǵa, siltemelerge hám mazmun kestesiniń jazbalarına durıs nomerlerdi qosıwǵa járdemlesetuǵın nomerlew sisteması menen úskenelengen; bul nomerler jańa elementler qosılǵanda yamasa bar elementler óshirilgende avtomat túrde durısına ózgeredi. Markerler menen nomerlewdi abzaclarǵa tikkeley qollanıwǵa hám dizimlerge túrlendiriwge boladı<ref>{{web deregi |last1=McGhie|first1=John| bet =Word's numbering explained| url =http://word.mvps.org/FAQs/Numbering/WordsNumberingExplained.htm|website=word.mvps.org| sáne = 2011-jıl 26-mart | qaralǵan sáne = 2015-jıl 10-yanvar | arxivsáne = 2015-jıl 9-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150209033637/http://word.mvps.org/faqs/numbering/WordsNumberingExplained.htm|url-status=live}}</ref>. Sonda da, Word 97-den 2003-ke shekemgi versiyalarda nomerlengen dizimlerge durıs nomerlerdi qosıwda máseleler boldı. Atap aytqanda, ekinshi áhmiyetsiz nomerlengen dizim birinshi nomerden baslanbay, kerisinshe sońǵı nomerlengen dizimnen keyin nomerlewdi dawam etiwi múmkin edi. Word 97 dizimdi nomerlew keyin qayta baslanıwı kerek ekenin aytatuǵın jasırın markerdi qollaǵanı menen, bul markerdi engiziw buyrıǵı (Restart Numbering buyrıǵı) tek Word 2003 sistemasında qosıldı. Degen menen, eger birew dizimdegi birinshi elementti qıyıp alıp, onı basqa element retinde (mısalı, besinshi) qoysa, onda qayta baslaw markeri onıń menen birge jıljıp, dizim joqarı jaǵınan emes, ortalıǵınan qayta baslanatuǵın edi<ref>{{web deregi | url =http://word.mvps.org/FAQs/Numbering/ListRestartMethods.htm | bet =Methods for restarting list numbering |website=Word.mvps.org | sáne = 2011-jıl 26-mart | at =Margaret | familiya =Aldis | qaralǵan sáne = 2007-jıl 25-aprel | arxivsáne = 2007-jıl 9-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20070509134228/http://word.mvps.org/faqs/numbering/ListRestartMethods.htm |url-status=live }}</ref>. Paydalanıwshınıń [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]] stilindegi simvollar ierarxiyasına (mısalı, tolı sheńber/tire/tolıq kvadrat/kishi tire/bos sheńber) hám universal úylesimlilikke ústemlik beretuǵınına qaramastan, Word ele de Unicode emes tańbalarǵa hám ierarxiyalıq emes markerlerge ádepki boyınsha qaytadı. === Avtomat túrde juwmaq shıǵarıw === Word-tıń belgili bir versiyalarında qoljetimli (mısalı, Word 2007), AutoSummarize zárúr dep esaplaytuǵın úzindilerdi yamasa frazalardı bólip kórsetedi hám ol shiyki abstrakt yamasa atqarıwshılıq rezyume tayarlawdıń tez usılı bola aladı<ref>{{web deregi |last1=Huckle |first1=Sue | url =https://www.word-tips.com/auto-summarize/| bet =How To Access Auto Summarize in Microsoft Word 2007| sáne = 2011-jıl 14-dekabr |website=Sue's Word Tips| til =en-US| qaralǵan sáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivsáne = 2019-jıl 9-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190709204810/https://www.word-tips.com/auto-summarize/|url-status=live}}</ref>. Saqlanatuǵın tekst kólemin paydalanıwshı aǵımdaǵı tekst kóleminiń procenti retinde kórsete aladı. Word 97 toparındaǵı Ron Feynniń aytıwınsha, AutoSummarize sózlerdi sanaw hám gáplerdi sortlaw arqalı sózi kóp tekstti eń tiykarǵı mánisine deyin qısqartadı. Birinshiden, AutoSummarize hújjettegi eń jiyi ushırasatuǵın sózlerdi anıqlaydı («a» hám «the» sıyaqlılardı qospaǵanda) hám hárbir sózge «upay» tayınlaydı – sóz qanshelli jiyi qollanılsa, upay sonshelli joqarı boladı. Sonnan keyin ol sózdegi sózlerdiń upayların qosıp, qosındını gáptegi sózler sanına bóliw arqalı hárbir gápti «ortasha etedi» – ortasha kórsetkish qanshelli joqarı bolsa, gáptiń reti de sonshelli joqarı boladı. «Bul biydaydıń sabanǵa qatnası sıyaqlı», - dep túsindiredi Feyn<ref>{{web deregi | familiya =Gore | at =Karenna | url =http://www.slate.com/id/2419 | bet =Cognito Auto Sum |work=Slate | sáne = 1997-jıl 9-fevral | qaralǵan sáne = 2010-jıl 21-iyun | arxivsáne = 2010-jıl 27-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100627072528/http://www.slate.com/id/2419 |url-status=live }}</ref>. AutoSummarize Microsoft Word for Mac OS X 2011 versiyasınan alıp taslandı, biraq ol Word for Mac 2008 versiyasında bar bolǵan. AutoSummarize sonıń menen qatar Office 2010 versiyasınan (14) da alıp taslandı<ref>[https://technet.microsoft.com/en-us/library/cc179199 Changes in Word 2010 (for IT pros)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170826175549/https://technet.microsoft.com/en-us/library/cc179199 |date=August 26, 2017 }}. Technet.microsoft.com (May 16, 2012). Retrieved July 17, 2013.</ref>. ===Spike=== '''Spike''' — Microsoft Word baǵdarlamasındaǵı qánigelestirilgen qıyıw buyrıǵı. Ol restoranlardaǵı chekler jaylastırılatuǵın qurılmanıń húrmetine atalǵan hám soǵan uqsas túrde qoyılatuǵın maǵlıwmatlardı izbe-iz saqlaydı hám de ekinshi funkcionallıq qádem, yaǵnıy qoyıw orınlanǵanda, olardı hújjetke birge qosadı. Shanshıw (CONTROL–F3) qıyıw funkciyasın orınlaydı, onı «kóshiriw» buyrıǵın imitaciyalaw ushın birden qaytarıwǵa boladı, al qoyıw funkciyası (SHIFT–CONTROL–F3) maǵlıwmatlardı spike ishinen de tazalaydı, degen menen bunı úsh klavisha kombinaciyanıń alternativaların paydalanıw arqalı boldırmawǵa boladı<ref>{{web deregi | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/use-the-spike-to-cut-and-paste-multiple-items-in-word-f378c7af-5116-4df7-97f1-1a4780e4c8e1| bet =Use the Spike to cut and paste multiple items in Word|website=Microsoft| qaralǵan sáne = 2023-jıl 7-iyul }}</ref>. === Jasırın tekst === Word tańlanǵan tekstti «jasırın» retinde belgilewdi qollaydı. Jasırın tekst — hújjette saqlanatuǵın, biraq kórsetilmeytuǵın tekst<ref>{{web deregi | url =https://www.techrepublic.com/article/use-hidden-text-word/ | bet =How to use hidden text to make one document do the work of two in Microsoft Word | at =Susan | familiya =Harkins | sáne = 2022-jıl 11-avgust |website=[[TechRepublic]]}}</ref>. Mısalı, quramında belgilew tiliniń úlken kólemi bar tekstlerdi qayta islew procesi gezinde vizual túrde oqıwǵa qolaylıraq etiwge boladı. === Parol menen qorǵaw === Microsoft Word baǵdarlamasında paroldiń úsh túrin ornatıwǵa boladı: * Hújjetti ashıwǵa arnalǵan parol<ref name="office.com-password-prot">{{web deregi | bet =Password protect documents, workbooks, and presentations | url =http://office.microsoft.com/en-us/word-help/password-protect-documents-workbooks-and-presentations-HA010148333.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140212134311/http://office.microsoft.com/en-us/word-help/password-protect-documents-workbooks-and-presentations-HA010148333.aspx | arxivsáne = 2014-jıl 12-fevral | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel |work=[[Microsoft Office website]] | baspaxana =Microsoft}}</ref> * Hújjetti ózgertiwge arnalǵan parol<ref name="office.com-password-prot" /> * Formatlawdı hám redaktorlawdı shekleytuǵın parol<ref>{{web deregi | sáne = 2010-jıl 22-iyun | bet =How to Restrict Editing in Word 2010/2007 | url =http://www.trickyways.com/2010/06/how-to-restrict-editing-in-word-2010-2007/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100626230112/http://www.trickyways.com/2010/06/how-to-restrict-editing-in-word-2010-2007/ | arxivsáne = 2010-jıl 26-iyun | qaralǵan sáne = 2010-jıl 24-aprel |work=Trickyways}}</ref> Paroldiń ekinshi hám úshinshi túrlerin Microsoft hújjetlerdi qorǵaw ushın emes, al olardı qolaylı birlesip paydalanıw ushın islep shıqqan. Bunday paroller menen qorǵalǵan hújjetlerdi shifrlaw qarastırılmaǵan hám [[Microsoft Office]] qorǵaw sisteması paroldiń xesh-summasın hújjettiń temasında saqlaydı, ol jerden onı arnawlı programmalıq támiynat penen ańsat tabıwǵa hám alıp taslawǵa boladı. Hújjetti ashıwǵa arnalǵan parol Microsoft Office-tiń keyingi basılımlarında úziliksiz jetilistirilgen álleqayda bekkem qorǵanıwdı usınadı. Word 95 hám onnan burınǵı barlıq basılımlarda paroldi 16 bitlik giltke túrlendiriwdi paydalanatuǵın eń hálsiz qorǵanıw boldı. Word 97 hám 2000 versiyalarında gilt uzınlıǵı 40 bitke deyin kúsheytildi. Degen menen, zamanagóy buzıw baǵdarlamaları bunday paroldi júdá tez joq etiwge imkaniyat beredi – úziliksiz buzıw procesi eń kóp degende bir háptege sozıladı. Ayqulaq kestelerin paydalanıw paroldi alıp taslaw waqıtın birneshe sekundqa deyin qısqartadı. Ayırım paroldi tiklew baǵdarlamaları paroldi alıp taslaw menen birge, sonıń menen qatar brutfors (brute-force) hújim usılın qollanıp, paydalanıwshı hújjetti shifrlaw ushın paydalanǵan anıq paroldi taba aladı. Statistikalıq jaqtan alǵanda, paroldi tiklew imkaniyatı paroldiń bekkemligine baylanıslı. Word-tıń 2003/XP versiyasınıń ádepki qorǵanıwı burınǵısha qaldı, biraq tájiriybeli paydalanıwshılarǵa Kriptografiyalıq kásiplik provayderdi (CSP) tańlawǵa múmkinshilik beretuǵın opciya qosıldı<ref>{{web deregi | bet =How safe is Word encryption. Is it secure? | url =http://www.oraxcel.com/projects/encoffice/help/How_safe_is_Word_encryption.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130417033732/http://www.oraxcel.com/projects/encoffice/help/How_safe_is_Word_encryption.html | arxivsáne = 2013-jıl 17-aprel | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel | baspaxana =Oraxcel.com}}</ref>. Eger bekkem CSP tańlansa, kepillik berilgen hújjetti shifrdan shıǵarıw qoljetimsiz boladı, sonlıqtan paroldi hújjetten alıp taslaw múmkin emes. Soǵan qaramastan, paroldi brutfors hújimi menen aytarlıqtay tez tańlawǵa boladı, óytkeni onıń tezligi tańlanǵan CSP-ge qaramastan ele de joqarı. Sonıń menen qatar, CSP-ler ádepki boyınsha belsendi bolmaǵanlıqtan, olardı paydalanıw tek tájiriybeli paydalanıwshılar menen sheklenedi. Word 2007 paroldi SHA-1 xesh funkciyasın 50 000 ret paydalanıp 128 bitlik giltke túrlendiretuǵın zamanagóy Advanced Encryption Standard (AES) standartın paydalanatuǵın anaǵurlım qáwipsiz hújjet qorǵanıwın usınadı. Bul paroldi joq etiwdi múmkin emes etedi (házirgi waqıtta giltti qolaylı waqıt ishinde tańlay alatuǵın kompyuter joq) hám brutfors hújiminiń tezligin sekundqa birneshe júz parolge deyin operativ ásteletedi. Word 2010 qorǵaw algoritmi SHA-1 túrlendiriwleriniń sanın 100 000 retke deyin arttırıwdı qospaǵanda ózgergen joq, sonıń aqıbetinen brutfors hújiminiń tezligi taǵı eki ese azaydı. == Versiyalar hám platformalar == === Windows qa arnalǵan Word === Windows qa arnalǵan Word jeke yamasa [[Microsoft Office]] paketiniń bólimi retinde qoljetimli. Word dáslepki stol ústi baspa sisteması múmkinshiliklerine iye hám bazardaǵı eń keń tarqalǵan tekstti redaktorlaw baǵdarlaması bolıp tabıladı. Word faylları ádette elektron poshta arqalı tekstli hújjetlerdi jiberiw formatı retinde paydalanıladı, óytkeni kompyuteri bar hár qanday paydalanıwshı derlik Word baǵdarlamasın, Word kóriw quralın yamasa Word formatın importlaytuǵın tekstli processordı paydalanıw arqalı Word hújjetin oqıy aladı (Microsoft Word Viewer di qarań). Windows NT-ge arnalǵan Word 6 ónimniń birinshi 32 bitlik versiyası boldı,<ref>{{web deregi | familiya =Rose | at =Daniel | bet =Microsoft Office for Windows NT | url =http://www.danielsays.com/ss-gallery-winnt2k-ms-office-nt.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150127063342/http://www.danielsays.com/ss-gallery-winnt2k-ms-office-nt.html | arxivsáne = 2015-jıl 27-yanvar | qaralǵan sáne = 2015-jıl 15-may |website=DanielSays.com – Daniel's Legacy Computer Collections}}</ref> ol Windows 95-penen shamalas bir waqıtta Windows NT-ge arnalǵan [[Microsoft Office]] penen birge shıǵarıldı. Ol Word 6.0-diń tikkeley portı edi. Word 95-ten baslap Word-tıń hárbir shıǵarılıwı versiya nomeriniń ornına shıǵarılǵan jılınıń atı menen ataldı<ref>{{web deregi | familiya =Ericson | at =Richard | sáne = 2006-jıl 11-oktyabr | bet =Final Review: The Lowdown on Office 2007 | url =http://www.computerworld.com/s/article/9003994/Final_Review_The_Lowdown_on_Office_2007?taxonomyId=18&pageNumber=2 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110629200448/http://www.computerworld.com/s/article/9003994/Final_Review_The_Lowdown_on_Office_2007?taxonomyId=18&pageNumber=2 | arxivsáne = 2011-jıl 29-iyun | qaralǵan sáne = 2010-jıl 8-noyabr |work=Computerworld}}</ref>. Word 2007 eń jiyi qollanılatuǵın basqarıw elementlerin ayrıqsha kórsetetuǵın, olardı qosımsha betlerge bóletuǵın hám súwretti tańlaw yamasa kesteni qayta islew sıyaqlı kontekstke baylanıslı arnawlı opciyalardı qosatuǵın qayta islengen paydalanıwshı interfeysin engizdi<ref name="office2007ui2">{{web deregi | familiya =Lowe | at =Scott | sáne = 2006-jıl 11-dekabr | bet =An introduction to the Microsoft Office 2007 ribbon interface | url =https://www.techrepublic.com/article/an-introduction-to-the-microsoft-office-2007-ribbon-interface/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211214213953/https://www.techrepublic.com/article/an-introduction-to-the-microsoft-office-2007-ribbon-interface/ | arxivsáne = 2021-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-dekabr |website=TechRepublic}}</ref>. Ribbon dep atalatuǵın bul paydalanıwshı interfeysi [[Microsoft Excel|Excel]], [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]] hám Access 2007 quramına engizildi, al keyinirek Office 2010-menen birge basqa Office qosımshalarına hám Windows 7-menen birge Paint hám WordPad sıyaqlı Windows qosımshalarına engizildi<ref>{{web deregi | familiya =Shultz | at =Greg | sáne = 2009-jıl 25-fevral | bet =Be ready for new and improved applets in Windows 7 | url =https://www.techrepublic.com/blog/windows-and-office/be-ready-for-new-and-improved-applets-in-windows-7/ |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211214213955/https://www.techrepublic.com/blog/windows-and-office/be-ready-for-new-and-improved-applets-in-windows-7/ | arxivsáne = 2021-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-dekabr |website=TechRepublic}}</ref>. Qayta islengen interfeyste sonday-aq formatlaw opciyaları bar, tekstti tańlaǵanda payda bolatuǵın úskeneler panelin qamtıydı<ref name="office2007ui">{{web deregi | familiya =Lowe | at =Scott | sáne = 2007-jıl 26-yanvar | bet =Explore what is new and different in Microsoft Word 2007 | url =https://www.techrepublic.com/article/explore-what-is-new-and-different-in-microsoft-word-2007/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211214213955/https://www.techrepublic.com/article/explore-what-is-new-and-different-in-microsoft-word-2007/ | arxivsáne = 2021-jıl 14-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 14-dekabr |website=TechRepublic}}</ref>. Word 2007 sonıń menen qatar hújjetlerdi Adobe Acrobat yamasa XPS faylları retinde saqlaw<ref name="office2007ui" /> hám Word hújjetlerin WordPress sıyaqlı servislerde blog jazbaları retinde júklew opciyasın óz ishine alǵan. Word 2010 Lentanı retlewge imkaniyat beredi<ref name="pcmag_office2010">{{cite news |last=Mendelson |first=Edward |author-link=Edward Mendelson |date=May 11, 2010 |title=Microsoft Office 2010 |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362921,00.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429174848/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362921,00.asp |archive-date=April 29, 2016 |access-date=November 8, 2010 |work=PC Magazine}}</ref>, fayllardı basqarıwǵa arnalǵan Backstage kórinisin qosadı<ref name="pcmag_backstage">{{cite news |last=Mendelson |first=Edward |author-link=Edward Mendelson |date=May 11, 2010 |title=Microsoft Office 2010: Office 2010's Backstage View |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362923,00.asp |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202043605/http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362923,00.asp |archive-date=December 2, 2010 |access-date=November 8, 2010 |work=PC Magazine}}</ref>, hújjet navigaciyasın jaqsıladı, skrinshotlardı islewge hám kirgiziwge imkaniyat beredi<ref name="pcmag_word2010">{{cite news |last=Mendelson |first=Edward |author-link=Edward Mendelson |date=May 11, 2010 |title=Microsoft Office 2010: Lots of Graphics Options |url=https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362924,00.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20100424202035/https://www.pcmag.com/article2/0,2817,2362924,00.asp |archive-date=April 24, 2010 |access-date=December 14, 2021 |work=PC Magazine}}</ref> hám Microsoft OneDrive sıyaqlı onlayn servisler menen biriktirilgen<ref>{{web deregi | bet =Introduction to Word Web App | url =http://office.microsoft.com/en-us/web-apps-help/introduction-to-word-web-app-HA010378341.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20101129062236/http://office.microsoft.com/en-us/web-apps-help/introduction-to-word-web-app-HA010378341.aspx | arxivsáne = 2010-jıl 29-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 8-noyabr | baspaxana =Microsoft}}</ref>. Word 2019 diktovka islew funkciyasın qostı. Word 2021 birge avtorlıq etiwdi, iske qosıw aynası menen qosımsha betlerdi vizual jańalawdı, bultta avtomat saqlawdı, qarańǵı rejimdi, sızıqqa fokuslawdı, jańartılǵan súwret salıw qosımsha betin hám ODF 1.3 standartın qollawdı qostı. [[Microsoft Windows]] hám [[MacOS]] sistemalarına arnalǵan Microsoft Word 2024 (Office 16-nıń tórtinshi turaqlı shıǵarılıwı) 2024-jıl 1-oktyabrde shıǵarıldı<ref>{{web deregi | sáne = 2024-jıl 15-may | bet =Office 2024 for Mac is coming and you won't need a subscription to get it {{!}} Macworld| url =https://www.macworld.com/article/2270517/office-2024-separate-mac-version-one-time-purchase-model.html| qaralǵan sáne = 2024-jıl 16-noyabr | arxivsáne = 2024-jıl 15-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20240515165717/https://www.macworld.com/article/2270517/office-2024-separate-mac-version-one-time-purchase-model.html|url-status=bot: unknown}}</ref>. === Mac qa arnalǵan Word === Mac qa 1984-jıl 24-yanvarda usınıldı, al Microsoft aradan bir jıl ótkende, 1985-jıl 18-yanvarda Mac-qa arnalǵan Word 1.0 versiyasın tanıstırdı. DOS, Mac hám Windows versiyaları bir-birinen aytarlıqtay ózgeshe. Tek Mac versiyası ǵana basqa platformalardan álleqayda jetik, WYSIWYG formatında boldı hám grafikalıq paydalanıwshı interfeysin paydalandı. Hárbir platforma óziniń versiya nomerlewin «1.0» dárejesinen qayta basladı<ref>{{web deregi | bet =Microsoft Word 1.x (Mac) | url =https://winworldpc.com/product/microsoft-word/1x-mac |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20211222235427/https://winworldpc.com/product/microsoft-word/1x-mac | arxivsáne = 2021-jıl 22-dekabr | qaralǵan sáne = 2021-jıl 22-dekabr | baspaxana =[[WinWorld]]}}</ref>. Mac-ta 2-versiya bolmadı, biraq joqarıda táriyiplengendey 3-versiya 1987-jılı 31-yanvarda shıqtı. Word 4.0 1990-jıl 6-noyabrde jarıq kórdi hám Excel menen avtomat túrde baylanısıwdı, tekstti grafika átirapında aǵım menen jiberiw múmkinshiligin hám WYSIWYG betlik kórinisin qayta islew rejimin qostı. 1992-jılı shıǵarılǵan Mac-qa arnalǵan Word 5.1 túpnusqa 68000 processorında jumıs isledi hám arnawlı Macintosh qosımshası retinde islengen sońǵı versiya boldı. Keyingi Word 6 Windows-tıń portı boldı hám jaman qabıllandı. Word 5.1 sońǵı klassikalıq Mac OS-qa deyin jaqsı jumıs islewin dawam etti. Kóplegen adamlar hújjetlerdi generaciyalaw hám qayta nomerlew sıyaqlı ayırım ájayıp imkaniyatları ushın yamasa eski fayllarına kiriw ushın búgingi kúnge deyin emulyaciyalanǵan Mac classic sistemasında Word 5.1 baǵdarlamasın iske qosıp kelmekte. 1997-jılı Microsoft klassikalıq Mac OS-qa arnalǵan programmalıq támiynattı jazıwǵa baǵdarlanǵan Microsoft ishindegi ǵárezsiz topar retinde Macintosh Business Unit toparın dúzdi. Onıń Word-taǵı birinshi versiyası — Word 98, Office 98 Macintosh Edition paketi menen birge shıǵarıldı. Hújjetlerdiń úylesimliligi Word 97 dárejesine jetti<ref name="ugeek_97" /> hám ol Windows-qa arnalǵan Word 97-niń imkaniyatların, sonıń ishinde iyrek sızıqlar menen imla hám grammatikanı tekseriwdi qamtıdı<ref name="appleinsider_history">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=November 12, 2007 |title=Road to Mac Office 2008: an introduction (Page 3) |url=http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html&page=3 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707153946/http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html%26page%3D3 |archive-date=July 7, 2011 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref>. Paydalanıwshılar menyular menen klaviatura kombinaciyaların Windows-qa arnalǵan Word 97 yamasa Mac-qa arnalǵan Word 5 versiyalarına uqsas etip tańlay aldı. 2000-jılı shıǵarılǵan Word 2001 birneshe jańa imkaniyatlardı qostı, sonıń ishinde paydalanıwshılarǵa birneshe elementlerdi kóshiriwge hám qoyıwǵa múmkinshilik beretuǵın Office almasıw buferi (Office Clipboard) bar<ref name="atpm">{{web deregi | familiya =Tetrault | at =Gregory | sáne = January 2001 | bet =Review: Microsoft Office 2001 | url =http://www.atpm.com/7.01/office.shtml |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20101120035246/http://atpm.com/7.01/office.shtml | arxivsáne = 2010-jıl 20-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-noyabr |work=ATPM: About This Particular Macintosh}}</ref>. Bul klassikalıq Mac OS-ta jumıs isleytuǵın sońǵı versiya boldı, al Mac OS X-te ol tek Classic Environment ishinde orınlana aldı. 2001-jılı shıǵarılǵan Word X Mac OS X sistemasında jergilikli túrde jumıs isleytuǵın hám onı talap etetuǵın birinshi versiya boldı<ref name="appleinsider_history" /> hám irgeles emes tekstlerdi tańlaw múmkinshiligin engizdi<ref name="macworld_wordx">{{cite news |last=Negrino |first=Tom |date=February 1, 2002 |title=Review: Microsoft Office v. X |url=http://www.macworld.com/reviews/product/407306/review/microsoft_office_overall_rating.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100818084538/http://www.macworld.com/reviews/product/407306/review/microsoft_office_overall_rating.html |archive-date=August 18, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=MacWorld}}</ref>. Word 2004 2004-jılı may ayında shıǵarıldı. Ol teriw arqalı da, dawıs arqalı da jazıwlar alıwǵa arnalǵan jańa Notebook Layout kórinisin qamtıdı<ref name="macworld_2004">{{cite news |last1=Lunsford |first1=Kelly |last2=Michaels |first2=Philip |last3=Snell |first3=Jason |date=March 3, 2004 |title=Office 2004: First Look |url=http://www.macworld.com/article/29728/2004/03/office2004firstlook.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100625001248/http://www.macworld.com/article/29728/2004/03/office2004firstlook.html |archive-date=June 25, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=MacWorld}}</ref>. Ózgerislerdi baqlaw sıyaqlı basqa funkciyalar Windows-qa arnalǵan Office-ke uqsasıraq etildi<ref name="macnn_2004">{{web deregi | familiya =Friedberg | at =Steve | sáne = 2004-jıl 25-may | bet =Review: Microsoft Office | url =http://www.macnn.com/reviews/microsoft-office.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20100405220059/http://www.macnn.com/reviews/microsoft-office.html | arxivsáne = 2010-jıl 5-aprel | qaralǵan sáne = 2010-jıl 7-noyabr |work=MacNN}}</ref>. 2008-jıl 15-yanvarda shıǵarılǵan Word 2008 bet maketlerin tańlaw hám arnawlı diagrammalar menen súwretlerdi engiziw ushın paydalanılatuǵın, Elements Gallery dep atalatuǵın Ribbonǵa uqsas funkciyanı qamtıdı. Ol sonday-aq baspa maketine baǵdarlanǵan jańa kórinisti, biriktirilgen bibliografiyanı basqarıwdı<ref name="appleinsider_word2008_1">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=November 14, 2007 |title=Road to Mac Office 2008: Word '08 vs Pages 3.0 |url=http://www.appleinsider.com/articles/07/11/14/road_to_mac_office_2008_word_08_vs_pages_3_0.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206164346/http://www.appleinsider.com/articles/07/11/14/road_to_mac_office_2008_word_08_vs_pages_3_0.html |archive-date=December 6, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref> hám jańa Office Open XML formatın jergilikli qollawdı qamtıdı. Bul Intel processorlarına tiykarlanǵan Mac kompyuterlerinde jergilikli túrde jumıs isleytuǵın birinshi versiya boldı<ref name="appleinsider_2008">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=November 12, 2007 |title=Road to Mac Office 2008: an introduction (Page 4) |url=http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html&page=4 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707153958/http://www.appleinsider.com/articles/07/11/12/road_to_mac_office_2008_an_introduction.html%26page%3D4 |archive-date=July 7, 2011 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref>. 2010-jılı oktyabrde shıǵarılǵan Word 2011 Elements Gallery funkciyasınıń ornına Windows-qa arnalǵan Office-ke álleqayda uqsas Ribbon paydalanıwshı interfeysin engizdi<ref name="appleinsider_ribbon">{{cite news |last=McLean |first=Prince |date=March 29, 2010 |title=New Office 11 for Mac sports dense ribbons of buttons |url=http://www.appleinsider.com/articles/10/03/29/new_office_11_for_mac_sports_dense_ribbons_of_buttons.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101124085400/http://www.appleinsider.com/articles/10/03/29/new_office_11_for_mac_sports_dense_ribbons_of_buttons.html |archive-date=November 24, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=AppleInsider}}</ref> hám ol paydalanıwshılarǵa hújjetlerdi oqıw menen jazıwǵa itibar beriwge múmkinshilik beretuǵın tolıq ekranlı rejimdi, sonday-aq Office Web Apps qollawın qamtıydı<ref name="appleinsider_2011_2">{{cite news |last=Dilger |first=Daniel Eran |date=October 25, 2010 |title=Review: Microsoft's Office 2011 for Mac (Page 2) |url=http://www.appleinsider.com/articles/10/10/25/review_microsofts_office_2011_for_mac.html&page=2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101028082955/http://www.appleinsider.com/articles/10/10/25/review_microsofts_office_2011_for_mac.html%26page%3D2 |archive-date=October 28, 2010 |access-date=November 7, 2010 |work=Apple Insider}}</ref>. Mac-qa arnalǵan Microsoft Office 2016 (2015) Mac-qa arnalǵan Microsoft Office 2019 (2018) Word 2021 real waqıttaǵı birlesken avtorlıqtı, bultta avtomat saqlawdı, qarańǵı rejimdi, immersivli oqıw quralınıń jaqsılawların, qatarǵa fokuslawdı, vizual jańalawdı, súwretlerdi SVG formatında saqlaw múmkinshiligin hám jańa Eskiz (Sketched) stilindegi konturdı qostı. 2024-jıl 16-sentyabrde shıǵarılǵan Word 2024 Word sessiyasın qálpine keltiriwdi, ODF 1.4 qollawın, jańa tema menen reń palitrasın hám ańsatıraq birlesip jumıs islew múmkinshiligin qamtıdı. Birlesip jumıs islew imkaniyatları Microsoft Word 2021 sistemasında da relizden keyingi jańalawdıń bólimi retinde qoljetimli bolǵanı menen, olar Word LTSC 2021 yamasa Word LTSC 2024 versiyalarında qoljetimli bolmadı<ref>{{web deregi | sáne = 2024-jıl 16-sentyabr | bet =Differences between Word 2021 and Word 2024 | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/what-s-new-in-word-2024-for-windows-and-mac-9fe36ecd-820b-4f42-a9a2-0861f7615954 |website=Microsoft}}</ref>. === Atari ST-ge arnalǵan Write === Atari ST-ge arnalǵan Microsoft Write — Apple Macintosh ushın shıǵarılǵan Microsoft Word 1.05-tiń Atari versiyası, sonıń menen birge ol 80-jılları hám 90-jıllardıń basında Windows quramına kirgen Microsoft Write baǵdarlaması menen birdey atamanı bólisti<ref>{{cite magazine |last=Friedland |first=Nat |date=March 1987 |title=Today's Atari Corp.: A close up look inside |url=http://www.atarimagazines.com/v5n11/ataricorp.html |access-date=January 13, 2014 |magazine=[[Antic (magazine)|Antic]] |volume=5 |number=11}}</ref>. Baǵdarlama 1986-jılı járiyalanǵanı menen, túrli keshigiwler aqıbetinen baǵdarlama 1988-jılı ǵana payda bolıwına sebep boldı<ref>{{cite magazine |last=Chadwick |first=Ian |date=Summer 1988 |title=Feature Review: Microsoft Write – Was it worth the wait? |url=http://www.atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html |access-date=January 13, 2014 |magazine=[[STart Magazine|STart]] |volume=3 |number=1}}</ref>. Atari ST-ge arnalǵan Microsoft Write hám Windows-qa arnalǵan Microsoft Word ekewi de 1988-jılı [[Atlanta|Atlantada]] (Djordjiya shtatı) ótkerilgen COMDEX kórgizbesinde ózleriniń tiyisli stendleri menen qatar debyut ámelge asırdı<ref>{{web deregi | bet =New From Atari (Special Issue Number Two, 1988, pages 14) | url =https://archive.org/details/startissue03winter1986/STart%20Issue%2009%20%28Special%20Issue%20%201988%29/page/n13/mode/2up |website=STart}}</ref><ref>{{web deregi | bet =COMDEX '88: The Computer Dealers Exposition (Summer 1988, Volume 3, Number 1, pages 8 - 13, 77 - 83) | url =https://archive.org/details/ST_Log_Magazine_Issue_23/page/n7/mode/2up |website=ST Log}}</ref><ref>{{web deregi | bet =Looking Back At 10 Years Of Microsoft 365 Making History (January 11, 2023) | url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365-life-hacks/stories/looking-back-ten-years-microsoft-365 |website=Microsoft}}</ref>. Mac versiyası sıyaqlı, Atari versiyası da WYSIWYG formatına iye boldı (GDOS arqalı) hám grafikalıq paydalanıwshı interfeysin paydalandı (GEM arqalı)<ref>{{web deregi | url =https://www.atarimagazines.com/v7n5/NewSTWordProcessors.html| bet =New ST Word Processing Entries Microsoft Write|website=Antic}}</ref>. Microsoft Write Atari ST ushın grafikalıq shriftler menen stillerdi kórsetiwge hám basıp shıǵarıwǵa múmkinshilik beretuǵın GEM (Graphics Environment Manager) sistemasınıń GDOS (Graphics Device Operating System) bólegin paydalanǵan birinshi tekstli processorlardıń biri boldı, bul onı Atari ST ushın kóp háripli tekstli processorǵa aylandırdı (Microsoft Write penen GDOS-tı qatar iske qosıw ushın 2-disktegi diskovodı kerek boldı). Microsoft Write GDOS 1.1 hám Atari XMM804 matricalıq printeriniń drayverleri menen, sonday-aq 4 disketada (3½ dyuymlıq format) Epson FX-80 hám Star Micronics NB-15 sıyaqlı 3-tárep printerleri menen birge pakette usınıldı<ref>{{web deregi | bet =MICROSOFT WRITE: Was It Worth The Wait? (Summer 1988, Volume 3, Number 1, pages 36 - 38) | url =https://archive.org/details/startissue03winter1986/STart%20Issue%2012%20%28Summer%201988%29/page/n35/mode/2up |website=STart}}</ref>. Usaqlap satıw qaplaması menen birge 3 bólimge bólingen 206 betlik paydalanıwshı kórsetpesi qosıp berildi: Write-tı úyreniw, Write-tı paydalanıw hám Write maǵlıwmatnaması<ref>{{web deregi | url =https://www.atarimania.com/st/files/microsoft_write_microsoft_manual.pdf| bet =Microsoft Write A word-processing program for all MEGA and ST computers User's Manual|website=Atarimania}}</ref>. Sonıń menen bir qatarda, Microsoft Write paydalanıwshıǵa tekstli processordıń keńeytilgen imkaniyatların izertlewge járdemlesetuǵın «Járdem ekranı» quralın qamtıdı, ol óziniń formatı menen usınılıwı ushın joqarı bahaǵa iye boldı<ref>{{web deregi | url =https://www.atarimagazines.com/startv3n1/microsoftwrite.html| bet =FEATURE REVIEW MICROSOFT WRITE Was It Worth The Wait?|website=STart}}</ref>. === Macintosh qa arnalǵan Write === 1987-jıl oktyabrde Microsoft Macintosh-qa arnalǵan Microsoft Write baǵdarlamasın shıǵardı. Write — bul Microsoft Macintosh tekst processorları bazarında eskirgen MacWrite ornın basadı dep úmitlengen, imkaniyatları sheklewli Microsoft Word versiyası. Sol waqıtta MacWrite jańa Macintosh kompyuterleri menen birge jıynaqta kelgenine qaramastan, Write bahası Word-tan álleqayda arzan boldı. Write-tı «Qısqa menyular» rejiminde bloklanǵan Word dep táriyiplegen durıs, hám ol birdey fayl formatın paydalandı, sonlıqtan paydalanıwshılar fayllardı heshqanday túrlendiriwsiz ańsat almasa aldı<ref>{{cite magazine |last=Flynn |first=Laurie |date=October 26, 1987 |title=Microsoft Pursues Mac Write With Low-End Word Processor |url=https://books.google.com/books?id=_z4EAAAAMBAJ&pg=PA45 |access-date=January 13, 2014 |magazine=[[InfoWorld]] |publisher=InfoWorld Media Group |page=45 |volume=9 |issn=0199-6649 |number=43}}</ref>. Write jaqsı satılmadı hám System 7 dáwirine deyin toqtatıldı. Microsoft Write Macintosh Portable hám ertedegi PowerBook sistemaların engiziwden baslanǵan Macintosh-qa arnalǵan «jeńilletilgen» tekst processorlarınıń qısqa múddetli trendiniń bólimi boldı. Basqalarına LetterPerfect hám Nisus Compact kirdi. === Mobil platformalardaǵı Word === Word-tıń birinshi mobil versiyaları 1996-jılı Handheld PC qurılmalarında Windows CE-menen birge<ref>{{web deregi | sáne = 1998-jıl 9-oktyabr | bet =First Handheld PCs Based on Microsoft's H/PC Pro Edition Software Expected in Stores Later This Year | url =https://news.microsoft.com/1998/10/09/first-handheld-pcs-based-on-microsofts-hpc-pro-edition-software-expected-in-stores-later-this-year/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 6-dekabr |website=Stories | til =en-US}}</ref>, al keyinirek Pocket PC qurılmalarında shıǵarıldı. Zamanagóy Word Mobile<ref>{{web deregi | url =http://apps.microsoft.com/store/detail/word-mobile/9WZDNCRFJB9S?hl=en-us&gl=us | bet =Word Mobile | qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-mart | arxivsáne = 2023-jıl 29-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230329233135/https://apps.microsoft.com/store/detail/word-mobile/9WZDNCRFJB9S?hl=en-us&gl=us |url-status=live }}</ref> juwanlatıw, shrift ólshemin ózgertiw hám reńlerdi ózgertiw (qızıl, sarı yamasa jasıldan) sıyaqlı tiykarǵı formatlawdı qollaydı. Ol túsindirmeler qosa aladı, biraq baqlanatuǵın ózgerisleri bar hújjetlerdi qayta isley almaydı. Ol parol menen qorǵalǵan hújjetlerdi asha almaydı; shriftti, tekstti teńlestiriwdi yamasa stildi (normada, 1-tema) ózgerte almaydı; adaptiv belgilerdi engize almaydı; súwretlerdi kirgize almaydı; yamasa háreketti qaytara almaydı<ref name="TechHive">{{web deregi |last1=Ralph|first1=Nate| bet =Office for Windows Phone 8: Your handy starter guide| url =http://www.techhive.com/article/2025977/office-for-windows-phone-8-your-handy-starter-guide.html|website=TechHive| qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-avgust | arxivsáne = 2014-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20141015060254/http://www.techhive.com/article/2025977/office-for-windows-phone-8-your-handy-starter-guide.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Engadget">{{web deregi |last1=Wollman|first1=Dana| bet =Microsoft Office Mobile for iPhone hands-on| url =https://www.engadget.com/2013/06/14/microsoft-office-mobile-for-iphone-hands-on/|website=Engadget| sáne = 2013-jıl 14-iyun | qaralǵan sáne = 2014-jıl 30-avgust | arxivsáne = 2014-jıl 3-sentyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140903102756/http://www.engadget.com/2013/06/14/microsoft-office-mobile-for-iphone-hands-on/|url-status=live}}</ref><ref name="NYT">{{cite news|last1=Pogue|first1=David|title=Microsoft Adds Office for iPhone. Yawn.|url=https://www.nytimes.com/2013/06/20/technology/personaltech/microsoft-office-for-the-iphone-is-here-yawn.html|work=The New York Times|date=June 19, 2013|access-date=August 30, 2014|archive-date=July 22, 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140722005603/http://www.nytimes.com/2013/06/20/technology/personaltech/microsoft-office-for-the-iphone-is-here-yawn.html|url-status=live}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Mashirenko | at =Vladislav | sáne = 2023-jıl 3-iyul | bet =How to insert a checkbox in Word {{!}} Tab-TV | url =https://www.tab-tv.com/how-to-insert-a-checkbox-in-word/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230704155725/https://www.tab-tv.com/how-to-insert-a-checkbox-in-word/ | arxivsáne = 2023-jıl 4-iyul | qaralǵan sáne = 2023-jıl 4-iyul |website=www.tab-tv.com}}</ref>. Word Mobile hújjette jumıs islew gezinde siltemelerdi, sońǵı siltemelerdi, bet kolontitulların, bet úzilislerin, dizimlerdiń belgili bir sheginislerin hám belgili bir shriftlerdi kórsete hám engize almaydı, biraq dáslepki hújjette olar bar bolsa, olardı saqlaydı<ref name="Unsupported Word Mobile features" />. Word Mobile dizimlerdi kirgize aladı, biraq retlenetuǵın marker tańbaların ornatıwǵa hám dizimdi nomerlewdi retlewge imkaniyat bermeydi. 2013 versiyasınıń múmkinshiliklerine qosımsha, Windows Mobile-daǵı 2007 versiyası hújjetlerdi Rich Text Format formatında saqlaw hám eski PSW (Pocket Word) faylların ashıw imkaniyatına iye<ref name="Unsupported Word Mobile features">[http://www.microsoft.com/windowsmobile/help/pocketpc/unsupportedword.mspx Unsupported Features in Word Mobile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314233206/http://www.microsoft.com/windowsmobile/help/pocketpc/unsupportedword.mspx |date=March 14, 2009 }}. Microsoft. Retrieved September 21, 2007.</ref>. Sonıń menen qatar, ol imlanı tekseriw quralın, sózlerdi sanaw quralın hám «Izlew hám almastırıw» buyrıǵın qamtıydı. 2015-jılı Word Mobile Windows Store dúkanında Windows 10 hám Windows 10 Mobile ushın qoljetimli boldı<ref>{{web deregi |last1=Koenigsbauer|first1=Kirk|last2=Microsoft 365|first2=Corporate Vice President for| sáne = 2015-jıl 29-iyul | bet =Office Mobile apps for Windows 10 are here!| url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2015/07/29/office-mobile-apps-for-windows-10-are-here/| qaralǵan sáne = 2020-jıl 11-iyul |website=Microsoft 365 Blog| til =en-US| arxivsáne = 2020-jıl 12-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200712164949/https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2015/07/29/office-mobile-apps-for-windows-10-are-here/|url-status=live}}</ref>. Windows 10 Mobile versiyasın qollaw 2021-jıl 12-yanvarda juwmaqlandı<ref>{{web deregi | bet =Office Apps for Windows 10 Mobile: End of Support for Windows Phones | url =http://techcommunity.microsoft.com/t5/microsoft-365-blog/office-apps-for-windows-10-mobile-end-of-support-for-windows/ba-p/1050049 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230329233135/https://techcommunity.microsoft.com/t5/microsoft-365-blog/office-apps-for-windows-10-mobile-end-of-support-for-windows/ba-p/1050049 | arxivsáne = 2023-jıl 29-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 29-mart }}</ref>. [[iOS]]-qa arnalǵan Word 2014-jıl 27-martta<ref>{{web deregi |last1=Cunningham |first1=Andrew | sáne = 2014-jıl 27-mart | bet =Microsoft brings Office to iPad, makes iPhone version free to all | url =https://arstechnica.com/gadgets/2014/03/microsoft-brings-word-excel-and-powerpoint-to-the-ipad-today/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230307183411/https://arstechnica.com/gadgets/2014/03/microsoft-brings-word-excel-and-powerpoint-to-the-ipad-today/ | arxivsáne = 2023-jıl 7-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 27-yanvar |website=Ars Technica}}</ref>, al [[Android]]-qa arnalǵan Word 2015-jıl 29-yanvarda shıǵarıldı<ref>{{web deregi |last1=Lardinois |first1=Frederic | sáne = 2015-jıl 29-yanvar | bet =Microsoft's Office For Android Tablets Comes Out Of Preview | url =https://techcrunch.com/2015/01/29/microsofts-office-for-android-tablets-comes-out-of-preview/?guccounter=1 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230307183412/https://techcrunch.com/2015/01/29/microsofts-office-for-android-tablets-comes-out-of-preview/?guccounter=1 | arxivsáne = 2023-jıl 7-mart | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-yanvar |website=TechCrunch}}</ref>. === Vebke arnalǵan Word === Vebke arnalǵan Word — bul [[Microsoft Excel]] menen [[Microsoft PowerPoint|Microsoft PowerPointtıń]] veb-versiyaların da qamtıytuǵın Office on the web paketiniń bólimi retinde qoljetimli Microsoft Wordtıń biypul jeńilletilgen versiyası. Vebke arnalǵan Wordta Dizayn hám Poshta xabarları sıyaqlı ayırım Ribbon qosımsha betleri joq. Poshta jiberiwleri paydalanıwshılarǵa konvertler menen belgilerdi basıp shıǵarıwǵa hám Word hújjetlerin tasıw arqalı ǵalabalıq basıp shıǵarıwdı basqarıwǵa imkaniyat beredi<ref name="pcworld.com">{{web deregi | url =https://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html | bet =Office Online vs. Office 365: What's free, what's not, and what you really need | familiya =Bradley | at =Tony | sáne = 2015-jıl 2-fevral |website=[[PC World]] |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170724204611/http://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html | arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-iyul }}</ref><ref name="pcworld.com3">{{web deregi | url =https://www.pcworld.com/article/3226384/microsoft-office-online-review-office-alternative.html | bet =Microsoft Office Online review: Work with your favorite Office formats for free |website=[[PC World]] | sáne = 2017-jıl 28-sentyabr | familiya =Ansaldo | at =Michael | qaralǵan sáne = 2019-jıl 31-oktyabr | arxivsáne = 2019-jıl 4-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190704092800/https://www.pcworld.com/article/3226384/microsoft-office-online-review-office-alternative.html |url-status=live }}</ref>. Vebke arnalǵan Word ayırım obektlerdi qayta isley almaydı, mısalı: teńlemeler, formalar, tekstli maydanlar yamasa súwretler, biraq hújjette olardıń ornına orın toltırǵısh bolıwı múmkin. Kesteni sortlaw yamasa baǵanalar sıyaqlı ayırım keńeytilgen imkaniyatlar kórsetilmeydi, biraq olar hújjette burınǵıday saqlanadı. Word stol ústi qosımshasında qoljetimli basqa kórinisler (Kontur, Shıjbaylaw, Veb-sayt hám Tolıq ekranlı oqıw) qoljetimli emes, sonday-aq qatarlastırıp qaraw, bólingen aynalar hám sızǵısh ta joq<ref name="osupport-word">{{web deregi | url =https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 | bet =Differences between using a document in the browser and in Word |website=Office Support | baspaxana =[[Microsoft]] | qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-noyabr |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171107030828/https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 | arxivsáne = 2017-jıl 7-noyabr }}</ref>. == Qabıllaw == Wordtıń dáslepki versiyaları sınǵa ushıradı. Byte jurnalı 1984-jılı DOS ushın Word 1.1 hám 2.0 versiyalarınıń hújjetlestiriwin sınǵa alıp, onı «tolıq fars» dep atadı. Ol programmalıq támiynattı «aqıllı, jaqsı islengen hám ayırım ózgeshe islerdi atqaradı» dep táriyipledi, biraq «ásirese tıshqansha menen jumıs islegende, artıqmashılıqlarına qaraǵanda kóplegen sheklewleri bar... úyreniw menen paydalanıw júdá qıyın» degen juwmaqqa keldi<ref name="cameron1984pc">{{cite news | url=https://archive.org/stream/byte-magazine-1984-09/1984_09_BYTE_09-09_Guide_to_the_IBM_PCs#page/n171/mode/2up | title=Word Processing Revisited | work=BYTE | date=September 1984 | access-date=October 23, 2013 | author=Cameron, Janet | pages=171 | type=review}}</ref>. PC Magazine jurnalınıń sholıwı júdá aralas boldı: «Men burın da ersi tekst processorların ushıratqanman, biraq bul meni birinshi ret albıratqan jaǵday» dep jazdı, degen menen Wordtıń innovaciyaları sholıwshını WordStar-dan bas tartıwdı birinshi ret oylandırǵanın moyınladı. Sholıwda ájayıp WYSIWYG displeyi, quramalı baspa formatlawı, aynalar hám siltemeler artıqmashılıq retinde atalsa da, ol kóplegen kishi kemshiliklerdi, júdá áste jumıs islewin hám « Madame Sadie's Pain Palace tárepinen islegen hújjetlestiriwdi» sınǵa aldı. Juwmaǵında Word «potencial ullılıqtan eki versiya alısta» degen juwmaqqa keldi<ref name="manes19840221">{{cite news|author=Manes, Stephen|date=February 21, 1984|title=The Unfinished Word|pages=192|work=PC Magazine|url=https://books.google.com/books?id=UCIvSU6Y2GAC&pg=192|access-date=October 19, 2021}}</ref>. «Microsoft Word neni durıs islese de, ol hár qanday basqa baǵdarlamadan jaqsıraq isleydi», dep Edvard Mendelson 1985-jıldıń jaz ayında jazdı. «Ókinishlisi, onıń kóplegen nárselerdi qáte isleytuǵınında» dep ol 2.0 versiyası tuwralı The Yale Review basılımında ayttı, onıń ishinde tıshqanshaǵa ǵárezlilikti, qol menen betlewdi hám «oylap tabılǵan eń barokkolı hám de túsiniksiz menyulerdiń ayırımların» atap ótip, onıń ornına WordPerfect penen basqa úsh DOS baǵdarlamasın usındı<ref name="mendelson1985summer">{{Cite journal |last=Mendelson |first=Edward |date=Summer 1985 |title=Word Processing: A Guide for the Perplexed |url=https://mendelson.org/WordProcessingAGuideForThePerplexed.pdf |journal=The Yale Review |issue=74 |pages=615–640}}</ref>. Djerri Purnel 1987-jıldıń oktyabr ayında jazǵanda, ózine Word unamaytuǵının, sebebi «tıshqansha baǵdarlamanıń ajıramas bólimi. Men tekst jazǵanda, qolımdı klaviaturadan alǵım kelmeydi» dep ayttı<ref name="pournelle198710">{{Cite magazine |last=Pournelle |first=Jerry |date=October 1987 |title=New Life for Lucy |url=https://archive.org/details/byte-magazine-1987-10-rescan/1987_10_BYTE_12-11_Heuristic_Algorithms/page/n273/mode/1up?view=theater |access-date=2024-08-18 |magazine=BYTE |pages=251–264 |language=English}}</ref>. Compute! jurnalınıń Apple Applications bólimi 1987-jılı dekabrde Word 3.01 versiyası «belgili bir ebeteysizligine qaramastan» «bunda dizimlew ushın dım kóp imkaniyatları bar» «tiykarǵı Macintosh tekst processorı bolıwı múmkin» dep málimledi. Haqıyqıy WYSIWYG-tıń joqlıǵın sınǵa alıp, jurnal «Word ájayıp. Ol óziniń ullı talantına baylanıslı tosınnan ebeteysizligin keshiretuǵın Mocart yamasa [[Thomas Edison|Edison]] sıyaqlı» degen juwmaqqa keldi<ref name="mcneill198712">{{cite news | url=https://archive.org/stream/COMPUTEs_Apple_Applications_Vol._5_No._2_Issue_6_1987-12_COMPUTE_Publications_US#page/n55/mode/2up | title=Macintosh: The Word Explosion | work=Compute!'s Apple Applications | date=December 1987 | access-date=September 14, 2016 | author=McNeill, Dan | pages=54–60}}</ref>. Compute! jurnalı 1989-jılı Word 5.0 versiyasınıń tekst penen grafikanı biriktiriwi onı «tiykarǵı baspa óndirisine arnalǵan isenimli dvigatel» etkenin atap ótti. Jurnal tekstli rejimniń jaqsılawın maqullap, aldınǵı versiyadan jańartıwǵa arnalǵan 75 dollar bahasın «on jıllıqtıń kelisimi» dep táriyipledi hám «joqarı quwatlı tekst processorı retinde, Word itibarǵa ılayıq» degen juwmaqqa keldi<ref name="nimersheim198912">{{Cite magazine |last=Nimersheim |first=Jack |date=December 1989 |title=Compute! Specific: MS-DOS |url=https://archive.org/stream/1989-12-compute-magazine/Compute_Issue_115_1989_Dec#page/n11/mode/2up |magazine=Compute! |pages=11–12}}</ref>. Computer Intelligence kompaniyası 1987-jılı Microsoft-tıń Fortune 1000 dizimindegi kompyuterlerdegi tekst processorları bazarınıń 4 procentin iyeleytuǵının bahaladı<ref name="computerworld19871102interview">{{Cite interview |last=Gates |first=Bill |interviewer=Paul Gillin |title=The great software debate |last2=Manzi |first2=Jim |last3=Esber |first3=Ed |url=https://books.google.com/books?id=mUSIMiurpfYC&pg=PP73 |access-date=2025-06-08 |work=Computerworld |issue=44 |date=1987-11-02 |page=SR7 |volume=XXI}}</ref>. 1988-jılǵı PC oqıwshılarına alıp barılǵan sorawnama Wordtı paydalanıwshılardıń 11 procentin anıqladı, ol WordPerfect penen WordStar-dan keyin úshinshi orında boldı<ref name="seymour19880229">{{Cite magazine |last=Seymour |first=Jim |date=1988-02-29 |title=Fast, Flexible, & Forward-Looking |url=https://books.google.com/books?id=CmNNyCje8oAC&pg=PA92 |access-date=February 2, 2026 |magazine=PC |pages=92–104 |volume=7 |issue=4}}</ref>. 1990-jılǵı Amerikalı sertifikatlanǵan jámiyetlik buxgalterler institutınıń aǵzalarına alıp barılǵan sorawnama Wordtı paydalanıwshılardıń 8 procenti paydalanǵan, ol sonday-aq WordPerfect penen WordStar-dan keyin úshinshi orında boldı. Dataquest kompaniyası 1991-jılı Wordtıń Windows tekst processorları bazarınıń 55 procentin iyeleytuǵının bahaladı{{r|cw19920720}}. 1996-jıldıń birinshi kvartalında Word dúnya júzilik tekst processorları bazarınıń 80 procentin quradı<ref>{{cite magazine|title=Data Stream|magazine=[[Next Generation (magazine)|Next Generation]]|issue=21 |publisher=[[Imagine Media]]|date=September 1996|page=21}}</ref>. 2013-jılı Microsoft Wordtı jańa Office 365 ónimine qostı, onda Microsoft óziniń eń ataqlı programmalıq támiynatın biriktirdi<ref>{{web deregi | bet =Looking back at 10 years of Microsoft 365 making history | url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365-life-hacks/stories/looking-back-ten-years-microsoft-365#:~:text=In%20January%202013,%20Office%20365,20%20GB%20of%20SkyDrive%20storage. | qaralǵan sáne = 2024-jıl 23-oktyabr |website=Microsoft 365 | til =en-US}}</ref>, bul [[Google Docs]] penen básekilesiw ushın jazılıwǵa tiykarlanǵan bultlı esaplaw programmalıq támiynatı bolıp tabıladı. == Logotip galereyası == <gallery> File:Microsoft Office Word (2025–present).svg|2025-jıldan házirgi waqıtqa shekem File:Microsoft Office Word (2019–2025).svg|2019–2025 File:Microsoft Word 2013-2019 logo.svg|2013–2019 File:Microsoft-Word-Logo-2010-2013.png|2010–2013 File:Office Word 2007 logo.svg|2007–2010 File:Logo word.png|2003–2007 File:Microsoft Office Word (2000–03).svg|1999–2003 File:Microsoft-Word-Logo-1995-1995.png|1995–1999 File:MICROSOFT WORD.jpg|1993–1995 File:Microsoft-Word-Logo-1991-1993-700x394-1.png|1991–1993 File:Microsoft-Word-Logo-1987-1991-700x394.png|1987–1991 </gallery> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Microsoft Office| ]] [[Kategoriya:Classic Mac OS tekst processorları]] [[Kategoriya:DOS tekst processorları]] [[Kategoriya:MacOS tekst processorları]] [[Kategoriya:Windows tekst processorları]] [[Kategoriya:Texnikalıq kommunikaciya quralları]] [[Kategoriya:Skrinshot programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Atari ST programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:1983-jılǵı programmalıq támiynat]] [[Kategoriya:Tekst processorları]] [[Kategoriya:Microsoft programmalıq támiynatı]] 56su8pbfa5mpqlu81imqfglqirvsok7 0 47898 266010 265978 2026-08-15T18:33:44Z Bekan88 11311 266010 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#217346; color:white; font-size:125%;" |Microsoft Excel |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2025–present).svg|120px|sürmesiz]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]] | class="infobox-data" |[[Microsoft]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |1985-jıl, 30-sentyabr |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tili]] | class="infobox-data" |[[C++]] (backend) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Operaciyalıq sistema|Operaciyalıq sistemaları]] | class="infobox-data" |[[Microsoft Windows|Windows]]<br>[[macOS]]<br>[[Android]]<br>[[iOS]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |[[Elektron keste|Elektron keste processorı]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |Sınaq licenziyası yamasa [[menshikli programmalıq támiynat]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Veb-sayt|Veb-saytı]] | class="infobox-data" |[https://www.microsoft.com/microsoft-365/excel microsoft.com/microsoft-365/excel] |} '''Microsoft Excel''' yamasa tek '''Excel''' — bul [[Microsoft Windows|Windows]], [[macOS]], [[Android]], [[iOS]] hám [[iPadOS]] [[Operaciyalıq sistema|sistemalarına]] arnalıp [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan [[elektron keste]] redaktorı. Onda esaplaw yamasa esaplaw imkaniyatları, grafikalıq qurallar, ulıwma kesteler hám [[Visual Basic for Applications]] (VBA) dep atalatuǵın makroslardı programmalastırıw tili bar. Excel [[Microsoft 365]] hám [[Microsoft Office]] programmalıq támiynat paketleriniń bólegin quraydı hám 1985-jıldan berli islep shıǵılmaqta. [[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2019–2025).svg|nobaý|100x100 nükte|2019-jıldan 2025-jılǵa shekemgi logotip]] [[Fayl:Microsoft_Office_Excel_(2013–2019).svg|nobaý|100x100 nükte|2013-jıldan 2019-jılǵa shekemgi logotip]] [[Fayl:Office_Excel_2007_logo.svg|nobaý|100x100 nükte|2007-jıldan 2010-jılǵa shekemgi logotip]] == Imkaniyatları == === Tiykarǵı operaciyalar === Microsoft Excel arifmetikalıq ámeller sıyaqlı maǵlıwmatlardı qayta islewdi shólkemlestiriw ushın nomerlengen qatarlar hám háripler menen atalǵan baǵanalarda jaylasqan yacheykalar torın paydalanıp, barlıq elektron kestelerdiń tiykarǵı múmkinshiliklerine iye<ref>Harvey, Greg (2006). Excel 2007 For Dummies (1st ed.). Wiley. <nowiki>ISBN 978-0-470-03737-9</nowiki>.</ref>. Onda statistikalıq, injenerlik hám qarjılıq zárúrliklerge juwap beretuǵın jıynalǵan funkciyalar jıynaǵı bar. Sonıń menen birge, ol maǵlıwmatlardı sızıqlı grafikler, gistogrammalar menen diagrammalar retinde hám júdá sheklewli úsh ólshemdi grafikalıq displeyde kórsete aladı. Ol hár túrli perspektivalar ushın hár qıylı faktorlarǵa ǵárezliligin kóriw maqsetinde maǵlıwmatlardı sekciyalawǵa (ulıwma kesteler menen scenariyler menedjerin paydalanıw arqalı) imkaniyat beredi. Ulıwma keste (PivotTable) — bul maǵlıwmatlardı tallawǵa arnalǵan qural. Ol bunı PivotTable maydanları arqalı úlken maǵlıwmatlar jıynaǵın jeńilletiw arqalı ámelge asıradı. Onda paydalanıwshıǵa sanlı usıllardıń keń kólemin qollanıwǵa múmkinshilik beretuǵın programmalastırıw aspekti — Visual Basic for Applications bar, mısalı, matematikalıq fizikanıń differencial teńlemelerin sheshiw ushın, sonnan keyin nátiyjelerdi elektron kestege qayta sáwlelendiredi. Onda sonday-aq elektron kesteni paydalanıwshıdan tolıq jasıra alatuǵın paydalanıwshı interfeyslerine múmkinshilik beretuǵın hár túrli interaktiv imkaniyatlar bar, solay etip elektron keste ózin arnawlı islep shıǵılǵan paydalanıwshı interfeysi arqalı «qosımsha» yamasa sheshimdi qollaw sisteması (DSS) retinde usınadı, mısalı, akciyalardı tallawshı yamasa ulıwma alǵanda, paydalanıwshıǵa sorawlar beretuǵın hám juwaplar menen esabatlardı usınatuǵın jobalaw quralı retinde<ref>Wells, Eric & Harshbarger, Steve (1997). Microsoft Excel 97 Developer's Handbook. Microsoft Press. <nowiki>ISBN 978-1-57231-359-0</nowiki>. Excellent examples are developed that show just how applications can be designed.</ref><ref>Harnett, Donald L. & Horrell, James F. (1998). Data, statistics, and decision models with Excel. Wiley. <nowiki>ISBN 978-0-471-13398-8</nowiki>.</ref>. Quramalı ámelge asırıwları sonshelli, Excel qosımshası jańalaw kestesin paydalanıp sırtqı maǵlıwmatlar bazaları menen ólshew qurallarına avtomat túrde sorawnama alıp bara aladı, nátiyjelerdi tallay aladı, [[Microsoft Word|Word]] esabatın yamasa [[Microsoft PowerPoint|PowerPoint]] slayd-shouın isley aladı hám usı prezentaciyalardı qatnasıwshılar dizimine sistemalı túrde elektron poshta arqalı jibere aladı. Microsoft Exceldiń iske túsiriw usılın basqarıw ushın birneshe qosımsha komanda qatarı túymelerine ruqsat beredi<ref>{{Web deregi| url =http://support.microsoft.com/kb/291288|bet=Description of the startup switches for Excel|arxivurl=https://web.archive.org/web/20101230015945/http://support.microsoft.com/kb/291288|arxivsáne= 2010-jıl 30-dekabr |sáne= 2007-jıl 7-may |jumıs=Microsoft Help and Support|baspaxana=Microsoft Support|qaralǵan sáne= 2010-jıl 14-dekabr |citata=Microsoft Excel accepts a number of optional switches that you can use to control how the program starts. This article lists the switches and provides a description of each switch.}}</ref>. === Funkciyalar === Excel 2016 baǵdarlamasında 484 funkciya bar<ref>{{web deregi | bet =Excel functions (alphabetical)| url =https://support.office.com/en-us/article/excel-functions-alphabetical-b3944572-255d-4efb-bb96-c6d90033e188|url-status=live| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-noyabr |website=microsoft.com| baspaxana =Microsoft| arxivsáne = 2018-jıl 5-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181105062357/https://support.office.com/en-us/article/excel-functions-alphabetical-b3944572-255d-4efb-bb96-c6d90033e188}}</ref>. Olardıń 360-ı Excel 2010 versiyasına deyin bolǵan. Microsoft bul funkciyalardı 14 kategoriyaǵa klassifikaciyalaydı. Aǵımdaǵı 484 funkciyanıń 386-sın VBA-dan «WorksheetFunction» obektiniń metodları retinde shaqırıwǵa boladı<ref>{{web deregi | sáne = 2022-jıl 30-mart | bet =WorksheetFunction Object (Excel)| url =https://docs.microsoft.com/en-us/office/vba/api/excel.worksheetfunction|url-status=live| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-noyabr |website=Office VBA Reference| baspaxana =Microsoft| arxivsáne = 2018-jıl 5-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181105062450/https://docs.microsoft.com/en-us/office/vba/api/excel.worksheetfunction}}</ref> hám 44-niń ataması VBA funkciyaları menen birdey<ref>{{web deregi | sáne = 2021-jıl 13-sentyabr | bet =Functions (Visual Basic for Applications)| url =https://docs.microsoft.com/en-us/office/vba/language/reference/functions-visual-basic-for-applications|url-status=live| qaralǵan sáne = 2018-jıl 4-noyabr |website=Office VBA Reference| baspaxana =Microsoft| arxivsáne = 2018-jıl 5-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181105062438/https://docs.microsoft.com/en-us/office/vba/language/reference/functions-visual-basic-for-applications}}</ref>. 2020-jıl 3-dekabrde LAMBDA funkciyasınıń engiziliwi menen Excel Tyuring boyınsha tolıq sistemaǵa aylandı<ref>{{web deregi | bet =Microsoft's New Programming Language for Excel Now Turing Complete - | url =https://visualstudiomagazine.com/Articles/2021/01/27/excel-lambda.aspx | qaralǵan sáne = 2025-jıl 9-sentyabr |website=Visual Studio Magazine | til =en-US}}</ref><ref>{{Cite news |title=Announcing LAMBDA |url=https://techcommunity.microsoft.com/blog/excelblog/announcing-lambda-turn-excel-formulas-into-custom-functions/1925546 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260605081225/https://techcommunity.microsoft.com/blog/excelblog/announcing-lambda-turn-excel-formulas-into-custom-functions/1925546 |archive-date=2026-06-05 |access-date=2026-06-07 |work=TECHCOMMUNITY.MICROSOFT.COM |language=en-US}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Gordon| at =Andy| sáne = 2021-jıl 25-yanvar | bet =LAMBDA: The ultimate Excel worksheet function| url =https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/lambda-the-ultimatae-excel-worksheet-function/|url-status=live| qaralǵan sáne = 2021-jıl 23-aprel |website=microsoft.com| baspaxana =Microsoft| arxivsáne = 2021-jıl 23-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210423120636/https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/lambda-the-ultimatae-excel-worksheet-function/}}</ref>. === Makroslardı programmalastırıw === ==== VBA programmalastırıw ==== [[File:Functions in Excel.PNG|thumb|300px|Microsoft Excel baǵdarlamasında paydalanıwshı anıqlaǵan sq(x) funkciyasın paydalanıw. x hám y dep atalǵan ózgeriwshiler Atamalar menedjerinde (Name Manager) anıqlanǵan. sq funkciyası Excel quramına kiretuǵın Visual Basic redaktorı arqalı engiziledi.]] [[File:Subroutine in Excel.PNG|thumb|300px|Exceldegi ishki baǵdarlama elektron kesteden oqılǵan x dep atalǵan baǵana ózgeriwshisiniń kvadratın esaplaydı hám onı y dep atalǵan baǵana ózgeriwshisine jazadı.]] Exceldiń Windows versiyası Visual Basictiń dialekti bolıp tabılatuǵın Microsofttıń Visual Basic for Applications (VBA) arqalı programmalastırıwdı qollaydı. VBA arqalı programmalastırıw standart elektron keste usılları menen qolaysız yamasa múmkin emes kestelik manipulyaciyalardı orınlawǵa imkaniyat beredi. Baǵdarlamashılar kodtı jazıwǵa, kodtı ońlawǵa (debag) hám kod modullerin shólkemlestiriw ortalıǵına arnalǵan aynanı qamtıytuǵın Visual Basic Editor (VBE) arqalı kodtı tikkeley jaza aladı. Paydalanıwshı sanlı metodlardı ámelge asıra aladı, sonday-aq VBA-da formatlaw yamasa maǵlıwmatlardı shólkemlestiriw sıyaqlı tapsırmalardı avtomatlastıra aladı<ref name="Press"> For example, by converting to Visual Basic the recipes in {{cite book|title=Numerical recipes: the art of scientific computing|author1=Press, William H. Press|author2=Teukolsky, Saul A.|author3=Vetterling, William T.|author4=Flannery, Brian P.|name-list-style=amp|year=2007|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-88068-8|edition=3rd|url=https://books.google.com/books?id=1aAOdzK3FegC}} Code conversion to Basic from Fortran probably is easier than from C++, so the 2nd edition ({{ISBN|0521437210}}) may be easier to use, or the Basic code implementation of the first edition: {{cite book|title=Numerical recipes: routines and examples in BASIC|author=Sprott, Julien C.|year=1991|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-40689-5|url=https://books.google.com/books?id=3-BfpBw7AqQC}} </ref> hám elektron kestege qayta xabarlanatuǵın hár qanday kerekli aralıq nátiyjelerdi paydalanıp esaplawdı baǵıtlay aladı. VBA Mac Excel 2008 versiyasınan alıp taslandı, óytkeni islep shıǵıwshılar waqtında shıǵarıw VBA dvijogın Mac OS X sistemasına jergilikli túrde portlawǵa imkaniyat bermeydi dep esapladı. VBA kelesi versiyada, Mac Excel 2011-de tiklendi,<ref>{{web deregi | bet =Excel| url =http://www.officeformachelp.com/excel/| qaralǵan sáne = 2012-jıl 8-iyul |work=Office for Mac| baspaxana =OfficeforMacHelp.com| arxivsáne = 2012-jıl 19-iyun | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120619131821/http://www.officeformachelp.com/excel/}}</ref> degen menen dúziliste ActiveX obektlerine qollaw joq, bul ayırım joqarı dárejeli islep shıǵıwshı qurallarına tásir etedi<ref>{{web deregi | bet =Using Excel – PC or Mac? {{!}} Excel Lemon| url =https://www.excellemon.com/view/100-using-excel-pc-or-mac| arxivurl =http://webarchive.loc.gov/all/20160921074527/https://www.excellemon.com/view/100-using-excel-pc-or-mac| arxivsáne = 2016-jıl 21-sentyabr |website=excellemon.com| qaralǵan sáne = 2015-jıl 29-iyul }}</ref>. VBA kodın jaratıwdıń keń tarqalǵan hám ańsat usılı — Makros jazbasın (Macro Recorder) paydalanıw<ref name="Walkenbach">However an increasing proportion of Excel functionality is not captured by the Macro Recorder leading to largely useless macros. Compatibility among multiple versions of Excel is also a downfall of this method. A macro recorder in Excel 2010 may not work in Excel 2003 or older. This is most common when changing colors and formatting of cells. {{cite book|author=Walkenbach, John|title=Excel 2007 VBA Programming for Dummies|publisher=Wiley|year=2007|isbn=978-0-470-04674-6|edition=Revised by Jan Karel Pieterse|page=79 ''ff''|chapter=Chapter 6: Using the Excel macro recorder|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2IBbPiP3wOIC&pg=PA79}}</ref>. Makros jazbası paydalanıwshınıń háreketlerin jazadı hám makros túrinde VBA kodın generaciyalaydı. Sonnan keyin bul háreketlerdi makrostı iske qosıw arqalı avtomat túrde qaytalawǵa boladı. Makroslardı klaviatura kombinaciyaları, buyrıq túymesi yamasa grafika sıyaqlı hár túrli trigger túrleri menen de baylanıstırıwǵa boladı. Makrostaǵı háreketlerdi usı trigger túrlerinen yamasa ulıwma úskeneler paneliniń opciyalarınan orınlawǵa boladı. Makrostıń VBA kodın VBE ishinde de redaktorlawǵa boladı. Cikl funkciyaları hám óz qásiyetleri boyınsha ekran sorawı sıyaqlı belgili bir imkaniyatlardı, sonday-aq ayırım grafikalıq displey elementlerin jazıw múmkin emes, olardı baǵdarlamashı VBA moduline tikkeley kirgiziwi tiyis. Tájiriybeli paydalanıwshılar interaktiv baǵdarlama dúziw ushın yamasa betlerdiń júkleniwi yamasa ózgeriwi sıyaqlı waqıyalarǵa juwap beriw ushın paydalanıwshı sorawların qollana aladı. Makros arqalı jazılǵan kod barlıq Excel versiyaları menen úylesimli bolmawı múmkin. Excel 2010 sistemasında qollanılatuǵın ayırım kodtı Excel 2003 sistemasında paydalanıw múmkin emes. Yacheyka reńlerin ózgertetuǵın hám yacheykalardıń basqa aspektlerine ózgerisler kirgizetuǵın makros jaratıw keri úylesimli bolmawı múmkin. VBA kodı elektron keste menen Excel Obektler Modeli (Excel Object Model)<ref name="Walkenbach2">{{cite book|title=cited work|author=Walkenbach, John|chapter-url=https://books.google.com/books?id=2IBbPiP3wOIC&pg=PA53|chapter=Chapter 4: Introducing the Excel object model|page=53 ''ff''|isbn=978-0-470-04674-6|date=February 2, 2007|publisher=John Wiley & Sons}}</ref>, elektron keste obektlerin anıqlaytuǵın sózlik hám elektron kestege jazıw menen oqıwǵa hám onıń paydalanıwshıları menen óz-ara háreketlesiwge múmkinshilik beretuǵın usınılǵan funkciyalar yamasa usıllar jıynaǵı arqalı (mısalı, retlenetuǵın úskeneler panelleri yamasa komanda qatarları menen xabar aynaları arqalı) óz-ara háreketlesedi. Paydalanıwshı islegen VBA ishki baǵdarlamaları usı háreketlerdi orınlaydı hám makroslardı jazıw quralı arqalı generaciyalanǵan makroslar sıyaqlı jumıs isleydi, biraq iykemlirek hám de ónimlirek bolıp tabıladı. ==== Tariyxı ==== Óziniń birinshi versiyasınan baslap Excel paydalanıwshılardıń makroslardı programmalastırıwın (qaytalanatuǵın tapsırmalardı avtomatlastırıw) hám paydalanıwshı anıqlaǵan funkciyalardı (Exceldiń ornatılǵan funkciyalar kitapxanasın keńeytiw) qolladı. Exceldiń birinshi versiyalarında bul baǵdarlamalar operatorları formula sintaksisine iye bolǵan hám arnawlı maqsettegi makros betleriniń yacheykalarında jaylasqan (Windows-ta .XLM fayl keńeytpesi menen saqlanǵan) makros tilinde jazıldı. XLM Excel 4.0 versiyasına deyin Excel ushın ádepki makros tili boldı<ref>{{web deregi | bet =The Spreadsheet Page for Excel Users and Developers| url =http://spreadsheetpage.com/index.php/site/tip/developer_faq_general_questions/| qaralǵan sáne = 2012-jıl 19-dekabr |website=spreadsheetpage.com| baspaxana =J-Walk & Associates, Inc.| arxivsáne = 2013-jıl 21-yanvar | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130121061001/http://spreadsheetpage.com/index.php/site/tip/developer_faq_general_questions/|url-status=live}}</ref>. 5.0 versiyasınan baslap Excel makroslardı ádepki boyınsha VBA-da jazdı, biraq 5.0 versiyasında XLM jazıwı ele de opciya retinde ruqsat etildi. 5.0 versiyasınan keyin bul opciya toqtatıldı. Exceldiń barlıq versiyaları, sonıń ishinde Excel 2021, XLM makrosın iske qosıwǵa qábiletli, degen menen Microsoft olardı paydalanıwdı maqullamaydı<ref>{{web deregi | bet =Working with Excel 4.0 macros| url =http://office.microsoft.com/en-us/excel-help/working-with-excel-4-0-macros-HA010336614.aspx| qaralǵan sáne = 2012-jıl 19-dekabr |website=microsoft.com| baspaxana =Microsoft Office Support| arxivsáne = 2013-jıl 7-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130307194541/http://office.microsoft.com/en-us/excel-help/working-with-excel-4-0-macros-HA010336614.aspx|url-status=live}}</ref>. === Python programmalastırıw === 2023-jılı Microsoft Excel baǵdarlaması [[Python (programmalastırıw tili)|Python]] [[Programmalastırıw tili|programmalastırıw tilin]] tikkeley qollaytuǵının xabarladı<ref name="Introducing Python">{{web deregi | bet =Introducing Python in Excel: The Best of Both Worlds for Data Analysis and Visualization| url =https://techcommunity.microsoft.com/t5/microsoft-365-blog/introducing-python-in-excel-the-best-of-both-worlds-for-data/ba-p/3905482|website=TECHCOMMUNITY.MICROSOFT.COM| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-sentyabr | til =en}}</ref><ref name="Announcing Python">{{web deregi | bet =Announcing Python in Excel: Combining the power of Python and the flexibility of Excel.| url =https://techcommunity.microsoft.com/t5/excel-blog/announcing-python-in-excel-combining-the-power-of-python-and-the/ba-p/3893439|website=TECHCOMMUNITY.MICROSOFT.COM| qaralǵan sáne = 2023-jıl 15-sentyabr | til =en}}</ref>. 2025-jılǵı jaǵday boyınsha [jańartıw], Exceldegi Python Korporativ hám Biznes paydalanıwshıları ushın qoljetimli (ayırım ózgesheliklerdi qospaǵanda, al Shańaraqlıq, Jeke hám Bilimlendiriw paydalanıwshıları ushın aldın ala kóriw rejiminde)<ref>{{web deregi | bet =Get started with Python in Excel - Microsoft Support | url =https://support.microsoft.com/en-us/office/get-started-with-python-in-excel-a33fbcbe-065b-41d3-82cf-23d05397f53d | qaralǵan sáne = 2025-jıl 5-iyul |website=support.microsoft.com}}</ref><ref name="Introducing Python" />. === Diagrammalar === [[File:Excel chart.PNG|thumb|right|300px|Microsoft Excel arqalı islengen grafik]] Excel yacheykalardıń belgilengen toparlarınan generaciyalanǵan diagrammalardı, grafiklerdi yamasa gistogrammalardı qollaydı. Ol sonıń menen qatar diagrammanı Ulıwma kestege tikkeley baylanıstırıwǵa múmkinshilik beretuǵın Ulıwma diagrammalardı (Pivot Charts) qollaydı. Bul diagrammanı Ulıwma keste menen birge jańartıwǵa imkaniyat beredi. Generaciyalanǵan grafikalıq komponent aǵımdaǵı betke jaylastırılıwı yamasa bólek obekt retinde qosılıwı múmkin. Eger yacheykalardıń mazmunı ózgerse, bul displeyler dinamikalıq túrde jańartıladı. Mısalı, zárúr jobalaw talapları vizual túrde kórsetilgen meyli; sonnan keyin paydalanıwshınıń parametrler ushın sınaq mánislerin ózgertiwine juwap retinde joybardı táriyipleytuǵın qıysıq sızıqlar formasın ózgertedi hám olardıń kesilisiw noqatları jıljıydı, bul eń jaqsı joybardı tańlawǵa járdemlesedi. === Qosımshalar === Qosımsha imkaniyatlar qosımshalardı paydalanıw arqalı qoljetimli. Sonday birneshewi Excel menen birge usınıladı, sonıń ishinde: * Analiz paketi (Analysis ToolPak): Statistikalıq hám injenerlik tallawǵa arnalǵan maǵlıwmatlardı tallaw quralların usınadı (dispersiyalıq tallaw menen regressiyalıq tallawdı qamtıydı) * Analysis ToolPak VBA: Analysis ToolPak ushın VBA funkciyaları * Evro valyutası quralları (Euro Currency Tools): Evro valyutasın túrlendiriw hám formatlaw * Sheshim tabıwshı (Solver Add-In): Optimallastırıw hám teńlemelerdi sheshiwge arnalǵan qurallar == Derekler == {{Derekler}} == Qosımsha oqıw == * {{Cite book|last1=Bullen|first1=Stephen|first2=Rob|last2=Bovey|first3=John|last3=Green|year=2009|title=Professional Excel Development: The Definitive Guide to Developing Applications Using Microsoft Excel and VBA|url=https://books.google.com/books?id=VnegO0pMYlIC|edition=2nd|location=Boston|publisher=Addison Wesley|isbn=978-0-321-50879-9}} * {{Cite book|last1=Dodge|first1=Mark|last2=Stinson|first2=Craig|year=2007|title=Microsoft Office Excel 2007 Inside Out|location=Redmond, Wash.|publisher=Microsoft Press|isbn=978-0-7356-2321-7}} * {{Cite book|last1=Billo|first1=E. Joseph|year=2011|title=Excel for Chemists: A Comprehensive Guide|edition=3rd|location=Hoboken, N.J.|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-0-470-38123-6}} * {{Web deregi| url =https://www.microsoft.com/en-us/research/blog/lambda-the-ultimatae-excel-worksheet-function/|bet=LAMBDA: The ultimate Excel worksheet function|avtor=Gordon|at=Andy|sáne= 2021-jıl 25-yanvar |jumıs=microsoft.com|baspaxana=Microsoft|qaralǵan sáne= 2021-jıl 23-aprel }} [[Kategoriya:Microsoft programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Microsoft Office]] ojw3m1a1qhvgmkw23bizxpeqdlrjoub 0 47899 266001 265977 2026-08-15T17:37:28Z Bekan88 11311 266001 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#D83B01; color:white; font-size:125%;" |Microsoft Office |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Microsoft_Office_Logo_(2019).png|220px|sürmesiz]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]] | class="infobox-data" |[[Microsoft]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |1990-jıl, 1-oktyabr |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tili]] | class="infobox-data" |[[C++]] (backend)<br>[[C++]] hám [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] (API/UI) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Operaciyalıq sistema|Operaciyalıq sistemaları]] | class="infobox-data" |[[Microsoft Windows]]<br>[[MS-DOS]] (qollanıwdan shıǵarılǵan) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Miyrasxorı | class="infobox-data" |Microsoft 365 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Standartı | class="infobox-data" |Office Open XML (ISO/IEC 29500) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tiller | class="infobox-data" |102 til |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Ofis baǵdarlamalar paketi |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |Sınaq licenziyası, korporativ licenziyalaw yamasa SaaS |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Veb-sayt|Veb-saytı]] | class="infobox-data" |[https://office.com office.com] |} '''Microsoft Office, MS Office''' yamasa tek '''Office''' — bul [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan ofis baǵdarlamalar paketi hám (burın) klient programmaları, server programmaları hám xızmetler shańaraǵı retinde belgili. [[Bill Geyts]] tárepinen 1988-jıl 1-avgustta COMDEX kórgizbesinde járiyalaǵan Office paketiniń birinshi versiyası [[Microsoft Word]], [[Microsoft Excel]] hám [[Microsoft PowerPoint]] baǵdarlamaların qamtıdı, bul úshewi de Office óniminiń tiykarǵı ónimleri bolıp qala beredi. Waqıttıń ótiwi menen Office paketi aytarlıqtay ósip, [[Microsoft OneNote|OneNote]] hám [[Microsoft Outlook|Outlook]] sıyaqlı baǵdarlamalardı qostı; ol ulıwma sonday-aq [[Visual Basic for Applications|VBA]] skript tilin paydalanıw arqalı joqarı dárejede keńeytildi. Házirgi waqıtta tekst processorın ([[Microsoft Word|Word]]), elektron keste baǵdarlamasın ([[Microsoft Excel|Excel]]), prezentaciya baǵdarlamasın (PowerPoint), jazba júrgiziw baǵdarlamasın (OneNote) hám elektron poshta klientin (Outlook) óz ishine aladı; [[Microsoft Windows|Windows]] versiyası sonıń menen qatar maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasın (Access) qamtıydı. Microsoft Office aldın stol ústi, mobil hám veb-qosımshalardı usınǵan; usılardıń ishinen tek stol ústi paketi ǵana házirgi kúnge deyin qollap-quwatlanbaqta. Office 2013 versiyasınan baslap Microsoft kompaniyası Microsoft 365 baǵdarlamasın (burınǵı Office 365) Microsoft Office-ti alıwdıń tiykarǵı quralı retinde alǵa ilgeriletti: ol jazılıw biznes modeli boyınsha programmalıq támiynat penen basqa xızmetlerdi paydalanıwǵa imkaniyat beredi, al paydalanıwshılar dástúrli licenziyalıq shártler menen satılatuǵın Office-tiń «lokal» relizlerine shártli túrde kirmeytuǵın jańa imkaniyatlar menen bultlı esaplawlar integraciyasın qosqanda, jazılıwdıń pútkil múddeti ishinde programmalıq támiynatqa funkciyalıq jańalawlardı aladı. 2017-jılı Office 365-ten túsken tabıs dástúrli licenziyalardı satıwdan ozıp ketti. Microsoft kompaniyası turaqlı licenziyası bar Office paketin satıwdı dawam etpekte, onıń eń sońǵı versiyası — Office 2024<ref name="office2024">{{Web deregi| url =https://www.xda-developers.com/microsoft-office-2024-coming/|bet=Exclusive: Microsoft Office 2024 is coming next year, and you can try the preview now|arxivurl=https://web.archive.org/web/20231108201243/https://www.xda-developers.com/microsoft-office-2024-coming/|arxivsáne= 2023-jıl 8-noyabr |avtor=Hazarika|at=Skanda|sáne= 2023-jıl 8-noyabr |til=en|jumıs=[[XDA Developers]]|qaralǵan sáne= 2023-jıl 14-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi| url =https://www.neowin.net/news/microsoft-might-just-have-confirmed-windows-12-release-alongside-leaked-office-2024-images/|bet=Microsoft might just have confirmed Windows (12) release alongside leaked Office 2024 images|arxivurl=https://web.archive.org/web/20231107110519/https://www.neowin.net/news/microsoft-might-just-have-confirmed-windows-12-release-alongside-leaked-office-2024-images/|arxivsáne= 2023-jıl 7-noyabr |avtor=Sen|at=Sayan|sáne= 2023-jıl 7-noyabr }}</ref><ref name="rollsout2024">{{Web deregi| url =https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-rolls-out-office-ltsc-2024-for-windows-and-mac/|bet=Microsoft rolls out Office LTSC 2024 for Windows and Mac|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240917135611/https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-rolls-out-office-ltsc-2024-for-windows-and-mac/|arxivsáne= 2024-jıl 17-sentyabr |avtor=Gatlan|at=Sergiu|sáne= 2024-jıl 16-sentyabr |jumıs=[[Bleeping Computer]]}}</ref>. == Komponentler == === Tiykarǵı qosımshalar menen xızmetler === * [[Microsoft Word]] — bul Microsoft Office paketine hám óndiristen shıǵarılǵan Microsoft Works baǵdarlamasınıń ayırım basılımlarına kiretuǵın tekst processorı. Wordtıń 1983-jıl gúz ayında shıǵarılǵan birinshi versiyası MS-DOS operaciyalıq sistemasına arnaldı hám kompyuter tıshqanshasın kóplegen paydalanıwshılarǵa tanıstırdı. Word 1.0 baǵdarlamasın tıshqansha menen birge pakette satıp alıwǵa bolatuǵın edi, degen menen ol talap etilmegen. LisaWrite hám MacWrite úlgilerine súyenip, Macintoshqa arnalǵan Word óz paketine jaqınıraq WYSIWYG imkaniyatların qosıwǵa háreket etti. Macqa arnalǵan Word 1985-jılı shıqtı. Macqa arnalǵan Word Microsoft Wordtıń birinshi grafikalıq versiyası boldı. Dáslebinde ol óziniń tiykarǵı formatı retinde patentlengen .doc formatın ámelge asırdı. Degen menen, Word 2007 bul formattı eskirgen dep atap, keyin ala Ecma International ashıq format retinde standartlastırılǵan Office Open XML formatına ústemlik berdi. Portable Document Format (PDF) hám OpenDocument (ODF) formatların qollaw Windowsqa arnalǵan Word baǵdarlamasına birinshi ret Word 2007 ushın Service Pack 2 arqalı engizildi<ref>{{Cite press release |title=Microsoft Expands List of Formats Supported in Microsoft Office |date=May 21, 2008 |publisher=Microsoft |url=https://www.microsoft.com/Presspass/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.mspx |access-date=October 30, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501133844/http://www.microsoft.com/Presspass/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.mspx |archive-date=May 1, 2009}}</ref>. * [[Microsoft Excel]] — bul dáslebinde ústemlik etken Lotus 1-2-3-penen básekilesip, sońında onnan ozıp ketken elektron keste redaktorı. Microsoft Mac OS ushın Exceldiń birinshi versiyasın 1985-jılı hám birinshi Windows versiyasın (Mac penen teńlestiriw ushın 2.05 bolıp nomerlengen) 1987-jıl noyabrde shıǵardı. * [[Microsoft PowerPoint]] — bul ekranda kórsetiwge hám bayanatshı tárepinen usınılıwǵa yamasa plyonkalarǵa ya slaydlarǵa basıp shıǵarılıwǵa bolatuǵın tekstten, grafikadan hám basqa obektlerden turatuǵın slayd-shoular jaratıw ushın paydalanılatuǵın prezentaciya baǵdarlaması. * Microsoft OneNote — bul qoldan jazılǵan yamasa terilgen jazbalardı, súwretlerdi, ekran bóleklerin hám audio túsindirmelerdi jıynaytuǵın jazba júrgiziw baǵdarlaması. Jazbalardı Internet yamasa tarmaq arqalı basqa OneNote paydalanıwshıları menen bólisiwge boladı. OneNote dáslebinde hár qanday Microsoft Office 2003 basılımına kirmeytuǵın avtonom qosımsha retinde usınıldı. Degen menen, OneNote sońında Microsoft Officetiń tiykarǵı komponentine aylandı; Microsoft Office 2013 shıǵarılıwı menen birge OneNote barlıq Microsoft Office usınıslarına engizildi. OneNote sonday-aq Office on the web servisindegi veb-qosımsha, Windows ushın shártli biypul (keyin ala biypul) stol ústi qosımshası, Windows Phone, [[iOS]], [[Android]] hám Symbian ushın mobil qosımsha, sonday-aq Windows 8 yamasa keyingi versiyaları ushın Metro stilindegi qosımsha retinde de qoljetimli. * Microsoft Outlook (Outlook Express, Outlook.com yamasa vebke arnalǵan Outlook penen shatastırmaw kerek) — bul Office 97-den baslap Windows Messaging, Microsoft Mail hám Schedule+ ornın basqan jeke informaciyanı basqarıwshı (jeke menedjer); ol elektron poshta klientin, kalendardı, tapsırmalar menedjerin hám mákan jay kitabın qamtıydı. Mac OS sistemasında Microsoft 1990-jıllardıń ayaǵında Outlooktıń birneshe versiyasın usındı, biraq tek Microsoft Exchange Server menen birge paydalanıw ushın. Office 2001 sistemasında ol Microsoft Entourage dep atalatuǵın, sál ózgeshe imkaniyatlar jıynaǵı bar alternativ qosımshanı engizdi. Ol Office 2011 sistemasında Entourage ornın basıp, Outlooktı qayta engizdi<ref>{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=August 13, 2009 |title=Next Mac Office, due by 2010's end, gets Outlook |url=http://news.cnet.com/8301-13860_3-10308997-56.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815145139/http://news.cnet.com/8301-13860_3-10308997-56.html |archive-date=August 15, 2012 |access-date=August 28, 2009 |website=[[CNET News]] |publisher=[[CBS Interactive]]}}</ref>. * [[Microsoft OneDrive]] — bul paydalanıwshılarǵa fayllardı sinxronlawǵa hám keyin ala olarǵa veb-brauzerden yamasa mobil qurılmadan kiriwge múmkinshilik beretuǵın fayl xosting servisi. * [[Microsoft Teams]] — bul jumıs ornındaǵı chattı, ushırasıwlardı, jazbalar menen qosımshalardı biriktiretuǵın platforma. === Tek Windowsqa arnalǵan baǵdarlamalar === * [[Microsoft Publisher]] — bul tiykarınan kitapshalardı, belgilerdi, kalendarlardı, qutlıqlaw xatların, vizitkalardı, informaciyalıq byulletenlerdi, veb-saytlardı hám ashıq xatlardı joybarlaw ushın paydalanılatuǵın Windowsqa arnalǵan stol ústi baspa qosımshası. Publisher 2026-jılı óndiristen toqtatıladı<ref>{{Cite web |last=Batt |first=Simon |date=February 15, 2024 |title=Microsoft is killing off one of its oldest apps in 2026 |url=https://www.xda-developers.com/microsoft-killing-off-app-october-2026/ |access-date=September 30, 2024 |website=XDA |language=en}}</ref>. * [[Microsoft Access]] — bul relyaciyalıq Access Database Engine (burınǵı Jet Database Engine) sistemasın [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] menen hám programmalıq támiynattı islep shıǵıw quralları menen biriktiretuǵın Windowsqa arnalǵan [[maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sisteması]]. Microsoft Access maǵlıwmatlardı Access Database Engine tiykarındaǵı óziniń formatında saqlaydı. Ol sonday-aq basqa qosımshalarda hám maǵlıwmatlar bazalarında saqlanǵan maǵlıwmatlardı tikkeley importlay aladı yamasa baylanısa aladı<ref name="ms-import">{{Cite web |title=Introduction to importing and exporting data |url=https://support.office.com/en-gb/article/Introduction-to-importing-and-exporting-data-08422593-42dd-4e73-bdf1-4c21fc3aa1b0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311025628/https://support.office.com/en-gb/article/Introduction-to-importing-and-exporting-data-08422593-42dd-4e73-bdf1-4c21fc3aa1b0 |archive-date=March 11, 2016 |access-date=June 8, 2016 |publisher=Microsoft}}</ref>. * [[Microsoft Project]] — bul waqıyalardı baqlawǵa hám tarmaqlıq diagrammalar menen Gant diagrammaların islewge arnalǵan, heshqanday Office paketine kirmeytuǵın Windowsqa arnalǵan joybarlardı basqarıw qosımshası * [[Microsoft Visio]] — bul heshqanday Office paketine kirmeytuǵın Windowsqa arnalǵan diagramma hám blok-sxema islew qosımshası. === Mobil qosımshalar === * Office Lens — bul mobil qurılmalarǵa optimallastırılǵan súwret skaneri. Ol hújjetti (mısalı, vizitka, qaǵaz, markerlik taqta) kamera arqalı túsiredi, sonnan keyin súwrettiń hújjet bólegin dúzetedi. Nátiyjeni Word, OneNote, PowerPoint yamasa Outlook baǵdarlamalarına eksportlawǵa yamasa OneDrive sistemasında saqlawǵa, Poshta arqalı jiberiwge yamasa Fotogalereyaǵa ornalastırıwǵa boladı. * Office Mobile — bul Android hám iOS sistemalarına arnalǵan Word, Excel hám PowerPoint baǵdarlamaların bir qosımshaǵa biriktiretuǵın hám tez jazbalar islew, PDF fayllarına qol qoyıw, QR kodların skanerlew hám fayllardı tasıw sıyaqlı jańa imkaniyatlardı kirgizetuǵın biriktirilgen Office mobil qosımshası<ref name="Microsoft">{{Cite web |date=February 19, 2020 |title=The new Office app now generally available for Android and iOS |url=https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2020/02/19/new-office-app-android-ios-available/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320133423/https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2020/02/19/new-office-app-android-ios-available/ |archive-date=March 20, 2020 |access-date=March 21, 2020 |website=Microsoft 365 team |publisher=[[Microsoft]]}}</ref>. * Office Remote — bul mobil qurılmanı Word, Excel hám PowerPoint baǵdarlamalarınıń stol ústi versiyaları ushın aralıqtan basqarıw pultine aylandıratuǵın qosımsha. === Server qosımshaları === * Microsoft SharePoint — bul Microsoft Office penen biriktiriletuǵın vebke tiykarlanǵan birlesken platforma. 2001-jılı iske qosılǵan SharePoint tiykarınan hújjetlerdi basqarıw hám saqlaw sisteması retinde satıladı, biraq ónim júdá beyimlesiwshi bolıp tabıladı hám onı paydalanıw shólkemler arasında aytarlıqtay ózgeshelenedi. SharePoint xızmetlerine mınalar kiredi: ** Excel Services — bul [[Microsoft Excel|Microsoft Excelge]] uqsas elektron kestelerdi qayta islew serveri. ** InfoPath Forms Services — bul Microsoft InfoPathǵa uqsas formalardı tarqatıw serveri. ** Microsoft Project Server — bul Microsoft Projectke uqsas joybarlardı basqarıw serveri. ** [[Microsoft Search Server]] * Skype for Business Server — bul operativ xabarlar menen videokonferenciyalarǵa arnalǵan real waqıttaǵı kommunikaciyalar serveri. * Microsoft Exchange Server — bul poshta serveri hám kalendar serveri. === Veb-xızmetler === * Microsoft Sway — 2014-jıl oktyabrde shıǵarılǵan prezentaciya veb-qosımshası. Ol sonday-aq [[iOS]] hám [[Windows 10]] sistemalarına arnalǵan jergilikli qosımshası bar. * Delves — bul Office 365 paydalanıwshılarına ózleriniń elektron poshtaların, ushırasıwların, kontaktların, sociallıq tarmaqların hám OneDrive sistemasında yamasa Office 365-tegi saytlarda saqlanǵan hújjetlerin izlewge hám basqarıwǵa múmkinshilik beretuǵın xızmet. * Microsoft Forms — bul Office 365 Education jazılıwshıları ushın qoljetimli onlayn sorawnama islew quralı. * Microsoft To Do — bul tapsırmalardı basqarıw servisi. * Outlook.com — bul paydalanıwshı interfeysi Microsoft Outlookqa uqsas biypul veb-poshta. * Outlook on the web — Outlook.com-ǵa uqsas, biraq jáne de keń hám tek Office 365 penen Microsoft Exchange Server usınısları arqalı ǵana qoljetimli veb-poshta klienti. * Microsoft Planner — bul Microsoft Office 365 platformasında qoljetimli jobalaw qosımshası. * Microsoft Stream — bul Office 365 Academic yamasa Enterprise licenziyası bar korporativ paydalanıwshılarǵa arnalǵan video bólisiw xızmeti. * Microsoft Bookings — bul Microsoft Office 365 platformasındaǵı ushırasıwlardı bronlaw qosımshası. == Vebke arnalǵan Office == Office for the web — úsh veb-qosımshanı: [[Microsoft Word|Word]], [[Microsoft Excel|Excel]] hám PowerPointtı qamtıytuǵın Microsoft Officetiń biypul veb-versiyası. Bul usınısqa sonıń menen qatar Outlook.com, OneNote hám OneDrive kirdi; olarǵa biriktirilgen qosımshalardı almastırǵısh arqalı kiriwge boladı. Paydalanıwshılar bul servistiń Office Online Server dep atalatuǵın lokal versiyasın SharePoint, Microsoft Exchange Server hám Microsoft Lync Server menen birlesip jeke bultlarda ornata aldı<ref name="officeitpro-owas">{{Cite web |title=Introducing Office Web Apps Server |url=http://blogs.technet.com/b/office_resource_kit/archive/2012/09/11/introducing-office-web-apps-server.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225175652/http://blogs.technet.com/b/office_resource_kit/archive/2012/09/11/introducing-office-web-apps-server.aspx |archive-date=February 25, 2014 |access-date=February 20, 2014 |website=Office IT Pro Blog |publisher=Microsoft }}</ref>. Vebke arnalǵan Word, Excel hám PowerPoint Office Open XML faylların (docx, xlsx, pptx), sonday-aq OpenDocument faylların (odt, ods, odp) jergilikli túrde asha, qayta isley hám saqlay aldı. Olar sonday-aq burınǵı Office formatları bar fayllardı (doc, xls, ppt) asha aldı, biraq redaktorlanǵannan keyin olar jańa formatlarǵa túrlendirildi. Parol menen shifrlanǵan Office faylları ashılmadı. Makrosları bar fayllardı brauzer qosımshalarında ashıwǵa bolatuǵın edi, biraq makroslarǵa kiriw yamasa olardı orınlaw múmkin emes edi<ref name="osupport-word">{{Cite web |title=Differences between using a document in the browser and in Word |url=https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107030828/https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 |archive-date=November 7, 2017 |access-date=November 1, 2017 |website=Office Support |publisher=[[Microsoft]]}}</ref><ref name="osupport-excel">{{Cite web |title=Differences between using a workbook in the browser and in Excel – Office Support |url=https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-workbook-in-the-browser-and-in-Excel-F0DC28ED-B85D-4E1D-BE6D-5878005DB3B6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208034000/https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-workbook-in-the-browser-and-in-Excel-F0DC28ED-B85D-4E1D-BE6D-5878005DB3B6 |archive-date=February 8, 2017 |access-date=February 7, 2017 |website=support.office.com |language=en-US}}</ref><ref name="osupport-ppt">{{Cite web |title=How certain features behave in web-based PowerPoint |url=https://support.office.com/en-us/article/how-certain-features-behave-in-web-based-powerpoint-a931f0c8-1305-4428-8f7c-9cfa00ef28c5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031075716/https://support.office.com/en-us/article/how-certain-features-behave-in-web-based-powerpoint-a931f0c8-1305-4428-8f7c-9cfa00ef28c5 |archive-date=October 31, 2019 |access-date=October 31, 2019 |website=Office Support |publisher=[[Microsoft]]}}</ref>. 2013-jıldıń iyul ayında Word PDF hújjetlerin kórsetiw yamasa olardı Microsoft Word hújjetlerine túrlendiriw imkaniyatına iye boldı, degen menen hújjettiń formatlanıwı túpnusqadan ózgeriwi múmkin edi<ref>{{Cite web |last=Zarzar |first=Dan |date=July 3, 2013 |title=PDFs in the Word Web App |url=http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/07/03/pdfs-in-the-word-web-app.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709000444/http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/07/03/pdfs-in-the-word-web-app.aspx |archive-date=July 9, 2013 |access-date=July 4, 2013 |website=Office Web Apps blog |publisher=[[Microsoft]] }}</ref>. 2013-jıl noyabrde qosımshalar real waqıttaǵı birlesken avtorlıqtı hám fayllardı avtomat saqlawdı qollay basladı. Office for the web paketinde Access hám Publisher baǵdarlamaların qosqanda, Officetiń tolıq stol ústi versiyalarında bar birqatar keńeytilgen imkaniyatlar bolǵan joq. Degen menen, paydalanıwshılar «Stol ústi qosımshasında ashıw» (Open in desktop app) buyrıǵın tańlay aldı; bul ondaǵı keńeytilgen imkaniyatlardı paydalanıw ushın hújjetti olardıń kompyuterindegi yamasa qurılmasındaǵı Officetiń stol ústi versiyasında ashatuǵın edi<ref name="pcworld.com">{{Cite web |last=Bradley |first=Tony |date=February 2, 2015 |title=Office Online vs. Office 365: What's free, what's not, and what you really need |url=https://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724204611/http://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html |archive-date=July 24, 2017 |access-date=July 16, 2020 |website=[[PC World]] |publisher=[[IDG]]}}</ref><ref name="pcworld.com2">{{Cite web |last=Paul |first=Ian |date=February 12, 2015 |title=Microsoft beefs up Office Online with new features, streamlined interface |url=https://www.pcworld.com/article/2882768/microsoft-beefs-up-office-online-with-new-features-streamlined-interface.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804002822/https://www.pcworld.com/article/2882768/microsoft-beefs-up-office-online-with-new-features-streamlined-interface.html |archive-date=August 4, 2020 |access-date=October 31, 2019 |website=[[PC World]] |publisher=[[IDG]]}}</ref>. Office for the web-tiń Jeke (Personal) basılımı SkyDrive (keyin ala OneDrive) hám Office Live Workspace sıyaqlı burınǵı servislerdiń ornın basıp, Office.com arqalı jámiyetshilikke biypul usınıldı. Korporaciya arqalı basqarılatuǵın versiyaları Office 365 arqalı qoljetimli boldı<ref>{{Cite web |last=Moore |first=Jason |date=June 8, 2010 |title=Office is now live on SkyDrive! |url=http://windowsteamblog.com/windows_live/b/windowslive/archive/2010/06/07/office-is-now-live-on-skydrive.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20120818204805/http://windowsteamblog.com/windows_live/b/windowslive/archive/2010/06/07/office-is-now-live-on-skydrive.aspx |archive-date=August 18, 2012 |website=Inside Windows Live |publisher=Microsoft}}</ref>. 2013-jıldıń fevralında kiriwsiz-aq SkyDrivetaǵı fayllardı qaraw hám qayta islew imkaniyatı qosıldı<ref>{{Cite web |last=Kenison |first=Roxanne |date=February 8, 2013 |title=Sign-in no longer required to edit Office docs in SkyDrive |url=http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/02/08/no-sign-in-required-for-office-docs-in-skydrive.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130601223643/http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/02/08/no-sign-in-required-for-office-docs-in-skydrive.aspx |archive-date=June 1, 2013 |access-date=July 4, 2013 |website=Office Web Apps blog |publisher=[[Microsoft]] }}</ref>. Servis sonıń menen qatar korporativlik ortalıqta SharePoint qosımshası retinde yamasa Office Web Apps Server arqalı jeke ornatılıwı múmkin edi<ref name="officeitpro-owas" />. Microsoft sonday-aq Office paketinde basqa da veb-qosımshalardı usındı, mısalı: Outlook Web App (burınǵı Outlook Web Access)<ref>{{Cite web |title=FAQs for Outlook Web App |url=http://help.outlook.com/en-us/140/cc875910.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130125021557/http://help.outlook.com/en-US/140/cc875910.aspx |archive-date=January 25, 2013 |access-date=January 21, 2013 |website=Outlook Web App |publisher=Microsoft}}</ref>, Lync Web App (burınǵı Office Communicator Web Access)<ref>{{Cite web |title=Welcome to Microsoft Lync Web App |url=http://office.microsoft.com/en-us/communicator-help/welcome-to-microsoft-lync-web-app-HA101908015.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118043526/http://office.microsoft.com/en-us/communicator-help/welcome-to-microsoft-lync-web-app-HA101908015.aspx |archive-date=January 18, 2013 |access-date=January 21, 2013 |website=[[Microsoft Office website]] |publisher=Microsoft}}</ref>, Project Web App (burınǵı Project Web Access)<ref>{{Cite web |title=Getting started with Project Web App |url=http://office.microsoft.com/en-us/project-server-help/getting-started-with-project-web-app-HA010379908.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130110080436/http://office.microsoft.com/en-us/project-server-help/getting-started-with-project-web-app-HA010379908.aspx |archive-date=January 10, 2013 |access-date=January 21, 2013 |website=Project Server Help |publisher=Microsoft}}</ref>. Sońıń menen bir qatarda, Microsoft Office documents-ti veb-saytta Office on the web arqalı qaraw ushın Online Doc Viewer atı menen servis usınadı<ref>{{Cite web |title=View Office documents online |url=https://products.office.com/en/office-online/view-office-documents-online |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102095046/https://products.office.com/en/office-online/view-office-documents-online |archive-date=January 2, 2019 |access-date=March 3, 2018 |website=[[Microsoft Office website]] |publisher=Microsoft}}</ref>. 2017-jılı Office for the web Microsoft 365 penen almastırıldı; xızmet, sonıń ishinde burınǵı Word, Excel hám PowerPoint veb-qosımshaları endi qoljetimsiz<ref>{{Cite web |last=Althoff |first=Judson |date=2017-07-10 |title=Microsoft puts partners at the center of $4.5 trillion transformation opportunity |url=https://blogs.microsoft.com/blog/2017/07/10/microsoft-puts-partners-center-4-5-trillion-transformation-opportunity/ |access-date=2025-10-01 |website=The Official Microsoft Blog |language=en-US}}</ref>. == Ulıwma imkaniyatları == Microsoft Officetiń kóplegen versiyaları (sonıń ishinde Office 97 hám keyingileri) ózleriniń vidjetler jıynaǵın paydalanadı hám anıq operaciyalıq sistemaǵa tolıq sáykes kelmeydi. Bul standart menyular reńli, jalpaq kórinetuǵın, kóleńkeli menyu stili menen almastırılǵan Microsoft Office XP menen 2003-te eń ayqın bayqaladı. Microsoft Officetiń belgili bir versiyasınıń paydalanıwshı interfeysi kóbinese Microsoft Windowstıń keyingi versiyasına qattı tásir etedi, mısalı: * Office 4.3-tiń [[úskeneler paneli]], reńli túymeleri hám kúlreń túsli 3D kórinisi Windows 95-ke qosıldı. * Office 2007-de engizilgen lenta (ribbon) Windows 7 hám keyingi versiyalar menen birge keletuǵın birneshe baǵdarlamalarǵa biriktirildi. * Office 2013-tiń (2012-jılı shıqqan) tegis, qutı tárizli dizaynı Windows 8 diń jańa paydalanıwshı interfeysin jańalawda qaytalandı. Microsoft Office paydalanıwshıları sırtqı maǵlıwmatlarǵa Office Data Connection (.odc) fayllarında saqlanǵan jalǵanıw specifikaciyaları arqalı kire aladı<ref>{{Cite book |last=DeMarco |first=Jim |title=Pro Excel 2007 VBA |publisher=Apress |year=2008 |isbn=978-1-59059-957-0 |location=Berkeley, California |page=361 |quote=External data is accessed through a connection file, such as an Office Data Connection (ODC) file (.odc)}}</ref>. Barlıq platformalardaǵı Office sońǵı jılları serverlik fayllardı (belgili waqıt rejiminde) de, offlayn fayllardı da (qol menen saqlanǵan) qayta islewdi qollaydı. Serverlik fayllardı (belgili waqıt rejiminde) qayta islewdi qollaw dáslebinde (házirgi túrinde) OneDrive (burınǵı SkyDrive) engizilgennen keyin payda boldı. Biraq, Officetiń eski versiyalarında da serverlik fayllardı qayta islew imkaniyatı bar (atap aytqanda Office 2007). Windows ta, Office ta programmalıq támiynattı jańartıw ushın servis-paklerdi paydalandı. Office-te jıynalmaytuǵın servis-relizleri boldı, olar Office 2000 Service Release 1-den keyin toqtatıldı. Endi Windows penen Office programmalıq támiynattı jańalawdıń boljawlı (aylıq, yarım jıllıq hám jıllıq) shıǵarılıw sxemalarına ótti. Office-tiń burınǵı versiyalarında jiyi Easter eggs-ler boldı. Mısalı, Excel 97 quramında jetkilikli túrde funkcional ushıw simulyatorı boldı. == Fayl formatları hám metamaǵlıwmatlar == Office 2007-ge shekemgi Microsoft Office OLE Compound File Binary Format tiykarındaǵı patentlengen fayl formatların paydalandı<ref>{{Cite web |title=Microsoft Office File Formats |url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/cc313118.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119005122/http://msdn.microsoft.com/en-us/library/cc313118.aspx |archive-date=January 19, 2013 |access-date=February 2, 2013 |website=[[MSDN#Library|MSDN Library]] |publisher=Microsoft}}</ref>. Bul maǵlıwmatlardı bólisetuǵın paydalanıwshılardı birdey programmalıq platformanı qabıllawǵa májbúr etti<ref>{{Cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=We Can Put an End to Word Attachments |url=https://www.gnu.org/philosophy/no-word-attachments.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203074546/http://www.gnu.org/philosophy/no-word-attachments.html |archive-date=December 3, 2010 |access-date=October 30, 2010 |publisher=Free Software Foundation}}</ref>. 2008-jılı Microsoft ekilik Office formatlarınıń tolıq hújjetlestiriwin júklep alıw ushın biypul qoljetimli etti hám Open Specification Promise sheńberinde usı ekilik formatlardı paydalanıw yamasa ámelge asırıw ushın hár qanday itimal patentlik huqıqlardı biypul berdi<ref>{{Cite web |last=Spolsky |first=Joel |date=February 19, 2008 |title=Why are the Microsoft Office file formats so complicated? (And some workarounds) |url=http://www.joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014090710/http://joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html |archive-date=October 14, 2013 |access-date=April 21, 2015 |website=Joel on Software}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jones |first=Brian |date=February 16, 2008 |title=Binary Documentation (.doc, .xls, .ppt) and Translator Project Site are now live |url=http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/02/15/binary-documentation-doc-xls-ppt-and-translator-project-site-are-now-live.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427143224/http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/02/15/binary-documentation-doc-xls-ppt-and-translator-project-site-are-now-live.aspx |archive-date=April 27, 2015 |access-date=April 21, 2015 |website=Brian Jones: Office Solutions |publisher=[[Microsoft]]}}</ref>. Burın Microsoft bunday hújjetlestiriwdi biypul, biraq tek ótinish boyınsha ǵana usınatuǵın edi<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Brian |date=January 17, 2008 |title=Mapping documents in the binary format (.doc; .xls; .ppt) to the Open XML format |url=http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/01/16/mapping-documents-in-the-binary-format-doc-xls-ppt-to-the-open-xml-format.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023060210/http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/01/16/mapping-documents-in-the-binary-format-doc-xls-ppt-to-the-open-xml-format.aspx |archive-date=October 23, 2013 |access-date=April 21, 2015 |website=Brian Jones: Office Solutions |publisher=[[Microsoft]]}}</ref>. Office 2007 den baslap, Ecma International hám ISO/IEC tárepinen standartlastırılǵan hám de járiyalanǵan versiyadan ózgeshe bolǵanına qaramastan, ádepki fayl formatı Office Open XML versiyası boladı. Microsoft Open Specification Promise<ref>{{Cite web |date=February 1, 2007 |title=Microsoft Open Specification Promise |url=https://www.microsoft.com/interop/osp/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010202435/http://www.microsoft.com/interop/osp |archive-date=October 10, 2008 |access-date=October 30, 2010 |publisher=Microsoft}}</ref> sheńberinde formatlar texnologiyasına patentlik huqıqlar berdi hám Microsoft Officetiń burınǵı versiyalarına, sonıń ishinde Office 2003, Office XP, Office 2000<ref>{{Cite web |date=January 6, 2010 |title=Microsoft Office Compatibility Pack for Word, Excel, and PowerPoint File Formats |url=https://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429085200/http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=3 |archive-date=April 29, 2018 |access-date=April 17, 2020 |website=Download Center}}</ref> hám Mac OS X-ke arnalǵan Office 2004 ushın biypul júklep alıwǵa bolatuǵın túrlendirgishlerdi qoljetimli etti. Office Open XML-diń úshinshi tárep ámelge asırıwları Windows platformasında (LibreOffice, barlıq platformalar), macOS platformasında ([[iWork]] '08, NeoOffice, LibreOffice) hám [[Linux]]-ta (LibreOffice hám OpenOffice.org 3.0) bar. Sonıń menen bir qatarda, Office 2010, Office 2007 ushın Service Pack 2 hám Macqa arnalǵan Office 2016 hújjetlerdi ashıw hám saqlaw ushın OpenDocument Format (ODF) formatın qollaydı – 1.2 versiyası (2015 ISO/IEC standartı) emes, tek eski ODF 1.0 (2006 ISO/IEC standartı) ǵana qollaydı. Microsoft Office hújjetlerinen metamaǵlıwmatlardı alıp taslaw múmkinshiligin usınadı. Bul hújjet tuwralı sırlı maǵlıwmatlardıń onıń metamaǵlıwmatları arqalı sırtqa aǵıp ketiwi keńnen járiya bolǵan waqıyalarǵa juwap retinde islendi<ref>{{Cite news |last=Libbenga |first=Jan |date=February 2, 2004 |title=Microsoft releases metadata removal tool |work=The Register |url=https://www.theregister.co.uk/2004/02/02/microsoft_releases_metadata_removal_tool/ |url-status=live |access-date=October 30, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203115727/http://www.theregister.co.uk/2004/02/02/microsoft_releases_metadata_removal_tool/ |archive-date=December 3, 2010}}</ref>. Metamaǵlıwmatlardı joq etiw birinshi ret 2004-jılı, Microsoft usı maqsette Office 2003/XP ushın Remove Hidden Data Add-in dep atalatuǵın quraldı shıǵarǵan gezde qoljetimli boldı<ref>{{Cite web |date=July 8, 2008 |title=Office 2003/XP Add-in: Remove Hidden Data |url=https://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=8446 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324000046/http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=8446 |archive-date=March 24, 2016 |access-date=April 17, 2020 |website=Download Center |publisher=Microsoft}}</ref>. Ol Office 2007 sistemasına Document Inspector (Hújjet inspektorı) dep atalatuǵın funkciya túrinde tikkeley biriktirildi. == Keńeytiw == Office paketiniń baslı imkaniyatı — paydalanıwshılar menen úshinshi tárep kompaniyalarınıń arnawlı buyrıqlar menen qánigelestirilgen funkciyalardı qosıw arqalı qosımshanıń imkaniyatların keńeytetuǵın qosımshalardı (plaginlerdi) jaza alıw imkaniyatı. Jańa múmkinshiliklerdiń biri — Office Store dúkanı<ref>{{Cite web |last=Bort |first=Julie |date=August 6, 2012 |title=Microsoft Shows Off A New App Store For Office 2013 |url=http://www.businessinsider.com/microsoft-office-2013-app-store-2012-8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501112708/http://www.businessinsider.com/microsoft-office-2013-app-store-2012-8 |archive-date=May 1, 2013 |access-date=April 24, 2013 |website=Business Insider}}</ref>. Plaginler menen basqa qurallardı paydalanıwshılar júklep ala aladı<ref>{{Cite web |last=Hachman |first=Mark |date=January 19, 2013 |title=Inside The New Microsoft Office App Store: One Developer's Story |url=http://readwrite.com/2013/01/29/inside-the-new-microsoft-office-app-store-one-developers-story |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130421002527/http://readwrite.com/2013/01/29/inside-the-new-microsoft-office-app-store-one-developers-story |archive-date=April 21, 2013 |access-date=April 24, 2013 |website=small-biz |publisher=ReadWrite}}</ref>. Islep shıǵıwshılar óz qosımshaların Office Store dúkanında satıw arqalı aqsha taba aladı. Tabıs baǵdarlamashı menen [[Microsoft]] arasında bólinedi, bunda baǵdarlamashı aqshanıń 80%-in aladı<ref name="mashable.com">{{Cite web |last=Pachal |first=Pete |date=August 7, 2012 |title=Yes, Even Microsoft Office Has Apps Now |url=http://mashable.com/2012/08/07/office-2013-apps/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172523/http://mashable.com/2012/08/07/office-2013-apps/ |archive-date=May 18, 2013 |access-date=April 24, 2013 |website=[[Mashable]]}}</ref>. Baǵdarlamashılar qosımshalardı barlıq Office paydalanıwshıları menen bólise aladı<ref name="mashable.com" />. Qosımsha hújjet penen birge háreketlenedi hám alıwshı onı ashqanda ne kóretuǵının baǵdarlamashı sheshedi. Alıwshınıń qosımshanı Office Store dúkanınan biypul júklep alıw, biypul sınaq versiyasın baslaw yamasa tólemge baǵdarlanıw opciyası boladı<ref name="mashable.com" />. Officetiń bultlı imkaniyatlarınıń arqasında IT bólimleri ózleriniń biznes xızmetkerleriniń ónimliligin arttırıw maqsetinde olarǵa arnalǵan qosımshalar jıynaǵın isley aladı<ref>{{Cite web |last=Murph |first=Darren |date=August 6, 2012 |title=Microsoft's Office Store now open for business, productivity-boosting apps just a click away |url=https://www.engadget.com/2012/08/06/microsoft-office-store-app-catalog-downloads-now-open-available/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531231333/http://www.engadget.com/2012/08/06/microsoft-office-store-app-catalog-downloads-now-open-available/ |archive-date=May 31, 2013 |access-date=April 24, 2013 |website=[[Engadget]] |publisher=[[Aol]]}}</ref>. Xızmetkerler Office Store dúkanına kirgende, «Meniń shólkemim» (My Organization) bóliminen óz kompaniyasınıń qosımshaların kóredi. Xızmetkerlerdiń jeke júklep alǵan qosımshaları «Meniń qosımshalarım» (My Apps) bóliminde payda boladı<ref name="mashable.com" />. Baǵdarlamashılar qosımshalardı islew ushın HTML5, XML, CSS3, [[JavaScript]] hám API sıyaqlı veb-texnologiyalardı paydalana aladı<ref name="msdn.microsoft.com">{{Cite web |date=February 26, 2013 |title=Overview of apps for Office |url=http://msdn.microsoft.com/library/office/apps/jj220082%28v=office.15%29#StartBuildingApps_WhatIsApp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510155448/http://msdn.microsoft.com/library/office/apps/jj220082(v=office.15)#StartBuildingApps_WhatIsApp |archive-date=May 10, 2013 |access-date=April 24, 2013 |website=[[MSDN]] |publisher=Microsoft}}</ref>. Office-ke arnalǵan qosımsha — bul Office klientlik qosımshasınıń ishinde xostinglenetuǵın veb-bet. Paydalanıwshılar hújjettiń, elektron poshta xabarınıń, ushırasıw shaqırıwınıń yamasa qabıllawdıń funkcionallıǵın kúsheytiw ushın qosımshalardı paydalana aladı. Qosımshalar birneshe ortalıqta hám birneshe klientler tárepinen, sonıń ishinde Office-tiń tolıǵı menen stol ústi klientlerinde, Office Web Apps, mobil brauzerlerde, sonday-aq lokal túrde hám bultta jumıs isley aladı<ref name="msdn.microsoft.com" />. Qollap-quwatlanatuǵın qosımshalardıń túri Office versiyalarına qaray ózgeshelenedi: * Office 97 den baslap (standart Windows DLL faylları, yaǵnıy Word WLL hám Excel XLL) * Office 2000 nan baslap (COM qosımshaları)<ref>{{Cite web |date=January 24, 2007 |title=How to build an Office 2000 COM add-in in Visual Basic |url=http://support.microsoft.com/kb/238228/en-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301014508/http://support.microsoft.com/kb/238228/EN-US |archive-date=March 1, 2011 |access-date=October 30, 2010 |publisher=Microsoft}}</ref> * Office XP dan baslap (COM/OLE Automation qosımshaları)<ref>{{Cite web |date=January 29, 2007 |title=How To Create a Visual Basic Automation Add-in for Excel Worksheet Functions |url=http://support.microsoft.com/kb/285337/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119015334/http://support.microsoft.com/kb/285337 |archive-date=November 19, 2010 |access-date=October 30, 2010 |publisher=Microsoft}}</ref> * Office 2003 ten baslap (Basqarılatuǵın kod qosımshaları – VSTO sheshimleri)<ref>{{Cite web |date=April 5, 2010 |title=Information about designing Office add-ins by using the .NET Framework |url=http://support.microsoft.com/kb/840585/en-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024210114/http://support.microsoft.com/kb/840585/en-us |archive-date=October 24, 2012 |access-date=October 30, 2010 |publisher=Microsoft}}</ref> == Parol menen qorǵaw == Microsoft Office-te paydalanıwshılarǵa Office (Word, Excel, PowerPoint, Access, Skype Business) hújjetlerin paydalanıwshı usınǵan parol menen shifrlawǵa múmkinshilik beretuǵın qáwipsizlik funkciyası bar. Parol 255 simvolǵa deyin qamtıwı múmkin hám ádepki boyınsha AES 128 bitlik keńeytilgen shifrlawdı paydalanadı<ref>{{Cite web |title=Password protect documents, workbooks, and presentations |url=https://support.office.com/en-us/article/Password-protect-documents-workbooks-and-presentations-ef163677-3195-40ba-885a-d50fa2obb6b68#bm1 |access-date=February 6, 2015 |website=Microsoft Office Support |archive-date=August 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803225056/https://support.office.com/en-us/article/Password-protect-documents-workbooks-and-presentations-ef163677-3195-40ba-885a-d50fa2obb6b68#bm1 |url-status=dead }}</ref>. Parollerdi pútkil hújjetti, jumıs betin yamasa prezentaciyanı ózgertiwdi sheklew ushın da paydalanıwǵa boladı. Degen menen, hújjetti shifrlawdıń joqlıǵına baylanıslı bul parollerdi úshinshi tárep buzıw programmalıq támiynatın paydalanıp alıp taslawǵa boladı<ref>{{Cite web |title=Unprotect a Word Document |url=https://superuser.com/a/96244 |access-date=March 9, 2017 |website=superuser.com |archive-date=November 1, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101140147/https://superuser.com/questions/96242/unprotect-a-word-document/96244 |url-status=live }}</ref>. == Qollaw siyasatı == === Usıl === Office 2000 nan Office 2016 ǵa shekemgi Microsoft Office ónimleriniń barlıq versiyaları shıǵarılǵannan keyin on jıllıq qollaw huqıqına iye, usı waqıt ishinde Microsoft ónim versiyasına arnalǵan qáwipsizlik jańalanıwların shıǵaradı hám pullı texnikalıq qollaw kórsetedi. On jıllıq dáwir eki bes jıllıq basqıshqa bólinedi: Tiykarǵı faza (Mainstream) hám keńeytilgen faza (Extended). Tiykarǵı fazada Microsoft sheklewli biypul texnikalıq qollaw kórsete aladı hám qáwipsizlikke baylanısı joq jańalawlardı shıǵaradı yamasa ónimniń dizaynın ózgerte aladı. Keńeytilgen faza barısında atalǵan xızmetler toqtatıladı<ref>{{Cite web |date=March 9, 2017 |title=Microsoft Business, Developer and Desktop Operating Systems Policy |url=https://support.microsoft.com/en-us/help/14085/microsoft-business-developer-and-desktop-operating-systems-policy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424011714/https://support.microsoft.com/en-us/help/14085/microsoft-business-developer-and-desktop-operating-systems-policy |archive-date=April 24, 2017 |access-date=April 10, 2017 |website=Support |publisher=[[Microsoft]]}}</ref>. Office 2019 tiykarǵı qollawdıń 5 jılın hám keńeytilgen qollawdıń 2 jılın ǵana aladı, al Office 2021 tiykarǵı qollawdıń 5 jılın ǵana aladı<ref>{{Cite web |title=Office 2019 On-Premises Release Details (published February 1, 2018) |url=https://support.microsoft.com/en-us/help/4086137/office-2019-on-premises-release-details-february-1-2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317230749/https://support.microsoft.com/en-us/help/4086137/office-2019-on-premises-release-details-february-1-2018 |archive-date=March 17, 2019 |access-date=February 6, 2019 |website=support.microsoft.com}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Microsoft Office]] cd1po33log9exn5xou9n4b3jncz0jx4 266002 266001 2026-08-15T17:41:42Z Bekan88 11311 266002 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#D83B01; color:white; font-size:125%;" |Microsoft Office |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Microsoft_Office_Logo_(2019).png|220px|sürmesiz]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]] | class="infobox-data" |[[Microsoft]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |1990-jıl, 1-oktyabr |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tili]] | class="infobox-data" |[[C++]] (backend)<br>[[C++]] hám [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] (API/UI) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Operaciyalıq sistema|Operaciyalıq sistemaları]] | class="infobox-data" |[[Microsoft Windows]]<br>[[MS-DOS]] (qollanıwdan shıǵarılǵan) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Miyrasxorı | class="infobox-data" |Microsoft 365 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Standartı | class="infobox-data" |Office Open XML (ISO/IEC 29500) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tiller | class="infobox-data" |102 til |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Ofis baǵdarlamalar paketi |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |Sınaq licenziyası, korporativ licenziyalaw yamasa SaaS |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Veb-sayt|Veb-saytı]] | class="infobox-data" |[https://office.com office.com] |} '''Microsoft Office, MS Office''' yamasa tek '''Office''' — bul [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan ofis baǵdarlamalar paketi hám (burın) klient programmaları, server programmaları hám xızmetler shańaraǵı retinde belgili. [[Bill Geyts]] tárepinen 1988-jıl 1-avgustta COMDEX kórgizbesinde járiyalaǵan Office paketiniń birinshi versiyası [[Microsoft Word]], [[Microsoft Excel]] hám [[Microsoft PowerPoint]] baǵdarlamaların qamtıdı, bul úshewi de Office óniminiń tiykarǵı ónimleri bolıp qala beredi. Waqıttıń ótiwi menen Office paketi aytarlıqtay ósip, [[Microsoft OneNote|OneNote]] hám [[Microsoft Outlook|Outlook]] sıyaqlı baǵdarlamalardı qostı; ol ulıwma sonday-aq [[Visual Basic for Applications|VBA]] skript tilin paydalanıw arqalı joqarı dárejede keńeytildi. Házirgi waqıtta tekst processorın ([[Microsoft Word|Word]]), elektron keste baǵdarlamasın ([[Microsoft Excel|Excel]]), prezentaciya baǵdarlamasın (PowerPoint), jazba júrgiziw baǵdarlamasın (OneNote) hám elektron poshta klientin (Outlook) óz ishine aladı; [[Microsoft Windows|Windows]] versiyası sonıń menen qatar maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasın (Access) qamtıydı. Microsoft Office aldın stol ústi, mobil hám veb-qosımshalardı usınǵan; usılardıń ishinen tek stol ústi paketi ǵana házirgi kúnge deyin qollap-quwatlanbaqta. Office 2013 versiyasınan baslap Microsoft kompaniyası Microsoft 365 baǵdarlamasın (burınǵı Office 365) Microsoft Office-ti alıwdıń tiykarǵı quralı retinde alǵa ilgeriletti: ol jazılıw biznes modeli boyınsha programmalıq támiynat penen basqa xızmetlerdi paydalanıwǵa imkaniyat beredi, al paydalanıwshılar dástúrli licenziyalıq shártler menen satılatuǵın Office-tiń «lokal» relizlerine shártli túrde kirmeytuǵın jańa imkaniyatlar menen bultlı esaplawlar integraciyasın qosqanda, jazılıwdıń pútkil múddeti ishinde programmalıq támiynatqa funkciyalıq jańalawlardı aladı. 2017-jılı Office 365-ten túsken tabıs dástúrli licenziyalardı satıwdan ozıp ketti. Microsoft kompaniyası turaqlı licenziyası bar Office paketin satıwdı dawam etpekte, onıń eń sońǵı versiyası — Office 2024<ref name="office2024">{{Web deregi| url =https://www.xda-developers.com/microsoft-office-2024-coming/|bet=Exclusive: Microsoft Office 2024 is coming next year, and you can try the preview now|arxivurl=https://web.archive.org/web/20231108201243/https://www.xda-developers.com/microsoft-office-2024-coming/|arxivsáne= 2023-jıl 8-noyabr |avtor=Hazarika|at=Skanda|sáne= 2023-jıl 8-noyabr |til=en|jumıs=[[XDA Developers]]|qaralǵan sáne= 2023-jıl 14-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi| url =https://www.neowin.net/news/microsoft-might-just-have-confirmed-windows-12-release-alongside-leaked-office-2024-images/|bet=Microsoft might just have confirmed Windows (12) release alongside leaked Office 2024 images|arxivurl=https://web.archive.org/web/20231107110519/https://www.neowin.net/news/microsoft-might-just-have-confirmed-windows-12-release-alongside-leaked-office-2024-images/|arxivsáne= 2023-jıl 7-noyabr |avtor=Sen|at=Sayan|sáne= 2023-jıl 7-noyabr }}</ref><ref name="rollsout2024">{{Web deregi| url =https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-rolls-out-office-ltsc-2024-for-windows-and-mac/|bet=Microsoft rolls out Office LTSC 2024 for Windows and Mac|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240917135611/https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-rolls-out-office-ltsc-2024-for-windows-and-mac/|arxivsáne= 2024-jıl 17-sentyabr |avtor=Gatlan|at=Sergiu|sáne= 2024-jıl 16-sentyabr |jumıs=[[Bleeping Computer]]}}</ref>. == Komponentler == === Tiykarǵı qosımshalar menen xızmetler === * [[Microsoft Word]] — bul Microsoft Office paketine hám óndiristen shıǵarılǵan Microsoft Works baǵdarlamasınıń ayırım basılımlarına kiretuǵın tekst processorı. Wordtıń 1983-jıl gúz ayında shıǵarılǵan birinshi versiyası MS-DOS operaciyalıq sistemasına arnaldı hám kompyuter tıshqanshasın kóplegen paydalanıwshılarǵa tanıstırdı. Word 1.0 baǵdarlamasın tıshqansha menen birge pakette satıp alıwǵa bolatuǵın edi, degen menen ol talap etilmegen. LisaWrite hám MacWrite úlgilerine súyenip, Macintoshqa arnalǵan Word óz paketine jaqınıraq WYSIWYG imkaniyatların qosıwǵa háreket etti. Macqa arnalǵan Word 1985-jılı shıqtı. Macqa arnalǵan Word Microsoft Wordtıń birinshi grafikalıq versiyası boldı. Dáslebinde ol óziniń tiykarǵı formatı retinde patentlengen .doc formatın ámelge asırdı. Degen menen, Word 2007 bul formattı eskirgen dep atap, keyin ala Ecma International ashıq format retinde standartlastırılǵan Office Open XML formatına ústemlik berdi. Portable Document Format (PDF) hám OpenDocument (ODF) formatların qollaw Windowsqa arnalǵan Word baǵdarlamasına birinshi ret Word 2007 ushın Service Pack 2 arqalı engizildi<ref>{{Cite press release |title=Microsoft Expands List of Formats Supported in Microsoft Office |date=May 21, 2008 |publisher=Microsoft |url=https://www.microsoft.com/Presspass/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.mspx |access-date=October 30, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501133844/http://www.microsoft.com/Presspass/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.mspx |archive-date=May 1, 2009}}</ref>. * [[Microsoft Excel]] — bul dáslebinde ústemlik etken Lotus 1-2-3-penen básekilesip, sońında onnan ozıp ketken elektron keste redaktorı. Microsoft Mac OS ushın Exceldiń birinshi versiyasın 1985-jılı hám birinshi Windows versiyasın (Mac penen teńlestiriw ushın 2.05 bolıp nomerlengen) 1987-jıl noyabrde shıǵardı. * [[Microsoft PowerPoint]] — bul ekranda kórsetiwge hám bayanatshı tárepinen usınılıwǵa yamasa plyonkalarǵa ya slaydlarǵa basıp shıǵarılıwǵa bolatuǵın tekstten, grafikadan hám basqa obektlerden turatuǵın slayd-shoular jaratıw ushın paydalanılatuǵın prezentaciya baǵdarlaması. * Microsoft OneNote — bul qoldan jazılǵan yamasa terilgen jazbalardı, súwretlerdi, ekran bóleklerin hám audio túsindirmelerdi jıynaytuǵın jazba júrgiziw baǵdarlaması. Jazbalardı Internet yamasa tarmaq arqalı basqa OneNote paydalanıwshıları menen bólisiwge boladı. OneNote dáslebinde hár qanday Microsoft Office 2003 basılımına kirmeytuǵın avtonom qosımsha retinde usınıldı. Degen menen, OneNote sońında Microsoft Officetiń tiykarǵı komponentine aylandı; Microsoft Office 2013 shıǵarılıwı menen birge OneNote barlıq Microsoft Office usınıslarına engizildi. OneNote sonday-aq Office on the web servisindegi veb-qosımsha, Windows ushın shártli biypul (keyin ala biypul) stol ústi qosımshası, Windows Phone, [[iOS]], [[Android]] hám Symbian ushın mobil qosımsha, sonday-aq Windows 8 yamasa keyingi versiyaları ushın Metro stilindegi qosımsha retinde de qoljetimli. * Microsoft Outlook (Outlook Express, Outlook.com yamasa vebke arnalǵan Outlook penen shatastırmaw kerek) — bul Office 97-den baslap Windows Messaging, Microsoft Mail hám Schedule+ ornın basqan jeke informaciyanı basqarıwshı (jeke menedjer); ol elektron poshta klientin, kalendardı, tapsırmalar menedjerin hám mákan jay kitabın qamtıydı. Mac OS sistemasında Microsoft 1990-jıllardıń ayaǵında Outlooktıń birneshe versiyasın usındı, biraq tek Microsoft Exchange Server menen birge paydalanıw ushın. Office 2001 sistemasında ol Microsoft Entourage dep atalatuǵın, sál ózgeshe imkaniyatlar jıynaǵı bar alternativ qosımshanı engizdi. Ol Office 2011 sistemasında Entourage ornın basıp, Outlooktı qayta engizdi<ref>{{Cite web |last=Fried |first=Ina |date=August 13, 2009 |title=Next Mac Office, due by 2010's end, gets Outlook |url=http://news.cnet.com/8301-13860_3-10308997-56.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120815145139/http://news.cnet.com/8301-13860_3-10308997-56.html |archive-date=August 15, 2012 |access-date=August 28, 2009 |website=[[CNET News]] |publisher=[[CBS Interactive]]}}</ref>. * [[Microsoft OneDrive]] — bul paydalanıwshılarǵa fayllardı sinxronlawǵa hám keyin ala olarǵa veb-brauzerden yamasa mobil qurılmadan kiriwge múmkinshilik beretuǵın fayl xosting servisi. * [[Microsoft Teams]] — bul jumıs ornındaǵı chattı, ushırasıwlardı, jazbalar menen qosımshalardı biriktiretuǵın platforma. === Tek Windowsqa arnalǵan baǵdarlamalar === * [[Microsoft Publisher]] — bul tiykarınan kitapshalardı, belgilerdi, kalendarlardı, qutlıqlaw xatların, vizitkalardı, informaciyalıq byulletenlerdi, veb-saytlardı hám ashıq xatlardı joybarlaw ushın paydalanılatuǵın Windowsqa arnalǵan stol ústi baspa qosımshası. Publisher 2026-jılı óndiristen toqtatıladı<ref>{{Cite web |last=Batt |first=Simon |date=February 15, 2024 |title=Microsoft is killing off one of its oldest apps in 2026 |url=https://www.xda-developers.com/microsoft-killing-off-app-october-2026/ |access-date=September 30, 2024 |website=XDA |language=en}}</ref>. * [[Microsoft Access]] — bul relyaciyalıq Access Database Engine (burınǵı Jet Database Engine) sistemasın [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] menen hám programmalıq támiynattı islep shıǵıw quralları menen biriktiretuǵın Windowsqa arnalǵan [[maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sisteması]]. Microsoft Access maǵlıwmatlardı Access Database Engine tiykarındaǵı óziniń formatında saqlaydı. Ol sonday-aq basqa qosımshalarda hám maǵlıwmatlar bazalarında saqlanǵan maǵlıwmatlardı tikkeley importlay aladı yamasa baylanısa aladı<ref name="ms-import">{{Cite web |title=Introduction to importing and exporting data |url=https://support.office.com/en-gb/article/Introduction-to-importing-and-exporting-data-08422593-42dd-4e73-bdf1-4c21fc3aa1b0 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160311025628/https://support.office.com/en-gb/article/Introduction-to-importing-and-exporting-data-08422593-42dd-4e73-bdf1-4c21fc3aa1b0 |archive-date=March 11, 2016 |access-date=June 8, 2016 |publisher=Microsoft}}</ref>. * [[Microsoft Project]] — bul waqıyalardı baqlawǵa hám tarmaqlıq diagrammalar menen Gant diagrammaların islewge arnalǵan, heshqanday Office paketine kirmeytuǵın Windowsqa arnalǵan joybarlardı basqarıw qosımshası * [[Microsoft Visio]] — bul heshqanday Office paketine kirmeytuǵın Windowsqa arnalǵan diagramma hám blok-sxema islew qosımshası. === Mobil qosımshalar === * Office Lens — bul mobil qurılmalarǵa optimallastırılǵan súwret skaneri. Ol hújjetti (mısalı, vizitka, qaǵaz, markerlik taqta) kamera arqalı túsiredi, sonnan keyin súwrettiń hújjet bólegin dúzetedi. Nátiyjeni Word, OneNote, PowerPoint yamasa Outlook baǵdarlamalarına eksportlawǵa yamasa OneDrive sistemasında saqlawǵa, Poshta arqalı jiberiwge yamasa Fotogalereyaǵa ornalastırıwǵa boladı. * Office Mobile — bul Android hám iOS sistemalarına arnalǵan Word, Excel hám PowerPoint baǵdarlamaların bir qosımshaǵa biriktiretuǵın hám tez jazbalar islew, PDF fayllarına qol qoyıw, QR kodların skanerlew hám fayllardı tasıw sıyaqlı jańa imkaniyatlardı kirgizetuǵın biriktirilgen Office mobil qosımshası<ref name="Microsoft">{{Cite web |date=February 19, 2020 |title=The new Office app now generally available for Android and iOS |url=https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2020/02/19/new-office-app-android-ios-available/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320133423/https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2020/02/19/new-office-app-android-ios-available/ |archive-date=March 20, 2020 |access-date=March 21, 2020 |website=Microsoft 365 team |publisher=[[Microsoft]]}}</ref>. * Office Remote — bul mobil qurılmanı Word, Excel hám PowerPoint baǵdarlamalarınıń stol ústi versiyaları ushın aralıqtan basqarıw pultine aylandıratuǵın qosımsha. === Server qosımshaları === * Microsoft SharePoint — bul Microsoft Office penen biriktiriletuǵın vebke tiykarlanǵan birlesken platforma. 2001-jılı iske qosılǵan SharePoint tiykarınan hújjetlerdi basqarıw hám saqlaw sisteması retinde satıladı, biraq ónim júdá beyimlesiwshi bolıp tabıladı hám onı paydalanıw shólkemler arasında aytarlıqtay ózgeshelenedi. SharePoint xızmetlerine mınalar kiredi: ** Excel Services — bul [[Microsoft Excel|Microsoft Excelge]] uqsas elektron kestelerdi qayta islew serveri. ** InfoPath Forms Services — bul Microsoft InfoPathǵa uqsas formalardı tarqatıw serveri. ** Microsoft Project Server — bul Microsoft Projectke uqsas joybarlardı basqarıw serveri. ** [[Microsoft Search Server]] * Skype for Business Server — bul operativ xabarlar menen videokonferenciyalarǵa arnalǵan real waqıttaǵı kommunikaciyalar serveri. * Microsoft Exchange Server — bul poshta serveri hám kalendar serveri. === Veb-xızmetler === * Microsoft Sway — 2014-jıl oktyabrde shıǵarılǵan prezentaciya veb-qosımshası. Ol sonday-aq [[iOS]] hám [[Windows 10]] sistemalarına arnalǵan jergilikli qosımshası bar. * Delves — bul Office 365 paydalanıwshılarına ózleriniń elektron poshtaların, ushırasıwların, kontaktların, sociallıq tarmaqların hám OneDrive sistemasında yamasa Office 365-tegi saytlarda saqlanǵan hújjetlerin izlewge hám basqarıwǵa múmkinshilik beretuǵın xızmet. * Microsoft Forms — bul Office 365 Education jazılıwshıları ushın qoljetimli onlayn sorawnama islew quralı. * Microsoft To Do — bul tapsırmalardı basqarıw servisi. * Outlook.com — bul paydalanıwshı interfeysi Microsoft Outlookqa uqsas biypul veb-poshta. * Outlook on the web — Outlook.com-ǵa uqsas, biraq jáne de keń hám tek Office 365 penen Microsoft Exchange Server usınısları arqalı ǵana qoljetimli veb-poshta klienti. * Microsoft Planner — bul Microsoft Office 365 platformasında qoljetimli jobalaw qosımshası. * Microsoft Stream — bul Office 365 Academic yamasa Enterprise licenziyası bar korporativ paydalanıwshılarǵa arnalǵan video bólisiw xızmeti. * Microsoft Bookings — bul Microsoft Office 365 platformasındaǵı ushırasıwlardı bronlaw qosımshası. == Vebke arnalǵan Office == Office for the web — úsh veb-qosımshanı: [[Microsoft Word|Word]], [[Microsoft Excel|Excel]] hám PowerPointtı qamtıytuǵın Microsoft Officetiń biypul veb-versiyası. Bul usınısqa sonıń menen qatar Outlook.com, OneNote hám OneDrive kirdi; olarǵa biriktirilgen qosımshalardı almastırǵısh arqalı kiriwge boladı. Paydalanıwshılar bul servistiń Office Online Server dep atalatuǵın lokal versiyasın SharePoint, Microsoft Exchange Server hám Microsoft Lync Server menen birlesip jeke bultlarda ornata aldı<ref name="officeitpro-owas">{{Cite web |title=Introducing Office Web Apps Server |url=http://blogs.technet.com/b/office_resource_kit/archive/2012/09/11/introducing-office-web-apps-server.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140225175652/http://blogs.technet.com/b/office_resource_kit/archive/2012/09/11/introducing-office-web-apps-server.aspx |archive-date=February 25, 2014 |access-date=February 20, 2014 |website=Office IT Pro Blog |publisher=Microsoft }}</ref>. Vebke arnalǵan Word, Excel hám PowerPoint Office Open XML faylların (docx, xlsx, pptx), sonday-aq OpenDocument faylların (odt, ods, odp) jergilikli túrde asha, qayta isley hám saqlay aldı. Olar sonday-aq burınǵı Office formatları bar fayllardı (doc, xls, ppt) asha aldı, biraq redaktorlanǵannan keyin olar jańa formatlarǵa túrlendirildi. Parol menen shifrlanǵan Office faylları ashılmadı. Makrosları bar fayllardı brauzer qosımshalarında ashıwǵa bolatuǵın edi, biraq makroslarǵa kiriw yamasa olardı orınlaw múmkin emes edi<ref name="osupport-word">{{Cite web |title=Differences between using a document in the browser and in Word |url=https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107030828/https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 |archive-date=November 7, 2017 |access-date=November 1, 2017 |website=Office Support |publisher=[[Microsoft]]}}</ref><ref name="osupport-excel">{{Cite web |title=Differences between using a workbook in the browser and in Excel – Office Support |url=https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-workbook-in-the-browser-and-in-Excel-F0DC28ED-B85D-4E1D-BE6D-5878005DB3B6 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170208034000/https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-workbook-in-the-browser-and-in-Excel-F0DC28ED-B85D-4E1D-BE6D-5878005DB3B6 |archive-date=February 8, 2017 |access-date=February 7, 2017 |website=support.office.com |language=en-US}}</ref><ref name="osupport-ppt">{{Cite web |title=How certain features behave in web-based PowerPoint |url=https://support.office.com/en-us/article/how-certain-features-behave-in-web-based-powerpoint-a931f0c8-1305-4428-8f7c-9cfa00ef28c5 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191031075716/https://support.office.com/en-us/article/how-certain-features-behave-in-web-based-powerpoint-a931f0c8-1305-4428-8f7c-9cfa00ef28c5 |archive-date=October 31, 2019 |access-date=October 31, 2019 |website=Office Support |publisher=[[Microsoft]]}}</ref>. 2013-jıldıń iyul ayında Word PDF hújjetlerin kórsetiw yamasa olardı Microsoft Word hújjetlerine túrlendiriw imkaniyatına iye boldı, degen menen hújjettiń formatlanıwı túpnusqadan ózgeriwi múmkin edi<ref>{{Cite web |last=Zarzar |first=Dan |date=July 3, 2013 |title=PDFs in the Word Web App |url=http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/07/03/pdfs-in-the-word-web-app.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709000444/http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/07/03/pdfs-in-the-word-web-app.aspx |archive-date=July 9, 2013 |access-date=July 4, 2013 |website=Office Web Apps blog |publisher=[[Microsoft]] }}</ref>. 2013-jıl noyabrde qosımshalar real waqıttaǵı birlesken avtorlıqtı hám fayllardı avtomat saqlawdı qollay basladı. Office for the web paketinde Access hám Publisher baǵdarlamaların qosqanda, Officetiń tolıq stol ústi versiyalarında bar birqatar keńeytilgen imkaniyatlar bolǵan joq. Degen menen, paydalanıwshılar «Stol ústi qosımshasında ashıw» (Open in desktop app) buyrıǵın tańlay aldı; bul ondaǵı keńeytilgen imkaniyatlardı paydalanıw ushın hújjetti olardıń kompyuterindegi yamasa qurılmasındaǵı Officetiń stol ústi versiyasında ashatuǵın edi<ref name="pcworld.com">{{Cite web |last=Bradley |first=Tony |date=February 2, 2015 |title=Office Online vs. Office 365: What's free, what's not, and what you really need |url=https://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170724204611/http://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html |archive-date=July 24, 2017 |access-date=July 16, 2020 |website=[[PC World]] |publisher=[[IDG]]}}</ref><ref name="pcworld.com2">{{Cite web |last=Paul |first=Ian |date=February 12, 2015 |title=Microsoft beefs up Office Online with new features, streamlined interface |url=https://www.pcworld.com/article/2882768/microsoft-beefs-up-office-online-with-new-features-streamlined-interface.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804002822/https://www.pcworld.com/article/2882768/microsoft-beefs-up-office-online-with-new-features-streamlined-interface.html |archive-date=August 4, 2020 |access-date=October 31, 2019 |website=[[PC World]] |publisher=[[IDG]]}}</ref>. Office for the web-tiń Jeke (Personal) basılımı SkyDrive (keyin ala OneDrive) hám Office Live Workspace sıyaqlı burınǵı servislerdiń ornın basıp, Office.com arqalı jámiyetshilikke biypul usınıldı. Korporaciya arqalı basqarılatuǵın versiyaları Office 365 arqalı qoljetimli boldı<ref>{{Cite web |last=Moore |first=Jason |date=June 8, 2010 |title=Office is now live on SkyDrive! |url=http://windowsteamblog.com/windows_live/b/windowslive/archive/2010/06/07/office-is-now-live-on-skydrive.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20120818204805/http://windowsteamblog.com/windows_live/b/windowslive/archive/2010/06/07/office-is-now-live-on-skydrive.aspx |archive-date=August 18, 2012 |website=Inside Windows Live |publisher=Microsoft}}</ref>. 2013-jıldıń fevralında kiriwsiz-aq SkyDrivetaǵı fayllardı qaraw hám qayta islew imkaniyatı qosıldı<ref>{{Cite web |last=Kenison |first=Roxanne |date=February 8, 2013 |title=Sign-in no longer required to edit Office docs in SkyDrive |url=http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/02/08/no-sign-in-required-for-office-docs-in-skydrive.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130601223643/http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/02/08/no-sign-in-required-for-office-docs-in-skydrive.aspx |archive-date=June 1, 2013 |access-date=July 4, 2013 |website=Office Web Apps blog |publisher=[[Microsoft]] }}</ref>. Servis sonıń menen qatar korporativlik ortalıqta SharePoint qosımshası retinde yamasa Office Web Apps Server arqalı jeke ornatılıwı múmkin edi<ref name="officeitpro-owas" />. Microsoft sonday-aq Office paketinde basqa da veb-qosımshalardı usındı, mısalı: Outlook Web App (burınǵı Outlook Web Access)<ref>{{Cite web |title=FAQs for Outlook Web App |url=http://help.outlook.com/en-us/140/cc875910.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130125021557/http://help.outlook.com/en-US/140/cc875910.aspx |archive-date=January 25, 2013 |access-date=January 21, 2013 |website=Outlook Web App |publisher=Microsoft}}</ref>, Lync Web App (burınǵı Office Communicator Web Access)<ref>{{Cite web |title=Welcome to Microsoft Lync Web App |url=http://office.microsoft.com/en-us/communicator-help/welcome-to-microsoft-lync-web-app-HA101908015.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130118043526/http://office.microsoft.com/en-us/communicator-help/welcome-to-microsoft-lync-web-app-HA101908015.aspx |archive-date=January 18, 2013 |access-date=January 21, 2013 |website=[[Microsoft Office website]] |publisher=Microsoft}}</ref>, Project Web App (burınǵı Project Web Access)<ref>{{Cite web |title=Getting started with Project Web App |url=http://office.microsoft.com/en-us/project-server-help/getting-started-with-project-web-app-HA010379908.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130110080436/http://office.microsoft.com/en-us/project-server-help/getting-started-with-project-web-app-HA010379908.aspx |archive-date=January 10, 2013 |access-date=January 21, 2013 |website=Project Server Help |publisher=Microsoft}}</ref>. Sońıń menen bir qatarda, Microsoft Office documents-ti veb-saytta Office on the web arqalı qaraw ushın Online Doc Viewer atı menen servis usınadı<ref>{{Cite web |title=View Office documents online |url=https://products.office.com/en/office-online/view-office-documents-online |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102095046/https://products.office.com/en/office-online/view-office-documents-online |archive-date=January 2, 2019 |access-date=March 3, 2018 |website=[[Microsoft Office website]] |publisher=Microsoft}}</ref>. 2017-jılı Office for the web Microsoft 365 penen almastırıldı; xızmet, sonıń ishinde burınǵı Word, Excel hám PowerPoint veb-qosımshaları endi qoljetimsiz<ref>{{Cite web |last=Althoff |first=Judson |date=2017-07-10 |title=Microsoft puts partners at the center of $4.5 trillion transformation opportunity |url=https://blogs.microsoft.com/blog/2017/07/10/microsoft-puts-partners-center-4-5-trillion-transformation-opportunity/ |access-date=2025-10-01 |website=The Official Microsoft Blog |language=en-US}}</ref>. == Ulıwma imkaniyatları == Microsoft Officetiń kóplegen versiyaları (sonıń ishinde Office 97 hám keyingileri) ózleriniń vidjetler jıynaǵın paydalanadı hám anıq operaciyalıq sistemaǵa tolıq sáykes kelmeydi. Bul standart menyular reńli, jalpaq kórinetuǵın, kóleńkeli menyu stili menen almastırılǵan Microsoft Office XP menen 2003-te eń ayqın bayqaladı. Microsoft Officetiń belgili bir versiyasınıń paydalanıwshı interfeysi kóbinese Microsoft Windowstıń keyingi versiyasına qattı tásir etedi, mısalı: * Office 4.3-tiń [[úskeneler paneli]], reńli túymeleri hám kúlreń túsli 3D kórinisi Windows 95-ke qosıldı. * Office 2007-de engizilgen lenta (ribbon) Windows 7 hám keyingi versiyalar menen birge keletuǵın birneshe baǵdarlamalarǵa biriktirildi. * Office 2013-tiń (2012-jılı shıqqan) tegis, qutı tárizli dizaynı Windows 8 diń jańa paydalanıwshı interfeysin jańalawda qaytalandı. Microsoft Office paydalanıwshıları sırtqı maǵlıwmatlarǵa Office Data Connection (.odc) fayllarında saqlanǵan jalǵanıw specifikaciyaları arqalı kire aladı<ref>{{Cite book |last=DeMarco |first=Jim |title=Pro Excel 2007 VBA |publisher=Apress |year=2008 |isbn=978-1-59059-957-0 |location=Berkeley, California |page=361 |quote=External data is accessed through a connection file, such as an Office Data Connection (ODC) file (.odc)}}</ref>. Barlıq platformalardaǵı Office sońǵı jılları serverlik fayllardı (belgili waqıt rejiminde) de, offlayn fayllardı da (qol menen saqlanǵan) qayta islewdi qollaydı. Serverlik fayllardı (belgili waqıt rejiminde) qayta islewdi qollaw dáslebinde (házirgi túrinde) OneDrive (burınǵı SkyDrive) engizilgennen keyin payda boldı. Biraq, Officetiń eski versiyalarında da serverlik fayllardı qayta islew imkaniyatı bar (atap aytqanda Office 2007). Windows ta, Office ta programmalıq támiynattı jańartıw ushın servis-paklerdi paydalandı. Office-te jıynalmaytuǵın servis-relizleri boldı, olar Office 2000 Service Release 1-den keyin toqtatıldı. Endi Windows penen Office programmalıq támiynattı jańalawdıń boljawlı (aylıq, yarım jıllıq hám jıllıq) shıǵarılıw sxemalarına ótti. Office-tiń burınǵı versiyalarında jiyi Easter eggs-ler boldı. Mısalı, Excel 97 quramında jetkilikli túrde funkcional ushıw simulyatorı boldı. == Fayl formatları hám metamaǵlıwmatlar == Office 2007-ge shekemgi Microsoft Office OLE Compound File Binary Format tiykarındaǵı patentlengen fayl formatların paydalandı<ref>{{Cite web |title=Microsoft Office File Formats |url=http://msdn.microsoft.com/en-us/library/cc313118.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130119005122/http://msdn.microsoft.com/en-us/library/cc313118.aspx |archive-date=January 19, 2013 |access-date=February 2, 2013 |website=[[MSDN#Library|MSDN Library]] |publisher=Microsoft}}</ref>. Bul maǵlıwmatlardı bólisetuǵın paydalanıwshılardı birdey programmalıq platformanı qabıllawǵa májbúr etti<ref>{{Cite web |last=Stallman |first=Richard M. |title=We Can Put an End to Word Attachments |url=https://www.gnu.org/philosophy/no-word-attachments.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203074546/http://www.gnu.org/philosophy/no-word-attachments.html |archive-date=December 3, 2010 |access-date=October 30, 2010 |publisher=Free Software Foundation}}</ref>. 2008-jılı Microsoft ekilik Office formatlarınıń tolıq hújjetlestiriwin júklep alıw ushın biypul qoljetimli etti hám Open Specification Promise sheńberinde usı ekilik formatlardı paydalanıw yamasa ámelge asırıw ushın hár qanday itimal patentlik huqıqlardı biypul berdi<ref>{{Cite web |last=Spolsky |first=Joel |date=February 19, 2008 |title=Why are the Microsoft Office file formats so complicated? (And some workarounds) |url=http://www.joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131014090710/http://joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html |archive-date=October 14, 2013 |access-date=April 21, 2015 |website=Joel on Software}}</ref><ref>{{Cite web |last=Jones |first=Brian |date=February 16, 2008 |title=Binary Documentation (.doc, .xls, .ppt) and Translator Project Site are now live |url=http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/02/15/binary-documentation-doc-xls-ppt-and-translator-project-site-are-now-live.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427143224/http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/02/15/binary-documentation-doc-xls-ppt-and-translator-project-site-are-now-live.aspx |archive-date=April 27, 2015 |access-date=April 21, 2015 |website=Brian Jones: Office Solutions |publisher=[[Microsoft]]}}</ref>. Burın Microsoft bunday hújjetlestiriwdi biypul, biraq tek ótinish boyınsha ǵana usınatuǵın edi<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Brian |date=January 17, 2008 |title=Mapping documents in the binary format (.doc; .xls; .ppt) to the Open XML format |url=http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/01/16/mapping-documents-in-the-binary-format-doc-xls-ppt-to-the-open-xml-format.aspx |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023060210/http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/01/16/mapping-documents-in-the-binary-format-doc-xls-ppt-to-the-open-xml-format.aspx |archive-date=October 23, 2013 |access-date=April 21, 2015 |website=Brian Jones: Office Solutions |publisher=[[Microsoft]]}}</ref>. Office 2007 den baslap, Ecma International hám ISO/IEC tárepinen standartlastırılǵan hám de járiyalanǵan versiyadan ózgeshe bolǵanına qaramastan, ádepki fayl formatı Office Open XML versiyası boladı. Microsoft Open Specification Promise<ref>{{Cite web |date=February 1, 2007 |title=Microsoft Open Specification Promise |url=https://www.microsoft.com/interop/osp/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081010202435/http://www.microsoft.com/interop/osp |archive-date=October 10, 2008 |access-date=October 30, 2010 |publisher=Microsoft}}</ref> sheńberinde formatlar texnologiyasına patentlik huqıqlar berdi hám Microsoft Officetiń burınǵı versiyalarına, sonıń ishinde Office 2003, Office XP, Office 2000<ref>{{Cite web |date=January 6, 2010 |title=Microsoft Office Compatibility Pack for Word, Excel, and PowerPoint File Formats |url=https://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429085200/http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=3 |archive-date=April 29, 2018 |access-date=April 17, 2020 |website=Download Center}}</ref> hám Mac OS X-ke arnalǵan Office 2004 ushın biypul júklep alıwǵa bolatuǵın túrlendirgishlerdi qoljetimli etti. Office Open XML-diń úshinshi tárep ámelge asırıwları Windows platformasında (LibreOffice, barlıq platformalar), macOS platformasında ([[iWork]] '08, NeoOffice, LibreOffice) hám [[Linux]]-ta (LibreOffice hám OpenOffice.org 3.0) bar. Sonıń menen bir qatarda, Office 2010, Office 2007 ushın Service Pack 2 hám Macqa arnalǵan Office 2016 hújjetlerdi ashıw hám saqlaw ushın OpenDocument Format (ODF) formatın qollaydı – 1.2 versiyası (2015 ISO/IEC standartı) emes, tek eski ODF 1.0 (2006 ISO/IEC standartı) ǵana qollaydı. Microsoft Office hújjetlerinen metamaǵlıwmatlardı alıp taslaw múmkinshiligin usınadı. Bul hújjet tuwralı sırlı maǵlıwmatlardıń onıń metamaǵlıwmatları arqalı sırtqa aǵıp ketiwi keńnen járiya bolǵan waqıyalarǵa juwap retinde islendi<ref>{{Cite news |last=Libbenga |first=Jan |date=February 2, 2004 |title=Microsoft releases metadata removal tool |work=The Register |url=https://www.theregister.co.uk/2004/02/02/microsoft_releases_metadata_removal_tool/ |url-status=live |access-date=October 30, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203115727/http://www.theregister.co.uk/2004/02/02/microsoft_releases_metadata_removal_tool/ |archive-date=December 3, 2010}}</ref>. Metamaǵlıwmatlardı joq etiw birinshi ret 2004-jılı, Microsoft usı maqsette Office 2003/XP ushın Remove Hidden Data Add-in dep atalatuǵın quraldı shıǵarǵan gezde qoljetimli boldı<ref>{{Cite web |date=July 8, 2008 |title=Office 2003/XP Add-in: Remove Hidden Data |url=https://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=8446 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324000046/http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=8446 |archive-date=March 24, 2016 |access-date=April 17, 2020 |website=Download Center |publisher=Microsoft}}</ref>. Ol Office 2007 sistemasına Document Inspector (Hújjet inspektorı) dep atalatuǵın funkciya túrinde tikkeley biriktirildi. == Keńeytiw == Office paketiniń baslı imkaniyatı — paydalanıwshılar menen úshinshi tárep kompaniyalarınıń arnawlı buyrıqlar menen qánigelestirilgen funkciyalardı qosıw arqalı qosımshanıń imkaniyatların keńeytetuǵın qosımshalardı (plaginlerdi) jaza alıw imkaniyatı. Jańa múmkinshiliklerdiń biri — Office Store dúkanı<ref>{{Cite web |last=Bort |first=Julie |date=August 6, 2012 |title=Microsoft Shows Off A New App Store For Office 2013 |url=http://www.businessinsider.com/microsoft-office-2013-app-store-2012-8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130501112708/http://www.businessinsider.com/microsoft-office-2013-app-store-2012-8 |archive-date=May 1, 2013 |access-date=April 24, 2013 |website=Business Insider}}</ref>. Plaginler menen basqa qurallardı paydalanıwshılar júklep ala aladı<ref>{{Cite web |last=Hachman |first=Mark |date=January 19, 2013 |title=Inside The New Microsoft Office App Store: One Developer's Story |url=http://readwrite.com/2013/01/29/inside-the-new-microsoft-office-app-store-one-developers-story |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130421002527/http://readwrite.com/2013/01/29/inside-the-new-microsoft-office-app-store-one-developers-story |archive-date=April 21, 2013 |access-date=April 24, 2013 |website=small-biz |publisher=ReadWrite}}</ref>. Islep shıǵıwshılar óz qosımshaların Office Store dúkanında satıw arqalı aqsha taba aladı. Tabıs baǵdarlamashı menen [[Microsoft]] arasında bólinedi, bunda baǵdarlamashı aqshanıń 80%-in aladı<ref name="mashable.com">{{Cite web |last=Pachal |first=Pete |date=August 7, 2012 |title=Yes, Even Microsoft Office Has Apps Now |url=http://mashable.com/2012/08/07/office-2013-apps/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130518172523/http://mashable.com/2012/08/07/office-2013-apps/ |archive-date=May 18, 2013 |access-date=April 24, 2013 |website=[[Mashable]]}}</ref>. Baǵdarlamashılar qosımshalardı barlıq Office paydalanıwshıları menen bólise aladı<ref name="mashable.com" />. Qosımsha hújjet penen birge háreketlenedi hám alıwshı onı ashqanda ne kóretuǵının baǵdarlamashı sheshedi. Alıwshınıń qosımshanı Office Store dúkanınan biypul júklep alıw, biypul sınaq versiyasın baslaw yamasa tólemge baǵdarlanıw opciyası boladı<ref name="mashable.com" />. Officetiń bultlı imkaniyatlarınıń arqasında IT bólimleri ózleriniń biznes xızmetkerleriniń ónimliligin arttırıw maqsetinde olarǵa arnalǵan qosımshalar jıynaǵın isley aladı<ref>{{Cite web |last=Murph |first=Darren |date=August 6, 2012 |title=Microsoft's Office Store now open for business, productivity-boosting apps just a click away |url=https://www.engadget.com/2012/08/06/microsoft-office-store-app-catalog-downloads-now-open-available/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130531231333/http://www.engadget.com/2012/08/06/microsoft-office-store-app-catalog-downloads-now-open-available/ |archive-date=May 31, 2013 |access-date=April 24, 2013 |website=[[Engadget]] |publisher=[[Aol]]}}</ref>. Xızmetkerler Office Store dúkanına kirgende, «Meniń shólkemim» (My Organization) bóliminen óz kompaniyasınıń qosımshaların kóredi. Xızmetkerlerdiń jeke júklep alǵan qosımshaları «Meniń qosımshalarım» (My Apps) bóliminde payda boladı<ref name="mashable.com" />. Baǵdarlamashılar qosımshalardı islew ushın HTML5, XML, CSS3, [[JavaScript]] hám API sıyaqlı veb-texnologiyalardı paydalana aladı<ref name="msdn.microsoft.com">{{Cite web |date=February 26, 2013 |title=Overview of apps for Office |url=http://msdn.microsoft.com/library/office/apps/jj220082%28v=office.15%29#StartBuildingApps_WhatIsApp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130510155448/http://msdn.microsoft.com/library/office/apps/jj220082(v=office.15)#StartBuildingApps_WhatIsApp |archive-date=May 10, 2013 |access-date=April 24, 2013 |website=[[MSDN]] |publisher=Microsoft}}</ref>. Office-ke arnalǵan qosımsha — bul Office klientlik qosımshasınıń ishinde xostinglenetuǵın veb-bet. Paydalanıwshılar hújjettiń, elektron poshta xabarınıń, ushırasıw shaqırıwınıń yamasa qabıllawdıń funkcionallıǵın kúsheytiw ushın qosımshalardı paydalana aladı. Qosımshalar birneshe ortalıqta hám birneshe klientler tárepinen, sonıń ishinde Office-tiń tolıǵı menen stol ústi klientlerinde, Office Web Apps, mobil brauzerlerde, sonday-aq lokal túrde hám bultta jumıs isley aladı<ref name="msdn.microsoft.com" />. Qollap-quwatlanatuǵın qosımshalardıń túri Office versiyalarına qaray ózgeshelenedi: * Office 97 den baslap (standart Windows DLL faylları, yaǵnıy Word WLL hám Excel XLL) * Office 2000 nan baslap (COM qosımshaları)<ref>{{Cite web |date=January 24, 2007 |title=How to build an Office 2000 COM add-in in Visual Basic |url=http://support.microsoft.com/kb/238228/en-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110301014508/http://support.microsoft.com/kb/238228/EN-US |archive-date=March 1, 2011 |access-date=October 30, 2010 |publisher=Microsoft}}</ref> * Office XP dan baslap (COM/OLE Automation qosımshaları)<ref>{{Cite web |date=January 29, 2007 |title=How To Create a Visual Basic Automation Add-in for Excel Worksheet Functions |url=http://support.microsoft.com/kb/285337/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20101119015334/http://support.microsoft.com/kb/285337 |archive-date=November 19, 2010 |access-date=October 30, 2010 |publisher=Microsoft}}</ref> * Office 2003 ten baslap (Basqarılatuǵın kod qosımshaları – VSTO sheshimleri)<ref>{{Cite web |date=April 5, 2010 |title=Information about designing Office add-ins by using the .NET Framework |url=http://support.microsoft.com/kb/840585/en-us/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121024210114/http://support.microsoft.com/kb/840585/en-us |archive-date=October 24, 2012 |access-date=October 30, 2010 |publisher=Microsoft}}</ref> == Parol menen qorǵaw == Microsoft Office-te paydalanıwshılarǵa Office (Word, Excel, PowerPoint, Access, Skype Business) hújjetlerin paydalanıwshı usınǵan parol menen shifrlawǵa múmkinshilik beretuǵın qáwipsizlik funkciyası bar. Parol 255 simvolǵa deyin qamtıwı múmkin hám ádepki boyınsha AES 128 bitlik keńeytilgen shifrlawdı paydalanadı<ref>{{Cite web |title=Password protect documents, workbooks, and presentations |url=https://support.office.com/en-us/article/Password-protect-documents-workbooks-and-presentations-ef163677-3195-40ba-885a-d50fa2obb6b68#bm1 |access-date=February 6, 2015 |website=Microsoft Office Support |archive-date=August 3, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803225056/https://support.office.com/en-us/article/Password-protect-documents-workbooks-and-presentations-ef163677-3195-40ba-885a-d50fa2obb6b68#bm1 |url-status=dead }}</ref>. Parollerdi pútkil hújjetti, jumıs betin yamasa prezentaciyanı ózgertiwdi sheklew ushın da paydalanıwǵa boladı. Degen menen, hújjetti shifrlawdıń joqlıǵına baylanıslı bul parollerdi úshinshi tárep buzıw programmalıq támiynatın paydalanıp alıp taslawǵa boladı<ref>{{Cite web |title=Unprotect a Word Document |url=https://superuser.com/a/96244 |access-date=March 9, 2017 |website=superuser.com |archive-date=November 1, 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181101140147/https://superuser.com/questions/96242/unprotect-a-word-document/96244 |url-status=live }}</ref>. == Qollaw siyasatı == === Usıl === Office 2000 nan Office 2016 ǵa shekemgi Microsoft Office ónimleriniń barlıq versiyaları shıǵarılǵannan keyin on jıllıq qollaw huqıqına iye, usı waqıt ishinde Microsoft ónim versiyasına arnalǵan qáwipsizlik jańalanıwların shıǵaradı hám pullı texnikalıq qollaw kórsetedi. On jıllıq dáwir eki bes jıllıq basqıshqa bólinedi: Tiykarǵı faza (Mainstream) hám keńeytilgen faza (Extended). Tiykarǵı fazada Microsoft sheklewli biypul texnikalıq qollaw kórsete aladı hám qáwipsizlikke baylanısı joq jańalawlardı shıǵaradı yamasa ónimniń dizaynın ózgerte aladı. Keńeytilgen faza barısında atalǵan xızmetler toqtatıladı<ref>{{Cite web |date=March 9, 2017 |title=Microsoft Business, Developer and Desktop Operating Systems Policy |url=https://support.microsoft.com/en-us/help/14085/microsoft-business-developer-and-desktop-operating-systems-policy |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170424011714/https://support.microsoft.com/en-us/help/14085/microsoft-business-developer-and-desktop-operating-systems-policy |archive-date=April 24, 2017 |access-date=April 10, 2017 |website=Support |publisher=[[Microsoft]]}}</ref>. Office 2019 tiykarǵı qollawdıń 5 jılın hám keńeytilgen qollawdıń 2 jılın ǵana aladı, al Office 2021 tiykarǵı qollawdıń 5 jılın ǵana aladı<ref>{{Cite web |title=Office 2019 On-Premises Release Details (published February 1, 2018) |url=https://support.microsoft.com/en-us/help/4086137/office-2019-on-premises-release-details-february-1-2018 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190317230749/https://support.microsoft.com/en-us/help/4086137/office-2019-on-premises-release-details-february-1-2018 |archive-date=March 17, 2019 |access-date=February 6, 2019 |website=support.microsoft.com}}</ref>. == Logotip tariyxı == <gallery> File:MS Office 1 wordmark.png|1990 File:MS Office 3 wordmark.png|1992 File:MS Office 4 wordmark.jpg|1994 File:MS Office wordmark circa 1994.png|1994 (variant) File:MS Office wordmark 1995 to 2001.png|1995 File:Microsoft Office (2003-2007).svg|2003 File:Microsoft Office 2007-2013 text logo.svg|2007 File:Microsoft Office 2013-2019 logo and wordmark.svg|2013 File:Microsoft Office Logo (2019).png|2019 </gallery> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Microsoft Office]] a1wdznguakvh612mjmh696uvapxho83 266039 266002 2026-08-15T21:54:15Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 266039 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#D83B01; color:white; font-size:125%;" |Microsoft Office |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Microsoft_Office_Logo_(2019).png|220px|sürmesiz]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]] | class="infobox-data" |[[Microsoft]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |1990-jıl, 1-oktyabr |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tili]] | class="infobox-data" |[[C++]] (backend)<br>[[C++]] hám [[C Sharp (programmalastırıw tili)|C#]] (API/UI) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Operaciyalıq sistema|Operaciyalıq sistemaları]] | class="infobox-data" |[[Microsoft Windows]]<br>[[MS-DOS]] (qollanıwdan shıǵarılǵan) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Miyrasxorı | class="infobox-data" |Microsoft 365 |- ! class="infobox-label" scope="row" |Standartı | class="infobox-data" |Office Open XML (ISO/IEC 29500) |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tiller | class="infobox-data" |102 til |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Ofis baǵdarlamalar paketi |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |Sınaq licenziyası, korporativ licenziyalaw yamasa SaaS |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Veb-sayt|Veb-saytı]] | class="infobox-data" |[https://office.com office.com] |} '''Microsoft Office, MS Office''' yamasa tek '''Office''' — bul [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan ofis baǵdarlamalar paketi hám (burın) klient programmaları, server programmaları hám xızmetler shańaraǵı retinde belgili. [[Bill Geyts]] tárepinen 1988-jıl 1-avgustta COMDEX kórgizbesinde járiyalaǵan Office paketiniń birinshi versiyası [[Microsoft Word]], [[Microsoft Excel]] hám [[Microsoft PowerPoint]] baǵdarlamaların qamtıdı, bul úshewi de Office óniminiń tiykarǵı ónimleri bolıp qala beredi. Waqıttıń ótiwi menen Office paketi aytarlıqtay ósip, [[Microsoft OneNote|OneNote]] hám [[Microsoft Outlook|Outlook]] sıyaqlı baǵdarlamalardı qostı; ol ulıwma sonday-aq [[Visual Basic for Applications|VBA]] skript tilin paydalanıw arqalı joqarı dárejede keńeytildi. Házirgi waqıtta tekst processorın ([[Microsoft Word|Word]]), elektron keste baǵdarlamasın ([[Microsoft Excel|Excel]]), prezentaciya baǵdarlamasın (PowerPoint), jazba júrgiziw baǵdarlamasın (OneNote) hám elektron poshta klientin (Outlook) óz ishine aladı; [[Microsoft Windows|Windows]] versiyası sonıń menen qatar maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sistemasın (Access) qamtıydı. Microsoft Office aldın stol ústi, mobil hám veb-qosımshalardı usınǵan; usılardıń ishinen tek stol ústi paketi ǵana házirgi kúnge deyin qollap-quwatlanbaqta. Office 2013 versiyasınan baslap Microsoft kompaniyası Microsoft 365 baǵdarlamasın (burınǵı Office 365) Microsoft Office-ti alıwdıń tiykarǵı quralı retinde alǵa ilgeriletti: ol jazılıw biznes modeli boyınsha programmalıq támiynat penen basqa xızmetlerdi paydalanıwǵa imkaniyat beredi, al paydalanıwshılar dástúrli licenziyalıq shártler menen satılatuǵın Office-tiń «lokal» relizlerine shártli túrde kirmeytuǵın jańa imkaniyatlar menen bultlı esaplawlar integraciyasın qosqanda, jazılıwdıń pútkil múddeti ishinde programmalıq támiynatqa funkciyalıq jańalawlardı aladı. 2017-jılı Office 365-ten túsken tabıs dástúrli licenziyalardı satıwdan ozıp ketti. Microsoft kompaniyası turaqlı licenziyası bar Office paketin satıwdı dawam etpekte, onıń eń sońǵı versiyası — Office 2024<ref name="office2024">{{Web deregi| url =https://www.xda-developers.com/microsoft-office-2024-coming/|bet=Exclusive: Microsoft Office 2024 is coming next year, and you can try the preview now|arxivurl=https://web.archive.org/web/20231108201243/https://www.xda-developers.com/microsoft-office-2024-coming/|arxivsáne= 2023-jıl 8-noyabr |avtor=Hazarika|at=Skanda|sáne= 2023-jıl 8-noyabr |til=en|jumıs=[[XDA Developers]]|qaralǵan sáne= 2023-jıl 14-noyabr }}</ref><ref>{{Web deregi| url =https://www.neowin.net/news/microsoft-might-just-have-confirmed-windows-12-release-alongside-leaked-office-2024-images/|bet=Microsoft might just have confirmed Windows (12) release alongside leaked Office 2024 images|arxivurl=https://web.archive.org/web/20231107110519/https://www.neowin.net/news/microsoft-might-just-have-confirmed-windows-12-release-alongside-leaked-office-2024-images/|arxivsáne= 2023-jıl 7-noyabr |avtor=Sen|at=Sayan|sáne= 2023-jıl 7-noyabr }}</ref><ref name="rollsout2024">{{Web deregi| url =https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-rolls-out-office-ltsc-2024-for-windows-and-mac/|bet=Microsoft rolls out Office LTSC 2024 for Windows and Mac|arxivurl=https://web.archive.org/web/20240917135611/https://www.bleepingcomputer.com/news/microsoft/microsoft-rolls-out-office-ltsc-2024-for-windows-and-mac/|arxivsáne= 2024-jıl 17-sentyabr |avtor=Gatlan|at=Sergiu|sáne= 2024-jıl 16-sentyabr |jumıs=[[Bleeping Computer]]}}</ref>. == Komponentler == === Tiykarǵı qosımshalar menen xızmetler === * [[Microsoft Word]] — bul Microsoft Office paketine hám óndiristen shıǵarılǵan Microsoft Works baǵdarlamasınıń ayırım basılımlarına kiretuǵın tekst processorı. Wordtıń 1983-jıl gúz ayında shıǵarılǵan birinshi versiyası MS-DOS operaciyalıq sistemasına arnaldı hám kompyuter tıshqanshasın kóplegen paydalanıwshılarǵa tanıstırdı. Word 1.0 baǵdarlamasın tıshqansha menen birge pakette satıp alıwǵa bolatuǵın edi, degen menen ol talap etilmegen. LisaWrite hám MacWrite úlgilerine súyenip, Macintoshqa arnalǵan Word óz paketine jaqınıraq WYSIWYG imkaniyatların qosıwǵa háreket etti. Macqa arnalǵan Word 1985-jılı shıqtı. Macqa arnalǵan Word Microsoft Wordtıń birinshi grafikalıq versiyası boldı. Dáslebinde ol óziniń tiykarǵı formatı retinde patentlengen .doc formatın ámelge asırdı. Degen menen, Word 2007 bul formattı eskirgen dep atap, keyin ala Ecma International ashıq format retinde standartlastırılǵan Office Open XML formatına ústemlik berdi. Portable Document Format (PDF) hám OpenDocument (ODF) formatların qollaw Windowsqa arnalǵan Word baǵdarlamasına birinshi ret Word 2007 ushın Service Pack 2 arqalı engizildi<ref>{{Cite press release |title=Microsoft Expands List of Formats Supported in Microsoft Office |date=May 21, 2008 |publisher=Microsoft |url=https://www.microsoft.com/Presspass/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.mspx |access-date=October 30, 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090501133844/http://www.microsoft.com/Presspass/press/2008/may08/05-21ExpandedFormatsPR.mspx |archive-date=May 1, 2009}}</ref>. * [[Microsoft Excel]] — bul dáslebinde ústemlik etken Lotus 1-2-3-penen básekilesip, sońında onnan ozıp ketken elektron keste redaktorı. Microsoft Mac OS ushın Exceldiń birinshi versiyasın 1985-jılı hám birinshi Windows versiyasın (Mac penen teńlestiriw ushın 2.05 bolıp nomerlengen) 1987-jıl noyabrde shıǵardı. * [[Microsoft PowerPoint]] — bul ekranda kórsetiwge hám bayanatshı tárepinen usınılıwǵa yamasa plyonkalarǵa ya slaydlarǵa basıp shıǵarılıwǵa bolatuǵın tekstten, grafikadan hám basqa obektlerden turatuǵın slayd-shoular jaratıw ushın paydalanılatuǵın prezentaciya baǵdarlaması. * Microsoft OneNote — bul qoldan jazılǵan yamasa terilgen jazbalardı, súwretlerdi, ekran bóleklerin hám audio túsindirmelerdi jıynaytuǵın jazba júrgiziw baǵdarlaması. Jazbalardı Internet yamasa tarmaq arqalı basqa OneNote paydalanıwshıları menen bólisiwge boladı. OneNote dáslebinde hár qanday Microsoft Office 2003 basılımına kirmeytuǵın avtonom qosımsha retinde usınıldı. Degen menen, OneNote sońında Microsoft Officetiń tiykarǵı komponentine aylandı; Microsoft Office 2013 shıǵarılıwı menen birge OneNote barlıq Microsoft Office usınıslarına engizildi. OneNote sonday-aq Office on the web servisindegi veb-qosımsha, Windows ushın shártli biypul (keyin ala biypul) stol ústi qosımshası, Windows Phone, [[iOS]], [[Android]] hám Symbian ushın mobil qosımsha, sonday-aq Windows 8 yamasa keyingi versiyaları ushın Metro stilindegi qosımsha retinde de qoljetimli. * Microsoft Outlook (Outlook Express, Outlook.com yamasa vebke arnalǵan Outlook penen shatastırmaw kerek) — bul Office 97-den baslap Windows Messaging, Microsoft Mail hám Schedule+ ornın basqan jeke informaciyanı basqarıwshı (jeke menedjer); ol elektron poshta klientin, kalendardı, tapsırmalar menedjerin hám mákan jay kitabın qamtıydı. Mac OS sistemasında Microsoft 1990-jıllardıń ayaǵında Outlooktıń birneshe versiyasın usındı, biraq tek Microsoft Exchange Server menen birge paydalanıw ushın. Office 2001 sistemasında ol Microsoft Entourage dep atalatuǵın, sál ózgeshe imkaniyatlar jıynaǵı bar alternativ qosımshanı engizdi. Ol Office 2011 sistemasında Entourage ornın basıp, Outlooktı qayta engizdi<ref>{{web deregi | familiya =Fried | at =Ina | sáne = 2009-jıl 13-avgust | bet =Next Mac Office, due by 2010's end, gets Outlook | url =http://news.cnet.com/8301-13860_3-10308997-56.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120815145139/http://news.cnet.com/8301-13860_3-10308997-56.html | arxivsáne = 2012-jıl 15-avgust | qaralǵan sáne = 2009-jıl 28-avgust |website=[[CNET News]] | baspaxana =[[CBS Interactive]]}}</ref>. * [[Microsoft OneDrive]] — bul paydalanıwshılarǵa fayllardı sinxronlawǵa hám keyin ala olarǵa veb-brauzerden yamasa mobil qurılmadan kiriwge múmkinshilik beretuǵın fayl xosting servisi. * [[Microsoft Teams]] — bul jumıs ornındaǵı chattı, ushırasıwlardı, jazbalar menen qosımshalardı biriktiretuǵın platforma. === Tek Windowsqa arnalǵan baǵdarlamalar === * [[Microsoft Publisher]] — bul tiykarınan kitapshalardı, belgilerdi, kalendarlardı, qutlıqlaw xatların, vizitkalardı, informaciyalıq byulletenlerdi, veb-saytlardı hám ashıq xatlardı joybarlaw ushın paydalanılatuǵın Windowsqa arnalǵan stol ústi baspa qosımshası. Publisher 2026-jılı óndiristen toqtatıladı<ref>{{web deregi | familiya =Batt | at =Simon | sáne = 2024-jıl 15-fevral | bet =Microsoft is killing off one of its oldest apps in 2026 | url =https://www.xda-developers.com/microsoft-killing-off-app-october-2026/ | qaralǵan sáne = 2024-jıl 30-sentyabr |website=XDA | til =en}}</ref>. * [[Microsoft Access]] — bul relyaciyalıq Access Database Engine (burınǵı Jet Database Engine) sistemasın [[grafikalıq paydalanıwshı interfeysi]] menen hám programmalıq támiynattı islep shıǵıw quralları menen biriktiretuǵın Windowsqa arnalǵan [[maǵlıwmatlar bazasın basqarıw sisteması]]. Microsoft Access maǵlıwmatlardı Access Database Engine tiykarındaǵı óziniń formatında saqlaydı. Ol sonday-aq basqa qosımshalarda hám maǵlıwmatlar bazalarında saqlanǵan maǵlıwmatlardı tikkeley importlay aladı yamasa baylanısa aladı<ref name="ms-import">{{web deregi | bet =Introduction to importing and exporting data | url =https://support.office.com/en-gb/article/Introduction-to-importing-and-exporting-data-08422593-42dd-4e73-bdf1-4c21fc3aa1b0 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160311025628/https://support.office.com/en-gb/article/Introduction-to-importing-and-exporting-data-08422593-42dd-4e73-bdf1-4c21fc3aa1b0 | arxivsáne = 2016-jıl 11-mart | qaralǵan sáne = 2016-jıl 8-iyun | baspaxana =Microsoft}}</ref>. * [[Microsoft Project]] — bul waqıyalardı baqlawǵa hám tarmaqlıq diagrammalar menen Gant diagrammaların islewge arnalǵan, heshqanday Office paketine kirmeytuǵın Windowsqa arnalǵan joybarlardı basqarıw qosımshası * [[Microsoft Visio]] — bul heshqanday Office paketine kirmeytuǵın Windowsqa arnalǵan diagramma hám blok-sxema islew qosımshası. === Mobil qosımshalar === * Office Lens — bul mobil qurılmalarǵa optimallastırılǵan súwret skaneri. Ol hújjetti (mısalı, vizitka, qaǵaz, markerlik taqta) kamera arqalı túsiredi, sonnan keyin súwrettiń hújjet bólegin dúzetedi. Nátiyjeni Word, OneNote, PowerPoint yamasa Outlook baǵdarlamalarına eksportlawǵa yamasa OneDrive sistemasında saqlawǵa, Poshta arqalı jiberiwge yamasa Fotogalereyaǵa ornalastırıwǵa boladı. * Office Mobile — bul Android hám iOS sistemalarına arnalǵan Word, Excel hám PowerPoint baǵdarlamaların bir qosımshaǵa biriktiretuǵın hám tez jazbalar islew, PDF fayllarına qol qoyıw, QR kodların skanerlew hám fayllardı tasıw sıyaqlı jańa imkaniyatlardı kirgizetuǵın biriktirilgen Office mobil qosımshası<ref name="Microsoft">{{web deregi | sáne = 2020-jıl 19-fevral | bet =The new Office app now generally available for Android and iOS | url =https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2020/02/19/new-office-app-android-ios-available/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200320133423/https://www.microsoft.com/en-us/microsoft-365/blog/2020/02/19/new-office-app-android-ios-available/ | arxivsáne = 2020-jıl 20-mart | qaralǵan sáne = 2020-jıl 21-mart |website=Microsoft 365 team | baspaxana =[[Microsoft]]}}</ref>. * Office Remote — bul mobil qurılmanı Word, Excel hám PowerPoint baǵdarlamalarınıń stol ústi versiyaları ushın aralıqtan basqarıw pultine aylandıratuǵın qosımsha. === Server qosımshaları === * Microsoft SharePoint — bul Microsoft Office penen biriktiriletuǵın vebke tiykarlanǵan birlesken platforma. 2001-jılı iske qosılǵan SharePoint tiykarınan hújjetlerdi basqarıw hám saqlaw sisteması retinde satıladı, biraq ónim júdá beyimlesiwshi bolıp tabıladı hám onı paydalanıw shólkemler arasında aytarlıqtay ózgeshelenedi. SharePoint xızmetlerine mınalar kiredi: ** Excel Services — bul [[Microsoft Excel|Microsoft Excelge]] uqsas elektron kestelerdi qayta islew serveri. ** InfoPath Forms Services — bul Microsoft InfoPathǵa uqsas formalardı tarqatıw serveri. ** Microsoft Project Server — bul Microsoft Projectke uqsas joybarlardı basqarıw serveri. ** [[Microsoft Search Server]] * Skype for Business Server — bul operativ xabarlar menen videokonferenciyalarǵa arnalǵan real waqıttaǵı kommunikaciyalar serveri. * Microsoft Exchange Server — bul poshta serveri hám kalendar serveri. === Veb-xızmetler === * Microsoft Sway — 2014-jıl oktyabrde shıǵarılǵan prezentaciya veb-qosımshası. Ol sonday-aq [[iOS]] hám [[Windows 10]] sistemalarına arnalǵan jergilikli qosımshası bar. * Delves — bul Office 365 paydalanıwshılarına ózleriniń elektron poshtaların, ushırasıwların, kontaktların, sociallıq tarmaqların hám OneDrive sistemasında yamasa Office 365-tegi saytlarda saqlanǵan hújjetlerin izlewge hám basqarıwǵa múmkinshilik beretuǵın xızmet. * Microsoft Forms — bul Office 365 Education jazılıwshıları ushın qoljetimli onlayn sorawnama islew quralı. * Microsoft To Do — bul tapsırmalardı basqarıw servisi. * Outlook.com — bul paydalanıwshı interfeysi Microsoft Outlookqa uqsas biypul veb-poshta. * Outlook on the web — Outlook.com-ǵa uqsas, biraq jáne de keń hám tek Office 365 penen Microsoft Exchange Server usınısları arqalı ǵana qoljetimli veb-poshta klienti. * Microsoft Planner — bul Microsoft Office 365 platformasında qoljetimli jobalaw qosımshası. * Microsoft Stream — bul Office 365 Academic yamasa Enterprise licenziyası bar korporativ paydalanıwshılarǵa arnalǵan video bólisiw xızmeti. * Microsoft Bookings — bul Microsoft Office 365 platformasındaǵı ushırasıwlardı bronlaw qosımshası. == Vebke arnalǵan Office == Office for the web — úsh veb-qosımshanı: [[Microsoft Word|Word]], [[Microsoft Excel|Excel]] hám PowerPointtı qamtıytuǵın Microsoft Officetiń biypul veb-versiyası. Bul usınısqa sonıń menen qatar Outlook.com, OneNote hám OneDrive kirdi; olarǵa biriktirilgen qosımshalardı almastırǵısh arqalı kiriwge boladı. Paydalanıwshılar bul servistiń Office Online Server dep atalatuǵın lokal versiyasın SharePoint, Microsoft Exchange Server hám Microsoft Lync Server menen birlesip jeke bultlarda ornata aldı<ref name="officeitpro-owas">{{web deregi | bet =Introducing Office Web Apps Server | url =http://blogs.technet.com/b/office_resource_kit/archive/2012/09/11/introducing-office-web-apps-server.aspx |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20140225175652/http://blogs.technet.com/b/office_resource_kit/archive/2012/09/11/introducing-office-web-apps-server.aspx | arxivsáne = 2014-jıl 25-fevral | qaralǵan sáne = 2014-jıl 20-fevral |website=Office IT Pro Blog | baspaxana =Microsoft }}</ref>. Vebke arnalǵan Word, Excel hám PowerPoint Office Open XML faylların (docx, xlsx, pptx), sonday-aq OpenDocument faylların (odt, ods, odp) jergilikli túrde asha, qayta isley hám saqlay aldı. Olar sonday-aq burınǵı Office formatları bar fayllardı (doc, xls, ppt) asha aldı, biraq redaktorlanǵannan keyin olar jańa formatlarǵa túrlendirildi. Parol menen shifrlanǵan Office faylları ashılmadı. Makrosları bar fayllardı brauzer qosımshalarında ashıwǵa bolatuǵın edi, biraq makroslarǵa kiriw yamasa olardı orınlaw múmkin emes edi<ref name="osupport-word">{{web deregi | bet =Differences between using a document in the browser and in Word | url =https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20171107030828/https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-document-in-the-browser-and-in-Word-3e863ce3-e82c-4211-8f97-5b33c36c55f8 | arxivsáne = 2017-jıl 7-noyabr | qaralǵan sáne = 2017-jıl 1-noyabr |website=Office Support | baspaxana =[[Microsoft]]}}</ref><ref name="osupport-excel">{{web deregi | bet =Differences between using a workbook in the browser and in Excel – Office Support | url =https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-workbook-in-the-browser-and-in-Excel-F0DC28ED-B85D-4E1D-BE6D-5878005DB3B6 |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170208034000/https://support.office.com/en-us/article/Differences-between-using-a-workbook-in-the-browser-and-in-Excel-F0DC28ED-B85D-4E1D-BE6D-5878005DB3B6 | arxivsáne = 2017-jıl 8-fevral | qaralǵan sáne = 2017-jıl 7-fevral |website=support.office.com | til =en-US}}</ref><ref name="osupport-ppt">{{web deregi | bet =How certain features behave in web-based PowerPoint | url =https://support.office.com/en-us/article/how-certain-features-behave-in-web-based-powerpoint-a931f0c8-1305-4428-8f7c-9cfa00ef28c5 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20191031075716/https://support.office.com/en-us/article/how-certain-features-behave-in-web-based-powerpoint-a931f0c8-1305-4428-8f7c-9cfa00ef28c5 | arxivsáne = 2019-jıl 31-oktyabr | qaralǵan sáne = 2019-jıl 31-oktyabr |website=Office Support | baspaxana =[[Microsoft]]}}</ref>. 2013-jıldıń iyul ayında Word PDF hújjetlerin kórsetiw yamasa olardı Microsoft Word hújjetlerine túrlendiriw imkaniyatına iye boldı, degen menen hújjettiń formatlanıwı túpnusqadan ózgeriwi múmkin edi<ref>{{web deregi | familiya =Zarzar | at =Dan | sáne = 2013-jıl 3-iyul | bet =PDFs in the Word Web App | url =http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/07/03/pdfs-in-the-word-web-app.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130709000444/http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/07/03/pdfs-in-the-word-web-app.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 9-iyul | qaralǵan sáne = 2013-jıl 4-iyul |website=Office Web Apps blog | baspaxana =[[Microsoft]] }}</ref>. 2013-jıl noyabrde qosımshalar real waqıttaǵı birlesken avtorlıqtı hám fayllardı avtomat saqlawdı qollay basladı. Office for the web paketinde Access hám Publisher baǵdarlamaların qosqanda, Officetiń tolıq stol ústi versiyalarında bar birqatar keńeytilgen imkaniyatlar bolǵan joq. Degen menen, paydalanıwshılar «Stol ústi qosımshasında ashıw» (Open in desktop app) buyrıǵın tańlay aldı; bul ondaǵı keńeytilgen imkaniyatlardı paydalanıw ushın hújjetti olardıń kompyuterindegi yamasa qurılmasındaǵı Officetiń stol ústi versiyasında ashatuǵın edi<ref name="pcworld.com">{{web deregi | familiya =Bradley | at =Tony | sáne = 2015-jıl 2-fevral | bet =Office Online vs. Office 365: What's free, what's not, and what you really need | url =https://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170724204611/http://www.pcworld.com/article/2872072/office-online-vs-office-365-what-s-free-what-s-not-and-what-you-really-need.html | arxivsáne = 2017-jıl 24-iyul | qaralǵan sáne = 2020-jıl 16-iyul |website=[[PC World]] | baspaxana =[[IDG]]}}</ref><ref name="pcworld.com2">{{web deregi | familiya =Paul | at =Ian | sáne = 2015-jıl 12-fevral | bet =Microsoft beefs up Office Online with new features, streamlined interface | url =https://www.pcworld.com/article/2882768/microsoft-beefs-up-office-online-with-new-features-streamlined-interface.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200804002822/https://www.pcworld.com/article/2882768/microsoft-beefs-up-office-online-with-new-features-streamlined-interface.html | arxivsáne = 2020-jıl 4-avgust | qaralǵan sáne = 2019-jıl 31-oktyabr |website=[[PC World]] | baspaxana =[[IDG]]}}</ref>. Office for the web-tiń Jeke (Personal) basılımı SkyDrive (keyin ala OneDrive) hám Office Live Workspace sıyaqlı burınǵı servislerdiń ornın basıp, Office.com arqalı jámiyetshilikke biypul usınıldı. Korporaciya arqalı basqarılatuǵın versiyaları Office 365 arqalı qoljetimli boldı<ref>{{web deregi | familiya =Moore | at =Jason | sáne = 2010-jıl 8-iyun | bet =Office is now live on SkyDrive! | url =http://windowsteamblog.com/windows_live/b/windowslive/archive/2010/06/07/office-is-now-live-on-skydrive.aspx | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120818204805/http://windowsteamblog.com/windows_live/b/windowslive/archive/2010/06/07/office-is-now-live-on-skydrive.aspx | arxivsáne = 2012-jıl 18-avgust |website=Inside Windows Live | baspaxana =Microsoft}}</ref>. 2013-jıldıń fevralında kiriwsiz-aq SkyDrivetaǵı fayllardı qaraw hám qayta islew imkaniyatı qosıldı<ref>{{web deregi | familiya =Kenison | at =Roxanne | sáne = 2013-jıl 8-fevral | bet =Sign-in no longer required to edit Office docs in SkyDrive | url =http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/02/08/no-sign-in-required-for-office-docs-in-skydrive.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130601223643/http://blogs.office.com/b/officewebapps/archive/2013/02/08/no-sign-in-required-for-office-docs-in-skydrive.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 1-iyun | qaralǵan sáne = 2013-jıl 4-iyul |website=Office Web Apps blog | baspaxana =[[Microsoft]] }}</ref>. Servis sonıń menen qatar korporativlik ortalıqta SharePoint qosımshası retinde yamasa Office Web Apps Server arqalı jeke ornatılıwı múmkin edi<ref name="officeitpro-owas" />. Microsoft sonday-aq Office paketinde basqa da veb-qosımshalardı usındı, mısalı: Outlook Web App (burınǵı Outlook Web Access)<ref>{{web deregi | bet =FAQs for Outlook Web App | url =http://help.outlook.com/en-us/140/cc875910.aspx |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130125021557/http://help.outlook.com/en-US/140/cc875910.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 25-yanvar | qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-yanvar |website=Outlook Web App | baspaxana =Microsoft}}</ref>, Lync Web App (burınǵı Office Communicator Web Access)<ref>{{web deregi | bet =Welcome to Microsoft Lync Web App | url =http://office.microsoft.com/en-us/communicator-help/welcome-to-microsoft-lync-web-app-HA101908015.aspx |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130118043526/http://office.microsoft.com/en-us/communicator-help/welcome-to-microsoft-lync-web-app-HA101908015.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 18-yanvar | qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-yanvar |website=[[Microsoft Office website]] | baspaxana =Microsoft}}</ref>, Project Web App (burınǵı Project Web Access)<ref>{{web deregi | bet =Getting started with Project Web App | url =http://office.microsoft.com/en-us/project-server-help/getting-started-with-project-web-app-HA010379908.aspx |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130110080436/http://office.microsoft.com/en-us/project-server-help/getting-started-with-project-web-app-HA010379908.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 10-yanvar | qaralǵan sáne = 2013-jıl 21-yanvar |website=Project Server Help | baspaxana =Microsoft}}</ref>. Sońıń menen bir qatarda, Microsoft Office documents-ti veb-saytta Office on the web arqalı qaraw ushın Online Doc Viewer atı menen servis usınadı<ref>{{web deregi | bet =View Office documents online | url =https://products.office.com/en/office-online/view-office-documents-online |url-status=dead | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190102095046/https://products.office.com/en/office-online/view-office-documents-online | arxivsáne = 2019-jıl 2-yanvar | qaralǵan sáne = 2018-jıl 3-mart |website=[[Microsoft Office website]] | baspaxana =Microsoft}}</ref>. 2017-jılı Office for the web Microsoft 365 penen almastırıldı; xızmet, sonıń ishinde burınǵı Word, Excel hám PowerPoint veb-qosımshaları endi qoljetimsiz<ref>{{web deregi | familiya =Althoff | at =Judson | sáne = 2017-jıl 10-iyul | bet =Microsoft puts partners at the center of $4.5 trillion transformation opportunity | url =https://blogs.microsoft.com/blog/2017/07/10/microsoft-puts-partners-center-4-5-trillion-transformation-opportunity/ | qaralǵan sáne = 2025-jıl 1-oktyabr |website=The Official Microsoft Blog | til =en-US}}</ref>. == Ulıwma imkaniyatları == Microsoft Officetiń kóplegen versiyaları (sonıń ishinde Office 97 hám keyingileri) ózleriniń vidjetler jıynaǵın paydalanadı hám anıq operaciyalıq sistemaǵa tolıq sáykes kelmeydi. Bul standart menyular reńli, jalpaq kórinetuǵın, kóleńkeli menyu stili menen almastırılǵan Microsoft Office XP menen 2003-te eń ayqın bayqaladı. Microsoft Officetiń belgili bir versiyasınıń paydalanıwshı interfeysi kóbinese Microsoft Windowstıń keyingi versiyasına qattı tásir etedi, mısalı: * Office 4.3-tiń [[úskeneler paneli]], reńli túymeleri hám kúlreń túsli 3D kórinisi Windows 95-ke qosıldı. * Office 2007-de engizilgen lenta (ribbon) Windows 7 hám keyingi versiyalar menen birge keletuǵın birneshe baǵdarlamalarǵa biriktirildi. * Office 2013-tiń (2012-jılı shıqqan) tegis, qutı tárizli dizaynı Windows 8 diń jańa paydalanıwshı interfeysin jańalawda qaytalandı. Microsoft Office paydalanıwshıları sırtqı maǵlıwmatlarǵa Office Data Connection (.odc) fayllarında saqlanǵan jalǵanıw specifikaciyaları arqalı kire aladı<ref>{{Cite book |last=DeMarco |first=Jim |title=Pro Excel 2007 VBA |publisher=Apress |year=2008 |isbn=978-1-59059-957-0 |location=Berkeley, California |page=361 |quote=External data is accessed through a connection file, such as an Office Data Connection (ODC) file (.odc)}}</ref>. Barlıq platformalardaǵı Office sońǵı jılları serverlik fayllardı (belgili waqıt rejiminde) de, offlayn fayllardı da (qol menen saqlanǵan) qayta islewdi qollaydı. Serverlik fayllardı (belgili waqıt rejiminde) qayta islewdi qollaw dáslebinde (házirgi túrinde) OneDrive (burınǵı SkyDrive) engizilgennen keyin payda boldı. Biraq, Officetiń eski versiyalarında da serverlik fayllardı qayta islew imkaniyatı bar (atap aytqanda Office 2007). Windows ta, Office ta programmalıq támiynattı jańartıw ushın servis-paklerdi paydalandı. Office-te jıynalmaytuǵın servis-relizleri boldı, olar Office 2000 Service Release 1-den keyin toqtatıldı. Endi Windows penen Office programmalıq támiynattı jańalawdıń boljawlı (aylıq, yarım jıllıq hám jıllıq) shıǵarılıw sxemalarına ótti. Office-tiń burınǵı versiyalarında jiyi Easter eggs-ler boldı. Mısalı, Excel 97 quramında jetkilikli túrde funkcional ushıw simulyatorı boldı. == Fayl formatları hám metamaǵlıwmatlar == Office 2007-ge shekemgi Microsoft Office OLE Compound File Binary Format tiykarındaǵı patentlengen fayl formatların paydalandı<ref>{{web deregi | bet =Microsoft Office File Formats | url =http://msdn.microsoft.com/en-us/library/cc313118.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130119005122/http://msdn.microsoft.com/en-us/library/cc313118.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 19-yanvar | qaralǵan sáne = 2013-jıl 2-fevral |website=[[MSDN#Library|MSDN Library]] | baspaxana =Microsoft}}</ref>. Bul maǵlıwmatlardı bólisetuǵın paydalanıwshılardı birdey programmalıq platformanı qabıllawǵa májbúr etti<ref>{{web deregi | familiya =Stallman | at =Richard M. | bet =We Can Put an End to Word Attachments | url =https://www.gnu.org/philosophy/no-word-attachments.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20101203074546/http://www.gnu.org/philosophy/no-word-attachments.html | arxivsáne = 2010-jıl 3-dekabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 30-oktyabr | baspaxana =Free Software Foundation}}</ref>. 2008-jılı Microsoft ekilik Office formatlarınıń tolıq hújjetlestiriwin júklep alıw ushın biypul qoljetimli etti hám Open Specification Promise sheńberinde usı ekilik formatlardı paydalanıw yamasa ámelge asırıw ushın hár qanday itimal patentlik huqıqlardı biypul berdi<ref>{{web deregi | familiya =Spolsky | at =Joel | sáne = 2008-jıl 19-fevral | bet =Why are the Microsoft Office file formats so complicated? (And some workarounds) | url =http://www.joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131014090710/http://joelonsoftware.com/items/2008/02/19.html | arxivsáne = 2013-jıl 14-oktyabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 21-aprel |website=Joel on Software}}</ref><ref>{{web deregi | familiya =Jones | at =Brian | sáne = 2008-jıl 16-fevral | bet =Binary Documentation (.doc, .xls, .ppt) and Translator Project Site are now live | url =http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/02/15/binary-documentation-doc-xls-ppt-and-translator-project-site-are-now-live.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20150427143224/http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/02/15/binary-documentation-doc-xls-ppt-and-translator-project-site-are-now-live.aspx | arxivsáne = 2015-jıl 27-aprel | qaralǵan sáne = 2015-jıl 21-aprel |website=Brian Jones: Office Solutions | baspaxana =[[Microsoft]]}}</ref>. Burın Microsoft bunday hújjetlestiriwdi biypul, biraq tek ótinish boyınsha ǵana usınatuǵın edi<ref>{{web deregi | familiya =Jones | at =Brian | sáne = 2008-jıl 17-yanvar | bet =Mapping documents in the binary format (.doc; .xls; .ppt) to the Open XML format | url =http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/01/16/mapping-documents-in-the-binary-format-doc-xls-ppt-to-the-open-xml-format.aspx |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20131023060210/http://blogs.msdn.com/b/brian_jones/archive/2008/01/16/mapping-documents-in-the-binary-format-doc-xls-ppt-to-the-open-xml-format.aspx | arxivsáne = 2013-jıl 23-oktyabr | qaralǵan sáne = 2015-jıl 21-aprel |website=Brian Jones: Office Solutions | baspaxana =[[Microsoft]]}}</ref>. Office 2007 den baslap, Ecma International hám ISO/IEC tárepinen standartlastırılǵan hám de járiyalanǵan versiyadan ózgeshe bolǵanına qaramastan, ádepki fayl formatı Office Open XML versiyası boladı. Microsoft Open Specification Promise<ref>{{web deregi | sáne = 2007-jıl 1-fevral | bet =Microsoft Open Specification Promise | url =https://www.microsoft.com/interop/osp/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20081010202435/http://www.microsoft.com/interop/osp | arxivsáne = 2008-jıl 10-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 30-oktyabr | baspaxana =Microsoft}}</ref> sheńberinde formatlar texnologiyasına patentlik huqıqlar berdi hám Microsoft Officetiń burınǵı versiyalarına, sonıń ishinde Office 2003, Office XP, Office 2000<ref>{{web deregi | sáne = 2010-jıl 6-yanvar | bet =Microsoft Office Compatibility Pack for Word, Excel, and PowerPoint File Formats | url =https://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=3 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20180429085200/http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=3 | arxivsáne = 2018-jıl 29-aprel | qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-aprel |website=Download Center}}</ref> hám Mac OS X-ke arnalǵan Office 2004 ushın biypul júklep alıwǵa bolatuǵın túrlendirgishlerdi qoljetimli etti. Office Open XML-diń úshinshi tárep ámelge asırıwları Windows platformasında (LibreOffice, barlıq platformalar), macOS platformasında ([[iWork]] '08, NeoOffice, LibreOffice) hám [[Linux]]-ta (LibreOffice hám OpenOffice.org 3.0) bar. Sonıń menen bir qatarda, Office 2010, Office 2007 ushın Service Pack 2 hám Macqa arnalǵan Office 2016 hújjetlerdi ashıw hám saqlaw ushın OpenDocument Format (ODF) formatın qollaydı – 1.2 versiyası (2015 ISO/IEC standartı) emes, tek eski ODF 1.0 (2006 ISO/IEC standartı) ǵana qollaydı. Microsoft Office hújjetlerinen metamaǵlıwmatlardı alıp taslaw múmkinshiligin usınadı. Bul hújjet tuwralı sırlı maǵlıwmatlardıń onıń metamaǵlıwmatları arqalı sırtqa aǵıp ketiwi keńnen járiya bolǵan waqıyalarǵa juwap retinde islendi<ref>{{Cite news |last=Libbenga |first=Jan |date=February 2, 2004 |title=Microsoft releases metadata removal tool |work=The Register |url=https://www.theregister.co.uk/2004/02/02/microsoft_releases_metadata_removal_tool/ |url-status=live |access-date=October 30, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203115727/http://www.theregister.co.uk/2004/02/02/microsoft_releases_metadata_removal_tool/ |archive-date=December 3, 2010}}</ref>. Metamaǵlıwmatlardı joq etiw birinshi ret 2004-jılı, Microsoft usı maqsette Office 2003/XP ushın Remove Hidden Data Add-in dep atalatuǵın quraldı shıǵarǵan gezde qoljetimli boldı<ref>{{web deregi | sáne = 2008-jıl 8-iyul | bet =Office 2003/XP Add-in: Remove Hidden Data | url =https://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=8446 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160324000046/http://www.microsoft.com/en-us/download/details.aspx?id=8446 | arxivsáne = 2016-jıl 24-mart | qaralǵan sáne = 2020-jıl 17-aprel |website=Download Center | baspaxana =Microsoft}}</ref>. Ol Office 2007 sistemasına Document Inspector (Hújjet inspektorı) dep atalatuǵın funkciya túrinde tikkeley biriktirildi. == Keńeytiw == Office paketiniń baslı imkaniyatı — paydalanıwshılar menen úshinshi tárep kompaniyalarınıń arnawlı buyrıqlar menen qánigelestirilgen funkciyalardı qosıw arqalı qosımshanıń imkaniyatların keńeytetuǵın qosımshalardı (plaginlerdi) jaza alıw imkaniyatı. Jańa múmkinshiliklerdiń biri — Office Store dúkanı<ref>{{web deregi | familiya =Bort | at =Julie | sáne = 2012-jıl 6-avgust | bet =Microsoft Shows Off A New App Store For Office 2013 | url =http://www.businessinsider.com/microsoft-office-2013-app-store-2012-8 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130501112708/http://www.businessinsider.com/microsoft-office-2013-app-store-2012-8 | arxivsáne = 2013-jıl 1-may | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel |website=Business Insider}}</ref>. Plaginler menen basqa qurallardı paydalanıwshılar júklep ala aladı<ref>{{web deregi | familiya =Hachman | at =Mark | sáne = 2013-jıl 19-yanvar | bet =Inside The New Microsoft Office App Store: One Developer's Story | url =http://readwrite.com/2013/01/29/inside-the-new-microsoft-office-app-store-one-developers-story |url-status=usurped | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130421002527/http://readwrite.com/2013/01/29/inside-the-new-microsoft-office-app-store-one-developers-story | arxivsáne = 2013-jıl 21-aprel | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel |website=small-biz | baspaxana =ReadWrite}}</ref>. Islep shıǵıwshılar óz qosımshaların Office Store dúkanında satıw arqalı aqsha taba aladı. Tabıs baǵdarlamashı menen [[Microsoft]] arasında bólinedi, bunda baǵdarlamashı aqshanıń 80%-in aladı<ref name="mashable.com">{{web deregi | familiya =Pachal | at =Pete | sáne = 2012-jıl 7-avgust | bet =Yes, Even Microsoft Office Has Apps Now | url =http://mashable.com/2012/08/07/office-2013-apps/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130518172523/http://mashable.com/2012/08/07/office-2013-apps/ | arxivsáne = 2013-jıl 18-may | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel |website=[[Mashable]]}}</ref>. Baǵdarlamashılar qosımshalardı barlıq Office paydalanıwshıları menen bólise aladı<ref name="mashable.com" />. Qosımsha hújjet penen birge háreketlenedi hám alıwshı onı ashqanda ne kóretuǵının baǵdarlamashı sheshedi. Alıwshınıń qosımshanı Office Store dúkanınan biypul júklep alıw, biypul sınaq versiyasın baslaw yamasa tólemge baǵdarlanıw opciyası boladı<ref name="mashable.com" />. Officetiń bultlı imkaniyatlarınıń arqasında IT bólimleri ózleriniń biznes xızmetkerleriniń ónimliligin arttırıw maqsetinde olarǵa arnalǵan qosımshalar jıynaǵın isley aladı<ref>{{web deregi | familiya =Murph | at =Darren | sáne = 2012-jıl 6-avgust | bet =Microsoft's Office Store now open for business, productivity-boosting apps just a click away | url =https://www.engadget.com/2012/08/06/microsoft-office-store-app-catalog-downloads-now-open-available/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130531231333/http://www.engadget.com/2012/08/06/microsoft-office-store-app-catalog-downloads-now-open-available/ | arxivsáne = 2013-jıl 31-may | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel |website=[[Engadget]] | baspaxana =[[Aol]]}}</ref>. Xızmetkerler Office Store dúkanına kirgende, «Meniń shólkemim» (My Organization) bóliminen óz kompaniyasınıń qosımshaların kóredi. Xızmetkerlerdiń jeke júklep alǵan qosımshaları «Meniń qosımshalarım» (My Apps) bóliminde payda boladı<ref name="mashable.com" />. Baǵdarlamashılar qosımshalardı islew ushın HTML5, XML, CSS3, [[JavaScript]] hám API sıyaqlı veb-texnologiyalardı paydalana aladı<ref name="msdn.microsoft.com">{{web deregi | sáne = 2013-jıl 26-fevral | bet =Overview of apps for Office | url =http://msdn.microsoft.com/library/office/apps/jj220082%28v=office.15%29#StartBuildingApps_WhatIsApp |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20130510155448/http://msdn.microsoft.com/library/office/apps/jj220082(v=office.15)#StartBuildingApps_WhatIsApp | arxivsáne = 2013-jıl 10-may | qaralǵan sáne = 2013-jıl 24-aprel |website=[[MSDN]] | baspaxana =Microsoft}}</ref>. Office-ke arnalǵan qosımsha — bul Office klientlik qosımshasınıń ishinde xostinglenetuǵın veb-bet. Paydalanıwshılar hújjettiń, elektron poshta xabarınıń, ushırasıw shaqırıwınıń yamasa qabıllawdıń funkcionallıǵın kúsheytiw ushın qosımshalardı paydalana aladı. Qosımshalar birneshe ortalıqta hám birneshe klientler tárepinen, sonıń ishinde Office-tiń tolıǵı menen stol ústi klientlerinde, Office Web Apps, mobil brauzerlerde, sonday-aq lokal túrde hám bultta jumıs isley aladı<ref name="msdn.microsoft.com" />. Qollap-quwatlanatuǵın qosımshalardıń túri Office versiyalarına qaray ózgeshelenedi: * Office 97 den baslap (standart Windows DLL faylları, yaǵnıy Word WLL hám Excel XLL) * Office 2000 nan baslap (COM qosımshaları)<ref>{{web deregi | sáne = 2007-jıl 24-yanvar | bet =How to build an Office 2000 COM add-in in Visual Basic | url =http://support.microsoft.com/kb/238228/en-us/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20110301014508/http://support.microsoft.com/kb/238228/EN-US | arxivsáne = 2011-jıl 1-mart | qaralǵan sáne = 2010-jıl 30-oktyabr | baspaxana =Microsoft}}</ref> * Office XP dan baslap (COM/OLE Automation qosımshaları)<ref>{{web deregi | sáne = 2007-jıl 29-yanvar | bet =How To Create a Visual Basic Automation Add-in for Excel Worksheet Functions | url =http://support.microsoft.com/kb/285337/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20101119015334/http://support.microsoft.com/kb/285337 | arxivsáne = 2010-jıl 19-noyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 30-oktyabr | baspaxana =Microsoft}}</ref> * Office 2003 ten baslap (Basqarılatuǵın kod qosımshaları – VSTO sheshimleri)<ref>{{web deregi | sáne = 2010-jıl 5-aprel | bet =Information about designing Office add-ins by using the .NET Framework | url =http://support.microsoft.com/kb/840585/en-us/ |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20121024210114/http://support.microsoft.com/kb/840585/en-us | arxivsáne = 2012-jıl 24-oktyabr | qaralǵan sáne = 2010-jıl 30-oktyabr | baspaxana =Microsoft}}</ref> == Parol menen qorǵaw == Microsoft Office-te paydalanıwshılarǵa Office (Word, Excel, PowerPoint, Access, Skype Business) hújjetlerin paydalanıwshı usınǵan parol menen shifrlawǵa múmkinshilik beretuǵın qáwipsizlik funkciyası bar. Parol 255 simvolǵa deyin qamtıwı múmkin hám ádepki boyınsha AES 128 bitlik keńeytilgen shifrlawdı paydalanadı<ref>{{web deregi | bet =Password protect documents, workbooks, and presentations | url =https://support.office.com/en-us/article/Password-protect-documents-workbooks-and-presentations-ef163677-3195-40ba-885a-d50fa2obb6b68#bm1 | qaralǵan sáne = 2015-jıl 6-fevral |website=Microsoft Office Support | arxivsáne = 2020-jıl 3-avgust | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200803225056/https://support.office.com/en-us/article/Password-protect-documents-workbooks-and-presentations-ef163677-3195-40ba-885a-d50fa2obb6b68#bm1 |url-status=dead }}</ref>. Parollerdi pútkil hújjetti, jumıs betin yamasa prezentaciyanı ózgertiwdi sheklew ushın da paydalanıwǵa boladı. Degen menen, hújjetti shifrlawdıń joqlıǵına baylanıslı bul parollerdi úshinshi tárep buzıw programmalıq támiynatın paydalanıp alıp taslawǵa boladı<ref>{{web deregi | bet =Unprotect a Word Document | url =https://superuser.com/a/96244 | qaralǵan sáne = 2017-jıl 9-mart |website=superuser.com | arxivsáne = 2018-jıl 1-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20181101140147/https://superuser.com/questions/96242/unprotect-a-word-document/96244 |url-status=live }}</ref>. == Qollaw siyasatı == === Usıl === Office 2000 nan Office 2016 ǵa shekemgi Microsoft Office ónimleriniń barlıq versiyaları shıǵarılǵannan keyin on jıllıq qollaw huqıqına iye, usı waqıt ishinde Microsoft ónim versiyasına arnalǵan qáwipsizlik jańalanıwların shıǵaradı hám pullı texnikalıq qollaw kórsetedi. On jıllıq dáwir eki bes jıllıq basqıshqa bólinedi: Tiykarǵı faza (Mainstream) hám keńeytilgen faza (Extended). Tiykarǵı fazada Microsoft sheklewli biypul texnikalıq qollaw kórsete aladı hám qáwipsizlikke baylanısı joq jańalawlardı shıǵaradı yamasa ónimniń dizaynın ózgerte aladı. Keńeytilgen faza barısında atalǵan xızmetler toqtatıladı<ref>{{web deregi | sáne = 2017-jıl 9-mart | bet =Microsoft Business, Developer and Desktop Operating Systems Policy | url =https://support.microsoft.com/en-us/help/14085/microsoft-business-developer-and-desktop-operating-systems-policy |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20170424011714/https://support.microsoft.com/en-us/help/14085/microsoft-business-developer-and-desktop-operating-systems-policy | arxivsáne = 2017-jıl 24-aprel | qaralǵan sáne = 2017-jıl 10-aprel |website=Support | baspaxana =[[Microsoft]]}}</ref>. Office 2019 tiykarǵı qollawdıń 5 jılın hám keńeytilgen qollawdıń 2 jılın ǵana aladı, al Office 2021 tiykarǵı qollawdıń 5 jılın ǵana aladı<ref>{{web deregi | bet =Office 2019 On-Premises Release Details (published February 1, 2018) | url =https://support.microsoft.com/en-us/help/4086137/office-2019-on-premises-release-details-february-1-2018 |url-status=live | arxivurl =https://web.archive.org/web/20190317230749/https://support.microsoft.com/en-us/help/4086137/office-2019-on-premises-release-details-february-1-2018 | arxivsáne = 2019-jıl 17-mart | qaralǵan sáne = 2019-jıl 6-fevral |website=support.microsoft.com}}</ref>. == Logotip tariyxı == <gallery> File:MS Office 1 wordmark.png|1990 File:MS Office 3 wordmark.png|1992 File:MS Office 4 wordmark.jpg|1994 File:MS Office wordmark circa 1994.png|1994 (variant) File:MS Office wordmark 1995 to 2001.png|1995 File:Microsoft Office (2003-2007).svg|2003 File:Microsoft Office 2007-2013 text logo.svg|2007 File:Microsoft Office 2013-2019 logo and wordmark.svg|2013 File:Microsoft Office Logo (2019).png|2019 </gallery> == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Microsoft Office]] skih1g47mhcwj8j6z07nb9y74gabfpb 0 47911 266038 265931 2026-08-15T21:54:05Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 266038 wikitext text/x-wiki {{Jazıwshı infoqutısı |qaraqalpaqsha atı = Anar |negizgi atı = Anar Rəsul oğlu Rzayev |súwret = Anar 01.03.2019.jpg |súwret eni = |súwret táriypi = |tuwılǵandaǵı atı = |tolıq atı = Anar Rásul ulı Rızaev |ádebiy laqabı = Anar |tuwılǵan sánesi = |tuwılǵan jeri = |qaytıs bolǵan sánesi = |qaytıs bolǵan jeri = |puqaralıǵı = |milleti = [[Ázerbayjanlılar|ázerbayjanlı]] |dóretiwshilik túri = [[jazıwshı]], [[shayır]], [[awdarmashı]], [[Ssenariyshi|ssenariyshi]] |oqıǵan jeri = [[BDU Filologiya|Ázerbayjan Mámleketlik Universiteti]] |dóretiwshilik jılları = 1960 — házirge shekem |baǵdarı = |baǵdarları = |janrı = |janrları = |shıǵarmalarınıń tili = [[Ázerbayjan tili|ázerbayjansha]] |birinshi kitabı = «Keçən ilin son gecəsi», «Bayram həsrətində» (1960) |ákesi = [[Rásul Rza]] |anası = [[Nigar Ráfibeyli]] |ómirlik joldası = [[Zemfira Saparova]] |ómirlik joldasları = |perzentleri = [[Günel Anarqızı]]<br>Tural Rızaev |belgili pikirleri = |ataqları hám sıylıqları = |ataqları = [[Ázerbayjan Respublikası xalıq jazıwshısı]] |sıylıqları = |sayt = |qolı = }}'''Anar''' (tolıq atı: Anar Rasul ulı Rızaev;) — [[Ázerbayjanlılar|ázerbayjanlı]] [[jazıwshı]], [[shayır]], [[awdarmashı]], [[scenarist]], [[Ázerbayjan Jazıwshılar awqamı]]nıń baslıǵı, [[Ázerbayjan Respublikasınıń xalıq jazıwshısı]]. == Shańaraǵı == Anardıń ákesi shayır [[Rasul Rıza]], anası shayır hayal [[Nigar Ráfibeyli]]. Anar anası tárepinen Ázerbayjannıń belgili jámiyetlik hám mámleketlik ǵayratkeri, [[Ázerbayjan Xalıq Respublikası]]nıń dáslepki densawlıqtı saqlaw ministri hám [[Genje]] qalasınıń general-gubernatorı bolǵan [[Xudadat bey Ráfibeyli]]niń aqlıǵı esaplanadı. Ákesi tárepinen bolsa Mámmetxanlılar áwladınan bolıp tabıladı. Familiyaları úlken babası, Shiyni hám bir qatar awıllardıń mülkdarı bolǵan Mámmedyar ulı Mámmetxan menen baylanıslı. Bayat boyınan, Shaxseven taypasınan bolǵan Mámmetxan XIX ásirdiń ortalarında rus áskerleri menen soqlıǵısıwdan soń zindanǵa taslanadı hám ol jerde uwlandırıw arqalı óltiriledi. Mámmetxannıń shawlıǵı, Rasuldıń ákesi Ibrahim Mámmetxanlı [[Góychay]]da mirzalıq etken hám sawda menen shuǵıllanǵan. 1915-jılı [[Baku]]da qaytıs bolǵan hám Chemberekentte jerlengen. 1913-jıl 29-iyunda Genjede tuwılǵan Nigar xanım Ráfibeyli belgili [[Ráfibeyliler]] áwladınan bolıp tabıladı. Ákesi tárepinen babası [[Álekber bey Ráfibeyli]] – el aqsaqalı, aǵartıwshı, Ázerbayjanda dáslepki siyasiy partiya bolǵan «Difai» partiyasınıń tiykarın salıwshılardan biri. Álekber beydiń birden-bir ulı, Nigar xanımnıń ákesi Xudadat bey dáslepki joqarı bilimli xirurglardan bolıp tabıladı. Xarkov Medicina universitetin pitirgennen soń 17 jıl dawamında Genje emlewxanasınıń bas shıpakeri hám shıpakerler jámiyetiniń baslıǵı retinde islegen. 1918-jılı Genjede ǵárezsiz [[Ázerbayjan Xalıq Respublikası]] qurılǵan waqıtta Xudadat bey Ráfibeyli [[Fátáli xan Xoyskiy]]diń húkimetinde dáslepki den sawlıqtı saqlaw ministri bolǵan, bir jıldan soń bolsa Gánje general-gubernatorı lawazımına tayınlanǵan. 1920-jıl apreldegi bolshevikler awdarıspaǵınan soń qamaqqa alınǵan hám Genje kóterilisin shólkemlestiriwde ayıplanıp atıp óltirilgen. == Ómiri == [[Fayl:Anar 01.03.2019.jpg|thumb|''Ázerbayjannıń bir topar mádeniyat hám kórkem óner ǵayratkerleriniń Prezident [[Ilham Aliev]] hám birinshi xanım [[Mexriban Alieva]] menen ushırasıwı waqtında. 1-mart 2019-jıl''<ref>{{web deregi | url =https://president.az/articles/32112| bet =İlham Əliyev və birinci xanım Mehriban Əliyeva mədəniyyət və incəsənət xadimlərinin bir qrupu ilə görüşüblər| baspaxana =president.az| sáne = 2019-jıl 1-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230628172420/https://president.az/az/articles/view/32112| arxivsáne = 2023-jıl 28-iyun | til =az}}</ref>.]] Anar 1945-jılı 10 jıllıq muzıka mektebine (házirgi Búlbúl atındaǵı mektep) oqıwǵa kirgen hám 1955-jılı usı mektepti gúmis medal menen pitirgen. Birinshi klastan onınshı klasqa shekem [[Zemfira Saparova]] menen birge oqıǵan. 1955-jılı Anar [[BDU Filologiya|Ázerbayjan Mámleketlik universitetiniń filologiya fakultetine]], Zemfira bolsa konservatoriyaǵa kirgenine qaramastan, jolları ayrılmaǵan, atastırılǵan hám turmıs qurǵan. Toyları 1962-jıl 27-yanvarda bolǵan. Anar hám Zemfira xanımnıń eki perzenti bar. Úlken ulı Tural arabtanıwshı hám diplomat, Ázerbayjannıń [[Mısır Arab Respublikası]]ndaǵı elshisi, qızı Günel bolsa [[Baku Mámleketlik universiteti]]niń shıǵıstanıw fakultetin pitirgen. == Xızmeti == Anar 1991-jıl mart ayında Jazıwshılardıń IX Qurıltayında bir awızdan Ázerbayjan Jazıwshılar Awqamınıń baslıǵı etip saylanǵan. 1997-jıl 30-oktyabrde Jazıwshılardıń X Qurıltayında bir awızdan qaytadan Ázerbayjan Jazıwshılar Awqamınıń baslıǵı etip saylanǵan. 1991-jılı [[Ázerbayjan Respublikası]] Joqarǵı Soveti Milliy Keńesiniń dáslepki májilisin Anar alıp barǵan. Anar 1995- hám 2000-jılları Ázerbayjan Respublikasınıń Milliy Májilisi deputatı etip saylanǵan. Ol Milliy Májilistiń mádeniyat komissiyasınıń baslıǵı bolǵan. Bul komissiyanıń mádeniyat, taryx hám arxitektura esteliklerin qorǵaw, kinematografiya haqqında hám t.b. islep shıqqan nızamları parlament tárepinen qabıl etilgen. 1995-jılı Ázerbayjan Respublikası Konstituciya Komissiyasınıń aǵzası bolǵan. == Filmografiya == {| class="wikitable" style="font-size: 96%" |- ! ! Film ataması ! Jıl ! Ssenariy avtorı ! Shıǵarma avtorı ! Qoyıwshı rejissyor ! Aktyor ! Qatnasıwshı ! Haqqında ! Film túri |- | | ''[[Dəniz (film, 1965)|Dəniz]]'' | 1965 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- |<!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Torpaq. Dəniz. Od. Səma (film, 1967).jpg|center|50px]] --> | ''[[Torpaq. Dəniz. Od. Səma (film, 1967)|Torpaq. Dəniz. Od. Səma]]'' | 1967 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- |<!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Qobustan (film, 1967).jpg|center|50px]] --> | ''[[Qobustan (film, 1967)|Qobustan]]'' | 1967 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''Hər axşam on birdə'' | 1968 |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Bu, Səttar Bəhlulzadədir (film, 1969)|Bu, Səttar Bəhlulzadədir]]'' | 1969 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli televiziyalıq film |- |[[Fayl:Gün keçdi (film, 1971).jpg|center|50px]] | ''[[Gün keçdi (film, 1971)|Gün keçdi]]'' | 1971 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''Nəsimi'' | 1971 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''Gecə işıqları'' | 1972 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Eki bólimli kórkem film |- | | ''Yığıncaq'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| | |- |<!-- Commented out because image was deleted: <!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Xatirələr sahili (film, 1972).jpg|center|50px]] --> --> | ''[[Xatirələr sahili (film, 1972)|Xatirələr sahili]]'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- |<!-- Commented out because image was deleted: <!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Var olun, qızlar... (film, 1972).jpg|center|50px]] --> --> | ''[[Var olun, qızlar... (film, 1972)|Var olun, qızlar…]]'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- |<!-- Commented out because image was deleted: <!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Dədə Qorqud (film, 1975).jpg|center|50px]] --> --> | ''[[Dədə Qorqud (film, 1975)|Dədə Qorqud]]'' | 1975 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Daş saat (film, 1975)|Daş saat]]'' | 1975 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''[[Daşlar danışanda (film, 1976)|Daşlar danışanda]]'' | 1976 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''İşgüzar adamlar (film, 1977)'' | 1977 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |«Mozalan» syujeti |- |<!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Dantenin yubileyi (film, 1978).jpg|center|50px]] --> | ''[[Dantenin yubileyi (film, 1978)|Dantenin yubileyi]]'' | 1978 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- |<!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Ötən ilin son gecəsi (film, 1978).jpg|center|50px]] --> | ''[[Ötən ilin son gecəsi (film, 1978)|Ötən ilin son gecəsi]]'' | 1978 |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı televiziyalıq tamasha |- |<!-- Commented out because image was deleted: [[Fayl:Üzeyir ömrü (film, 1981).jpg|center|50px]] --> | ''[[Üzeyir ömrü (film, 1981)|Üzeyir ömrü]]'' | 1981 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''Yeni Qədim Gəncə'' | 1981 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''[[Evləri köndələn yar (film, 1982)|Evləri köndələn yar]]'' | 1982 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Ötən ilin son gecəsi (film, 1983)|Ötən ilin son gecəsi]]'' | 1983 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Aşıqlar (film, 1983)|Aşıqlar]]'' | 1983 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı hújjetli film |- | | ''Daş saatın səsi'' | 1985 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''[[Qəm pəncərəsi (film, 1986)|Qəm pəncərəsi]]'' | 1986 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- ---- | | ''[[Bu, Mircavaddır (film, 1987)|Bu, Mircavaddır]]'' | 1987 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı kórkem televiziyalıq film |- |[[Fayl:Gün keçdi (film, 1971).jpg|center|50px]] | ''[[Gün keçdi (film, 1971)|Gün keçdi]]'' | 1971 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Nəsimi (film, 1971)|Nəsimi]]'' | 1971 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''Gecə işıqları'' | 1972 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Eki bólimli kórkem film |- | | ''Yığıncaq'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| | |- | | ''[[Xatirələr sahili (film, 1972)|Xatirələr sahili]]'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Var olun, qızlar... (film, 1972)|Var olun, qızlar…]]'' | 1972 |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Dədə Qorqud (film, 1975)|Dədə Qorqud]]'' | 1975 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Daşlar danışanda (film, 1976)|Daşlar danışanda]]'' | 1976 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Qısa metrajlı hújjetli film |- | | ''İşgüzar adamlar (film, 1977)'' | 1977 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |«Mozalan» syujeti |- | | | 1978 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | | 1978 |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı televiziyalıq tamasha |- | | ''[[Üzeyir ömrü (film, 1981)|Üzeyir ömrü]]'' | 1981 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Ötən ilin son gecəsi (film, 1983)|Ötən ilin son gecəsi]]'' | 1983 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- | | ''[[Qəm pəncərəsi (film, 1986)|Qəm pəncərəsi]]'' | 1986 |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"|{{y}} |align="center"| |align="center"| |align="center"| |Tolıq metrajlı kórkem film |- |} == Haqqında túsirilgen hújjetli filmler == # Anarla üz-üzə (film, 1988) — (Oraylıq Televiziyanıń buyırtpası menen Anar haqqında túsirilgen eki bólimli hújjetli film. Ázerbayjantelefilm. Scenariy avtorı [[Zeynal Məmmədov|Zeynal Mámmedov]], rejissyor [[Ramiz Həsənoğlu|Ramiz Mirzayev]] (Hásenoǵlı), operator Adil, kompozitor [[Cavanşir Quliev|Javanshir Quliyev]]. Kompozitordıń atqarıwında jańlaǵan qosıqtıń sózleri [[Rásul Rıza]]ǵa tiyisli). # Anarın anları (film, 2008) — [[Ázerbayjan televiziyası]]nda islep shıǵarılǵan tolıq metrajlı hújjetli televiziyalıq film. Rejissyor: [[Ramiz Həsənoğlu|Ramiz Hásenoǵlı]]. == Derekler == {{Derekler}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Ázerbayjanlı shayırlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı awdarmashılar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı kinorejissyorlar]] [[Kategoriya:Ázerbayjanlı jazıwshılar]] 8o8nrf4586mwdf6998c2boe6pks9k3y 0 47916 266037 265984 2026-08-15T21:53:55Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 266037 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | «Kúr» Olimpiya Oqıw-sport Orayı |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Fayl:Arena Hotels Kür.jpg|280px]] |- | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-weight: bold; padding: 0.3em;" | Ulıwma maǵlıwmatlar |- | '''Mámleket''' | [[Mingachevir]], {{AZE}} |- | '''Koordinatalar''' | 40°45′39″ sh. e. 47°02′22″ sh. u. |} '''«Kúr» (oqıw hám sport orayı)''' — Ázerbayjannıń [[Mingachevir]] qalasında, [[Kúr dáryası]] boyında jaylasqan [[eskek esiw]] bazası. == Tariyxı == Pútkil awqamlıq áhmiyetke iye Kúr Olimpiya eskek esiw oqıw orayı 1964-jılı shólkemlestirilgen<ref name="azcongress">{{web deregi | url =http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9| bet =«Кюру» – быть!| arxivurl =https://web.archive.org/web/20160304053647/http://azcongress.info/cat/61-oktyabr-2009/3210-2009_10_9| arxivsáne = 2016-jıl 4-mart | qaralǵan sáne = 2015-jıl 6-iyun |url-status=dead}}</ref>. Eskek esiw bazası sport kompleksiniń arxitektorı [[Talat Xanlarov]] bolǵan<ref>{{BSE|article=Азербайджанская Советская Социалистическая Республика|author=|volume=XXIV|pages=101|ref=}}</ref>. 2004-jılı Ázerbayjan prezidenti Ilham Aliev Mingachevirge saparı waqtında burınǵı «Kúr» eskek esiw bazasında bolǵan hám onı qayta qurıw menen baylanıslı tapsırmalar bergen. Baza ushın joybar-smeta hújjetleri tayarlanǵannan soń, 2007-jılı qurılıs jumısları baslanǵan. 2010-jıldıń oktyabr ayında prezident Ilham Áliev hám onıń zayıbı [[Mexriban Álieva]]nıń qatnasıwında qayta qurılǵan oraydıń ashılıwı bolıp ótti<ref name="açılış">{{Cite news|title=Azərbaycan Prezidenti Mingəçevirdə "Kür" Olimpiya Tədris-İdman Mərkəzinin açılış mərasimində iştirak edib (FOTO)|url=https://az.trend.az/azerbaijan/politics/1766287.html|access-date=2024-09-28|work=trend.az|date=2010-10-15|archive-date=2021-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210412050132/https://az.trend.az/azerbaijan/politics/1766287.html|url-status=live}}</ref>. == Shárayatı == Komplekste hákimshilik imarat, basseyn, 250 orınlıq altı qabatlı keme formasındaǵı miymanxana, sport zalı, eskek esiw klubı, kottejler, tennis kortı, qayıqlardı saqlaw ushın angar hám tóreshiler minarası bar<ref name="açılış" />. == Jarıslar == {{seealso|2015-jılǵı Evropa Oyınlarında eskek esiw hám kanoe jarısları}} Orayǵa oqıw-shınıǵıw jıyınları, saylap alıw hám basqa da jarıslar ushın hár jılı SSRA hám awqamlas respublikalardan eskek esiwshiler keler edi<ref name="azcongress" />. 2007-jıldan baslap bazanıń járdemshi bóliminde eskek esiw boyınsha xalıqara «Prezident Kubogı» regatası ótkeriledi<ref name="açılış" />. 2023 hám 2024-jılları kubok [[Evropa Kanoe Associaciyası]]nıń rásmiy kalendarına kirgizilgen<ref>{{Cite news|title=“Prezident Kuboku-2024” Avropa Kanoe Assosiasiyasının təqviminə daxil edilib|url=https://az.trend.az/azerbaijan/sports/3869290.html|access-date=2024-09-28|work=trend.az|date=2024-03-02|archive-date=2024-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240304081407/https://az.trend.az/azerbaijan/sports/3869290.html|url-status=live}}</ref>. Orayda [[2015-jılǵı Evropa Oyunları]] sheńberinde eskek hám kanoe jarısları da ótkerilgen.<ref>{{Cite news|title=Mingəçevir Avropa Oyunlarına hazırlaşır - FOTOREPORTAJ|url=https://report.az/multimedia/mingecevir-avropa-oyunlari/|access-date=2024-09-28|work=Report İnformasiya Agentliyi|date=2015-04-06|language=az|archive-date=2024-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20241211033301/https://report.az/multimedia/mingecevir-avropa-oyunlari/|url-status=live}}</ref> 2024-jılı 3–4-sentyabr kúnleri orayda akademiyalıq eskek esiw, baydarka hám kanoe boyınsha Ázerbayjan chempionatı bolıp ótedi<ref>{{web deregi | url =https://azertag.az/ru/xeber/v_mingyachevire_proidet_chempionat_azerbaidzhana_po_greble-3151646| bet =В Мингячевире пройдет чемпионат Азербайджана по гребле|lang=ru|website=Azertag| sáne = 2024-jıl 27-avgust |url-status=live}}</ref>. 2024-jılı 16–18-oktyabr kúnleri orayda hám [[Kendelanchay suw saqlaǵıshı]]nda [[Ázerbayjanda akademiyalıq eskek esiw#Mingachevir turniri|Mingachevir turniri]] ótkeriledi<ref>{{web deregi | url =https://azertag.az/ru/xeber/mezhdunarodnyi_turnir_mingyachevirskaya_regata_2024_vpervye_proidet_v_fizuli-3226646| bet =Международный турнир «Мингячевирская регата-2024» впервые пройдет в Физули|lang=ru|website=Azertag| sáne = 2024-jıl 12-oktyabr |url-status=live}}</ref>. === Prezident kubogı 2024 === Prezident kubogi 2024-jılı 30-aprel – 3-may kúnleri bolıp ótti. Kubokta 20 mámleketten, atap aytqanda, Bolgariya, Xorvatiya, Estoniya, Gruziya, Germaniya, Greciya, Vengriya, Qazaqstan, Qırǵızstan, Latviya, Litva, Moldova, Polsha, Serbiya, Sloveniya, Ispaniya, Tájikstan, Túrkiya, Ukraina hám Ózbekstannan 30 komanda qatnastı. 30-aprelde regatanıń rásmiy paradı bolıp ótti. [[Sugovushan suw saqlaǵıshı]]nda 1-may kúni 200 hám 500 metr aralıqqa baydarka hám kanoeda júziw jarısları ótkerildi. 2–3-may kúnleri Kúr ortalıǵında baydarka, kanoe hám akademiyalıq qayıqlarda jarıslar bolıp ótti. == Derekler == {{Derekler}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Mingachevirde sport]] [[Kategoriya:1964-jılı SSRAda shólkemlestirilgenler]] [[Kategoriya:1964-jılı SSRAda⇧ sport]] [[Kategoriya:1964-jılı Ázerbayjanda shólkemlestirilgenler]] [[Kategoriya:2015-jılǵı Evropa Oyunları sport orayları]] nyfzbkz2deku6lrjfxvwbtli171xu4h 0 47918 266036 265988 2026-08-15T21:53:45Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 266036 wikitext text/x-wiki {{Futbol klubı infoqutısı |klub atı = Mingachevir FK |súwret = |tolıq atı = ASTA Mingachevir Futbol Klubı |nikneym = |dúzilgen waqtı = 1966 (2022-jılı qayta dúzilgen) |stadion = [[Yashar Mammedzade atındaǵı stadion|Mingachevir qala stadionı]] |sıyımlılıǵı = 5000<ref>{{web deregi | bet = Mingəçevir şəhər stadionu yenidən qurulur | url = http://www.azerbaijan-news.az/index.php?Lng=aze&year=2009&Pid=1751 | qaralǵan sáne = 2019-jıl 18-iyul | arxivsáne = 2016-jıl 4-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20160304043444/http://www.azerbaijan-news.az/index.php?Lng=aze&year=2009&Pid=1751 | url-status = live }}</ref> |iye titulı = |iyesi = |baslıq titulı = |baslıǵı = |menedjer titulı = Bas trener |menedjeri = |ligası = [[Ázerbayjan Birinshi Ligası]] |máwsim = 2022/23 |orın = 14 |websayt = |forma_alt1 = |forma_alt2 = |forma_alt3 = |házirgi = }} '''Mingachevir FK''' yaki tolıq atı menen '''ASTA Mingachevir Futbol Klubı'''<ref>{{web deregi | bet =Azərbaycan çempionatında çıxış edən daha bir klubun adı və loqosu dəyişdirildi| url =https://oxu.az/idman/azerbaycan-cempionatinda-cixis-eden-daha-bir-klubun-adi-ve-loqosu-deyisdirildi| qaralǵan sáne = 2025-jıl 19-noyabr |website=Oxu.az| til =az}}</ref> — 2022-jılı qayta shólkemlestirilgen<ref>{{web deregi | bet =Böyük futbol Mingəçevirə qayıdır - FOTO| url =https://bizim.media/az/idman/73960/https://bizim.media/az/idman/73960/byuk-futbol-mingecevire-qayidir-foto/}}</ref>, tariyxı 1966-jılı tiykar salınǵan Ázerbayjannıń Mingachevir qalasın wákillik etiwshi futbol klubı. «Energetik» FKnıń miyrasxorı bolıp tabıladı<ref>{{web deregi | bet =Arxivlənmiş surət| url =https://www.football-plus.az/27440-mingecevir-energetikin-varisidi.html| qaralǵan sáne = 2023-jıl 21-fevral | arxivsáne = 2023-jıl 21-fevral | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230221051411/https://www.football-plus.az/27440-mingecevir-energetikin-varisidi.html|url-status=live}}</ref>. == Tariyxı == Mingachevirde futbolǵa qızıǵıwshılıq 1960-jılı hám oǵan shekem de bar edi. «Kabelchi» dep atalatuǵın klub Kabel Zavodınıń qáwenderliginde jumıs islegen. Klubtıń, ásirese, Sháki qalasınıń «Xansaray» klubı menen oyınları áhmiyetli bolǵanı belgili. 1966-jılı «[[Neftchi PFK|Neftchi]]» klubınıń [[Sovet Socialistlik Respublikaları Awqamı|SSRA]] birinshiliginiń bronza medalın qolǵa kirgiziwshisi menen futbolǵa qızıǵıwshılıq taǵı da arttı. Sol jılı birinshi bolıp shólkemlestirilgen klub bolsa Mingachevir Tekstil Zavodınıń qáwenderligindegi «Tekstilshik» boldı. Bul komanda SSRI kubogında 2 márte qatnasqan. «Tekstilshik» klubınan tısqarı, 1968-jılı, [[Mingachevir Politexnika institutı]]nıń quramında shólkemlestirilgen saylama komanda, Ázerbayjan kubogına iye bolǵan<ref name="qol.az">{{web deregi | url =https://qol.az/?name=xeber&news_id=100224| bet =Arxivlənmiş surət| qaralǵan sáne = 2023-jıl 8-iyun | arxivsáne = 2023-jıl 1-may | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230501090817/https://qol.az/?name=xeber&news_id=100224|url-status=live}}</ref>. Bul klubtıń kapitanı Yusif Allahverdiev bolǵan. Aǵası Yunis te onıń menen komanda joldası bolǵan. Onda 2 jıldan soń bolsa, Mingachevirshiniń basqa bir klubı, «Izolit» klubı, Ázerbayjan kubogına iye bolıp, Mingachevir futbol tariyxına kirgen. '''2021/2022''' jıllarında klub Region Ligasınan I Divizionǵa kóterildi<ref>{{web deregi | bet = Arxivlənmiş surət | url = https://bizim.media/az/idman/73960/ | qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-aprel | arxivsáne = 2023-jıl 24-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230424121353/https://bizim.media/az/idman/73960/ | url-status = live }}</ref>. Qarjı járdemi sebepli klub «Energetik» dep atalatuǵın edi. Biraq 2018-jıldan baslap «AzərEnerji»niń qáwenderlikten bas tartıwı, klub atınıń ózgertiriliwine alıp keldi<ref>{{web deregi | bet = Arxivlənmiş surət | url = https://qaynarinfo.az/az/ib-prezidenti-600-800-manat-mingecevir-ucun-yaxsi-meblegdir-3 | qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-aprel | arxivsáne = 2023-jıl 24-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230424121352/https://qaynarinfo.az/az/ib-prezidenti-600-800-manat-mingecevir-ucun-yaxsi-meblegdir-3 | url-status = live }}</ref>. 2022-jıl 19-may sánesinde I Divizionda qatnasıwǵa tayarlıq maqsetinde stadiondı ońlaw jumıslarına start berildi<ref>{{web deregi | bet = Arxivlənmiş surət | url = http://mingechevir-ih.gov.az/az/news/seher-stadionunda-temir-berpa-islerine-start-verildi.html | qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-aprel | arxivsáne = 2023-jıl 20-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230420085201/http://mingechevir-ih.gov.az/az/news/seher-stadionunda-temir-berpa-islerine-start-verildi.html | url-status = live }}</ref>. '''2022/2023''' máwsiminde klub kútilgenindey jaqsı oyın kórsetpedi. Solay etip, klubtıń byudjet máseleleri jańadan ózin kórsetti. Sonday-aq, maydannıń tegis emesligi sebepli futbolshılardıń top basqarıwı qanshelli jaqsı bolsa da, bul oyın waqtında ózin teris tárepten kórsetetuǵın edi. Qáwenderdiń bolmawı dáramattıń kemeyiwine nátiyjesinde klubtan kúshli oyınshılar ketip qaldı. Sol jıldıń mart ayınıń 25-i bas trener retinde kelgen Shahruz Mustafayev óz qáwli menen istepa berdi<ref>{{web deregi | url = https://www.instagram.com/p/CqODmTMIt-5/?igshid=YmMyMTA2M2Y= | bet = Arxivlənmiş surət | qaralǵan sáne = 2023-jıl 20-aprel | arxivsáne = 2023-jıl 28-iyul | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230728190841/https://www.instagram.com/p/CqODmTMIt-5/?igshid=YmMyMTA2M2Y= | url-status = live }}</ref>. Máwsim aqırına shekem onıń ornına járdemshi trener bolǵan Sonmez Qulıev ótti<ref>{{web deregi | bet = Arxivlənmiş surət | url = https://www.instagram.com/p/CqQCo06oc2_/?igshid=YmMyMTA2M2Y= | qaralǵan sáne = 2023-jıl 26-mart | arxivsáne = 2023-jıl 26-mart | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230326115927/https://www.instagram.com/p/CqQCo06oc2_/?igshid=YmMyMTA2M2Y%3D | url-status = live }}</ref>. 2023/2024 jılları maqseti retinde 12, 13, 16 hám 17 jas toparları boyınsha komandalardıń dúziliwi maqset etilgeni járiyalandı<ref>{{web deregi | bet = Arxivlənmiş surət | url = https://www.football-plus.az/42074-divizion-klublari-affa-nin-ayiracagi-300-mini-yeterli-saymir.html | qaralǵan sáne = 2023-jıl 10-aprel | arxivsáne = 2023-jıl 16-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230416052406/https://www.football-plus.az/42074-divizion-klublari-affa-nin-ayiracagi-300-mini-yeterli-saymir.html | url-status = live }}</ref>. Al qıs demalısınan keyin, Ruslan Hamidovtıń baslaması menen U16, U17 jas toparları boyınsha komanda dúzildi. 26-aprel sánesinde Ruslan Hamidov AFFAǵa múrájaat etip, Mingachevir klubınıń [[Ázerbayjan Premyer Ligası|Ázerbayjan Premyer Ligasınnan]] orın alıwın talap etti<ref>{{web deregi | bet = Arxivlənmiş surət | url = https://www.football-plus.az/42734-divizion-klubu-affa-dan-premyer-liqaya-buraxilmalarini-isteyir-aciqlama.html | qaralǵan sáne = 2023-jıl 28-aprel | arxivsáne = 2023-jıl 28-aprel | arxivurl = https://web.archive.org/web/20230428091200/https://www.football-plus.az/42734-divizion-klubu-affa-dan-premyer-liqaya-buraxilmalarini-isteyir-aciqlama.html | url-status = live }}</ref>. '''2023/2024''' — Mingachevir «[[Azerlotereya]]» menen qáwenderlik shártnamasın imzaladı<ref>https://futbolinfo.az/ming%c9%99cevir-ucun-yeni-sponsor/</ref>. Bul máwsim ushın áhmiyetli bir neshe waqiya júz berdi. Birinshiden, Ruslan Hamidov 2024/2025 futbol máwsimi ushın «Kür-Nur» klubınıń qayta tikiliwi menen baylanıslı bayanat berdi. Jańa rejege bola «Kür-Nur» klubı qayta tiklenedi.<ref>https://prosport.az/az/news/id-2794</ref> Ekinshiden ise liganıń birinshi turında «[[Karvan IK|Karvan]]» klubı menen ushırasıw quramalılıǵı menen yadta qaldı. 65, 67-minutlarda Mingachevirdiń eki oyınshısı Elchin Qasımov hám Elvin Alizade qızıl kartochka aldı<ref>{{web deregi | url =https://operativmedia.az/post/27642/karvan-mingeceviri-meglub-etdi | bet =Arxivlənmiş surət | qaralǵan sáne = 2023-jıl 13-sentyabr | arxivsáne = 2023-jıl 1-dekabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20231201070909/https://operativmedia.az/post/27642/karvan-mingeceviri-meglub-etdi |url-status=live }}</ref><ref>https://futbolinfo.az/i-liqa-karvan-q%C9%99l%C9%99b%C9%99-il%C9%99-basladi/</ref><ref>https://qol.az/news/192229-1-ci-liqada-yeni-movsum-bu-gun-yevlaxda-baslayir</ref>. 27-noyabr sánesinde klubtıń bergen bayanatına bola, trenerler quramı tabıssız nátiyjelerge bola bir neshe márte istepaların aytıwı menen birge, tek kórsetilgen sánede ózgeris etilip, bas trener retinde Adahim Niftaliev klub basqarıwına ótti. 3-dekabr sánesinde bolsa klub qaqpaqshılar boyınsha trener [[Elnar Kerimov]] menen jolların ajırattı. == Jetiskenlikleri == * '''Ázerbayjan Kubogı''' : [[Fayl:Silver medal icon.svg|frameless|16x16px]] '''Gúmis medal''' — ([[Ázerbayjan Kubogı|1992]], [[1994-95 Ázerbayjan Kubogı|1994/95]]) '''Rekord''' — 2022/23-máwsimlerinde Mingachevir birinshi oyın waqtında 3,200 tamashagóy menen 5 máwsimlik rekordtı jańaladı<ref>{{web deregi | url =https://msport.az/i-divizionda-yeni-rekordlar| bet =Arxivlənmiş surət| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-mart | arxivsáne = 2023-jıl 9-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230309103513/https://msport.az/i-divizionda-yeni-rekordlar|url-status=live}}</ref><ref>{{web deregi | url =https://www.football-plus.az/32503-birinci-divizionda-rekordlar.html| bet =Arxivlənmiş surət| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-mart | arxivsáne = 2023-jıl 9-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230309105017/https://www.football-plus.az/32503-birinci-divizionda-rekordlar.html|url-status=live}}</ref><ref>{{web deregi | url =https://futbolinfo.az/i-divizionda-yeni-rekordlar/| bet =Arxivlənmiş surət| qaralǵan sáne = 2023-jıl 9-mart | arxivsáne = 2023-jıl 9-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230309110509/https://futbolinfo.az/i-divizionda-yeni-rekordlar/|url-status=live}}</ref>. * '''Eskertpe:''' ''Tómendegi maǵlıwmatlar kestesinde klubtıń professional oyınları menen baylanıslı maǵlıwmatlar berilgen. [[Ázerbayjan Birinshi Ligası]] rásmiy liga bolıwı menen birge, [[Ázerbayjan Region Ligası]] háwesker liga bolıp tabıladı.'' {| class="wikitable sortable" |+ ! colspan="10" |SSRA (1966–1991) |- ! colspan="10" |Toqıwshı FK (1966–1970) |- !Máwsim !Liga !Orın !O !J !T !U !T/U !U ![[SSRI Kubogı]] |- align=center |1966 |Zona 3/ Qrup B |'''17''' |34 |9 |6 |19 |24/43 |'''24''' | |- align=center | rowspan="2" |1967 |Zona 3/Qrup B |'''5''' |38 |16 |3 |9 |35/29 |'''45''' | |- align=center |Respublika Kubogı |'''4''' |3 |0 |1 |2 |0/2 |'''1''' | |- align=center |1968 |Zona 3/Qrup B |'''3''' |40 |15 |12 |13 |32/41 |'''42''' | |- align=center |1969 |Qrup B — [[Zaqafqaziya Demokratikiyalıq Federativ Respublikası|Zaqafqaziya]] |'''6''' |38 |16 |10 |12 |53/48 |'''42''' | |- align=center |1970 |Qrup B / Zona 2 / Altqrup 2 |'''15''' |34 |8 |9 |17 |29/66 |'''25''' | |- align=center | colspan="10" bgcolor="#CAF2FF"|Avtomobilshi FK (1980–1987) |- align=center |1980 |2-liga / 9-zona |'''8''' |30 |12 |6 |12 |39/37 |'''30''' | |- align=center | rowspan="2" |1981 |2-liga / 9-zona |'''16''' |30 |4 |5 |21 |29/63 |'''13''' | |- align=center |Aymaǵı 6 / 9–16-lıq liga |'''16''' |44 |9 |6 |29 |44/85 |'''24''' | |- align=center |1982 |2-liga / 9-zona |'''11''' |32 |14 |5 |13 |32/40 |'''33''' | |- align=center |1983 |2-liga / 9-zona |'''15''' |32 |7 |6 |19 |37/66 |'''20''' | |- align=center |1984 |2-liga / 9-zona |'''14''' |32 |10 |5 |17 |45/63 |'''25''' | |- align=center |1985 |2-liga / 9-zona |'''12''' |30 |12 |4 |14 |41/44 |'''28''' | |- align=center |1986 |2-liga / 9-zona |'''8''' |30 |14 |3 |13 |58/41 |'''31''' | |- align=center |1987 |2-liga / 9-zona |'''16''' |30 |8 |5 |17 |37/56 |'''21''' | |- align=center | colspan="10" bgcolor="#CAF2FF"|Kúr FK (1990–2005) |- align=center | rowspan="2" |1990 |2-liga / 3-zona / A qrup |'''6''' |22 |10 |3 |9 |25/25 |'''23''' | |- align=center |3-zona 1–12-lik liga |'''10''' |34 |13 |6 |15 |41/42 |'''32''' | |- align=center |1991 |2-liga / 3-zona |'''5''' |38 |18 |11 |9 |67/33 |'''47''' | |- |-bgcolor="#efefef" ! colspan="10" |Ázerbayjan (1992 — H. H) |- align=center |1992 |Joqarı Liga |'''7''' |36 |19 |3 |14 |50/39 |'''41''' |2-lik |- align=center |1993 |Joqarı Liga |'''6''' |18 |6 |6 |6 |21/25 |'''18''' |1/8 |- align=center |1993/1994 |Birinshi Liga |'''5''' |30 |13 |7 |10 |45/33 |'''23''' |1/8 |- align=center |1994/1995 |Birinshi Liga |'''4''' |24 |14 |2 |8 |41/23 |'''30''' |2-lik |- align=center |1995/1996 |Birinshi Liga |'''6''' |20 |7 |4 |9 |35/41 |'''25''' |1/8 |- align=center |1996/1997 |Joqarı Liga |'''13''' |30 |7 |4 |19 |30/59 |'''25''' |1/8 |- align=center |1997/1998 |Joqarı Liga |'''11''' |26 |8 |3 |15 |26/36 |'''27''' |1/2 |- |colspan="10" bgcolor="#CAF2FF" align=center|Energetik FK(2003–2022) |- |2003/2004 |Birinshi Liga |'''4''' |14 |9 |1 |4 |26/9 |'''28''' |1/8 |- align=center |2004/2005 |Birinshi Liga |'''2''' |14 |10 |1 |3 |34/13 |'''31''' |1/16 |- align=center |2005/2006 |Birinshi Liga |'''10''' |30 |10 |5 |15 |41/52 |'''35''' |1/16 |- |2006/2007 |Birinshi Liga/B Qrupı |'''7''' |20 |7 |4 |9 |28/37 |'''25''' |1/16 |- |2007/2008 |Birinshi Liga/B Qrupı |'''6''' |16 |4 |4 |8 |19/25 |'''16''' |1/16 |- |2008/2009 |Birinshi Divizion |'''4''' |28 |14 |8 |6 |51/29 |'''50''' |Qatnaspadı |- |2009/2010 |Birinshi Divizion |'''13''' |22 |3 |6 |13 |24/51 |'''15''' |Qatnaspadı |- |2010/2011 |Birinshi Divizion |'''11''' |26 |5 |5 |16 |17/50 |'''20''' |Qatnaspadı |- |2011/2012 |Birinshi Divizion |'''12''' |26 |6 |7 |13 |21/45 |'''25''' |Qatnaspadı |- |2012/2013 |Birinshi Divizion |'''10''' |24 |5 |4 |15 |26/52 |'''19''' |Qatnaspadı |- |2013/2014 |Birinshi Divizion |'''16''' |30 |2 |5 |23 |11/92 |'''11''' |Qatnaspadı |- |2014/2015 |Birinshi Divizion |'''14''' |30 |5 |3 |22 |24/82 |'''18''' |Qatnaspadı |- |2015/2016 |Birinshi Divizion |'''13''' |36 |4 |3 |19 |14/100 |'''15''' |Qatnaspadı |- |2016/2017 |Birinshi Divizion |'''11''' |26 |5 |5 |16 |25/86 |'''20''' |Qatnaspadı |- |[[Ázerbayjan Birinshi Ligası|2022/23]] |[[Ázerbayjan Birinshi Ligası|Birinshi Liga]] |'''14''' |26 |5 |5 |18 |'''20''' |1/8 |} == Ishki rekordlar == === Klub tariyxınıń eń kóp gol urǵan oyınshıları dizimi === {|class="wikitable" |-bgcolor="#efefef" ! Tártip ! Máwsim ! Futbolshı atı ! Poziciyası ! Oyın sanı ! Urǵan golı |- align=center bgcolor=#FFD800 | 1 | 1992 — | Ramiz Mámmedov | [[Yarım qorǵawshı|CM]] | 126 | '''40''' |- align=center bgcolor=#848482 | 2 | 1992 | Mehman Baqıshov | [[Hújimshi (futbol)|FC]] | 31 | '''10''' |- align=center bgcolor=#CD7F32 | 3 | 1992 | Baxtiyar Sadıqov | [[Hújimshi (futbol)|FC]] | 32 | '''7''' |} == Stadionı == Yashar Mammedzade atındaǵı Mingachevir qala stadionı. 5.000 adamlıq sıyımlılıqqa iye. Yashar Mammedzade atındaǵı Mingachevir qala stadionı 2025-jıldıń mart ayınan remontqa berilgen. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Mingachevir futbol klubları]] cvwbuv8upmmfl5ztip1rqd62unl6exe 0 47921 266035 265946 2026-08-15T21:53:35Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 266035 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | Doslıq parkı |- | '''Mámleket''' | {{AZE}} |- | '''Jaylasqan jeri''' | [[Mingachevir]], [[Nariman Narimanov]] 22a kóshe |- | '''Statusı''' | Jámiyetlik park |- | '''Maydanı''' | 6 ga |} '''Mıshfiq Mirzayev atındaǵı «Doslıq» parkı''' — [[Ázerbayjan]]nıń [[Mingachevir]] qalasınıń [[Nariman Narimanov]] kóshesinde jaylasqan jámiyetlik dem alıw zonası. [[Park]] aymaǵında ashıq hawada qala áhmiyetindegi túrli ilajlar hám [[konsert]] baǵdarlamaları shólkemlestiriledi. Aymaqta túrli dem alıw múyeshleri, bala tamasha maydanshaları, sonday-aq zamanagóy attrakcionlar hám terbentpeler jaratılǵan<ref name="president">{{web deregi | url =https://president.az/az/articles/view/14413 | bet =İlham Əliyev Mingəçevirdəki "Dostluq" parkında yaradılan şəraitlə maraqlanıb |website=president.az | baspaxana =[[Azərbaycan Respublikası Prezidenti]]nin rəsmi internet səhifəsi | sáne = 24 fevral 2015 | qaralǵan sáne = 21 iyul 2026 | arxivsáne = 2026-jıl 21-iyul | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260721091350/https://president.az/az/articles/view/14413 |url-status=live }}</ref>. == Tariyxı == «Doslıq» parkı Mingachevir qalasınıń oraylıq bóliminde salınǵan tiykarǵı dem alıw parkleriniń biri bolıp tabıladı. Park [[Birinshi Qarabaǵ urısı]] qaharmanı [[Mıshfiq Mirzaev]]tiń atın atap júredi<ref name="azertac">{{cite news |last=Emil |first=Eyyubov |title=Azərbaycan regionlarında ən yaxşı parklar –Mingəçevir, Masallı, Gəncə |date=30.06.2018 |publisher=AZƏRTAC |work= |location=Azərbaycan |url=https://azertag.az/xeber/azerbaycan_regionlarinda_en_yaxsi_parklar__mingechevir_masalli_gence-1176107 |language=az |access-date=21.07.2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230203044939/https://azertag.az/xeber/Azerbaycan_regionlarinda_en_yaxsi_parklar__Mingechevir_Masalli_Gence-1176107 |archive-date=2023-02-03 |url-status=live }}</ref>. «Doslıq» parkı 2013-jılı tiykarǵı [[qayta qurıw]]nan soń paydalanıwǵa berilgen. Qayta qurıw jumısları sheńberinde parktıń [[infrastruktura|infrastrukturası]] zamanagóylestirilgen, jańa jaqtılandırıw sisteması ornatılǵan, jasıl aymaqlar keńeytirilgen, dekorativ aǵash hám putaq ósimlikleri egilgen, fontan kompleksi qurılǵan, jayaw jolları jańalanǵan hám dem alıw múyeshleri jaratılǵan. 24-fevral 2015-jılı [[Ázerbayjan Respublikasınıń Prezidenti]] [[Ilham Aliev]] Mingachevir qalasına saparı sheńberinde parkta jaratılǵan infrastruktura hám abatlastırıw jumısları menen tanısıp shıqqan. == Táriypi == Parktıń ulıwma maydanı 6 gektardı quraydı. Park aymaǵında 100 jaqtılandırıw fonarı hám 100 otırǵısh ornatılǵan, 2500 terek hám 2000 putaqlı terek egilgen. Parktıń orayında jaqtı hám [[muzıka]] effektleri menen támiyinlengen fontan kompleksi jaylasqan. Park aymaǵında tómendegi infrastruktura bar: * keń jayaw jolı; * dekorativ jasıl aymaqlar; * fontan kompleksi; * 300 tamashagóy ornına iye jazǵı konsert saxnası; * balalar oyın hám tamasha maydanshaları; * [[velosiped]] jolları; * attrakcionlar; * dem alıw múyeshleri hám otırǵıshlar; * zamanagóy jaqtılandırıw sisteması. Park aymaǵında [[Jaslar úyi]] hám [[Mámleketlik Nıshanlar muzeyi (Mingachevir)|Mámleketlik Nıshanlar muzeyi]] jaylasqan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Mingachevir]] [[Kategoriya:Mingachevirdiń kóriwge turarlı orınları]] injw3wnvdo6e36udxvg3r7if84lu1lr 0 47922 266034 265947 2026-08-15T21:53:25Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 266034 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | Mingachevir Jaslar úyi |- | '''Túri''' | Social xızmet |- | '''Ornı''' | [[Mingachevir]], [[Doslıq parkı (Mingachevir)|«Doslıq» parkı]] |- | '''Tiykarshısı''' | [[Ázerbayjan Respublikası Jaslar hám Sport ministrligi]] |- | '''Dúzilgen waqtı''' | 2013-jıl 16-aprel |} '''Mingachevir Jaslar úyi''' — [[Mingachevir]] qalasındıǵı [[Doslıq parkı (Mingachevir)|«Doslıq» parkı]]nda jaylasqan, [[Ázerbayjan Respublikası Jaslar hám Sport ministrligi]]niń qadaǵalawında jumıs isleytuǵın, 2013-jıl 16-aprelde paydalanıwǵa berilgen regional jaslar orayı bolıp tabıladı. Jaslar úyi «Azərbaycan gəncliyi 2011–2015-ci illərdə» (Ázerbayjan jasları 2011–2015-jıllarda) Mámleketlik Baǵdarlaması sheńberinde jaratılǵan<ref name="qanun"/><ref>{{web deregi | url =https://azertag.az/xeber/mingechevirde_gencler_evi_tikilir-183030 | bet =Mingəçevirdə Gənclər Evi tikilir | sáne = 11.08.2012 |website=azertag.az | baspaxana =AZƏRTAC | til =az | qaralǵan sáne = 12 iyul 2026 | arxivurl = | arxivsáne = }}</ref>. == Tariyxı == Mingachevir Jaslar úyiniń jaratılıwı [[Ázerbayjan Respublikası Prezidenti]]niń 2011-jıl 7-iyuldaǵı nızamına uyqın túrde ámelge asırılǵan<ref name="qanun">{{web deregi | url =https://e-qanun.az/framework/21898 | bet ="Azərbaycan gəncliyi 2011–2015-ci illərdə" Dövlət Proqramının təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı | sáne = 7 iyul 2011 |website=e-qanun.az | til =az | qaralǵan sáne = 12 iyul 2026 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260713052117/https://e-qanun.az/framework/21898 | arxivsáne = 2026-jıl 13-iyul |url-status=live }}</ref>. Mákeme 2013-jıl 16-aprelde Ázerbayjan Respublikasınıń Prezidenti [[Ilham Aliev]]tiń qatnasıwı menen paydalanıwǵa berilgen<ref name="pres"/><ref name="ziya">{{web deregi | url =https://zim.az/medeniyyet/regionpress/4523-mingevir-gnclr-evi.html | bet =Mingəçevir Gənclər Evi | avtor =Ənvər Durucalı | sáne = 19 sentyabr 2019 |website=zim.az | baspaxana ="Ziya" informasiya mərkəzi | til =az | qaralǵan sáne = 12 iyul 2026 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260714124301/https://zim.az/medeniyyet/regionpress/4523-mingevir-gnclr-evi.html | arxivsáne = 2026-jıl 14-iyul |url-status=live }}</ref>. Úsh qabatlı imaratqa iye bolǵan Jaslar úyiniń maydanı 1000 m²di quraydı. Bul Jaslar úyi [[respublika]] boyınsha eń úlken jaslar oraylarınıń biri bolıp tabıladı<ref name="pres">{{web deregi | url =https://president.az/az/articles/view/7824 | bet =İlham Əliyev Mingəçevir şəhərində səfərdə olmuşdur | sáne = 16 aprel 2013 |website=president.az | baspaxana =Azərbaycan Respublikası Prezidentinin rəsmi saytı | til =az | qaralǵan sáne = 15 iyl 2026 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260715105415/https://president.az/az/articles/view/7824 | arxivsáne = 2026-jıl 15-iyul |url-status=live }}</ref>. == Pora-xızmetkerligi == Mingachevir Jaslar úyiniń tiykarǵı maqseti jaslardıń baslamaların qollap-quwatlaw, jaslar arasında Watanparwarlıq jumısın kúsheytiriw, olardıń rawajlanıwı hám bos waqtın nátiyjeli shólkemlestiriwdi támiynlew, sonday-aq, psixologiyalıq reabilitaciya, huqıqıy hám informaciya xızmetlerin kórsetiwden ibarat<ref>{{web deregi | url =https://az.trend.az/azerbaijan/politics/2140221.html | bet =İlham Əliyev Mingəçevirdə Gənclər Evinin açılışında iştirak edib (FOTO) | sáne = 17 Aprel 2013 |website=az.trend.az | baspaxana =TREND | til =az | qaralǵan sáne = 15 iyl 2026 | arxivurl = | arxivsáne = }}</ref>. Mákemeniń pora-xızmetkerlik baǵdarlarında ellerde ámelge asırılatuǵın jaslar siyasatın úgit-násiyatlaw, maǵlıwmatlandırıw hám aǵartıwshılıq jumısın alıp barıw, awqamlı jasaw tárizin úgit-násiyatlaw, kásip tańlaw boyınsha qollap-quwatlaw kórsetiw hám túrli joybarlardı ámelge asırıw kiredi. Mingachevir Jaslar úyinde tómendegi klublar jumıs isleydi<ref>{{web deregi | url =https://www.mys.gov.az/az/gencler/gencler-evi/obyektler/gencler-evleri/mingecevir-gencler-evi | bet =Mingəçevir Gənclər Evi |website=mys.gov.az | baspaxana =Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyi | til =az | qaralǵan sáne = 12 iyul 2026 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260714060709/https://www.mys.gov.az/az/gencler/gencler-evi/obyektler/gencler-evleri/mingecevir-gencler-evi | arxivsáne = 2026-jıl 14-iyul |url-status=live }}</ref>: * '''Innovaciya klubı''' — kompyuter, robototexnika hám basqa texnologiyalıq tarawlar boyınsha bilim hám uqıplardıń rawajlanıwına baǵdarlanǵan. * '''Watanparwarliq klubı''' — jaslardıń watanparwarlıq ruwxında tárbiyalanıw hám milliy qádiriyatlarǵa baylanıslılıǵın asırıw maqsetin alǵa qoyadı. * '''Tálim hám Rawajlanıw klubı''' — tálimler, seminar-májilisler, ushırasıwlar, intellektual oyınlar, debat turnirleri hám karyera másláhátshiligi arqalı jaslardıń jeke hám qánigelik rawajlanıwın qollap-quwatlaydı. * '''Sociallıq Pora-xızmetkerlik klubı''' — ekologiyalıq pora-xızmetkerlikler, kino kórsetiwleri, awqamlı jasaw tárizin úgit-násiyatlaw, eriktilik baslamaları hám túrli ilajlardı shólkemlestiriw baǵdarmasında jumıs isleydi. * '''Dóretiwshilik klubı''' — dóretiwshilik tarawında ajralıp turatuǵın jaslardıń rawajlanıwına shárayat jaratadı, háwesker teatr tamashaları, muzıka hám sayıl pora-xızmetkerliklerin shólkemlestiredi. * '''Analitikalıq Izertlew klubı''' — jaslardıń qızıǵıwshılıqları hám zárúriyatın úyretiw maqsetinde sorawlar ótkeredi hám nátiyjeler tiykarında ilajlardı jobalastırıwǵa qollap-quwatlaw beredi. == Dernekler == Mingachevir Jaslar úyinde tómendegi dernekler jumıs isleydi<ref name="ziya"/>: * Sociallıq-jámiyetlik rawajlanıw dernegi; * IKT hám Innovaciyalar dernegi; * Talantlı Jaslar dernegi; * Ilim hám tálim dernegi. Derneklerdiń quramında túrli baǵdarlar boyınsha klublar jumıs isleydi. Bul klublardıń pora-xızmetkerligi bala, jasóspirim hám jaslardıń, sonday-aq, túrli jas toparlarınan bolǵan shaxslardıń bos waqtın nátiyjeli shólkemlestiriwge, olardıń túrli bilim hám uqıplar alıwına baǵdarlanǵan. == Birge islesiw == * [[Ázerbayjan Respublikası Jaslar hám Sport ministrligi]] * [[BMT]] * [[UNICEF]] * [[Ázerbayjan Jaslar Fondı]] * [[Ázerbayjan Respublikasınıń Prezidenti janında QHT]]larına Mámleketlik qollap-quwatlaw Keńesi * Mingachevir Qala hákimshiligi * Qala Jaslar hám Sport Basqarması * [[Kur (oqıw hám sport orayı)]] hám basqa mákemeler menen birge islesedi<ref name="ziya"/>. == Qosımsha qarań == * [[Mingachevir]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Mingachevir]] [[Kategoriya:Ázerbayjan Jaslar hám Sport ministrligi]] [[Kategoriya:Mingachevirdiń kóriwli orınları]] ikp93scdk4f7s9wvpjyp4fevjfpxuel 0 47924 266032 265955 2026-08-15T21:53:05Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 266032 wikitext text/x-wiki '''Mingachevir mádeniyati''' — [[Mingachevir]] qalasınıń tariyxıy-mádeniy miyrasın hám qalada jumıs isleytuǵın mádeniyat mákemelerin óz ishine aladı. Qalanıń mádeniy turmısında muzey, teatr, kitapxana, muzıka hám súwretli kórkem óner mákemeleri, sonday-aq, túrli dóretiwshilik jámáátleri jumıs isleydi. == Tariyxıy-mádeniy miyras == Mingachevir aymaǵında alıp barılatuǵın arxeologiyalıq qazıwlar bul jerde túrli dáwirlerde jasaw ornı bolǵanın kórsetedi. Qazıwlar waqtında jasaw orınları, qábirleri, miynet quralı, keramika ónimleri hám basqa arxeologiyalıq materiallar tabılǵan. Aymaqtan Kavkaz Albaniyası dáwirine tiyisli jazba úlgiler de tabılǵan<ref name="Mingechevir-tarix">{{web deregi | url =https://mingechevir-ih.gov.az/page/11.html | bet =Tarixi | baspaxana =Mingəçevir şəhər İcra Hakimiyyəti | qaralǵan sáne = 2026-jıl 13-avgust }}</ref>. Qalanıń áyyemgi tariyxın sáwlelendiretuǵın arxeologiyalıq materiallardıń bir bólimi Mingachevir qalasında jumıs isleytuǵın muzeylerde kórsetiledi. == Muzeyler == [[Mingachevir qala tariyx muzeyi]] qalanıń tiykarǵı muzeylerinen biri bolıp tabıladı. Muzey 1968-jıl 11-yanvarda jumıs baslaǵan. Dáslepki jıllarda onıń qorında 50 eksponat bolǵan. Keyingi dáwirde qor keńeytirilgen hám 2015-jılı muzeydiń jańa imaratı paydalanıwǵa berilgende bul jerde 15 mıńnan artıq eksponat toplanǵan<ref name="Muzey">{{web deregi | url =https://mingechevir-ih.gov.az/news/149.html | bet =Mingəçevir Şəhər Tarix Muzeyinin açılışı olub | baspaxana =Mingəçevir şəhər İcra Hakimiyyəti | sáne = 2015-jıl 15-iyul | qaralǵan sáne = 2026-jıl 13-avgust }}</ref>. Muzeydiń ekspoziciyasında qədim Mingachevirge tiyisli arxeologiyalıq materiallar menen birge, qalanıń XX ásirde qáliplesiwin hám keyingi rawajlanıwın sáwlelendiretuǵın eksponatlar da usınıladı. Muzeydiń jańa imaratı 2015-jıl 15-iyulda [[Haydar Aliev parkı]] aymaǵında ashılǵan<ref name="Muzey"/>. == Teatr == Mingachevir teatr turmısınıń tiykarǵı mákemelerinen biri [[Mingachevir mámleketlik drama teatrı]]. Teatr saxnasında Ázerbayjan dramaturgiyasınıń shıǵarmaları menen bir qatarda sırt el dramaturglarınıń shıǵarmaları da tamashaǵa qoyılǵan. Teatr tamashalardan tısqarı dóretiwshilik ushırasıwlar hám túrli mádeniy ilajlar ushın da paydalanıladı. == Muzıka hám kórkem óner == Mingachevirde balalardıń hám jasóspirimlerdiń muzıka hám kórkem óner tálimin alıwı ushın tiyisli mektepler jumıs isleydi. Bul jerde túrli muzıkalıq ásbaplar boyınsha oqıtıw alıp barıladı, oqıwshılardıń koncertlerde hám tańlawlarda qatnasıwı shólkemlestiriledi<ref name="Mingəçevir-hesabat">{{web deregi | url =https://mingechevir-ih.gov.az/news/63.html | bet =Hesabat yığıncağı | baspaxana =Mingəçevir şəhər İcra Hakimiyyəti | qaralǵan sáne = 2026-jıl 13-avgust }}</ref>. Qalada musıqa menen birge sayıl hám súwretli kórkem óner boyınsha da túrli ilajlar ótkiriledi. Mádeniyat mákemeleriniń shólkemlestirgen ilajlarında mektep oqıwshıları hám jaslar da qatnasadı<ref name="Mingəçevir-hesabat"/>. == Súwretshilik == [[Mingachevir mámleketlik súwret galereyası]] qalanıń súwretli kórkem óner mákemelerinen biri bolıp tabıladı. Galereyada súwret shıǵarmalarınıń kórgizbesi, dóretiwshilik ushırasıwlar hám basqa ilajlar ótkiriledi. Galereyanıń pora-xızmetkerligi sheńberinde jergilikli súwretshilerdiń dóretiwshiligi menen bir qatarda, Ázerbayjan súwretli kórkem óneriniń túrli úlgileri de usınıladı. == Kitapxanalar == Mingachevir qalasında kitabxanalar xalıqqa kitap hám informaciya xızmetin kórsetedi. Kitabxanalarda kitap tanyatıwları, oqıwshı ushırasıwları, ádebiy-kórkem ilajlar hám túrli aǵartıwshılıq baǵdarlamaları ótkiriledi<ref name="Mingəçevir-hesabat"/>. Kitabxana qorlarınıń komplektlestiriliwi qalanıń mádeniyat mákemeleriniń pora-xızmetkerlik baǵdarlarınıń biri bolǵan<ref name="Mingəçevir-hesabat"/>. == Mádeniyat orayları hám xalıq dóretiwshiligi == Mingachevirde mádeniyat úyleri, klublar hám basqa mádeniyat mákemeleri jumıs isleydi. Bul mákemelerde koncertler, kórgezbeler, ádebiy-kórkem keshler hám túrli ilajlar shólkemlestiriledi. Qalada jumıs isleytuǵın mádeniyat mákemelerinen biri A. Nifteliev atındaǵı Mádeniyat Orayı bolıp tabıladı. Oraydıń qasında xalıq dóretiwshiligi klubı da jumıs isleydi<ref name="Mədəniyyət-mərkəzi">{{web deregi | url =https://mingechevir-ih.gov.az/az/advert/mingecevir-seher-icra-hakimiyyeti-bascisinin-aprel-2026-ci-ilde-kecireceyi-seyyar-goruslerinin-qrafiki.html | bet =Mingəçevir şəhər İcra Hakimiyyəti başçısının aprel 2026-cı ildə keçirəcəyi səyyar görüşlərinin qrafiki | baspaxana =Mingəçevir şəhər İcra Hakimiyyəti | sáne = 2026-jıl 31-mart | qaralǵan sáne = 2026-jıl 13-avgust }}</ref>. Xalıq dóretiwshiligine baylanıslı ilajlarda musıqa, sayıl hám folklor úlgileri usınıladı. == Qosımsha qarań == * [[Mingachevir]] * [[Mingachevirdiń tariyxı]] * [[Mingachevir arxeologiyası]] * [[Mingachevir jazıwları]] * [[Mingachevir arxitekturası]] * [[Mingachevir qala tariyx muzeyi]] * [[Mingachevir mámleketlik súwret galereyası]] * [[Ázerbayjan mádeniyati]] * [[Ázerbayjan teatrı]] * [[Ázerbayjan musıqası]] == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Mingachevir]] [[Kategoriya:Mingachevir mádeniyati| ]] [[Kategoriya:Ázerbayjan mádeniyati]] 15i8ml746s8zan659c1hbapyldumlmf 0 47925 266033 265954 2026-08-15T21:53:15Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 266033 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | Mingachevir mámleketlik súwret galereyası |- | '''Pora-xızmetkerligi''' | Shıǵarmalardıń qayta tikleniwi hám qorǵalıwı |- | '''Jaylasqan jeri''' | [[Mingachevir]], [[Ázerbayjan]], Samad Vurqun, 22, AZ4500 |- | '''Dúzilgen jeri''' | [[Mingachevir]], [[Ázerbayjan]] |} '''Mingachevir mámleketlik súwret galereyası''' — mámleketlik súwret galereyası qala xalqınıń túrli qatlamları arasında súwret hám dekorativ kórkem óner shıǵarmalarınıń úgit-násiyatı, jańa dóretiwshilik úlgileriniń anıqlanıwın támiyinleytuǵın hám bul qural menen puqaralardıń estetik zıwqınıń, kórkem dúnyaqarasınıń mádeniy ósiwiniń qáliplesiwine xızmet etetuǵın mádeniyat mákemesi bolıp tabıladı<ref>{{web deregi | url =https://kataloq.gomap.az/az/poi/3cb1fcca167b4a79a5006d1b60daed38 | bet =Mingəçevir Dövlət Rəsm Qalereyası | avtor = | sáne = |website=kataloq.gomap.az | baspaxana = | til = | qaralǵan sáne = 20.04.2021 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210928052347/https://kataloq.gomap.az/az/poi/3cb1fcca167b4a79a5006d1b60daed38 | arxivsáne = 2021-jıl 28-sentyabr |url-status=live }}</ref><ref>{{web deregi | url =http://barda.mctgov.az/az/view/360/42/Mingecevir-seher-Resm-Qalereyasi | bet =Mingəçevir Dövlət Rəsm Qalereyası | avtor = | sáne = |website=barda.mctgov.az | baspaxana = | til = | qaralǵan sáne = 19.04.2021 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20210420072621/http://barda.mctgov.az/az/view/360/42/Mingecevir-seher-Resm-Qalereyasi | arxivsáne = 2021-jıl 20-aprel |url-status=dead }}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Mingachevir]] * [[Ázerbayjan mámleketlik súwret galereyaları]] == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * {{web deregi | url =http://azgallery.az/az/content/7 | bet =Dövlət Rəsm Qalereyaları | avtor = | sáne = |website=azgallery.az | baspaxana = | til = | qaralǵan sáne = 19.04.2021 | arxivurl = | arxivsáne = }} * {{web deregi | url = https://medeniyyet.az/page/news/43873/Mingecevir-Dovlet-Resm-Qalereyasinda-Mesum-simalar.html| bet =Mingəçevir Dövlət Rəsm Qalereyası | avtor = | sáne = |website=medeniyyet.az | baspaxana = | til = | qaralǵan sáne = 19.04.2021 | arxivurl = | arxivsáne = }} * {{web deregi | url =https://www.yeniavaz.com/az/news/index/122475/mingecevir-dovlet-resm-qalereyasinda-seyyar-sergi-kecirilib-fotolar | bet = Qalereyada rəsm sərgisi keçirilmişdir| avtor = | sáne = |website=www.yeniavaz.com | baspaxana = | til = | qaralǵan sáne = 19.04.2021 | arxivurl = | arxivsáne = }} [[Kategoriya:Ázerbayjan súwret galereyaları]] 85gcnftox7ljyd2zhg4x6o2b2goiop9 0 47927 266031 265957 2026-08-15T21:52:55Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 266031 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | Mingachevir mámleketlik drama teatrı |- | '''Tiykarı qoyılǵan''' | [[1968]] |- | '''Direktorı''' | [[Intiqam Soltan]]<ref>{{web deregi | bet =Mingəçevir Dövlət Dram Teatrına yeni direktor təyin edilib | url =https://apa.az/az/medeniyyet-siyaseti/mingecevir-dovlet-dram-teatrina-yeni-direktor-teyin-edilib-733487 | qaralǵan sáne = 2022-jıl 19-noyabr | arxivsáne = 2022-jıl 19-noyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20221119200122/https://apa.az/az/medeniyyet-siyaseti/mingecevir-dovlet-dram-teatrina-yeni-direktor-teyin-edilib-733487 |url-status=live }}</ref> |- | '''Bas rejissoru''' | [[Vusal Mehraliev]] |- | '''Bas súwretshisi''' | [[Rafael Hashımov]] |- | '''Ornı''' | [[Mingachevir]], [[Azerbayjan]] |} '''M. Davudova atındaǵı Mingachevir Mámleketlik Drama Teatrı''' — 1968-jılı shólkemlestirilgen. 1969-jılı [[Jafar Jabbarlı]]nıń «Almaz» pyesası menen ashılıwı bolǵan<ref>{{web deregi | bet =Teatr | url =http://www.azmaison.fr/az/index_az.shtml?language=1;section=4;section2=6;seq=18;c=1 | qaralǵan sáne = 2010-jıl 17-avgust | arxivsáne = 2007-jıl 15-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20071015165243/http://www.azmaison.fr/az/index_az.shtml?language=1;section=4;section2=6;seq=18;c=1 |url-status=dead }}</ref>. == Jaralıwı == M. Davudova atındaǵı Mingachevir Mámleketlik Drama Teatrınıń tiykarı 1968-jılı qoyılǵan. Teatr qalanıń Mádeniyat Sarayınıń qasında jumıs isleytuǵın Xalıq Teatrınıń truppası tiykarında jaratılǵan. Sol dáwirde Mingachevir tez rawajlanıp atırǵan sanaat hám jaslar qalası bolǵanlıqtan, bul jerde kásiplik teatrın jaratıw qalanıń mádeniy turmısında áhmiyetli waqıya bolǵan. Teatrın jaratılıwı menen baylanıslı basqa mámleketlik teatrlardan da aktyor hám aktrisalar Mingachevirge jiberilgen edi. Jergilikli háwesker teatr dástúri kásiplik aktyor hám rejissorlar menen birigip, jańa kórkem jámáátiniń qáliplesiwine shárayat jaratqan. == Dáslepki tamasha == Teatr repertuarında klassikalıq hám zamanagóy dramaturglarınıń pyesaları keń orın tutadı. Teatr 1969-jıl 28-martta Xalıqaralıq Teatr Kúni múnásibeti menen dáslepki tamashasın usınǵan. Dáslepki saxna shıǵarması ullı Ázerbayjan dramaturgı Jafar Jabbarlınıń «Almaz» pyesası bolǵan. Bul tamasha teatrın kásiplik pora-xızmetkerliginiń baslanıwı esaplanadı. «Almaz» tamashasınıń saxnalastırǵan rejissorı teatrın dáslepki bas rejissoru [[Ildırım Jabbarov]], rejissorlarınan biri bolsa keyinirek xalıq artisti atı alınǵan [[Zulfuqar Abbasov]] bolǵan. Tamashada [[Ella Yaqubova]] Almaz obrazın jaratqan hám bul rol onıń Mingachevir teatrında dáslepki shıǵıwı bolǵan. == Marziya Davudovanıń atı == Teatrın tariyxında áhmiyetli basqıshlardan biri 1974-jılı onıń Ázerbayjan saxnasınıń kórkem óner iyesiniń biri, SSRA xalıq artisti [[Marziya Davudova]]nıń atın atap júriwine baslawı bolıp tabıladı. Sol sebepli teatr uzaq múddet Marziya Davudova atındaǵı Mingachevir mámleketlik drama teatrı sıpatında tanılǵan. == Repertuar hám dóretiwshilik jolı == Teatr jaratılǵan dáslepki kúninen hám Ázerbayjan milliy dramaturgiyasına, hám de rus hám dúnya dramaturgiyasına múráját etken. Túrli jıllarda teatrın saqnasında Jafar Jabbarlı, Mirza Fatali Axundzade, Jalil Mammadquluzade, Samad Vurqun, Ilyas Afandiyev hám basqa Ázerbayjan dramaturglarınıń shıǵarmaları tamashaǵa qoyılǵan. == 50 jıllıq yubiley == 2018-jılı teatrdın jaratılıwınıń 50-jılı boǵan. [[Ázerbayjan Prezidenti|Ázerbayjan Respublikasınıń Prezidenti]] [[Ilham Aliev]] 2018-jılı 2-fevral Mingachevir Mámleketlik Drama Teatrınıń 50 jıllıǵı haqqında párman imzalaǵan. Pármanda teatrdın Ázerbayjan hám dúnya dramaturgiyasınıń úlgilerin saxnalastırıw menen eldiń teatr dástúrlerin bayıtıwǵa qosqan úlesi ayrıqsha atap ótilgen<ref>[https://president.az/az/articles/view/26931 Mingəçevir Dövlət Dram Teatrının 50 illiyi haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı]</ref>. 50 jıllıq yubiley ilajları sol jıldıń oktyabr ayında ótkirilgen hám teatr xızmetkerlerinen bir topar húrmetli ataq, medal hám diplomlar menen sıylıqlanǵan. == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * [http://www.bizimyol.info/news/78686.html Mingəçevir Dövlət Dram teatrında yeni premyera — FOTOLAR] {{ref-az}} {{Sırtqı siltemeler}} [[Kategoriya:Mingachevir teatrları]] [[Kategoriya:1968-jılı Ázerbayjanda jaratılǵanlar]] ehrjzmwx2g4dh8g3hi4ky14g4pn4kju 0 47929 266030 265960 2026-08-15T21:52:45Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 266030 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | Mingachevir qala tariyx muzeyi |- | '''Túri''' | [[tariyx]] |- | '''Maydanı''' | 810 m2 |- | '''Dúzilgen waqtı''' | 1968 |- | '''Jaylasqan jeri''' | [[Mingachevir]], [[Ázerbayjan]] |- | '''Kollekciyası''' | 15471 dana eksponat |- | '''Mánzili''' | Mingachevir qalası Haydar Aliev Prospekti, Haydar Aliev maydanı |- | '''Telefon''' | +994-24-274-77-42 |} '''Mingachevir Qala Tariyx Muzeyi''' 1968-jıl 1-yanvarda M. Davudova atındaǵı [[Mingachevir mámleketlik drama teatrı]]nıń imaratınıń bir bólmesinde, 50 eksponat penen jumıs baslaǵan. Muzeydiń imaratı 2 qabatlıqtan ibarat. Ulıwma maydanı 810 m2di quraydı. Muzeydiń joqarı qabatında qədim hám zamanagóy dáwirdi óz ishine alǵan eki ekspozisiya zalı bar. Muzeyde 15471 dana eksponat bar. Eń áyyemgi eksponatlar b.e.sh. III–I mıń jıllıqlarǵa tiyisli zatlıq hám mádeniyat úlgileri bolıp tabıladı<ref>{{web deregi | url =http://barda.mctgov.az/az/view/360/14/Mingecevir-seher-Tarix-muzeyi | bet =Mingəçevir şəhər Tarix muzeyi | avtor = | sáne = |website=barda.mctgov.az | baspaxana = | til = | qaralǵan sáne = 10.01.2021 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200929210834/http://barda.mctgov.az/az/view/360/14/Mingecevir-seher-Tarix-muzeyi | arxivsáne = 2020-jıl 29-sentyabr |url-status=dead }}</ref>. == Muzeydiń qorı == Muzey xızmetkerleriniń miyneti nátiyjesinde muzeydiń qorı 15 mıńnan artıq eksponatqada ıqtıyat etedi<ref>{{web deregi | url =https://museum.az/az/museum/95 | bet =azərbaycan muzeyləri | avtor = | sáne = |website=museum.az | baspaxana = | til = | qaralǵan sáne = 10.01.2021 | arxivurl = | arxivsáne = }}{{Dead link|date=June 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>. == Muzey imaratı == 1985-jılı muzey 9 qabatlı jasaw imaratınıń birinshi qabatında maslastırılǵan maydanǵa kóshirilgen hám 2013-jılǵa shekem sol imaratta jumıs islegen. 2013-jılı Mádeniyat hám Turizm ministrliginiń tiyisli buyrıǵı menen Mingachevir Qala Tariyx muzeyi jańa imaratqa kóshirilgen. Ministrlik tárepinen bul jerde ońlaw, qayta tiklew, rekonstruksiya jumısları alıp barılǵan hám jańa ekspozisiyanıń kórkem tártipke salıw jumısları ámelge asırılǵan<ref>{{web deregi | url = https://news.milli.az/society/356837.html| bet = Mingəçevir Şəhərinin Tarixi Muzeyinin yeni binası açılacaq| avtor = | sáne = |website= news.milli.az| baspaxana = | til = | qaralǵan sáne = 01.10.2021 | arxivurl = https://web.archive.org/web/20150716053815/http://news.milli.az/society/356837.html| arxivsáne = 2015-jıl 16-iyul |url-status= live}}</ref>. == Muzeydiń ekspoziciyası == Muzey úsh bólimnen: Áyyemgi Mingachevir, Zamanagóy Mingachevir, Sheyitlerge itibar muzeyi bólimlerinen ibarat. Áyyemgi bólimde b.e.sh. III–I mıń jıllıqtan baslap 1948-jılǵa shekem bolǵan dáwirdi óz ishine alǵan eksponatlar, qazılma úyler, ıdısshılıq, mısgerlik, toqıwshılıq, balıqshılıq, awshılıq penen shuǵıllanǵanların sáwlelendiretuǵın kórgezbeer, qábirleri, Neandertalardıń jasaw tárizin sáwlelendiretuǵın vitrinler jaylasqan. Bul jerde 1946–53-jıllar dawamında alım, arxeolog Saleh Qazıev basshılıǵında Bozdaǵ silsilasınıń qubla jaǵında, Kúr dáryasınıń hár eki jaǵında alıp barılǵan arxeologiyalıq qazıwlar waqtında tabılǵan, eneolit dáwirinen baslap (b.e.sh. III mıń jıllıqtan) ayrıqsha tariyxıy dáwirlerdi ózinde sáwlelendiretuǵın mádeniyat úlgileri kórsetiledi<ref>{{web deregi | url =http://ahlibeyt.az/news/a-3462.html | bet =Mingəçevir Şəhərinin Tarixi Muzeyinin yeni binasının açılış mərasimi keçiriləcık | avtor = | sáne = |website=/ahlibeyt.az | baspaxana = | til = | qaralǵan sáne = 10.01.2021 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20230728190921/http://ahlibeyt.az/news/a-3462.html | arxivsáne = 2023-jıl 28-iyul |url-status=live }}</ref>. Zamanagóy bólimde bolsa 1948-jılı Mingachevirdiń qala statusın alǵan waqtınan házirgi kúnge shekemgi dáwirdi óz ishine alǵan ekspozisiya, arxeologlardıń jeke buyımları, qurılısqa basshılıq etken I. Ilamzadeniń jumıs bólmesi, jaqtılıqtıń eń qədimden házirge shekem qalay alınǵanın kórsetetuǵın shárx, GEStiń jumıs principiniń kórsetetuǵın qurılma, dáslepki barak úyler, Mingachevirde waqtında jumıs isleytuǵın fabrika hám zavodlardıń islep shıǵarǵan úlgileri, ulı ónder Heydar Aliyevtiń Mingachevirge itibar hám qayǵısı nátiyjesinde qurılǵan AzDREStiń ashılıw saxanaları, húrmetli Prezidentimiz [[Ilham Aliev|Ilham Aliyevtiń]] Mingachevirge saparların sáwlelendiretuǵın fotosúwretler hám Mingachevirde turizm rawajlanıwına tiyisli fotosúwretler jaylasqan. Zamanagóy Mingachevir bólimshesi bolsa XX ásir baslarında Ázerbayjan Xalıq Respublikası jaratılıwı tariyxınan házirgi kúnge shekem jámiyetlik-siyasiy waqıyalardı hám qalanıń zamanagóy rawajlanıwın sáwlelendiretuǵın múyeshlerden ibarat<ref>{{web deregi | url =https://az.trend.az/azerbaijan/culture/2417062.html | bet =Mingəçevir Şəhərinin Tarixi Muzeyinin yeni binası açılacaq | avtor = | sáne = |website=az.trend.az | baspaxana = | til = | qaralǵan sáne = 10.01.2021 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20160211110153/http://az.trend.az/azerbaijan/culture/2417062.html | arxivsáne = 2016-jıl 11-fevral |url-status=live }}</ref>. == Qosımsha qarań == * [[Mingachevir]] * [[Mingachevir mádeniyatı]] == Derekler == {{Derekler}} == Sırtqı siltemeler == * {{web deregi | url = https://azertag.az/xeber/Mingechevir_Seherinin_Tarixi_Muzeyinin_yeni_binasinin_achilis_merasimi_kechirilecek-871275| bet =Muzeyin yeni binası | avtor = | sáne = |website=/azertag.az | baspaxana = | til = | qaralǵan sáne = 10.01.2021 | arxivurl = | arxivsáne = }} * {{web deregi | url =http://www.anl.az/down/meqale/medeniyyet/2015/iyul/448740.htm | bet =Yerlərdə muzeylərin maddi-texniki bazasının gücləndirilməsi | avtor = | sáne = |website=www.anl.az | baspaxana = | til = | qaralǵan sáne = 10.01.2021 | arxivurl = | arxivsáne = }} [[Kategoriya:Ázerbayjandaǵı tariyx muzeyleri]] [[Kategoriya:Mingachevirdegi imaratlar hám qurılıslar]] [[Kategoriya:1968-jılı jaratılǵan muzeyler]] [[Kategoriya:Qala muzeyleri]] gxv3q4isq3d21jec9kwlks41ao8mqqs 0 47930 266029 265962 2026-08-15T21:52:35Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 266029 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | Mingachevir qala tariyx muzeyi |- | '''Teması''' | mámleketlik nıshanlar |- | '''Dúzilgen waqtı''' | 2020-jıl 25-iyun |- | '''Jaylasqan jeri''' | [[Doslıq parkı (Mingachevir)]], [[Mingachevir]], [[Ázerbayjan]] |} '''Mámleket nıshanları muzeyi''' — [[Ázerbayjan]]nıń [[Mingachevir]] qalasında, [[Doslıq parkı (Mingachevir)|«Doslıq» parkı]]nıń aymaǵında jaylasqan hám ámleket nıshanlarına baǵıshlanǵan [[muzey]]<ref>{{web deregi | url =https://azertag.az/xeber/mingechevirde_dovlet_remzleri_muzeyi_tikilir-1318079 | bet =Mingəçevirdə Dövlət Rəmzləri Muzeyi tikilir | avtor = | sáne = 15.08.2019 |website=azertag.az | baspaxana =AZƏRTAC | til =az | qaralǵan sáne = 11 iyul 2026 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20200524184706/https://azertag.az/xeber/Mingechevirde_Dovlet_Remzleri_Muzeyi_tikilir-1318079 | arxivsáne = 2020-jıl 24-may |url-status=live }}</ref>. == Tariyxı == Tiykarı 2019-jıl 29-iyulda Mingachevir qalasınıń Doslıq parkında qoyılǵan<ref>{{web deregi | url =https://apa.az/social/mingecevirde-olkede-ilk-defe-olaraq-dovlet-remzleri-muzeyi-yaradilir-544426 | bet =Mingəçevirdə ölkədə ilk dəfə olaraq Dövlət Rəmzləri Muzeyi yaradılır | avtor = | sáne = 29 iyul 2019 |website=apa.az | baspaxana =Ehtiram Muradov | til =az | qaralǵan sáne = 11 iyul 2026 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260713214524/https://apa.az/social/mingecevirde-olkede-ilk-defe-olaraq-dovlet-remzleri-muzeyi-yaradilir-544426 | arxivsáne = 2026-jıl 13-iyul |url-status=live }}</ref> eki qabatlı muzey imaratı Mingachevir qala hákimiyatınıń buyırtpasına tiykarın qurılǵan, 2020-jıl 25-iyunda bolsa rásmiy ashılıwı ótkirilgen. Ashılıw máresiminde [[Ázerbayjan Prezidenti]] [[Ilham Aliev]] qatnasqan hám ekspozisiya menen tanısqan<ref name="ie">{{web deregi | url =https://president.az/az/articles/view/39339/images | bet =İlham Əliyev Mingəçevirdə Dövlət Rəmzləri Muzeyinin açılışında iştirak edib | avtor = | sáne = 25 iyun 2020 |website=president.az | baspaxana = | til =az | qaralǵan sáne = 11 iyul 2026 | arxivurl =https://web.archive.org/web/20260713222052/https://president.az/az/articles/view/39339/images | arxivsáne = 2026-jıl 13-iyul |url-status=live }}</ref>. Joybardıń maqseti Ázerbayjanın [[dówletshilik]] [[tariyx]]ın, mámleket nıshanların qáliplesiwi hám rawajlanıwın sáwlelendiretuǵın [[eksponat]]lardıń bir orında kórsetiliwi bolǵan. == Ózgeshelikeri == Muzeydiń kórgezbe zalında 9 tematikalıq bólim jaratılǵan<ref name="ie"/>: # [[Milli Ilimler Akademiyası]]nıń [[Tariyx Institutı]] tárepinen tayarlanǵan bólek dáwirlerge sáykes Ázerbayjan kartaları; # Orta ásir Ázerbayjan mámleketleri hám xanlıqlarınıń bayraqları; # Orta ásir jawıngerleriniń sáwlelendiretuǵın modelleri hám [[urıs]] kiyimleri; # XIX ásir Ázerbayjan qalalarınıń gerbleri; # Áyyemgi [[metall]] [[sikke]]ler hám [[qaǵaz aqsha]] úlgileri; # [[Ázerbayjan SSR]] dáwirine tiyisli bayraq hám gerbler; # [[Ázerbayjan Qurallı Kúshleri]]niń urıs bayraqları hám máresim kiyimleri; Muzey imaratı zamanagóy arxitektura usılında qurılǵan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:2020-jılı jaratılǵan muzeyler]] [[Kategoriya:Ázerbayjandaǵı tariyx muzeyleri]] [[Kategoriya:2020-jılı Ázerbayjanda jaratılǵanlar]] [[Kategoriya:Mingachevir qalasındaǵı muzeyler]] [[Kategoriya:Mingachevirdiń kóriwge turarlı orınları]] t03v2cmip88rdwaz0pd7ex06kdpfpgm 0 47933 266028 265966 2026-08-15T21:52:25Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 266028 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | Mingachevir GES |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Fayl:Mingəçevir SES əsas korpus.jpg|300px]]<br />Mingachevir GES tiykar korpusı |- | '''Mámleketi''' | [[Ázerbayjan]] |- | '''Aymaǵı''' | [[Arran|Oraylıq Arran]] |- | '''Jaylasqan jeri''' | [[Qubla Kavkaz]] |- | '''Qalası''' | [[Mingachevir]] |- | '''Túri''' | GES |- | '''Statusı''' | Isleytuǵın |- | '''Dáryası''' | Kúr |- | '''Maydanı''' | 605 |- | '''Qurılǵan waqtı''' | 1945 |- | '''Paydalanıwǵa tapsırılǵan waqtı''' | 1954 |- | '''Turbin túri''' | [[Gidroagregat]] |- | '''Turbin sanı''' | 6 |- | '''Bóget túri''' | Topıraq |- | '''Bógettiń biyikligi''' | 80 |- | '''Bógettiń eni''' | 1550 |- | '''Elektrik energiyası kúshi''' | 424 MVt |} '''Mingachevir GES''' (tolıq atı: '''Mingachevir suw-elektrik stanciyası''') — [[Qubla Kavkaz]]da eń úlken suw-elektrik stanciyası bolıp, [[Kúr dáryası|Kúr dáryasınıń]] ústinde, [[Mingachevir]] qalasınıń jaqınında jaylasqan. == Tariyxı == Stanciyanıń qurılısına 1945-jılı baslanılǵan, 1953-jılı dáslepki gidroagregat alınǵan. 1954-jıldan baslap stanciya tolıq kúsh penen jumıs baslaǵan. Ázerbayjan Respublikasınıń Prezidenti [[Ilham Aliev]] 2018-jıl 27-fevral sánesinde «Mingachevir» suw-elektrik stanciyasınıń qayta qurılıwdan soń paydalanıwǵa tapsırıw máresiminde qatnasqan. Qayta qurıw jumısları sheńberinde stanciyanıń barlıq gidrogeneratorları hám gidroturbinleri jańaları menen almastırılǵan. Bunıń nátiyjesinde bolsa imkaniyat kúshi 284 MVt bolǵan stanciyanıń islep shıǵarıw kúshi arttırılıp 424 MVtqa jetkerilgen. [[Ázerbayjan]]nıń túrli rayonlarından Mingachevir suw-elektrik stanciyasınıń ornatılıwı menen baylanıslı túrde úlken sanlı adam kelip, ulıwma alǵanda bolsa bul stanciyanıń qurılıwında 20.000 adam qatnasqan. 1940-jıllardıń aqırlarına qaray 10.000-ge jaqın nemec áskeriy ásirleri bul stanciyanıń ornatılıwına tartılǵan. Mámlekettiń eń tájiriybeli qánigeleri qurılıs maydansanınıń — postsovet mákanınıń eń úlken suw-elektrik stanciyasınıń ornatılıwına tartılǵan. Búgingi [[Mingachevir]] qalası suw-elektrik stanciyasınıń qurılıwı menen baylanıslı túrde qurılǵan hám 1948-jılı qala statusın alǵan. 1957-jılı az kúshli [[Varvara GES]] jumısqa túskeninen soń ekewi birgelikte «Mingachevir GES dizbegi» dep ataladı. [[Mingachevir suw anbarı]] 1953–1959-jıllarda toltırılǵan, suw sıyımlılıǵı 16070 milyon m³di quraydı. Deryashanıń uzınlıǵı 70 km, eni 13–18 km. Suw anbarınıń qurılıwı hám eki kanaldıń tartılıwı mámlekette 970 mıń gektar jerdi suwarıwǵa imkaniyat jaratqan, 200 mıń gektar jerdiń suw astında qalıw qáwpin saplastırǵan «Mingachevir GES dizbegi»nde 165 jumıssı isleydi. Stanciyanıń quramına 110, 220 hám 330 kilovoltlıq tarqatıwshı yarımstanciyalar kiredi<ref>{{web deregi | bet =Mingəçevir Haqqında | url =http://www.azerbaijan.az/_Districts/_districts_a.html | qaralǵan sáne = 2011-jıl 5-avgust | arxivsáne = 2012-jıl 12-oktyabr | arxivurl =https://web.archive.org/web/20121012033700/http://www.azerbaijan.az/_Districts/_districts_a.html |url-status=dead }}</ref>. 2012-jıldıń mart ayınıń 30-nda elektrik stanciyasında ishinde [[bitum]] bolǵan ıdıstıń jarılıwı nátiyjesinde partlaw júz bergen. Nátiyjesinde bir jumıssı qaytıs bolǵan, jáne bir adam jaraqat alǵan<ref>{{web deregi | bet =Baş Prokurorluq Mingəçevir su-elektrik stansiyasında baş verən partlayışla bağlı məlumat açıqlayıb | url =http://az.apa.az/xeber_Bash_Prokurorluq_Mingechevir_Su__255729.html | qaralǵan sáne = 2012-jıl 2-aprel | arxivsáne = 2012-jıl 1-aprel | arxivurl =https://web.archive.org/web/20120401214601/http://www.az.apa.az/xeber_Bash_Prokurorluq_Mingechevir_Su__255729.html |url-status=dead }}</ref>. == Texnikalıq kórsetkishleri == 6 hidroagregatqa iye bolǵan Mingachevir GEStiń belgilengen kúshi 420 MVt, orta jıllıq elektrik energiyası islep shıǵarıwı 1,4 milliard kVtsdı. Suw túyiniń eń tiykarlı original bólegi joqarı basımlı topıraq bógenti Evropada juwıw usılı menen qurılǵan eń úlken (biyikligi 80 m) [[Suw bógetleri|bóget]] bolıp tabıladı. Suw túyinine 3 kózden ibarat suw atıwshı beton bóget (bir ashıq kanalı menen eni 30 m), 6 kózden ibarat basımlı suw qubırlarına suw qabıllawshı qurılma (uzınlıǵı 66 m), 4 jabıq beton qubırı menen 4 kózden ibarat suw atıwshı qurılma (uzunlıǵı 47 m), topıraq bóget (uzunlıǵı 1550 m, biikligi 80 m), [[Joqarı Qarabaǵ kanalı|Joqarı Qarabaǵ]] hám [[Joqarı Shirvan kanalı]]na suw qabıllawshı bir kózli qurılma kiredi. Bógent [[Mingachevir suw saqlaǵıshı]]n payda etken. Suw túyini [[Kúr-Araz oypatlıǵı]]nda 970 000 ha jerdi suwarıwǵa imkaniyat jaratqan, 200 000 ha jerdiń bolsa suw astında qalıw qáwpin birjola saplastırǵan. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Ázerbayjan suw-elektrik stanciyaları]] [[Kategoriya:Mingachevir]] [[Kategoriya:1954-jılı Ázerbayjanda jaratılǵanlar]] epj0gvucnxica5jzc6951yzpoto3k8q 0 47937 266027 265970 2026-08-15T21:52:15Z JigildikBot 14033 Bot: Cite web úlgisi hám sáne parametrleri (date, access, archive) qarqalpaqshalandı 266027 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="width: 22em; font-size: 88%; text-align: left;" | colspan="2" style="text-align: center; background-color: #eaecf0; font-size: 125%; font-weight: bold; padding: 0.4em;" | Mingachevir jazıwları |- | colspan="2" style="text-align: center;" | [[Fayl:Base of a column with Albanian inscription.JPG|300px]] |- | '''Materialı''' | [[qum tası]] |- | '''Jazıwı''' | [[alban álipbesi]] menen [[Kavkaz albanlarınıń tili]]nde jazılǵan estelik |- | '''Tabılǵan jeri''' | [[Mingachevir shirkew kompleksi]] |- | '''Tabılǵan sánesi''' | 1946 |- | '''Saqlanatun orını''' | [[Ázerbayjan tariyx muzeyi]], [[Baku]] |} '''Mingachevir jazıwları''' — [[Mingachevir shirkew kompleksi]]nde qazıwlar waqtında tabılǵan, ústinde [[Qafqaz albanlarının dili|Kavkaz albanlarınıń tilinde]] tekstler bolǵan kitabalar. == Xosh tas == Mingachevir shirkew kompleksi aymaǵında arxeologiyalıq qazıwlar waqtında ústinde tawısquslar hám muqaddes xosh súwreti bolǵan alban jazıwlı tas anıqlanǵan. Tastıń ústindegi teksti Jost Gippert deshifr etiwge erisken<ref name=":0">{{web deregi | bet =Jost Gippert — The Albanian Inscriptions Revisited (2017) | url =https://www.academia.edu/32920468/The_Albanian_Inscriptions_Revisited | qaralǵan sáne = 2020-jıl 23-dekabr | arxivsáne = 2022-jıl 25-mart | arxivurl =https://web.archive.org/web/20220325091209/https://www.academia.edu/32920468/The_Albanian_Inscriptions_Revisited |url-status=live }}</ref>: {| class="wikitable" !Qatarı !Alban tilindegi tekst !Transliteraciyası !Awdarması !Qayta tiklengen nusqası |- |1 |𐕂𐔼𐔺𐔰𐕚𐕃𐔶𐔱𐔴𐕐𐔼𐔺𐕚𐔼𐕒𐕾𐕒𐕆𐔰𐔾𐔰𐕆𐔶𐎎𐔴𐔴𐔼 |c̣iyas ʒ́ē beši ysi olo hala hēne e i |Bizdiń Iysanıń atı menen! Bul ustınnıń ústindegi xosh | rowspan="4" |[[Fayl:Mingəçevir yazıları.png|frameless|377x377px]] |- |2 |𐕆𐕈𐕾 𐔺𐔶 𐕒𐕡𐕚𐔴𐎎𐔰 𐕀𐕒𐕚𐕙𐕒𐕒𐕡𐔼 |hål yē owsena xosroowi |Xosrovtıń 27-jılında |- |3 |…𐕚𐔴𐕙𐔱𐔰𐕒𐕡𐎎… |…serbaown… |…dáslepki… |- |4 |…𐕈𐕚 𐖖𐕒𐝽𐔼𐎎 𐔼𐕚𐕄𐔰𐕗𐕒𐕂𐔴𐎎 𐔱𐔼𐔺𐔰𐔺𐎎 |…ås čo^ʕin isḳaṗosen biyayn |..in… Chola yepiskopı tayarladı. |} == Shamdanlar == === Yoqtıń shamdanı === Qazıwlar waqtında tabılǵan ayırım shamdanlardıń biriniń ústindegi jazıwlardı Volfqanq Shulze 2003-jılı deshifr etiwge háreket etken, Jost Gippert bolsa onnan da anıq awdarmasın usınıs etken: ''Men Yoq, Táńiriniń gúnali qulı, bunı júregimniń layıqlı támsili sıpatında tayarladım.''<ref name=":0" /> Jost Gippert bul shamdanǵa "Yoqtıń shamdanı" degen at bergen. {| class="wikitable" !Shamdan qatarları ![[Fayl:Alban yazılı şamdan 3.JPG|center|frameless|224x224px]]I bet !II bet !III bet ![[Fayl:Alban yazılı şamdan 2.JPG|center|frameless|224x224px]]IV bet |- |1 |𐔵𐕡 𐔺𐕒 | | | |- |2 |𐔲 𐔲𐕒 | | | |- |3 |𐕣𐔰𐕙 |𐕀𐔶 𐕎𐔰 |𐔼𐔽𐕒𐕡 |𐔱𐔶𐔴𐕜 |- |4 | | | |𐕒𐕡𐕇𐔱𐔴𐔾𐔴 |- |5A | | | |𐕘𐔰𐕆𐔰𐕄𐔴 |- |5B |𐕆𐕞𐕡𐕄𐔴 |𐕎 𐔰𐕄[𐕒𐕡]𐕇𐔱𐔼 |𐔺𐔰𐔺 | |} === Álipbe tártibindegi shamdan === [[Ázerbayjan tariyx muzeyi]]niń inventarındaǵı bir basqa shamdannıń ústindegi jazıwlar tolıq oqılsa da, belgili bir háriplik mánisi joq ekenligi, álipbeniń 16 hárpi belgili bir tártipte tizilgeni juwmaǵına kelingen. {| class="wikitable" ! rowspan="3" |[[Fayl:Alban yazılı şamdan 4.JPG|center|frameless]] !I bet !II bet !III bet !IV bet |- |𐔰𐔱 |𐔲𐔳 |𐔴𐔵𐔶 |𐔷𐔸𐔹 |- | |𐔼𐔽𐔾 | |𐕖𐕗𐕙 |} === Qol óneri shamdanı === Shamdanlardıń biriniń ústindegi tekst [[Udi tili|Udi tilinde]] oqılǵan: {| class="wikitable" ! rowspan="2" |[[Fayl:Alban yazılı şamdan.JPG|center|frameless]] !Alban tilindegi tekst !Translit. !Awdarması |- |𐔵𐕒𐕡 𐕣𐔼𐕎 𐕢𐔴 |zow kin pe |Bunı qollarım menen dúzetip shıqtım |} == Keramikalıq turmıs ıdısları == Mingachevir shirkew kompleksinde tabılǵan jazıwlı buyımlardan biri de turmıs ıdısları bolıp tabıladı. Bul turmıs ıdıslarınıń biriniń ústindegi jazıw 1967-jılı Georgi Klimov tárepinen «Manas» dep oqılǵan<ref>Климов Г. А. Фонема и морфема: К проблеме лингвистических единиц. М., 1967, səh. 78</ref>. Jost Gippert «Manas»tıń Manasse atınıń qısqartılǵan variantı ekenin oylaydı<ref name=":0" />. Bir basqa turmıs ıdısınıń bolsa negizi shamdan ayaǵı ekeni shamalanadı. Jost Gippert bul ıdısıqtıń ústindegi teksti «''Qádirlim, bul shamdandı senin ushın tayarladım''» dep awdarǵan. {| class="wikitable" ! rowspan="2" |[[Fayl:Alban yazılı məişət qabı qalığı.JPG|center|frameless]] !Alban tilindegi tekst !Transliteraciya |- |𐕌𐔰𐕎𐔰𐕚 |manas |- ![[Fayl:Alban yazılı məişət qabı qalığı 1.JPG|center|frameless]] |[𐕄]𐔼𐔺𐔴𐔱𐕒𐕡𐕍̇𐔰𐕎[𐔰] 𐔺𐕒 𐔵𐕒𐕡 𐕛𐔰 𐔱𐔰𐔾𐔰 𐔱𐔼𐔺𐔰[𐔺] |[ḳ]iyebowq̇an[a] yo zow wa bala biyay |} == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Qubla Kavkaz Albaniyası]] [[Kategoriya:Mingachevir estelikleri]] [[Kategoriya:Ázerbayjan muzeyleriniń kollekciyaları]] bkijrzy0ys4svedmrex7gb2kykv4hei 3 47949 265997 2026-08-15T13:20:01Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265997 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 13:20, 2026-jıl 15-avgust (UTC) 841st2sznisraqjkp5cr0x86d6noong 3 47950 265998 2026-08-15T13:20:11Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265998 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 13:20, 2026-jıl 15-avgust (UTC) 841st2sznisraqjkp5cr0x86d6noong 3 47951 265999 2026-08-15T14:20:23Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 265999 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 14:20, 2026-jıl 15-avgust (UTC) f8cz7d91tf4188lvk81x4jbfkr7fshc 3 47952 266000 2026-08-15T15:20:36Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 266000 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 15:20, 2026-jıl 15-avgust (UTC) oqgzpel942py14xih8qnn1neya7lhnk 3 47953 266004 2026-08-15T18:21:11Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 266004 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 18:21, 2026-jıl 15-avgust (UTC) 4dxg3jd5x4jnnj2naxhlerkhz06as61 0 47954 266005 2026-08-15T18:25:42Z Bekan88 11311 «[[:en:Special:Redirect/revision/1366143465|Microsoft PowerPoint]]» betinen awdarılıp jaratıldı 266005 wikitext text/x-wiki '''Microsoft PowerPoint''' yamasa tek '''PowerPoint''' — [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan prezentaciya baǵdarlaması<ref name="Britannica-lead">{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|title=Microsoft PowerPoint|url=https://www.britannica.com/technology/Microsoft-PowerPoint|date=November 25, 2013|access-date=August 25, 2017|quote=Microsoft PowerPoint, virtual presentation software developed by Robert Gaskins, Tom Rudkin and Dennis Austin for the American computer software company Forethought, Inc. The program, initially named Presenter, was released for the Apple Macintosh in 1987.}}</ref>. Onı dáslebinde Forethought, Inc. programmalıq támiynat kompaniyasında Robert Gaskins, Tom Rudkin hám Dennis Ostin islep shıqqan. Ol 1987-jıl 20-aprelde<ref>{{Cite news|date=March 2, 1969|title=Presentation Package Lets Users Control Look|url=https://books.google.com/books?id=1TAEAAAAMBAJ&pg=PA5|access-date=August 25, 2017|quote=The $395 program will be shipped to dealers on April 20, Forethought said.}}</ref> dáslebinde tek Macintosh kompyuterleri ushın shıǵarıldı. Microsoft kompaniyası PowerPoint payda bolǵannan keyin úsh ay ótkennen soń shama menen 14 million dollarǵa satıp aldı<ref name="Britannica-acquisition-lead">{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|title=Microsoft PowerPoint|url=https://www.britannica.com/technology/Microsoft-PowerPoint|date=November 25, 2013|access-date=August 25, 2017|quote=... in 1987 ... [i]n July of that year, the Microsoft Corporation, in its first significant software acquisition, purchased the rights to PowerPoint for $14&nbsp;million.}}</ref>. Bul Microsofttıń birinshi iri satıp alıwı boldı hám Microsoft Forethoughtta jaylasqan [[Silikon oypatlıǵı|Silikon oypatlıǵında]] PowerPoint ushın jańa biznes bólimin shólkemlestirdi<ref name="NYT-lead">{{Cite news|date=July 31, 1987|title=Microsoft Buys Software Unit|url=https://www.nytimes.com/1987/07/31/business/company-news-microsoft-buys-software-unit.html <!-- full URL required -->|access-date=August 25, 2017|quote=... the acquisition of Forethought is the first significant one for Microsoft, which is based in Redmond, Wash. Forethought would remain in Sunnyvale, giving Microsoft a Silicon Valley presence.}}</ref>. PowerPoint birinshi ret 1989-jılı Macintosh ushın<ref>{{Cite news|date=June 19, 1989|title=The Microsoft Office Bundles 4 Programs|url=https://books.google.com/books?id=lzAEAAAAMBAJ&pg=PA17|access-date=August 25, 2017}}</ref> hám 1990-jılı [[Microsoft Windows|Windows]] ushın<ref>{{Cite news|date=October 1, 1990|title=Office for Windows Bundles Popular Microsoft Applications|url=https://books.google.com/books?id=VTwEAAAAMBAJ&pg=PT17|access-date=August 25, 2017}}</ref> usınılǵan, birneshe Microsoft qosımshaların biriktirgen [[Microsoft Office]] paketiniń komponentine aylandı. PowerPoint 4.0-den (1994) baslap PowerPoint Microsoft Office islep shıǵıwına integraciyalandı hám ulıwma komponentler menen birlesken paydalanıwshı interfeysin qabılladı. PowerPointtıń bazardaǵı úlesi Microsoft Windows sistemasına arnalǵan versiyasın tanıstırǵanǵa deyin dáslebinde júdá az boldı, biraq Windows penen Office-tiń ósiwi menen birge tez pát penen ósti<ref>{{Cite book|last=Gaskins|first=Robert|title=Sweating Bullets: Notes about Inventing PowerPoint|year=2012|publisher=Vinland Books|isbn=978-0-9851424-0-7 <!-- hardcover ed -->|url=https://books.google.com/books?id=RC_5OCQQJ7YC}}</ref> . 1990-jıllardıń ayaǵınan baslap PowerPointtıń prezentaciyalıq programmalıq támiynattaǵı dúnyajúzilik bazarlıq úlesi 95 procentke bahalanbaqta<ref>{{Cite journal|last=Thielsch|first=Meinald T.|title=Use and Evaluation of Presentation Software|url=http://www.thielsch.org/download/paper/Thielsch_Perabo_2012.pdf|access-date=August 24, 2017}}</ref>. PowerPoint dáslebinde biznes shólkemlerindegi toparlıq prezentaciyalarǵa arnalǵan vizual materiallardı usınıwǵa arnalǵan edi, biraq keyin biznes penen basqa da salalardaǵı ózge de kommunikaciyalıq jaǵdaylarda keńnen qollanıla basladı. Álleqayda keń qollanılıwı PowerPoint prezentaciyasınıń kommunikaciyanıń jańa obekti retinde rawajlanıwına alıp keldi<ref name="Davies">{{Jurnal deregi |last=Davies |first=Russell |date=May 26, 2016 |title=29 Reasons to Love PowerPoint |url=https://www.wired.co.uk/article/powerpoint-birthday-defence |url-status=live |magazine=Wired UK |issn=1758-8332 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815170737/http://www.wired.co.uk/article/powerpoint-birthday-defence |archive-date=August 15, 2017 |access-date=September 6, 2017}}</ref>, bul onı azıraq, ózgesherek<ref name="Mayer-Atkinson-2004">{{Web deregi|url=https://www.researchgate.net/publication/228893840|bet=Five ways to reduce PowerPoint overload|arxivurl=https://www.webcitation.org/6ZMK2qMHz?url=https://filetea.me/t1sWlhUAjlwTqxmEj6Ds9ZT4Q|arxivsáne=June 17, 2015|avtor=Atkinson|at=Cliff|sáne=April 23, 2004|format=PDF|jumıs=ResearchGate|qaralǵan sáne=September 23, 2017}}</ref> yamasa jaqsıraq paydalanıw kerek degen keńeslerdi qamtıytuǵın kúshli reakciyalar payda etti. Birinshi PowerPoint versiyası (Macintosh, 1987) proektorlıq móldir plyonkalardı tayarlaw ushın paydalanıldı, ekinshisi (Macintosh, 1988; Windows, 1990) reńli 35 mm slaydlardı da isley aldı. Úshinshi versiyası (Windows hám Macintosh, 1992) cifrlı proektorlarǵa virtual slayd-shoulardıń video shıǵısın engizdi, bul waqıttıń ótiwi menen fizikalıq plyonkalar menen slaydlardı almastırdı<ref name="CACM-Gaskins-2007-lead">{{Cite journal|last=Gaskins|first=Robert|date=December 2007|title=PowerPoint at 20: Back to Basics|url=https://www.academia.edu/1866305|access-date=May 27, 2015}}</ref>. Sonnan berli onlaǵan tiykarǵı versiyaları qosımsha imkaniyatlar menen jumıs rejimlerin qostı hám PowerPointtı Apple Macintosh penen Microsoft Windows sheńberinen tıs qoljetimli etip, [[iOS]], [[Android]] hám veb arqalı kiriwge arnalǵan versiyaların qostı<ref>{{Web deregi|url=https://support.microsoft.com/en-us/office/compare-powerpoint-features-on-different-platforms-90986850-227c-4b25-938e-1c5838166b8b|bet=Compare PowerPoint features on different platforms|sáne=April 19, 2022|jumıs=Microsoft Support|qaralǵan sáne=October 23, 2022}}</ref>. == Derekler == [[Kategoriya:Microsoft programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Texnikalıq kommunikaciya quralları]] [[Kategoriya:Microsoft Office]] 1vdesfk5489tpopd8uj8ondd2mxunqn 266023 266005 2026-08-15T18:53:21Z Bekan88 11311 266023 wikitext text/x-wiki {| class="infobox vevent" ! colspan="2" class="infobox-above" style="background:#D24726; color:white; font-size:125%;" |Microsoft PowerPoint |- | colspan="2" class="infobox-image" |[[Fayl:Microsoft_Office_PowerPoint_(2025–present).svg|120px|sürmesiz]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki avtorı | class="infobox-data" |Forethought, Inc. |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmist (Baǵdarlamashı)|Baǵdarlamashı]] | class="infobox-data" |[[Microsoft]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Dáslepki shıǵarılıwı | class="infobox-data" |1987-jıl, 20-aprel |- ! class="infobox-label" scope="row" |Turaqlı shıǵarılıwı | class="infobox-data" |2604 (19929.20136) — 2026-jıl, 5-may |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Programmalastırıw tili|Jazılǵan tili]] | class="infobox-data" |[[C++]] (backend) |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Operaciyalıq sistema|Operaciyalıq sisteması]] | class="infobox-data" |[[Microsoft Windows]] |- ! class="infobox-label" scope="row" |Tiller | class="infobox-data" |102 til |- ! class="infobox-label" scope="row" |Túri | class="infobox-data" |Prezentaciya baǵdarlaması |- ! class="infobox-label" scope="row" |Licenziyası | class="infobox-data" |Sınaq licenziyası |- ! class="infobox-label" scope="row" |[[Veb-sayt|Veb-saytı]] | class="infobox-data" |[https://powerpoint.cloud.microsoft powerpoint.cloud.microsoft] |} '''Microsoft PowerPoint''' yamasa tek '''PowerPoint''' — [[Microsoft]] kompaniyası tárepinen islep shıǵılǵan prezentaciya baǵdarlaması<ref name="Britannica-lead">{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|title=Microsoft PowerPoint|url=https://www.britannica.com/technology/Microsoft-PowerPoint|date=November 25, 2013|access-date=August 25, 2017|quote=Microsoft PowerPoint, virtual presentation software developed by Robert Gaskins, Tom Rudkin and Dennis Austin for the American computer software company Forethought, Inc. The program, initially named Presenter, was released for the Apple Macintosh in 1987.}}</ref>. Onı dáslebinde Forethought, Inc. programmalıq támiynat kompaniyasında Robert Gaskins, Tom Rudkin hám Dennis Ostin islep shıqqan. Ol 1987-jıl 20-aprelde<ref>{{Cite news|date=March 2, 1969|title=Presentation Package Lets Users Control Look|url=https://books.google.com/books?id=1TAEAAAAMBAJ&pg=PA5|access-date=August 25, 2017|quote=The $395 program will be shipped to dealers on April 20, Forethought said.}}</ref> dáslebinde tek Macintosh kompyuterleri ushın shıǵarıldı. Microsoft kompaniyası PowerPoint payda bolǵannan keyin úsh ay ótkennen soń shama menen 14 million dollarǵa satıp aldı<ref name="Britannica-acquisition-lead">{{Cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopaedia Britannica|title=Microsoft PowerPoint|url=https://www.britannica.com/technology/Microsoft-PowerPoint|date=November 25, 2013|access-date=August 25, 2017|quote=... in 1987 ... [i]n July of that year, the Microsoft Corporation, in its first significant software acquisition, purchased the rights to PowerPoint for $14&nbsp;million.}}</ref>. Bul Microsofttıń birinshi iri satıp alıwı boldı hám Microsoft Forethoughtta jaylasqan [[Silikon oypatlıǵı|Silikon oypatlıǵında]] PowerPoint ushın jańa biznes bólimin shólkemlestirdi<ref name="NYT-lead">{{Cite news|date=July 31, 1987|title=Microsoft Buys Software Unit|url=https://www.nytimes.com/1987/07/31/business/company-news-microsoft-buys-software-unit.html <!-- full URL required -->|access-date=August 25, 2017|quote=... the acquisition of Forethought is the first significant one for Microsoft, which is based in Redmond, Wash. Forethought would remain in Sunnyvale, giving Microsoft a Silicon Valley presence.}}</ref>. PowerPoint birinshi ret 1989-jılı Macintosh ushın<ref>{{Cite news|date=June 19, 1989|title=The Microsoft Office Bundles 4 Programs|url=https://books.google.com/books?id=lzAEAAAAMBAJ&pg=PA17|access-date=August 25, 2017}}</ref> hám 1990-jılı [[Microsoft Windows|Windows]] ushın<ref>{{Cite news|date=October 1, 1990|title=Office for Windows Bundles Popular Microsoft Applications|url=https://books.google.com/books?id=VTwEAAAAMBAJ&pg=PT17|access-date=August 25, 2017}}</ref> usınılǵan, birneshe Microsoft qosımshaların biriktirgen [[Microsoft Office]] paketiniń komponentine aylandı. PowerPoint 4.0-den (1994) baslap PowerPoint Microsoft Office islep shıǵıwına integraciyalandı hám ulıwma komponentler menen birlesken paydalanıwshı interfeysin qabılladı. PowerPointtıń bazardaǵı úlesi Microsoft Windows sistemasına arnalǵan versiyasın tanıstırǵanǵa deyin dáslebinde júdá az boldı, biraq Windows penen Office-tiń ósiwi menen birge tez pát penen ósti<ref>{{Cite book|last=Gaskins|first=Robert|title=Sweating Bullets: Notes about Inventing PowerPoint|year=2012|publisher=Vinland Books|isbn=978-0-9851424-0-7 <!-- hardcover ed -->|url=https://books.google.com/books?id=RC_5OCQQJ7YC}}</ref> . 1990-jıllardıń ayaǵınan baslap PowerPointtıń prezentaciyalıq programmalıq támiynattaǵı dúnyajúzilik bazarlıq úlesi 95 procentke bahalanbaqta<ref>{{Cite journal|last=Thielsch|first=Meinald T.|title=Use and Evaluation of Presentation Software|url=http://www.thielsch.org/download/paper/Thielsch_Perabo_2012.pdf|access-date=August 24, 2017}}</ref>. PowerPoint dáslebinde biznes shólkemlerindegi toparlıq prezentaciyalarǵa arnalǵan vizual materiallardı usınıwǵa arnalǵan edi, biraq keyin biznes penen basqa da salalardaǵı ózge de kommunikaciyalıq jaǵdaylarda keńnen qollanıla basladı. Álleqayda keń qollanılıwı PowerPoint prezentaciyasınıń kommunikaciyanıń jańa obekti retinde rawajlanıwına alıp keldi<ref name="Davies">{{Jurnal deregi |last=Davies |first=Russell |date=May 26, 2016 |title=29 Reasons to Love PowerPoint |url=https://www.wired.co.uk/article/powerpoint-birthday-defence |url-status=live |magazine=Wired UK |issn=1758-8332 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170815170737/http://www.wired.co.uk/article/powerpoint-birthday-defence |archive-date=August 15, 2017 |access-date=September 6, 2017}}</ref>, bul onı azıraq, ózgesherek<ref name="Mayer-Atkinson-2004">{{Web deregi|url=https://www.researchgate.net/publication/228893840|bet=Five ways to reduce PowerPoint overload|arxivurl=https://www.webcitation.org/6ZMK2qMHz?url=https://filetea.me/t1sWlhUAjlwTqxmEj6Ds9ZT4Q|arxivsáne=June 17, 2015|avtor=Atkinson|at=Cliff|sáne=April 23, 2004|format=PDF|jumıs=ResearchGate|qaralǵan sáne=September 23, 2017}}</ref> yamasa jaqsıraq paydalanıw kerek degen keńeslerdi qamtıytuǵın kúshli reakciyalar payda etti. Birinshi PowerPoint versiyası (Macintosh, 1987) proektorlıq móldir plyonkalardı tayarlaw ushın paydalanıldı, ekinshisi (Macintosh, 1988; Windows, 1990) reńli 35 mm slaydlardı da isley aldı. Úshinshi versiyası (Windows hám Macintosh, 1992) cifrlı proektorlarǵa virtual slayd-shoulardıń video shıǵısın engizdi, bul waqıttıń ótiwi menen fizikalıq plyonkalar menen slaydlardı almastırdı<ref name="CACM-Gaskins-2007-lead">{{Cite journal|last=Gaskins|first=Robert|date=December 2007|title=PowerPoint at 20: Back to Basics|url=https://www.academia.edu/1866305|access-date=May 27, 2015}}</ref>. Sonnan berli onlaǵan tiykarǵı versiyaları qosımsha imkaniyatlar menen jumıs rejimlerin qostı hám PowerPointtı Apple Macintosh penen Microsoft Windows sheńberinen tıs qoljetimli etip, [[iOS]], [[Android]] hám veb arqalı kiriwge arnalǵan versiyaların qostı<ref>{{Web deregi|url=https://support.microsoft.com/en-us/office/compare-powerpoint-features-on-different-platforms-90986850-227c-4b25-938e-1c5838166b8b|bet=Compare PowerPoint features on different platforms|sáne=April 19, 2022|jumıs=Microsoft Support|qaralǵan sáne=October 23, 2022}}</ref>. == Derekler == {{Derekler}} [[Kategoriya:Microsoft programmalıq támiynatı]] [[Kategoriya:Texnikalıq kommunikaciya quralları]] [[Kategoriya:Microsoft Office]] 3m0101wddq421rnij1ed2yqusnccjsw 10 47955 266024 2026-08-15T20:20:03Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Iglesia del convento de Jesús, Setúbal, Portugal, 2021-09-10, DD 04-06 HDR.jpg» 266024 wikitext text/x-wiki Iglesia del convento de Jesús, Setúbal, Portugal, 2021-09-10, DD 04-06 HDR.jpg 5sc096naeicl5r63708577eefqzhr28 3 47956 266025 2026-08-15T20:21:36Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 266025 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 20:21, 2026-jıl 15-avgust (UTC) dgr600dbmsl2hhcrlao5k6wmmv2cin0 10 47957 266026 2026-08-15T20:24:37Z Frhdkazan 4819 Taza bet jaratıldı: «Battleship Potemkin (1925).webm» 266026 wikitext text/x-wiki Battleship Potemkin (1925).webm iykka703hvadso983zxe3cffuu748qq 3 47958 266040 2026-08-16T01:22:27Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 266040 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 01:22, 2026-jıl 16-avgust (UTC) 11hws8ew0vwypeo2b3lt5n853zmm06r 3 47959 266041 2026-08-16T11:24:12Z Bot 3-f 14133 Xosh keldińiz! 266041 wikitext text/x-wiki == Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz! == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:90%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Fayl:Help-browser.svg|18px|link=Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] [[Wikipedia:Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba|Maqala baslawshılar ushın qısqa qollanba]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" |[[Fayl:Flag of Karakalpakstan.svg|60px|right|link=]] Qaraqalpaqsha Wikipediaǵa xosh keldińiz, [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|<span style="color:white">{{BASEPAGENAME}}</span>]]! |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app ktip.svg|18px|link=Wikipedia:Dáslepki qádemler]] [[Wikipedia:Dáslepki qádemler|Dáslepki qádemler]] | rowspan="7" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Wikipedianıń qaraqalpaq tili bólimi paydalanıwshılarınıń atınan sizge jalınlı sálem jollaymız. Bul joybarda qatnasıw sizge yosh baǵıshlaydı dep úmit etemiz. Birinshi gezekte joybarda qatnasıwdıń tiykarǵı principleri menen tanısıp shıǵıńız: maqalalardı redaktorlawda [[Wikipedia:Bes tirek|batıl bolıńız]] hám bárqulla [[Wikipedia:Konsensus|iygilikli niyetler]] menen háreket etińiz. [[Fayl:Signature button.png|thumb|Usı túymeni basıp qol qoyıw múmkin]]Wikipediada maqalalarda qol qoyıw shárt emes, sebebi maqala avtorı haqqındaǵı maǵlıwmat avtomatikalıq tárizde qáliplesedi hám bettiń redaktorlanıw tariyxında saqlanadı. Biraq siz [[Wikipedia:Forum|forumlаrdа]] yamasa ayırım [[Wikipedia:Talqılaw betleri|betlerdiń talqılawlarında]] pikir bildirgenińizde qolıńızdı qoyıwıńız kerek. Bunıń ushın pikirińiz sońında qatara tórt tilda (<code><nowiki>~~~~</nowiki></code>) belgisin qoyıw yaki redaktorlaw pаnеliniń ásbaplar qatarındaǵı tiyisli túymeni basıw jetkilikli. Bunda atıńızdı (laqabıńızdı) qoldan jazıp otırıwıńız shárt emes. Ózińizdiń [[Paydalanıwshı:{{BASEPAGENAME}}|paydalanıwshı betińizde]] ózińiz haqqındaǵı maǵlıwmatlardı ornalastırıwıńız múmkin — mısalı, [[Wikipedia:Vavilon|til biliw kónlikpelerińiz]] yamasa qızıǵıwshılıǵıńız sheńberindegi tarawlar. Eger sizde sorawlar payda bolsa, onda sistemanıń [https://www.mediawiki.org/wiki/Help:Contents/kaa/ járdem] betinen paydalanıńız. Nabada ol jerde qanıqtırarlı juwap ala almasańız, sorawıńızdı [[Wikipedia:Forum|joybardıń forum betinde]] yamasa [[Special:MyTalk|jeke talqılaw betińizde]] jazıp qaldırıńız: ol jerge <code><nowiki>{{helpme}}</nowiki></code> úlgisin qollanıp sorawıńızdı qosıńız — basqalar sizge anıq járdem beredi. Nabada siz maqalanı redaktorlawdı qısqa máwlet ishinde juwmaqlay almasańız hám onı sońıraq dawam etpekshi bolsańız, bettiń basına <code><nowiki>{{redaktorlanbaqta}}</nowiki></code> úlgisin qosıp qoyıńız: bul basqa paydalanıwshılarǵa sol betti siz redaktorlap atırǵanlıǵıńız haqqında maǵlıwmat beredi. Isińiz juwmaqlanǵannan soń úlgini alıp taslawdı umıtpańız. Jáne bir márte xosh keldińiz! {{#if:|{{{1}}}}} <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">Hello and welcome to the Karakalpak Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Karakalpak skills are not good enough, that’s not a problem. We have an [[Wikipedia:Elshixana|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal128-kanagram.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı]] [[Wikipedia:Maqalalardıń atalıwı|Maqalalardıń atalıwı]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:View-refresh.svg|18px|link=Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw]] [[Wikipedia:Maqalalardı redaktorlaw|Maqalalardı redaktorlaw]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar]] [[Wikipedia:Ulıwma qaǵıydalar|Ulıwma qaǵıydalar]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Crystal Clear app lphoto.png|18px|link=Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] [[Wikipedia:Súwretlerden paydalanıw siyasatı|Súwretlerden paydalanıw siyasatı]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Green copyright.svg|18px|link=Wikipedia:Avtorlıq huqıqları]] [[Wikipedia:Avtorlıq huqıqları|Avtorlıq huqıqları]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Fayl:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Wikipedia:Glossariy]] [[Wikipedia:Glossariy|Glossariy]] |} --[[Paydalanıwshı:Bot 3-f|Bot 3-f]] ([[Paydalanıwshı talqılawı:Bot 3-f|talqılaw]]) 11:24, 2026-jıl 16-avgust (UTC) cbw45ajedj4yvzhr08iojm4l0kv145m